I

I

fiSe

i

I

I

I iw

:H;y

fc

I

i

= 1

ii

wm

i

11

ffi

ssa

Ili

---------- J

s

i

—

■MKM

I

mm

W, r

mm

II

II

m

Wé

i

ÜK

1

1

ii

$

a

M

fe

&

W

j’

!V

El

W

m

i

B

i

llllpil®

m

n

■Ś

a

■M

i

M

.

I

iii

>■

:•:

ä

m

i

2

M

&

i

i

1

i

i

I

iÄHiWüiSüii*iÄ

illlliliÄSiüÄiilW^

il»»ia—«MM^ lilliiiiiiiiiiiiiÄiÄ

üüBiMiiMÄliiiiii

®HH1Ä1Ä11Ä1Ä1Ä

f^é^^MMMMWMWMM^MÄ»Ä ^Ä^PWÜÜSSÄÄ

IPlÄIÄ^ÄiÄÄliiil^Äililil^^

ÄlÄÄ^ÄÄl^Äi^Ä

Ä^^Ä^ÄÜHl' Bi-o,eka Politechniki

^tÄiÄÄimi    lüMÄÄii

iWÄÄHtfÄÄ    «ÄÄI

WKÊÊHHKKÊm

mmmmwÆssÊÊËm

üiÄÜÜWÄÄÄMÄll

lüÄÄiÄiiÄiÄ^»

IlllllÄllllP^ÄÄÄlÄ

iWtiiÄiÄliÄililÄiÄÄÄiÄMl

liÄliiliiÄiÄillilÄ

lüÄÄÄI'WÄWÄÄÄ

ftimtommmmmmmmmmmmm

WIELKA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

O/3 (ob)

IWA

WIELKA

rm

TT

IiilU

LUI LI

mi

ilustargwaaa

TOM

---------

]g|P^

Ir

i'

WARSZAWA .:

Drukarnia Aleksandra Tad. Jezierskiego.

Ulica Nowy-Świat Nr 47.

lOOl.

V

O

%

a

■4

^k°^J

«

5+s%>

S?

c -

C

sä

&

s

■ĄW0-

W'-Soß 'bßo

A03B0JIEH0 U,EH3yPOI0.

Bapmaija. — 25 Ceimiöpa 1901 röXa.

f

- f ;. k h ~

Xff

M- tr i^\

Hirschberg Aleksander, docent uniwersytetu lwowskiego, urodził się d. 15 grudnia roku 1847 we Lwowie i tam też odbył studya gim-nazyalue i uniwersyteckie. W latach 1872—75 był zastępcą nauczyciela w wyższej szkole realnej lwowskiej. W roku 1875 został sekretarzem naukowym zakładu narodowego imienia Ossolińskich, a w następnym kustoszem biblioteki tego z końcem roku 1611). zakładu. W roku 1875 habilitował się w uniwersytecie lwowskim na docenta historyi polskiej i dotąd na tern stanowisku zostaje. W grudniu roku 1881 założył lwowskie Towarzystwo oświaty ludowej, a po roku istnienia tego Towarzystwa został na prezesa jego wybrany; z celem też krzewienia oświaty pośród ludu w latach 1885 — 93 wydawał i redagował dwa pisemka, odpowiadające temu celowi: „Chata” i „Nowiny”.

źe 1898); „Pamiętnik Stanisława Niemojewskie-go” (tamże 1899); „Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materyałów do historyi stosunków polsko-rossyjskich za Zygmunta III” (tamże 1901; zawiera dyaryusze: Wacława Dyamentowskiego, Jana Piotra Sapiehy i poselstwa moskiewskiego, wysłanego do Warszawy

Hirscher Jan Chrzciciel, teolog katolicki w Niemczech (* 20 stycz. 1788 — f 4 wrześ. 1865). Syn włościanina z Alt-Ergarten w Wirtembergii, nauki pobierał w szkole klasztornej w Weissenau, potem w liceum Konstancyeń-skiem; 1807 wstąpił na uniwersytet fryburski, 1809 do seminaryum duchownego; w r. 1810, wyświęcony na kapłana, zostaje wikaryuszem w Rohlingen, 1812 repetentem w seminaryum w Ellwangen, 1816 tamże prof. filozofii w liceum, 1817 prof. teologii moralnej i pastoralnej w Tübiudze, 1837 prof. we Fryburgu, 1839 ka-

W roku wszakże bieżącym (1901) złożył obowiązek prezesa Towarzystwa oświaty, aby się całkowicie pracom naukowym poświęcić. Ważniejsze pisma H-a oraz materyały i dokumenty | nonikiem katedralnym tamże, 1849 posłem do historyczne, przezeń wydane, są następujące: j izby niższej, 1850 dziekanem kapituły, 1863 „O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza” opuszcza zajmowane stanowiska z powodu słabe-(Lwów 1874); „Kronika klasztoru trzemeszeń- go zdrowia. H. był miłośnikiem sztuk pięknych skiego i Spominki o Łaskich” (Lwów 1877); i dobroczyńcą ubogich. Był on przywiązany do „Dyaryusz legacyi Jerzego Ossolińskiego etc.” Kościoła, lecz występując przeciwko niedowiar-(Lwów 1878); „Jan Łaski, arcybiskup gnieźnień- stwu nowożytnemu, uległ pod wielu względami ski, sprzymierzeńcem sułtana    tureckiego” (tamże    wpływowi ducha    czasu.    Próbując dróg nowych

1879); „Przymierze z Fraucyą w r. 1524. Ustęp    w teologii praktycznej,    ale lekceważąc prace

z dziejów polityki polskiej etc.” (tamże 1882); wielkich myślicieli chrześciańskich z przeszłości, „Zbiór pamiętników do historyi powstania poi- popadł w liczne i głęboko sięgające błędy teolo-skiego z roku 1830—1831” (tamże 1882); „Bi- giczne. Napisał wiele dzieł, a pośród nich: „De bliografia powstania narodu    polskiego z roku    Missa” (Tübiuga    1821);    „Ueber das Verhältniss

1830 — 1831” (tamże 1882);    „Koalicya Francyi    des Evangeliums    zu der theologischen Scholastik”

z Jagiellonami z r. 1500” (tamże 1882); „Hie- (t-źe 1823); „Katechetik” (wyd. 4-e 1840); „Ge-ronim Łaski” (tamże 1888); „Z czasów niedoli schichte Jesu Christi” (wyd. 2-e Tübinga 1845); i upadku. Ustęp z dziejów miasta Lwowa” (tam- „Das Leben d. Seeligsten-Jungfrau etc.” (wyd. 6-e że 1889); „Grecya. Wrażenia z podróży” (tam- Freiburg 1879); „Beiträge zur Homiletik u. Każe 1895); „Hiszpania. Wspomnienia z podróży” techetik” (t-że 1852); „Die Sorge für die sitt-(tamże 1896); „Z wycieczki naukowej do Szwe- lich verwahrlosten Kinder” (Freiburg 1856); cyi” (tamże 1896); „Dymitr Samozwaniec” (tam- „Erörterungen über die grossen religiösen Fra-

R.

gen der Gegenwart” (wyd. 3-e 1846 — 47); „Selbsttäuschungen” (t-że 1865); „Die christliche Moral” (wyd. 5-e Tübinga 1851). Prócz tego po śmierci H-a Rolf u s wydał jego „Nachgelassene kleine Schriften” (Freiburg 1868).

Hirschfeld Krystyan Kajus Wawrzyniec, propagator ogrodnictwa w Niemczech (* 1742 w Nüchel pod Eutin—f 1792). Studya uniwersyteckie odbywał w Halli, r. 1769 został sekretarzem gabinetu księcia biskupa w Eutin i nauczycielem jego synów, z którymi odbywszy podróż po obcych krajach, za powrotem otrzymał obowiązek sekretarza kuratoryum akademickiego w kollegium w Kieł. W 1773 zamianowany profesorem nadzwyczajnym filozofii, prowadził przy tem szkołę sadownictwa w Düsternbrok pod Kieł. W r. 1773 wyszły jego „Anmerkungen über Landhäuser und Gartenkunst”, w których wykazał błędy w ówczesnem ogrodnictwie ozdobnem i wyłożył zdrowe zasady stylu, w jakim winny być urządzane ogrody krajobrazowe. R. 1775 wydał małą książeczkę p. t. „Theorie der Gartenkunst”, a w 1777 — 82 rozgłośne dzieło swoje „Theorie der Gartenkunst” w 5-u tom. po niemiecku i po francusku. Dzieło to, zawierające w sobie zasady teoretyczne i opisy znakomitych parków krajowych i zagranicznych, a szczególnie angielskich, przez pół wieku było uważane za miarodajne w tym zakresie i wielce się przyczyniło do poprawienia smaku, skażonego przez ogrodnictwo francuskie.

Hirschfeld Maurycy von, generał pruski (* 1790 — f 1859); wstąpił do wojska w 1804, brał udział w 1809 w wyprawie księcia Fryderyka Wilhelma Brunświckiego, walczył potem w Hiszpanii, gdzie się dostał do niewoli, w 1812 uciekł jednak i do 1815 służył w wojsku hisz-pańskiem. Przeszedł potem do wojska pruskiego i 1849 jako generał-porucznik dowodził 1-ym korpusem pruskim podczas kampanii badeńskiej; 13 czerwca wkroczył do Palatynatu bawarskiego, stłumił tam powstanie, przekroczył 20 czerwca Ren i stoczył bitwy pod Wiesenthal i Waghäusel; w ostatnich dniach czerwca, po połączeniu się z .Gröbenem i Peuckerem, zdusił zupełnie ruch rewolucyjny. Dowodził potem do śmierci 8-ym korpusem w Koblencyi. — Starszy brat jego, Eugeniusz (* 1784 — f 1811), walczył w 1806 pod Auerstädt, dostał się do niewoli pod Lubeką, uciekł jednak i utworzył korpus ochotników, na czele którego ucierał się w 1807 w Marchii i na Szląsku. W 1809 brał udział w marszu księcia Brunświckiego, wstąpił potem do wojska angielskiego; wysłany do Hiszpanii, zginął tam na polu bitwy. — Trzeci brat, Adolf (f 1858), był w 1848 dowódzcą dywizyi w Poznaniu, stłumił rewolucyę tamtejszą i w 1849 walczył przeciwko Danii.

Hirschfeld Ludwik Maurycy (*w Nadarzynie pod Rawą d. 3 kwietnia r. 1816 — f w Warszawie d. 10 maja r. 1876), anatom bardzo biegły. H. pochodził z rodziny żydowskiej, biednej i ciemnej; ojciec jego, który w r. 1824 przeniósł się do Warszawy, gdzie mu dano posadę rzezaka, syna posyłał do chederu, a miał zamiar pokierować go kiedyś na talmu-dzistę uczonego. Stało się wszakże inaczej. Młody H. zapoznał się z rodziną Grosheitów, żydów oświeceńszych, i zaprzyjaźnił się z ich synem, który później był lekarzem w Warszawie. W domu znajomych tych zetknął się poraź pierwszy z nauką iuną, niż ta, którą go dotąd częstowano, nabrał do niej smaku i zapragnął ją posiąść, pomimo oporu stawianego mu przez rodziców. W r. 1833, umiejąc zaledwo czytać i pisać, wymknął się do Wrocławia z zamiarem wstąpienia tam na wydział lekarski; rozumie się, że mu odmówiouo przyjęcia, ponieważ nie posiadał świadectwa z ukończenia szkół i wogóle nie był przygotowany naukowo do słuchania wykładów uniwersyteckich; wrócił więc do Warszawy rozczarowany, ale nie zmożony. Prawdopodobnie po wycieczce owej pobyt w domu rodzicielskim, gdzie zachcianek jego nie pochwalano, nie mógł być dla niego ponętny, przytem paliła go żądza nauczenia się czegoś innego, niż to, do czego naganiał go ojciec. Powtórnie więc opuścił Warszawę, dążąc za granicę z pustą kieszenią, z tłómoczkiem maleńkim i ze skrzypkami, na których umiał trochę wygrywać. Stanąwszy we Wrocławiu, od współwyznawców otrzymał skromny zasiłek pieniężny i puścił się dalej na Zachód. O głodzie i chłodzie, zarabiając od czasu do czasu po groszy kilka grą na skrzypcach, przeszedł piechotą Niemcy, przekroczył granicę Francyi i w r. 1834 dotarł nakoniec do Paryża, jako nędzarz. Traf szczęśliwy zrządził, iż M. J. Bourg ery (ob.), zajęty wtedy wypracowaniem wielkiego dzieła swego anatomicznego, przyjął H-a na służącego do swej pracowni. Z początku używany był do posług najniższych, z czasem jednak, gdy się przekonano o zręczności jego, zaczęto mu powierzać wykonywanie okazów anatomicznych, naprzód kostnych, a potem innych, trudniejszych; wywiązywał się z zadań tych nadspodziewanie dobrze i pomału doszedł do biegłości niezwykłej; równocześnie poduczył się też anatomii i pracował w chwilach wolnych nad rozwojem wykształcenia swego, ledwo zaczątkowego. Bourgery polecił H-a O r fili (ob.), wówczas dziekanowi Szkoły lekarskiej paryskiej, który przyjął go na pomocnika przy wykonywauiu sekcyj sądowych, a widząc w nim zdolności znakomite do anatomii, postanowił dopomódz mu do zajęcia kiedyś stanowiska wyższego: wyjednał mu więc u ministra oświaty pozwolenie zapisania się w poczet uczniów Szkoły lekarskiej, pomimo rażącego braku wykształcenia przygotowawczego. H. zabrał się z zapałem do pracy i w r. 1848, po obronie, niu rozprawy „Des injections capillaires”, uzy. skał dyplom doktorski, a w roku następnym za

H., jako cudzoziemiec, nie posiadający nadto poza anatomią prawie żadnego wykształcenia naukowego, nie mógł na to liczyć, że uda mu się kiedykolwiek uzyskać katedrę anatomii we Francyi, postanowił więc zająć się wykonawstwem lekar-skiem dla chleba; żeby się zaś do tego przygotować, został w r. 1857 assystentem klinicznym profesora L. Rost a na (ob.). W czasie tym otworzono właśnie w Warszawie Akademię me-dyko-chirurgiczną (ob.), w której z początku zastępczo nauczał anatomii L. Neugebauer (ob.), nie mający wszakże zamiaru utrzymania się na tej katedrze, powołano więc na nią w r. 1859 H-a, który też dnia 15 września rozpoczął wykłady. Pierwszą lekcyę jego wydrukował wychodzący wówczas „Tygodnik lekarski” (r. 1859 JV? 40). Po wcieleniu Akademii do Szkoły Głównej, jak również później w uniwersytecie warszawskim wykładał, jako profesor zwyczajny, anatomię opisową ludzką, do r. 1875, w którym z powodu silnie nadwerężonego . zdrowia był

czął prywatnie nauczać anatomii opisowej, oraz pracować usilnie nad anatomią nerwów. Owocem tej pracy było dzieło wyborne p. n. „Nevrologie ou description et iconographie du système nerveux et des organes des sens de l’homme, avec leur mode de préparation etc” (Paryż 1853, w 4-ce, str. III i 367, oraz atlas złożony z 90-u tablic. Wyszły równocześnie 2 wyd. z tabl. kolorowanemi i czarnemi, później ukazał się przekł ang.). Dzieło to ustaliło sławę H-a jako anatoma. Okazy anatomiczne przygotował do niego sam własnoręcznie z mistrzow-stwem godnem podziwu, a Le veillé, rysownik w tego rodzaju pracy nie mający wówczas równego sobie, sporządził podług nich tablice, później często bardzo przerysowywane w innych wydawnictwach anatomicznych, bardzo poważnych, co najlepiej świadczy o ich doskonałości. —

'X

'W

L'

i:

Fig. 1. Hirschfeld Ludwik Maurycy.

f zmuszony złożyć urząd profesorski. W kilka miesięcy potem umarł.—H. poza anatomią opisową ludzką, znaną mu wyśmienicie, posiadał wykształcenie lekarskie niedostateczne, ogólnego zaś brakowało mu niemal zupełnie:$ dlatego też nie przyczynił się niczem do postępu i rozwoju tej gałęzi nauki, której służył w ciągu życia z zamiłowaniem i gorliwością wielką. Wszystko to, co dojrzeć można w ustroju ludzkim okiem gołem, wszystko, co za pomocą skalpela uwidocznić zdołamy, znał przewybornie, ale też dalej wiedza jego nie sięgała nigdy. Był to raczej prosektor nadzwyczajnie biegły, z anatomią praktycznie obznajomiony, aniżeli uczony, do pracy samodzielnej sprawny: dlatego też, pomimo zdolności niepospolitych, nie mógł stanąć nigdy tak wysoko, jak np. spółcześni mu: Henie, Hyrtl, Qain, Sappey i L. Teich mann (ob. te nazw.), ale nauczycielem był dobrym, wyrozumiałym, chętnym i przychylnym, przez uczniów lubionym, więc też i działalność jego w tym kierunku na uznanie wszelkie zasługuje. Wykłady jego, pomimo treści poważnej, wywierały nieraz wrażenie zabawne, powiedzmy: śmieszne poprostu. H. bowiem żadnym językiem nie władał poprawnie, względnie najlepiej znał jeszcze francuski, ale i tu wymowa płatała mu nieraz figle ucieszne. Było to wszystko następstwem wykształcenia zaniedbanego zupełnie w młodości, a później tylko aż nazbyt jednostronnie uzupełnionego; gdyby nie to, H. byłby niewątpliwie jednym z najlepszych anatomów wieku XIX.—Prace swe pisywał przeważnie po francusku i dawał je do tłómaczenia, polszczyznę zaś jego wadliwą musieli zawsze poprawiać, albo raczej przerabiać, koledzy życzliwi lub uczniowie. Oprócz dzieła już wyżej wymienionego i prac drobniejszych, nielicznych, ogłoszonych w wydawnictwach peryodycznych polskich i francuskich, a znaczenia poważniejszego nie mających, wydał jeszcze anatomię opisową ciała ludzkiego w 4-ch tomach, z których każdy tworzy całość odrębną, jak oto: T. I „Opis układu kostnego i stawowego (Osteologia i Arthrologia) wraz z uwagami fizyologicznemi” (Warszawa 1867, w 8-ce, str. 656 i XIII), T. II, część I „Opis układu mięśniowego i powięziowego (Myo-logia et Aponeurologia), wraz z uwagami fizyolo-giczuemi” (tamże 1869, w 8-ce str. 352 i XII), T. II, cz. 2 „Opis układu trzewowego, czyli nauka o wnętrznościach (Splanchnologia) wraz i t. d.” (tamże 1870, w 8-ce, str. 323 i V), T. III „Opis układu naczyniowego człowieka (Angiologia) wraz i t. d. (tamże 1863, w 8 ce, str. IV, 440 i XV), T. IV „Układ nerwowy i przyrządy zmysłowe (Neurologia i Aesthesiolo-gia) wraz i t. d.” (tamże 1860, w 8-ce, str. X, 716 i k. nl. 5. Jest to przekład dzieła franc. „Nevrologie etc.” powiększony nieco i uzupełniony).—Życiorysy H-a między innemi ogłosili: P. Girsztowt w „Tygodn. ilustr.” (r. 1875,

Ungarn”.

Hirschfeld Gustaw, współczesuy archeolog niemiecki (* 1847 w Pyritz na Pomorzu). Kształcił się w Tiibindze, Lipsku i Berlinie, a następnie jako stypendysta pruskiego instytutu archeologicznego wysłany został (1870) do Włoch, Grecyi i Azyi Mniejszej. Tu w latach 1875—7 stał na czele robót prowadzonych przy wykopa liskach olimpijskich, poczem (1878) mianowany został profesorem uniwersytetu królewieckiego. H. jest autorem dzieł: „Tituli statuarum sculpto-rumque graecorum” (Berlin 1871); „Athena und Marsyas” (tamże 1872); „Paphlagonische Felsengräber” (tamże 1885); „Die Felsenreliefs in Kleinasien u. das Volk der Hittiter” (tamże 1887); „Griechische Iuschriften des Britischen Museums” (tamże 1893). H. brał także udział przy wydaniu pierwszych dwóch tomów „Ausgrabungen in Olympia” (Berlin 1877—78), a przy wydawnictwie dzieł Moltkego opracował jego „Briefe aus der Türkei” (Berlin 1893). Od r. 1884 H. umieszcza w „Geographisches Jahrbuch” sprawozdania o postępach study ów geograficznych, odnoszących się do badania świata staro-

s s.

niczne”.

polsk.” (str. 171).

Hirschhorn, miasto w hesskiej prowincyi Starkenburg, okręgu Heppenheim, nad Neckarem i na kolei żelaznej; posiada kościół katolicki i ewangielicki oraz zamek, farbiarnię jedwabiu, fabrykę fornierów, kamieniołomy, prowadzi handel bydłem; przeszło 2 000 m-ców.

Hirschvogel albo Hirsvogel, rodzina norymberska, która w ciągu XV i XVI stulecia wydała licznych uzdolnionych artystów. I tak: g Wit (* 1461—f 1525), szklarz i malarz na szkle, pracował w Norymberdze; roboty jego są, mię- j|| dzy innemi, okna w tamtejszym kościele św. Se- fl balda. Syn jego, Wit młodszy (f 1553), objął :ff po nim rzemiosło szklarskie. Drugi syn jego, Hirschfeld Feliks, lekarz berliński, spół- Augustyn (* około 1488 r.—f około 1553 czesny; poprzednio był asystentem w szpitalu w Wiedniu), prócz rzemiosła szklarskiego i garn-Moabit, w r. 1893 został docentom w wydziale carstwa uprawiał wiele dziedzin sztuki, a miano-lekarskim w Berlinie. Z prac jego w przekła- wicie: malarstwo, rysownictwo, rytownictwo, wy-dzie polskim posiadamy następujące: „Zasady rzyuanie pieczęci; prócz tego pisał rozprawy żywienia chorych” (Warszawa 1892; w 8-ce str. matematyczne. H., z wyjątkiem chwilowego po-42, tłóm. J. Skłodowski); „Leczenie moczów- bytu w Wenecyi, gdzie uczył się wyrobu ma- I ki cukrowej” (tamże 1893; w 8-ce, str. 26, jolik, większą część czynnego życia swego spę- |

JV® 21), H. Łuczkiewicz w „Kłosach” (1876, Ne 569), B. Bortkiewicz w T. VIII dzieła „Materyały i opracowania dotyczące hist. wyższych zakł. nauk. w Polsce” (Kraków 1901, „Szkoła₀ Gł. Warszawska II”, str. 188 i 378) i S. Kośmiński w „Słown. lek. pols.” (str. 172); dwaj ostatni podają też dokładny wykaz wszystkich prac H-a.    Dr J p

Hirschfeld Otton, zuakomity historyk admi-nistracyi rzymskiej (* 16 marca 1843 r. w Królewcu). Od r. 1869 czynny jako profesor w Getyndze, Pradze, Wiedniu i Berlinie (od r. 1885). Napisał: „Die Getreideverwaltung in der römischen Kaiserseit” (1869); „Untersuchungen, auf dem Gebiete der römischen Verwaltungsgeschichte” (1877 część I); „Zur Geschichte des lateinischen Rechts” (1879); „Gallische Studien” (1883); „Corpus inscriptionum latinarum” (tom XII „In-seriptionum Galliae Narbonnensis” [1888], t. XIII „Inscr. Aquitaniae” [1899], Suplement do III wspólnie z Mommsenem i Domaszewskim [1893— 1901]). Liczne artykuły w Sprawozdaniach z posiedzeń Akademij berlińskiej i wiedeńskiej, w „Hermes”, „Rheinisches Museum”, „Wiener Studien” i innych. H. jest członkiem akademij niemieckich, belgijskiej, francuskiej, rumuńskiej; jest też założycielem pisma wiedeńskiego: „Archäologisch - epigraphische Mittheilungen aus Oester.-

s. p.

żytnego.

tlóm. J. S al b erg) i „Leczenie otyłości” (tamże 1893; w 8-e, str. 36, tłóm. J. Salberg), wszystkie trzy należą do zbioru wydawanego przez „Gazetę lekarską” p. n. „Odczyty kli-

Dr J. P.

Hirschfeld Jerzy, pisarz niemiecki (* 1873 :|

r. w Berlinie), był naprzód kupcem, ale po- | tem, zachęcony przez Wildenbrucha, Hauptmanna 1 i Brahma, oddał się wyłącznie pracy pisarskiej. | Od r. 1893—95 uczęszczał na studya uniwersy- | teckie w Monachium i w Berlinie. Napisał opowia- | dania: „Dämon Kleist” (Berlin 1895) i „Bergsee” 1 (1896); jednoaktówkę „Zu Hause” (1896); sztukę I dramatyczną „Die Mutter” (wyd. 2-e 1896), i z powodzeniem wystawioną w berlińskim wolnym teatrze, równie jak „Agnes Jordan” (wyd. 2-e |

1898) oraz komedya „Pauline”.

Hirschfeldt Ferdynand Sturm de (* w Pra- | dze czeskiej w r. 1737—f w Warszawie około |

r. 1821), lekarz. Wykształcenie uniwersyteckie Ig otrzymał w Wiedniu, gdzie uczęszczał na wy- | działy: filozoficzny, prawny i lekarski; dyplom % doktora medycyny osiągnął tamże w r. 1766. || Był czas pewien lekarzem przybocznym ks. J| z Czartoryskich Lubomirskiej, później król jg Stanisław August mianował go lekarzem kor- Ü pusu kadetów. Za czasu Księstwa Warszaw- | skiego był członkiem ogólnej rady lekarskiej | oraz ordynatorem szpitala św. Rocha w War- j szawie. W dniu 14 maja r. 1816 obchodzono § uroczyście 50-ą rocznicę doktoryzacyi H-a; przy 1 sposobności tej Dziarkowski (ob.) wygłosił pu- | blicznie mowę pochwalną na cześć jego. Mar- f ein Molski („Pisma”, T. I str. 73) uczcił go u wierszem. W r. 1820 należał do członków za- t łożycieli Towarzystwa lekarskiego warszawskie- Hg go.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lekaizów

Dr j. p. iH

W. N.

kaue.

W. N.

W. N.

(„Proc. of the Royal Society” 1858) itd.

Hirsz ben Ezriel z Wilna, autor talmudycz-ny w wieku XVIII. Był rabinem w miasteczku Ołyce (na Wołyniu), następnie assesorem | rabinicznym w Lublinie; umarł 23 maja 1737 r. Napisał kommentarz do 4-go tomu Szulchan Aruchu Józefa Karo, noszącego miano „Choszen Miszpat” i traktującego o talmudycznem prawie cywilnem, p. t. „Atereth Cebi” (Jessnitz 1722) i do 2-go tomu tegoż dzieła, mającego za przedmiot przepisy rytualne i noszącego miano „Joreh Deah”, kommentarz p. t. „Beth Lechem Jehu-da” (wyd. 1-e Żółkiew 1733). Oba kommenta-rze zawierają mało samodzielności, a są przeważnie zebrane z dzieł poprzedników.

Dr S. P.

dził w Norymberdze, od r. zaś 1543 pracował w Wiedniu, głównie na polu kartografii; tam też Ü wydał dziełko o Geometryi (1543) i Biblię ilu-p strowaną (1550). Jemu przypisują wiele sta-gg rych pieców w Niemczech przechowanych, jak p np. piec zielony glazurowany na starym Burgu 8 norymberskim, oraz wyrób zachowanych dotąd B kafli staroniemieckich, a także charakterystyczne dzbany, od jego nazwiska Hirschvogelkrüge zwane, często w muzeach niemieckich spoty-

s. s.

Hirson, miasto we Francyi, w departamencie Aisne, przy spływie Oise i Glandu i na krzy-żownicy kolei żelaznych; od r. 1870 jest ufortyfikowane; kamieniołomy, cegielnie, fabryki szklane. W roku 1896 liczba m-ców wynosiła 6 473. W okolicy znajduje się wielki las, F o-rêt d’Hirson, rozciągający się od Oise do Glandu i przytykający na wschodzie do lasów Saint-Michel, de Vatigny, de Signy-le-Petit.

Hirsova, miasto w Dobrudży (Rumunia), na g§ prawym brzegu Dunaju, w punkcie dogodnym do przeprawy (gdyż powyżej i poniżej tego punktu rozciągają się bagna nadbrzeżne); dlatego była widownią częstych walk między Rossyanami i Turkami. Przeszło 2 000 m-ców.

Hirst Tomasz Archer (* 1830—f 1892), matematyk angielski; wykładał matematykę i fizykę kolejno: w Queenwood-College w Hampshire, w Univ. Coli. School w Londynie, w Uni-versity College tamże, w Royal Naval College w Greenwich; był członkiem Towarzystwa Królewskiego i prezesem Towarzystwa matematycznego od r. 1872 do 1874. Pisał o średnicach sprzężonych elipsoidy trójosiowej (po niemiecku, rozprawa doktorska, Marburg 1852); o krzywiź-nie powierzchni i linij („Annali di matem.” 1859); o kongruencyach geometrycznych („Proc. of the Lond. Math. Soc.” 1883); o powierzchniach spadkowych („London Phil. Trans.” 1863). Z zakresu fizyki matematycznej ogłosił prace: o istnieniu ośrodka magnetycznego („Proc. of the Royal Society” 1853); o potencyale warstwy nieskończenie cienkiej, zawartej pomiędzy dwiema paraboloidami eliptycznemi („Journal Leon-

| ville’a” 1857); o ciałach równego przyciągania

S. D.

Dr S. P.

Hirsz, rabin w Rzeszowie. Umarł przed r. 1792. Napisał kommentarz do traktatu talmu-dycznego „Baba Mecia”, mającego za przedmiot różne kwestye z prawa cywilnego, p. t. „Geon Cebi” (wydany przez syna autora w Warszawie 1801; wyd. drugie tamże 1883).

Hirszband Napoleon, pisarz polski, znany pod pseudonimem Cezarego Jellenty; urodził się r. 1861 w Warszawie i tu ukończywszy studya uniwersyteckie na wydziale prawnym w r. 1884, w następnym praktyką adwokacką się zajął; porzucił ją wszakże około 1888 i dopiero 1893 do niej powrócił. Zawód swój literacki rozpoczął od współpracownictwa w „Prawdzie” i „Ateneum”. W pierwszem z tych czasopism umieścił: „Pessymizm i etyka” (r. 1883); „Filozofia gnuśności” (1886); „Etyka barw i filozofia złotego środka” (1886); „Epidemia pessy-mizmu” (1887); — w drugiem: „Synteza badań filozoficznych nad dziejami ludzkości” (1884); „Idea organizmu w badaniach społecznych” (1887); „Wola zbiorowa i zasada szczęśliwości” (1888). Prócz tego wydał: „Byron, antologia z przekładów cudzych i własnych” (Warszawa 1888); przekład „Italien” Heinego (w wyborze pism tego poety, 1889); „Studya i szkice filozoficzne” (1891); „W przesileniu. Wykrawki z życia” (1894); „Wszechpoemat i najnowsze jego dzieje” (1894); „Galerya ostatnich dni” (1897); „Nurty. Ogniwa dramatyczne” (1896, 1899); „Juliusz Słowacki dzisiaj” (1900); „Dante Alighieri” (1900) i in. R*

Hirszel Anastazy Stanisław (* w Kaliszu d. 17 sierpnia r. 1798—f w Warszawie d. 11 lutego r. 1859), lekarz. Rodzice jego pochodzili z Gdańska, skąd przenieśli się do Kalisza, tam też H. ukończył szkołę wojewódzką, poczem w r. 1817 wyjechał do Berlina i zapisał się na wydział lekarski, w r. 1821 tamże, po obronieniu rozprawy „De electricitatis in corpus animale vi et effectu”, dyplom doktorski uzyskał; potwierdził mu go wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego w r. 1826. Pierwotnie zatrudniał się H. wykonawstwem lekarskiem w Kaliszu, następnie był lekarzem obwodu Konińskiego, w r. 1840 został starszym lekarzem powiatu Kaliskiego; z urzędu tego ustąpił w r. 1850 i przeniósł się do Warszawy, gdzie, będąc na przód członkiem urzędu lekarskiego, następnie zaś Rady lekarskiej Królestwa, równocześni wykonywał sztukę lekarską. Uniwersytet wrocławski zapraszał go na katedrę medycyny ą-dowej, lecz H. przyjęcia jej odmówił, nie chcąj kraju ojczystego opuścić.—W „Pamiętniku To w. lek. warsz.” (T. VII do XXXII) ogłosił kilka prac drobniejszych i przełożył nadto z języka niemieckiego dzieło następujące: „Rys krótki badań sądowo-lekarskich ułożony dla lekarzy» chirurgów i urzędników sądowycli przez J. C. F. Rolffs med.... Przełożony na język ojczysty, uzupełniony potrzebnemi dodatkami i zastosowany do urzędów krajowych przez A. S. H.

EncykL. powie. Umtr. Zeis. 226. T. XI)X

Dr J. p.

J. H-ch.

Med. Dra, lekarza obwodu Konińskiego” (Warszawa 1835 w 8-ce; k. nl. 2, str. XII i 200).— Por. L. Gą siorowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. IV str. 399) i S. Kósmi oskiego „Słown. lek. pols.” (str. 172).

Hirszel Władysław, budowniczy polski (* w Kaliszu w r. 1829 — f w Warszawie 13 grudnia 1889). Nauki początkowe pobierał w Kaliszu. Po ukończeniu b. gimnazyum realnego w Warszawie wstąpił do Szkoły sztuk pięknych i w r. 1854 ją ukończył. Jako aplikant budownictwa b. kommissyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych, przeznaczony został do zajęć przy członku rady budowlanej, znakomitym budowniczym ś. p. Henryku Marconim, i pod jego kierunkiem ukończył budowę domu Lesserów przy ulicy Rymarskiej w Warszawie (N® 12/47 lh), przebudował pałac hr. St. Potockiego w Hele-uowie pod Pruszkowem, oraz wykonał budowę gmachu dla Instytutu moralnie zaniedbanych dzieci w Mokotowie pod Warszawą. W r. 1862 złożył egzamin i uzyskał najwyższy stopień naukowy budowniczego kl. III, oraz rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. W stylu Odrodzenia włoskiego wzniósł w Warszawie m. in.: zabudowania zakładu dla paralityków, fundacyi Feliksa Sobańskiego, przy ulicy Nowowiejskiej; zabudowania przeznaczone na pomieszczenie zakładu hr. Cecylii Zyberg-Platerówny przy ulicy Pięknej; dom przy ul. Książęcej Nr 4; dom przy ul. Karmelickiej Nr 15; dom stowarzyszenia pod wezwaniem św. Wincentego przy ul. Ordynackiej w Warszawie Nr 4. H. zaprojektował i wykonał wiele kościołów wiejskich w stylu romańskim lub ostrołukowym. Z pomiędzy nich należy wyróżnić projekt kościoła we wsi Lesznie, w powiecie Błońskim, na 1 200 osób, w stylu anglo-gotyckim z XIV wieku, oraz kościół w Tucho-wiczu, w Podlaskiem, uważany za jedną z piękniejszych świątyń w Królestwie. Nadto wzniósł wiele dworów wiejskich i prowadził przebudowę pałacu w Guzowie pod Rudą. — W roku 1864 wspólnie z kolegami swymi, Falkowskim i Eple-rem opracował projekt konkursowy gmachu ratusza w Warszawie, wyróżniony pochlebnie w ówczesnem sprawozdaniu sądu konkursowego; .astępnie wykonał dwa projekty budowy domu a posessyi Nr 618/612 C przy ulicy hr. Kotze-■ ego, tamże. W ciągu lat ośmiu H. zajmo-®.\ł posadę referenta technicznego w izbie obrachunkowej warszawskiej. Jako wykształcony technik i budowniczy pracował również na polu piśmiennictwa technicznego polskiego. Kilka artykułów pomieścił w „Dzienniku Politechnicznym”, wydawanym przez braci Marczewskich, a wskutek zaproszenia ks. Jana Tadeusza Lubomirskiego opracował „Przewodnik dla mularzy”. Zasilał też w ciągu lat kilku pracami swemi „Przegląd Techniczny”.

Hirszenberg Samuel, jeden z najzdolniejszych polskich malarzy współczesnych (* w Ło

dzi 1866 r.). Ojciec jego, majster fabryczny, umieścił dziesięcioletniego Samuela w łódzkiej szkole rzemieślniczej, gdzie już chłopiec zaczął okazywać niezwykłe do rysunku uzdolnienie. Początkowa prace rysunkowe Hirszenberga zaciekawiły koło miłośników sztuki tak dalece, że wkrótce, za sta raniem dra Cohna, otrzymał stypendyum na dalsze kształcenie się; po ukończeniu więc czterech klas szkoły rzemieślniczej udał się H. w 1880

r. do Krakowa i tu, zapisany w poczet uczniów szkoły sztuk pięknych, pod profesorami Jabłońskim i Łuszczkiewiczem niezwykłe czynił postępy. W 1883 r. widzimy go w Monachium uczniem doskonałej szkoły prof. A. Wagnera, którą w trzy lata potem, tj. 1886, ukończył z bron-zowym medalem za malowane studya. Przez cały czas pracy akademickiej musiał walczyć z trudnościami materyalnemi, stypendyum bowiem zaledwie wystarczało na opędzenie niezbędnych potrzeb życia, a i ten skromny zasiłek odebrano mu po ukończeniu akademii. Samodzielną pracę, zapoczątkowaną sumiennemi stu-dyami, rozpoczął H. poważnego nastroju obrazem, zaczerpniętym z życia żydowskiego, p. t. Jeszy-bot. Był to znakomity debiut dwudziestoletniego zaledwie artysty. Obrazem tym odrazu zwrócił na siebie uwagę miłośników sztuki, nietyl-ko w kraju, lecz i na szerszej arenie artystycz-nej. Wystawiony początkowo w monachijskim Glasspalasfeie, otrzymuje Jeszybot list pochwalny na wystawie krajowej w Krakowie w 1887

r., w rok potem spotyka go podobne odznaczenie na wystawie konkursowej w Warszawie, wreszcie posłany do Paryża na wystawę powszechną 1889 r. przynosi artyście medal srebrny, co go odrazu stawia w rzędzie urzędowej hierarchii hors concours'ów. W ciągu tego czasu tworzy H. drugie swe dzieło, Uriel Acosta i Spinoza, niezwykle sympatycznie przyjęte przez krytykę niemiecką. Oba te pierwsze obrazy H-a spopularyzowały tysiączne reprodukcye. Po kil-koletnim pobycie w Monachium wyjeżdża H. do Paryża, gdzie maluje parę portretów. W 1891 nadsyła na powszechną wystawę sztuki w Berlinie dużą grupę portretową i Jeszybot, i otrzymuje wzmiankę zaszczytną (mention honorable). W tymże czasie powraca do kraju i osiada na stałe w rodzinnem swem mieście Łodzi. Na warszawskiej wystawie od 1892 r. zaczynają się pojawiać dość licznie prace H-a, bądź portretowe, bądź zaczerpnięte z życia fabrycznego—szereg doskonałych studyów wnętrz, — bądź wreszcie obrazy większych rozmiarów, jak np. Cmentarz żydowski. Na urządzonym staraniem redak-cyi „Tygodnika Ilustrowanego” konkursie malarskim figurował pełen charakterystyki obraz jego, Konferencyjka, wystawiony następnie w Monachium i Paryżu. Na konkursowej wystawie w Tow. zachęty obraz H-a Sobotnia siesta otrzymuje 300 rubli czyli drugą nagrodę, wraz z Bo-znańską. W Łodzi pracując, zajmuje się H. prze-

H. P.

Hirszfeld Bolesław (* 1849 roku w Warszawie—f 1899 roku w Territet w Szwajcaryi), przyrodnik, zasłużony pracownik społeczny. H. ukończył wydział przyrodniczy uniwersytetu warszawskiego, a następnie w Zürychu kształcił się w chemii. Po powrocie do kraju prowadził w Warszawie instytut wód mineralnych. Ale odznaczył się nie na polu naukowem, ani w działalności zawodowej, lecz jako gorliwy bądź pobudzacz, bądź uczestnik wielu cennych prac użyteczności powszechnej i czynów filantropijnych. Już na ławach uniwersyteckich pociągał ku sobie kolegów charakterem szlachetnym, złożonym z wyjątkowego hartu i uczuć altrui-stycznych. Potem całe prawie życie poświęcił niestrudzonej służbie obywatelskiej. Na cele społeczne łożył też niemal wszystkie dochody swoje. Posiadał wydatne zdolności organizacyjne i wykonawcze w zakresie czynów miłosierdzia i pomocy naukowej dla ubogich, pragnących się kształcić. Temi zasługami, pomimo szczególnej skromności, zjednał sobie poważanie wśród bardzo licznego zastępu poważnej intelligencyi. w Fürth.

Całkiem niespodziewanie, pod wpływem nagłej melancholii, odebrał sobie życie podczas podróży nia roku 1844), hygienista spółczesny. Do nauk w Szwajcaryi. Dowodem nadzwyczajnej sympa- lekarskich przykładał się w Berlinie, Wrocławiu, tyi, jaką się powszechnie cieszył, był tłumny, | Würzburgu i Pradze, w roku 1868 osiągnął dy-

mie.

s. s.

ważnie malowaniem portretów tamtejszych kre-zusów, od czasu do czasu wyjeżdża jedna!: na dłuższe wycieczki przeważnie do Paryża. W ostatnich latach namalował kolosalny obraz nastrojo-wo-allegoryczny p. t. Żyd. Dzieło to, wystawione naprzód w Łodzi, oglądała Warszawa w końcu 1899 r. na specyalnie urządzonej wystawie w Salonie artystycznym. Wysłany na Paryską wystawę powszechną, zajmował on całą ścianę oddziału warszawskich malarzy i przyniósł twórcy medal bronzowy. H. należy do młodszego pokolenia artystów, które wydało kilku niepospolitych malarzy, jak: Pankiewicz, Boznańska, Podkowiński, Pawliszak, de Laveaux; jest to natura nadzwyczaj wrażliwa na prawdę w naturze, widzi przyrodę i potrafi odczuwać specyal-ne jej nastroje. Przeszedłszy bardzo sumienne studya akademiczne, H. dorównywa talentem, a przewyższa wiedzą zawodową, pokrewnego sobie duchem, przedwcześnie zmarłego Gottlieba. Jest on artystą bardzo indywidualnym, bardzo głęboko sięgającym w istotę samej sztuki, o zakresie niezwykle szerokim. Liryzm i pewna melancholia, rozlana w Jeszybocie, przeistaczają się w iście tytaniczną grozę i siłę ekspressyi tragicznej w postaci Żyda wśród lasu piętrzących się krzyżów. H. zbyt jeszcze jest młodym, by ostatnie swe w sztuce słowo mógł już wypowiedzieć: należy on raczej do przyszłych koryfeuszów malarstwa polskiego. Portret artysty i krótką wzmiankę o jego życiu zamieścił Tygodnik Ilustrowany w numerze z 26 stycznia 1895 r., oprócz tego inne czasopisma w tymże czasie i w następnych latach podają krytyki jego utworów.

kilkonastotysięczny orszak pogrzebowy, który zwłokom jego, sprowadzonym do Warszawy, towarzyszył na Powązki.

Hirt Fryderyk Wilhelm, malarz niemiecki (* 1721 we-Frankfurcie nad Menem—f 1772 tamże). Uprawiał malarstwo pejzażowe i zwierząt. Temata jego obrazów i rodzaj malowania przypominają pędzel Jana Henryka Roosa, znanego protoplasty rodziny malarzów frankfurckich. Obrazy jego widzieć można we Frankfurcie w Instytucie Stadia, w Muzeum mogunckiem, w Galeryi mannheimskiej i wreszcie w Sztokhol-

s. s.

Hirt Aloizy, archeolog i historyk sztuki niemiecki (* 1759 w Behla w księstwie Badeń-skiem—f 1836 w Berlinie). Studya odbywał w Nancy, a następnie od r. 1779 w Wiedniu, poczem od r. 1782 przebywał we Włoszech, skąd powrócił do Niemiec 1796 r. Tu, mianowany nauczycielem księcia Henryka Pruskiego, został zarazem członkiem akademii nauk i akademii sztuk w Berlinie, a po otwarciu uniwersytetu berlińskiego otrzymał w nim katedrę archeologii. W latach 1816 i 1817 H. zwiedził powtórnie Włochy, a także Belgię i Hollandyę.

H. brał udział w założeniu Muzeum berlińskiego. Dzieła jego obecnie przestarzałe, w swoim czasie oddały usługę studyującym sztukę u Starożytnych: „Die Baukunst nach den Grundsätzen der Alten” (Berlin 1809, z 50 tablicami rytemi na miedzi); „Geschichte der Baukunst bei den Alten” (tamże 1820—-27, 3 tomy, z 32 tablicami); „Geschichte der bildenden Künste bei den Alten” (tamże 1833).

Hirt Jan, współczesny rzeźbiarz niemiecki (* 1836 roku w Fürth). Kształcił się od roku 1855 w akademii monachijskiej, pod kierunkiem Windmanna, poczem jako rzeźbiarz osiadł w Monachium. W r. 1889 otrzymał mały medal złoty na wystawie berlińskiej; ma przy tern tytuł profesora królewskiego bawarskiego. Z początku H. uprawiał rzeźbę portretową, następnie tworzył piękne statuetki, pełne smaku i życia, wkrótce jednak zaczął wyrabiać figury wielkości naturalnej, przedstawiające typy idealne z zakresu mytów greckich. Figury te marmurowe odznaczają się szlachetnością form i nadzwyczajną czystością wyrobu. Oto szereg ważniejszych dzieł H-a: Faust i Małgorzata, Chłopiec bawiący się, Flecista, Dziecko z psem, Dziewczynka z koźlęciem, Amor ostrzący strzały, Muzyka, Prządka, Hermann i Dorotea, Kopciuszek, Lady Makbet, Andromeda, Dawid, Aretuza (1889), JeduazNio-bid dotknięta ciosem (1890), Klytia (1891), Łucznik i uciekająca Nimfa (1894) i wreszcie pomnik wojenny w mieście rodzinnem artysty —

s. s.

Hirt Ludwik (* we Wrocławiu d. 2 kwiet-

Dr J. P.

plom doktorski, od roku zaś 1877 jest profesorem uniwersytetu wrocławskiego. Zająwszy się już wcześnie hygieną i chorobami zawodowemi, między innemi z prac obszerniejszych wydał: „Arbeiter-Schutz. Eine Anweisung für die Erkennung und Verhütung der Krankheiten der Arbeiter etc.” (Lipsk 1873); „Die Krankheiten der Arbeiter” (Wrocław 1871 — 77, 4 tomy); „System der Gesundheitspflege” (tamże 1876 i wydania późniejsze); „Pathologie und Therapie der Nervenkrankheiten” (Wiedeń 1890; wydanie 2-e tamże 1894; przekład włoski Medyolan 1891) i „Lehrbuch der Elektrodiagnostik und Elektrotherapie” (Sztutgard 1893). Był także współpracownikiem dzieła Ziemssena „Handbuch d. spec. Pathol, und Therapie” (wyd. 1-e 1874) i w tomie I opracował wspólnie z G. Merklem dział „Gewerbekrankheiten”.

Hirth Jerzy, pisarz i publicysta niemiecki (*1841 r. w Gräfentonna, w księstwie Gotha); od r. 1863—66 redagował w Lipsku „Deutsche Turnzeitung”; był potem sekretarzem instytutu narodowego inwalidów Victoria w Berlinie, gdzie r. 1867 założył „Annalen des Norddeutschen Bundes”, przemianowane w 1871 na „Annalen des Deutschen Reichs”, które od r. 1882 wydaje do współki z Seydlera. W 1869 — 70 był członkiem kommisyi pracującej nad układaniem statystyki Związku celnego, a w 1870—71 spół-redaktorem „Allgemeine Zeitung”, w Augsburgu. Od r. 1871 mieszka w Lipsku, jako właściciel drukarni (pod firmą „Knor und Hirth” od 1875) i współwłaściciel dz. „Neueste Nachrichten” oraz księgarni nakładowej w Monachium. Napisał: „Statistisches Jahrbuch der Turnvereine” (Lipsk 1863 i 1865); „Das gesammte Turnwesen” (1865, wyd. 2-e 1893—94, 3 tomy); „Freisinnige Ansichte der Volkswirtschaft” (wyd. 3-e Lipsk 1876). Wespół z J. Gosenem wydawał „Tagebuch des deutsch - französischen Krieges” (Lipsk 1870—74). Od połowy r. 1870 zajął się popieraniem rzemiosł kunsztownych i wielce się zasłużył przez liczne a bardzo cenne publikacye, zapoznające z tym przedmiotem i z dziejami kultury, jak np.: „Der Formenschatz der Renaissance” (1877 i nast. od r. 1879 p. t. „Der For-menschatz”); „Das deutsche Zimmer der Gotik und Renaissance etc.” (wyd. 3-e 1886); „Kulturgeschichtliches Bilderbuch aus drei Jahrhunderten” (1883—90, 6 tomów) i cały szereg re-produkoyj w facsimiliach drzeworytów staroniemieckich, jako też rysunków Dürera, Holbeina, Cranacha, J. Ammana, B. Solisa i in., oraz „Meisterholzschnitten aus vier Jahrhunderten” (wespół z R. Mutherem, 1880 i 1890). Nadto jeszcze napisał: „Ideen über Zeichenunterricht” (wyd. 3-e 1887); „Cicerone”, przewodnik po galeryach obrazów monachijskiej i berlińskiej (1888 i 1890, wespół z Mutherem); „Aufgaben des Kustphysio-logie” (1891, dwie części) i „Das plastische Sehen als Rindenzwang” (1892).    *

HirÜUS Aulus, od r. 58 przed Chr. służył pod Cezarem jako legat w Gallii; był jego wiernym stronnikiem. W wojnach Cezara z Pompe-juszem i Pompejańezykami nie brał udziału; przebywał głównie w Rzymie i tam doglądał interesów Cezara. Po jego śmierci stanął po stronie przeciwników Antoniusza; po objęciu w r. 43 konsulatu, wraz z drugim konsulem Gajusem Bi-biuszem Pansą, toczył wojnę z Oktawianem (t. zw. Bellum Mutinense). Pobił Antoniusza pod Forum Gallorum (14 lub 15 kw.); w bitwie decydującej pod Mutiną (Modena) d. 25 kwietnia zginął. H. był przyjacielem Cycerona, który go uczył krasomówstwa. Z przypisywanych H-owi uzupełnień kommentarzy Cezara: „De bello Gal-lico lib. VIII”, „De bello Alexandrino”, „De bello Africano” i „De bello Hispaniensi”, pierwsze tylko jest napewno jego dziełem.

Hirzel Hans Kaspar, pisarz szwajcarski z zakresu ekonomii i filozofii praktycznej (* 1725 w Ziirychu—f 1823). Był naczelnym lekarzem miasta i członkiem wielkiej rady w Ziirychu. Znany jest ze stosunków z ówczesnymi przedstawicielami literatury niemieckiej: Sulzerem, Gleimem, Ramlerem i innymi; Kleista kilka tygodni ugaszczał w swoim domu, a Klopstockowi towarzyszył w opiewanej przez niego wycieczce po jeziorze Ziirychskiem i sam też ją opisał. Z dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Die Wirtschaft eines philos. Bauers” (Zürych 1761, wyd. 2-e 1774); „Das Bild eines wahren Patrioten in einem Denkmal Haus Blaarers von Wartensee” (t-że 1767, wyd. 2-e 1775); „An Gleim über Sulzer” (2 t., Winterthur 1780); „Auserlesene Schriften zur Beförderung der Landwirschaft” (2 t., Zürych 1792).    *

Hirzel Salomon, księgarz i badacz Goethego (* 1804 roku w Zürychu — f 1877 w Halli). Był synem profesora; w roku 1830 wstąpił do księgarni teścia swojego, Jerzego Andrzeja Rei-mera w Lipsku, a potem był jej posiadaczem wespół ze swym szwagrem, Karolem Reimerem, aż do końca 1852 roku, w którym przy podziale większa część dzieł, wydanych wspólnym ich nakładem, przeszła w jego ręce; w roku więc 1853 założył w Lipsku własną księgarnię nakładową, która wkrótce pięknie się rozwinęła. H. był sam gruntownym znawcą literatury niemieckiej od wieku XVI, ale się szczególnie zajmował Goethem, którego dzieł posiadał zbiór prawie zupełny i sam je skatalogował w „Neues Vezreichniss einer Goethe-Bibliothek 1761 —1774” (Lipsk 1875, wyd. 2-e, doprowadzone do roku 1884, tamże 1884). Dalej wydał „Der junge Goethe. Seine Briefe und Dichtungen von 1764 bis 1779” (3 tomy, Lipsk 1875, wyd. 2-e 1887). Roku 1865 uniwersytet lipski zamianował go doktorem honorowym. Przed śmiercią przekazał swoją bibliotekę Goetowską z rękopisami uniwersytetowi lipskiemu, a zbiór pism Zwin-gliusza—sztrasburskiemu. Ważniejsze nakłady H-a

A. a. k.

W. Br.

Cis mol.

są następujące: Freytaga dzieła poetyczne i prozaiczne; J. i W. Grimmów „Deutsches Wörterbuch” (dwa środkowo-górno-niemieckie słowniki) „Staatengeschichte der neuesten Zeit” (razem z Treitschkego „Deutsche Geschichte im XIX Jahrhundert”); Friedländera „Sittengeschichte Roms”; Marquardta i Mommsena „Handbuch der römischen Alterthümer”, i inne.

Hirzel Bernard, orjeutalista niemiecki, ur. 1807 w Zurychu, um. w czerwcu 1847 w Paryżu; studjował w Zurychu i Berlinie teologję i filologję, szczególnie zaś język hebrajski i sanskryt; w 1835 został profesorem języków wschodnich w Zurychu, w 1837 objął obowiązki proboszcza w Pfaffikon, niedaleko od Zurychu. W r. 1839 brał czynny udział w ruchacli religijnych, mianowicie, kiedy rada wychowania w Zurychu powołała Dawida Fr. Straussa, teologa protestanckiego, głośnego autora „Das Leben Jesu” (1835), na profesora dogmatyki i historji kościelnej w tamtejszym uniwersytecie i krok ten wywołał wzburzenie ludności, H. poprowadził 6 września 1839 tłum ludu przeciw miastu i wymógł uwolnienie Straussa z uniwersytetu i zmianę rządu kantonalnego. Udział swój w tym ruchu H. opisał w piśmie „Mein Antheil an den Ereignissen des 6 September 1839” (Zurych 1839). Wkrótce potym przez nowo wybraną wielką radę mianowany był członkiem rady kościelnej i rady wychowania; w 1841 opuścił to stanowisko, a w 1845 zrzekł się także obowiązków proboszcza i wstąpił nanowo jako docent prywatny do uniwersytetu w Zurychu. Niedługo wszakże tu pozostawał, musiał bowiem z powodu sprawy o podrobienie wekslu uciekać z kraju i udał się do Paryża, gdzie zapomocą trucizny przyspieszył sobie kres życia.—Z prac literackich H-a zasługują na uwagę jego tłumaczenia niemieckie znakomitych utworów z san-skryckiego, a m. poety Kalidasy dramatu p. n. „Sakuntala” (Zurych 1833), dramatu „Urvasi” (Frauenfeld 1838); poezji lirycznych „Megha-dûta” czyli Obłok posłańcem («Meghaduta oder der Wolkenbote» t że 1846) i przekład wzniosłej pieśni «Das Lied der Lieder oder der Sieg der Treue» (Zurych 1840). H. napisał także po hebrajsku głośny w swoim czasie poemat: Widzenie gońca śmierci nad kulą ziemską («Gesicht des Todesboten über dem Erdkreis» Zurych 1844).

Hirzel Henryk Krzysztof (* d. 22 marca 1832 roku w Zürychu), profesor chemii i farma-cyi (w Lipsku 1852 — 88 roku, a obecnie emeryt). Napisał i wydał pierwsze dziełko w Niemczech o nafcie („Petroleum” 1864). Zbudował wiele przyrządów do destylacyi uafty i smoły węgla kamiennego.

Hirzel Ludwik, historyk literatury (* 1838 w Zürychu), studya uniwersyteckie odbył w mieście rodzinnem, a uzupełnił w Jenie i w Berlinie; r. 1862 został nauczycielem gimnazyum we Frauenfeldzie, 1866—szkoły kantonalnej w Aarau, a w 1874 profesorem uniwersytetu w Ber-nie. Napisał: „Goethes italienische Reise” (Ba-zylea 1871); „Über Schillers Beziehungen zum Altertum” (Aarau 1872); „Karl Rukstul, ein Beitrag zur Goethe-Litteratur” (Sztrasburg 1876); „Wieland und Martin und Regula Künzli; unge-drukte Briefe etc.” (Lipsk 1891) oraz wydał: A. Hallera „Gedichte” (Frauenfeld 1882) i „Tagebücher” (Lipsk 1883); S. Hirzla ..Verzeichniss einer Goethe-Bibliothek” (1884), jako też Wie-landa „Geschichte der Gelehrtheit” (Frauenfeld 1891).

His (włos. si die sis, franc, si diese, angiel. b sharp), wyraz muz.; oznacza ton h, podniesiony o pół tonu za pomocą krzyżyka. Na instrumentach posiadających temperaturę stałą (np. na fortep. i instr. dętych) His odpowiada w zupełności dźwiękowi c, na instrumentach wszakże nieposiadających temperatury stałej (np. smyczkowych) brzmi nieco wyżej od tonu c. His jako tonacya samodzielna nie istnieje, lecz tylko jako ton prowadzący do tonacyi Cis dur lub

A. Pol.

His Wilhelm (* w Bazylei dnia 9 lipca r. 1831), anatom, histolog i embryolog. Naukę lekarską rozpoczął w mieście rodzinnem, dalsze wykształcenie zawodowe zdobył w Berlinie, Wiedniu, Würzburgu, Bernie i Paryżu. Dyplom doktorski osiągnął w r. 1854 i już w r. 1856 został profesorem zwyczajnym anatomii i fizyologii w Bazylei, w roku 1872 powołano go do Lipska na katedrę anatomii; zajmuje ją dotąd (1901 r.). H. należy do wybitniejszych anatomów współczesnych; na uwagę szczególną zasługują poszukiwania jego, dotyczące rozwoju i budowy mózgu oraz rogówki (ob. Oko), a przedewszystkiem badania embryologiczne. Liczne, bardzo poważne prace swe drobniejsze, zajmujące się głównie embryologią (ob.) i chłonicami (ob.) od r. 1875 do 1878 pomieszczał w „Zeitschrift für Anatomie und Entwickelungsgeschichte”, którą założył wspólnie z Braunem, a także w ciągu dalszym pozostał współpracownikiem i redaktorem działu anatomicznego, gdy pismo wymienione wcielono w roku 1878 do „Archiv für Anat. und Physiologie”. Z prac jego wydanych osobno wymienić trzeba: „Crania helvetica” (Ba-zylea 1864; wspólnie z L. R ü t i m e y e r e m); „Unsere Körperform und das physiologische Problem ihrer Entstehung” (Lipsk 1875); „Anatomie menschlicher Embryonen” (tamże 1880 — 1885, z atlasem in folio); „Beiträge zur Anatomie des menschlichen Herzens” (tamże 1886); „Die Formenentwickelung des menschlichen Vorderhirns, vom Ende des ersten bis zum Beginn des dritten Monats” (tamże 1890); „Die Entwickelung des menschlichen Rautenhirns etc.” (tamże 1891); „Die anatomische Nomenclatur. Nomina anato-mica etc.” (tamże 1895; His był redaktorem i głównym współpracownikiem wydawnictwa tego; w opracowaniu polskiem stanowi ono część 1-szą „Słownictwa anatomicznego” S. Krysiń-

Dr J. P.

w. N.

R.

Hislopit, skała. Jest to wapień ziarnisty, zabarwiony na kolor zielony znaczną domieszką glaukonitu. Po wyługowaniu kwasem węglanu wapniowego, pozostaje reszta zielona, zawierająca w swym składzie: krzemionki 54.59°/₀, tlenku glinowego 4.74, tlenku żelazowego 22,84, wapna 0.94, magnezyi 4.90, wody 11.99. Ciężar właściwy H u wynosi 2.645. Słynie występowanie tej skały w Tabli (Indye Wschodnie).

w. N.

str. 816).

Hispanus niejaki, bliżej nieznany, od r. 1551 był lekarzem miasta Lwowa, za co otrzymywał mieszkanie bezpłatne i wynagrodzenia 5 złotych ówczesnych na kwartał.— Por. S. Kośmińskie-

Dr J. P.

skiego [Warszawa 1898; „Objaśnienia do wykazu nazw” przełożył W. Knappe]) i „Protoplas-mastudieu am Salmonidenkeim” (Lipsk 1899, z 3 tabl.).

Hisingen, wysepka na zachodniem wybrzeżu Szwecyi południowej, między dwoma ramionami rzeki Gota, uchodzącej do Kattegatu; z pobliz-kim Göteborgiem łączy się za pomocą mostu żelaznego. Posiada liczne wille, warsztaty okrętów i fabryki. Na wyspie tej był pierwiastko-wo założony Göteborg, ale gdy w 1612 roku spalili go Duńczycy, Gustaw Adolf przeniósł miasto na lewy brzeg rzeki, na dzisiejsze miejsce.

Hisinger Wilhem, mineralog i przemysłowiec szwedzki (* 1766 — f 1852). Był właścicielem i dyrektorem wielkich hut w Skinskatte-bergu i w Bagga (Vesteras); odbywszy wiele wycieczek naukowych po Szwecyi, zgromadził w nich bogate zbiory mineralogiczne i geologiczne. W r. 1784 został szlachcicem, a w 1804—członkiem Akademii sztokholmskiej. Oprócz kilkudziesięciu memoryałów drukowanych w czasopiśmie tej in-stytucyi, „Handligor”, i w swem własnem „Han-dligor i Fysik” (Sztokholm 1806—1818), napisał: Zbiory do geografii mineralogicznej szwedzkiej (Sztokholm 1808; przełożone na język niemiecki, Berlin 1862); Profile i obrazy gór, jezior i rzek szwedzkich i norweskich (Sztokholm 1827, wyd. 2-e 1829); „Tableau des pétrifications de la Suède” (po francusku; Sztokholm 1829, wyd. 2-e 1831); „Lethea suecica” (Sztokholm 1837—41) i in-ne.

z. w.

Hiskiasz, król żydowski, ob. Ezechiel.

Hispalis, w starożytności miasto w hiszpańskiej prowincyi Baetica, nad rzeką Baetis (dzisiejszy Gwadalkwiwir), główny punkt handlowy najbardziej cywilizowanego iberyjskiego plemienia Turdetanów; za czasów Cezara H. stał się kolonią rzymską (Julia Romula); za panowania Gotów i Wandalów — miasto główne Hiszpanii południowej (dziś. Sewilla).

Hispaniola, ob. Hayti.

Hispanus Piotr (Petrus Hispanus), późniejszy papież Jan XXI (ob.), wspominamy go tylko tu ponieważ pod nazwiskiem przytoczonem w nagłówku uchodzi powszechnie za autora słynnego w Wiekach Średnich dzieła lekarskiego p. n. „Thesaurus pauperum*. Jest to właściwie

zbiór recept, przeznaczony dla ludzi ubogich, spisany około r. 1250; w druku ukazał się po raz pierwszy po łacinie w Antwerpii w r. 1476 p. n. „Petri Hispani Summa experimentorum sive Thesaurus pauperum” (in folio), po włosku w We-necyi (1494), po hiszpańsku w Alkali (1589); wydań łacińskich i włoskich późniejszych istnieje kilkanaście. Czy H. jest rzeczywiście autorem tej księgi—napewno orzec trudno; prawdopodobieństwo niemałe przemawia za tern, że napisał ją raczej ojciec jego, Julian. Pod tym samym napisem „Thesaurus pauperum” wydrukowano też w Rzymie około r. n>00 książkę inną zupełnie, będącą wyciągiem z dzieł mylnie przypisywanych Albertowi Wielkiemu (ob.). Również, jak utrzymują niektórzy, H. ma byó autorem popularnego zbioru recept przeciwko chorobom ocznym, który F. Zambrini wydał w tłó-maczeniu staro-włoskiem podług rękopisu florenckiego p. n. „Volgarizzamento del trattato della cura degli occhi di Pietro Spano etc.” (Bolonia 1873; wchodzi w skład wydawnictwa „Scelta di curiosità letterarie inedite o rare dal secolo XIII al XVI”). Niedawno dzieło to wyszło ponownie p. n. „Petrus Hispanus (Petrus v. Lissabon, später Papst Ioannes XXI) : Die Ophtalmologie (liber de oculo). Nach Münchener etc. Codices herausgegeben von Berger” (Monachium 1899). Obszernie o H-ie rozpisał się J. T. Köhler w „Vollständige Nachrichten von Papst Johann XXI, welcher unter dem Namen P. Hispanus als ein gelehrter Arzt und Weltweiser berühmt ist” (Getynga 1760).—Por. H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. I

Dr j. p.

go „Słown. lek. pols.” (str. 173).

Hissar, kraina w Blicharze, ograniczona z północy łańcuchem Hissarskim, ze wschodu—przez Karategin i Darwaz, z południa —przez Kuldżab i Kabadian, z zachodu — przez krainę Szechri-sebs. H. przerzynają rzeki: Surchab, Kafirnahan i Surchan — dopływy Amu-Daryi. Mieszkańcy: Uzbeki, Tadżyki, Żydzi, Hindusi. Płody: zboże, ryż, bawełna, konopie, owce, sól, miedź, marmur. Miasto główne—tegoż nazwiska na wysokości 680 m. nad powierzchnią morza, u stóp śniegiem pokrytych gór; posiada cytadelę z garnizonem rossyjskim. Mieszkańcy, w liczbie około 15 000, zajmują się wyrobem kling i towarów jedwabnych.    w'

Hissarlik („zamkowa góra”), wzgórze na zachodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej, niedaleko wejścia do Dardanellów i uścia rzeki Menderes (Skamander), w starożytnej krainie Troas. Według tradycyi ma to byó miejsce starożytnej Troi, Ilionu Homera; Schliemann, rozkopując w r. 1872 wzgórze, znalazł w nim liczne zabytki, któ-

w. N.

ciemno-niebieskiego koloru.

K. K-ć.

Platysoma, Saprinus i inne.

re, jak sądził, miały stwierdzać powyższą tra-dycyę; jednakże później przekonano się, że Ilion Homera znajdował się o dwie godziny drogi dalej na południe i że ślady, znalezione przez Schliemanna, są szczątkami miasta Ilium Novum, założonego w IV lub V w. po zburzeniu Troi; i to miasto było powielekroć burzone, lecz później odbudowywane.

Histazaryna jest (2.3) dwuoksyantrachinonem; posiada wzór: Cl4H₈0₄ ^=C₆H₄. (CO)₂. C₆H₂ (OH)₂. Znajduje się obok innych substancyj w korzonkach Ondenlandia umbellata. Tworzy kryształy o zabarwieniu pomarańczowom, stapiające się przy 250°. Daje sole: wapienną CaCl4HP0₄, ciemno-zielonego koloru, i barową BaC₁₄H₆0₄,

T. M.

Hister L., Gniłek, rodzaj owadów tęgopo-krywych (Goleoptera), do rodziny Histeridae zaliczony ; ciało tych owadów grube, opatrzone mocnemi nogami; piszczele tylnych kończyn uzbrojone na stronie zewnętrznej szeregiem ostrych kolców. Żyją w nawozie i wogóle wśród mate-ryj gnijących. Rodzaj ten obejmuje przeszło 50 europejskich gatunków; najpospolitsze z nich:

H. unicolor, czarny, o słabym połysku (7—8 mm.) zwykle w krowim nawozie; H. quadrinotatus — również czarny, lecz z czerwonemi plamami na zewnętrznych skrzydłach (7 mm.).

Histeridae, rodzina owadów tęgopokrywych (Insecta coleoptera), do podrzędu pentamera zaliczona. Drobne lub średniej wielkości owady te mają krótkie, lecz szerokie ciało, oraz krótkie, 11-członkowe rożki z 3-członkowem końcowem zgrubieniem; przedkarcze ich zprzodu łukowato wycięte; pierwsza para skrzydeł ztyłu obcięta, pozostawia tylny koniec odwłoka nieprzykrytym; nogi zazwyczaj krótkie; odwłok z dołu z 5-ciu wyraźnych odcinków złożony. Czując jakiebądź niebezpieczeństwo, chrząszcze te stulają nogi i różki, udając martwe. Larwy tych owadów wydłużone, opatrzone krótkiemi nogami oraz parą wyrostków na tylnym końcu odwłoka. Rodzina ta obejmuje około 1 000 gatunków, po całej kuli ziemskiej rozsiedlonych. H. przebywają w nawozie, w padlinie oraz pod korą starych, uschłych drzew i żywią się wogóle gnijącemi substancyami roślinnego i zwierzęcego pochodzenia. Niektóre z nich są mięsożerne i pożerają inne żywe owady (szczególniej z rodzaju Apho-dium). Do rodziny tej zaliczono rodzaje: Hister,

K. K-ó.

Histerya. Medycyna współczesna rozumie pod tą nazwą chorobę nerwową, która w istocie swej polega przedewszystkiem na nieprawidłowej czynności ośrodków duchowych mózgu. Ściśle więc biorąc, należy histerya do rzędu chorób psychicznych, czyli umysłowych, ale w szerszem niż zwykliśmy je pojmować znaczeniu tego wyrazu, albowiem zaburzenia, jej właściwe, dotyczą niet.ylko przebiegu zjawisk natury duchowej, lecz zarazem i wpływu tych ostatnich na czysto fizyczne funkcye ustroju. Zgodnie z powyższem zastrzeżeniem spotykamy w histe-ryi, obok pewnych zmian w działalności psychicznej, częste zaburzenia w dziedzinie ruchowej, czuciowej, naczynio-ruchowej, wydzielniczej a nawet odżywczej. Objawy H-i są nadzwyczaj różnorodne i liczne; stany wzmożonej i osłabionej czynności zmieniają się kolejno lub występują równocześnie w rozmaitych dziedzinach układu nerwowego.—Do niedawna jeszcze uchodziło za pewnik, że H. spotyka się prawie wyłącznie u kobiet; w ostatnich wszakże czasach pogląd ten poważnie został zachwiany, tak, iż nawet niektórzy autorowie przyznają przewagę płci męzkiej. Wszystkie rasy i warstwy społeczne zdają się być mniej-więcej jednakowo usposobione do tej choroby. Bardziej jaskrawe zaburzenia histeryczne objawiają się zwykle w okresie dojrzewania, pomiędzy 15 a 25 rokiem [życia. W większości jednak przypadków można wykryć pewne zwiastuny już w daleko wcześniejszym wieku, a nawet zupełnie rozwinięta H. nie należy u dzieci do rzadkości. Jak wszystkie prawie nerwice (ob.) należy H. do chorób wybitnie dziedzicznych. Szkoła francuska, z Charcot’em na czele, wcale nawet nie uznaje H-i bez dziedzicznego usposobienia do chorób nerwowych. Inni przyjmują także usposobienie wrodzone i nabyte. Na gruncie istniejącego usposobienia różne wpływy szkodliwe po wodować mogą wybuch zaburzeń histerycznych. Charcot wprowadził dla nich ogólną nazwę czynników wywołujących (agents provocateurs). Bezwarunkowo najważniejsze znaczenie przypada w tym względzie czynnikom natury psychicznej. W licznych przypadkach objawy H-i występują nagle pod wpływem gwałtownego przestrachu, gniewu, rozpaczy, wstydu, ekstazy religijnej lub innych wzruszeń moralnych. Kie-dyindziej mogą one być wywołane przez, słabsze wprawdzie, lecz długotrwałe lub często się powtarzające, szkodliwe wpływy psychiczne. Ważną też rolę w powstawaniu zaburzeń histerycznych odgrywa naśladownictwo. Wystarcza nieraz, żeby jedna osoba w obecności innych dostała napadu histerycznego, aby i reszta osób do tego usposobionych poszła w jej ślady. Taką właśnie musiała być geneza owych średniowiecznych epidemij H-i, którym niejednokrotnie podlegały całe zgromadzenia, klasztory, a nawet miasta. Do bardzo szkodliwych należą też wszelkie praktyki hypnotyczne, spirytystyczne, mediu-mistyczne itp. Wychowanie niewłaściwe, przedwczesne rozbudzanie wyobraźni i ambicyi, czytanie nieodpowiednich książek, przepracowanie umysłowe w szkole wobec zaniedbania ćwiczeń fizycznych, przyczyniają się też niemało do rozwoju H-i u dzieci z usposobieniem nerwowern dziedzicznem. Według innych autorów może powstać w tych warunkach i samo usposobienie

(nabyte). Bardziej skomplikowaną, a wielce doniosłą, rolę w stosunku do H-i odgrywają tak zwane czynniki urazowe (traumatyczne), czyli fizyczne uszkodzenia ciała (rany, uderzenia, wstrząśnienia i t. p.). Oczywistą jest rzeczą, iż następstwem urazów mogą być grube zmiany materyalne w różnych odcinkach układu nerwowego, które ze swej strony powodują objawy nic wspólnego z H-ą niemające. Zauważono jednak, że niejednokrotnie, bezpośrednio lub w krótkim czasie po urazie, występują zaburzenia nerwowe, których żadną miarą do jakichś określonych zmian w układzie nerwowym odnieść niepodobna, a które zato bardzo są zbliżone do spostrzeganych w H-i. Przekonano się dalej, że zaburzenia tego rodzaju występują przeważnie u ofiar t. zw. „nieszczęśliwych wypadków”: katastrof na kolejach, w fabrykach, kopalniach i t. p. Autorowie, którzy pierwsi zwrócili bliższą uwagę na te przypadki, stworzyli dla nich osobną postać chorobową, dając jej nazwę nerwicy urazowej, czyli traumatycznej (ob.). Wkrótce jednak wywiązała się gorąca polemika, w której samoistność nowoutworzonej choroby poważnie została zachwiana, Zwrócono uwagę, że objawy t. zw. „nerwicy urazowej” nie pozostają w żadnym stosunku do siły urazu, że występują nawet u osób, które żadnego uszkodzenia ciała nie doznały, lecz były tylko przy wypadku obecne, a więc uległy jedynie wstrzą-śnieniu moralnemu. Dalsze badania wykazały ze wszelką ścisłością, że w nerwicy traumatycznej mamy do czynienia zawsze albo z H-ą czystą, albo z kombinacyą H-i z pewnem organicz-nem uszkodzeniem układu nerwowego. Uraz więc, a właściwie uraz psychiczny (przestrach, widok ofiar, świadomość przebytego niebezpieczeństwa i t. d.) w części zaś i inne uboczne okoliczności, jak obawa o rozwój choroby w przyszłości, chęć łatwego zysku (t. zw. przez Niemców Begehrungsideen) i t. p. wpływy odgrywają w tym razie tylko rolę czynnika wywołującego H-ę (szkoła francuska).—Dalej, różne zatrucia: ołowiem, alkoholem, morfiną, tytoniem, siarkiem węgla, rtęcią, obok swoistych dla siebie zaburzeń nerwowych, wywoływać również mogą objawy natury histerycznej u osób dziedzicznie obciążonych (według innych autorów wytwarzać wprost usposobienie—nabyte—do H-i). Niejednokrotnie też stwierdzono wybuch H-i podczas albo po przebyciu chorób zakaźnych ostrych (zapalenia płuc, tyfusu, ospy, szkarlatyny, gośćca stawowego i t. d. To samo odnosi się i do chorób zakaźnych przewlekłych (syfilis, zimnica) oraz do t. zw. chorób konstytucyonalnych (jak mo-czówka cukrowa, błędnica), a także do innych stanów chorobowych, powodujących znaczne wycieńczenie ustroju (krwotoki obfite i t. p.) — Bardzo ważne znaczenie w powstawaniu H-i przypisywano dawniej różnym chorobom miejscowym. Do dziś-dnia w częstem użyciu dla takich przypadków jest nazwa H-i odruchowej (Reflexhysterie). Zwłaszcza usposabiać miały do rozwoju H-i pewne choroby narządów płciowych kobiecych (skąd pochodzi sama nazwa H-i od gr. ócTŚpotr:macica). Platon za siedlisko choroby uważał macicę, przedstawiając ją sobie obrazowo „jako zwierzę, które gorąco pragnie wydawać na świat dzieci. Gdy po dojściu do dojrzałości zwierzę tę nie osiąga swych pragnień, oburza się, wędruje po całem ciele, zatyka otwory powietrzne i jest przyczyną wielu chorób, dopóki żądza i miłość, połączywszy kobietę z mężczyzną nie zrodzą owocu i nie zerwą go z niej, jak z drzewa”. Pojęcie to przez całe wieki było w zasadzie podstawą patogenezy i leczenia H-i. Nie potrzeba dowodzić jak daleko dziś odbiegliśmy od tego rodzaju fantastycznych hypotez. Jednak pewne odgłosy starożytnych poglądów, upatrujących w organach płciowych kobiety główne źródło H-i, przetrwały aż do naszych czasów. Wszak niedawno jeszcze niektórzy chirurgowie propagowali myśl kastracyi u kobiet w celach leczenia H-i! Dzisiaj, kiedy cały punkt ciężkości H-i upatrujemy w pewnem usposobieniu dziedzicznem mózgu, chorobom miejscowym, nie wyłączając płciowych, przypisywać możemy, co najwyżej, skromniejszą rolę czynników wywołujących. Zresztą, jak wykazuje doświadczenie codzienne, zajmują one w tym względzie stanowisko dosyć podrzędne.— Objawy hisłeryi. Istnieje naprzód spora liczba objawów, wprawdzie nie bijących w oczy i dla samego chorego mało dokuczliwych, których zwykle szukać dopiero potrzeba, lecz które zato niezmiernie są pospolite i odznaczają się wielką uporczywością. Za przykładem Char cofa nazywamy je stygmatami czyli znamionami stałe mi H-i (stigmates permanents). Niema prawie histeryka, u którego-by staranne badanie w każdym czasie pewnej liczby takich znamion nie wykryło. Stąd pochodzi wielkie znaczenie rozpoznawcze tych napozór małoważnych objawów. W różnem zresztą ugrupowaniu i natężeniu tworzą one jakby stałe, ogólne tło chorobliwe, na którem inne, bardziej wydatne mani-festacye H-i występują jako zjawiska poniekąd epizodyczne, jako do pewnego stopnia samoistne choroby histerycznej natury. Wszakże w dalszym ciągu nie będziemy ściśle trzymać się zaznaczonego podziału, ponieważ zniewalałoby nas to do częstego powtarzania się. Granica bowiem między jedną a drugą kategoryą objawów jest dość schematyczna i niejeden objaw, który w słabem natężeniu poczytany być może za znamię histeryczne, dosięgłszy wyższego stopnia, imponuje już jako bardziej samodzielny fakt chorobowy. Opis objawów H-i rozpoczniemy od zaburzeń w sferze czuciowej, które to właśnie dostarczają najliczniejszego kontyn-gensu i przytem najważniejszych znamion histerycznych. Nader częste jest zniesienie lub

. ...

upośledzenie czucia, zwłaszcza bólowego, rzadziej dotykowego, cieplnego i t. d. Znieczulenie rzadko obejmuje całą powierzchnię ciała, częściej tylko jedną jej połowę (prawą albo lewą); jeszcze częściej występuje ono w postaci wysp rozsianych (na tułowiu) albo odcinków gieoinetrycznych (na kończynach). Oprócz skóry ulegaó mogą znieczuleniu i błony śluzowe, a także organy zmysłów, przez co powstają różnorodne zaburzenia w ich czynności. Do najpospolitszych tego rodzaju zjawisk należy zwężenie pola widzenia, zależne od nieczułości obwodowych okolic siatkówki. Niekiedy dotyczy ono tylko pewnych barw, powodując błędne rozpoznawanie kolorów. Znieczulenia w dziedzinie innych zmysłów również bardzo są pospolite.

czyn dolny ch j est t. z w. astazya-abazya, czyli niemożność stania i chodzenia, przy zachowaniu wszystkich innych ruchów dowolnych w nogach. Typ połowiczny (hemip legi a, ob.) rzadziej się spotyka. Niekiedy bezwład obejmuje pewne mięśnie krtani, powodując utratę głosu, a nawet trudność w oddychaniu. Z drugiej znów strony częstem znamieniem histerycznem jest skłonność do przykurczeń mięśniowych. Wyższym jej stopniem są wyraźne już przykurczenia członków, odznaczające się nieraz wielką uporczywością. Ze szczególnem upodobaniem nawiedzają one kończyny, zwłaszcza zaś niektóre ich grupy mięśniowe (stąd wypływa pewna typowość przykurczeń histerycznych). Czasem przykurczenia te pozostają w związku z bolesnością sąsiednich stawów. Bardzo ważnem zjawiskiem są napady drgawek czyli kurczów histerycznych. Niekiedy biorą w nich udział prawie wszystkie mięśnie ciała. W przeciwieństwie do drgawek padaczkowych (czyli epileptycznych) przebiegają one często z zachowaniem świadomości. Zdarzają się jednak napady z zupełną utratą przytomności, poprzedzane nawet rodzajem aury (ob. Padaczka). Nazywamy je wtedy zwykle histero-epileptycznemi, a postać H-i, cechującą się takiemi napadami—histeroepilepsyą. Napad histeroepileptyczny (albo inaczej wielki atak histeryczny) jest zjawiskiem nader złożonem, w którem oprócz drgawek dają się spostrzegać i inne ważne objawy. Charcot dzieli go na następujące fazy czyli okresy: 1) Okres zwia-stunny (zwany także aurą histeryczną), w którym wszystkie stałe znamiona H-i, zarówno cielesne jak i psychiczne, potęgują się, jakby budziły się z uśpienia.—2) Okres pierwszy, padaczkowy (epileptoidalny), cechujący się zupełną utratą przytomności. Histeryk pada na ziemię lub na łóżko, zwykle nie wydając krzyku (w przeciwieństwie do właściwej epi-lepsyi). Rozpoczynają się drgawki toniczne twarzy i całego ciała: czoło marszczy się, szyja wzdyma, usta otwierają, przyczem język, silnie wysunięty, wykonywa ruchy od jednego kąta ust do drugiego; ręce i nogi wykonywają rów nież kilka miarowych ruchów. Tu następuje zwykle króciutka pauza w ruchach wskutek tężcowego wyprężenia całego ciała, poczem drgawki stają się klonicznemi, t. j. są szybkie, gwałtowne, z krótkiemi oscylacyami. Tu znów następuje zwolnienie mięśni i spokój, podobny do cichego snu. —3) Okres drugi, t. zw. ruchów nielogicznych albo clownizmu. Charakteryzuje go serya ruchów drgawkowych, przypominający skoki i pozy błaznów cyrkowych. Jedną z częstszych póz tego rodzaju jest t. zw, łuk histeryczny, w którym ciało chorego wy-

Obok znieczuleń zasługują dalej na uwagę różne stany nadczułości histerycznej. Okolice niemi dotknięte bywają nieraz siedliskiem nader upartych bólów; w innych razach pojawia się bolesność tylko przy dotknięciu i ucisku. Niektóre miejsca, jak mianowicie kręgosłup, mostek, sutki, zwłaszcza zaś dolnoboczne okolice brzucha, szczególnie są usposobione do nadczułości.

Wspomnianą bolesność w dole brzucha u kobiet niesłusznie przypisywano nadczułości jajników (stąd nazwa tego objawu — ovarialgie, ovarië).

Ważnym jest stosunek okolic bolesnych do napadów histerycznych, o których później będzie mowa. Przekonano się bowiem, że ucisk we wspomnianych miejscach niekiedy stale powoduje wystąpienie napadu. W tym razie noszą one nazwę pasów czyli zon histerorodnych (zones histérogènes). Niekiedy nadczułość umiejscawia się w głębiej położonych organach (np. w stawach—t. zw. artralgie histeryczne), powodując nader dotkliwe przypadłości, trudne nieraz do odróżnienia od chorób organicznych.

Do objawów wzmożonego czucia należą też częste u histeryków newralgie w obrębie nerwu trójdzielnego, potylicowego i innych. Bardzo pospolite są bóle głowy, zwłaszcza ból świdrujący w okolicy jej wierzchołka—t. zw. clavus liysteri-cus. Skarżą się też wielokrotnie histerycy na różne czucia fałszywe (parestezye), jak mrowienie, ziębienie, uczucie nadmiernego gorąca itp.

Organy zmysłów również bywają siedliskiem nadczułości, skąd powstaje nadmierna wrażliwość na światło, na dźwięki, wstręt do niektórych pokarmów. Drugiej kategoryi objawów histerycznych dostarczają zaburzenia w sferze ruchu. Dość często spotykamy amyostenię, czyli osłabienie mięśni w różnych okolicach ciała, przeważnie w kończynach. Stosowne badanie wykrywa nieraz amyostenię u tych chorych, którzy sami nie zwracają na nią uwagi. Dochodząc wyższego stopnia, osłabienie histeryczne prowadzić może do zupełnego bezwładu. Bezwłady czyli paraliże histeryczne dotyczą naj- giną się tak, że dotyka łóżka tylko piętami częściej kończyn, zwłaszcza dolnych (typ para- i głową. W drugiej części tego okresu spoty-plegiczny). Sczególną odnliauą porażenia koń- kamy t. z w. wielkie ruchy, t. j. gwałtowne

Bnoykl. Powie. Iluitt. Ze*r 225 T XXIX

drgawki, wykonywane nieraz ze zdumiewającą siłą; chorzy łamią łóżka żelazne, drą na kawałki pościel i bieliznę. — 4) Okres trzeci, albo okres póz namiętnych lub plastycznych,

t. j. ruchów, wyrażających pewną myśl lub namiętność, jak radość, gniew, smutek i t. d. Pozy te i ruchy są wyrazem urojeń lub ha-lucynacyj (ob.), do których klucz możemy znaleźć w opowiadaniach chorego po przejściu napadu. — 5) Okres czwarty, w którym następuje, dłuższe

tytu. Kiedyindziej znowu przychodzą okresy nienasyconego, wilczego głodu, albo pragnienia. Spostrzegano też nieraz napadowe wznoszenie się ciepłoty ciała, nieusprawiedliwione żadną przyczyną materyalną (tak zw. gorączka histeryczna).—Wspomnieliśmy już na wstępie, że, według współczesnych pojęć, źródłem H-i jest przedewszystkiem nieprawidłowa działalność mózgu, pewne szczególne zboczenie w przebiegu zjawisk psychicznych. Lecz musimy jeszcze nieco bliżej zastanowić się nad umysłowym i moralnym stanem histeryków. W mowie potocznej każda kobieta kapryśna, skłonna do nierozsądnych zmian w usposobieniu, do udawania, przewrotności i kłamstwa, nazywana jest h i stery czką. Błąd ten popełniają i lekarze, a jest on odgłosem dawnych, niejasnych poglądów na H-ę, kiedy jaszcze nie wyodrębniono jej z chaosu różnych innych nieprawidłowych stanów nerwowych, a nawet prostych wad charakteru. Co więcej, nawet poważni specyaliści nadużywają nieraz nazwy H-i dla różnych takich cech zwyrodnienia umysłowego, jak obłęd zwątpienia i dotyku, bojaźń przestrzeni, popęd do kradzieży, podpalania i samobójstwa, zboczenia w popędzie płciowym i t. d. Lecz do czystego obrazu H-i, tak jak go ustalił Charcot i jak dotąd go pojmują najwybitniejsi jego uczniowie oraz większość innych neuropatologów, wspomniane cechy degeneracyi umysłowej wcale nie należą; mogą one tylko stanowić powikłanie przypadkowe.— Cechą znamienną ustroju psychicznego histeryków jest przewaga pierwiastku uczuciowego i bujnie rozwinięta wyobraźnia. Umysł ich odznacza się nadzwyczajną wrażliwością oraz łatwością, z jaką oddziaływają nań różne wyobrażenia przygodne, bądź-to poddane mu w stanie gotowym zzewnątrz, bądź też rozbudzone w nim samym pod wpływem przypadkowych uczuć i wzruszeń. Tę niezwykłą wrażliwość, z jaką umysł histeryka poddaje się wyobrażeniom, przypadkowo w bieg jego życia psychicznego wpląta-

ciche bredzenie.

Oczywiście, że niezawsze spotykamy opisany cykl zjawisk w całej czystości i rozciągłości.

Zdarzają się różne odmiany i odcienia, jako też poronne, czyli niezupełne formy napadów. Gdy bredzenie ostatniego okresu się skończy, chory przychodzi prędko do siebie, nie dziwiąc się bynajmniej, że znajduje się w łóżku, otoczony przez rodzinę; gdyż histeryk wyjątkowo tylko zostaje zaskoczony przez napad na ulicy. Czuje się zmęczonym, uskarża niekiedy na ból głowy, nie doświadcza jednak senności i chętnie powraca do swych zajęć. W blizkiem pokrewieństwie z opisanemi napadami pozostają ataki spazmatycznego płaczu, śmiechu, krzyku, często spotykane u histeryków. Wielkie napady zajmują najwybitniejsze miejsce w rzędzie przejściowych, epizodycznych objawów H-i, stoją więc na przeciwnym biegunie w stosunku do jej znamion stałych. — Dla wygody opisaliśmy wielki napad histeryczny pod rubryką zaburzeń w sferze ruchowej, które wszakże stanowią tylko najbardziej jaskrawą jego cechę. Należy jednak pamiętać, że w rzeczywistości jest on zjawiskiem bardzo złożonem, obejmującem w sobie zaburzenia w najrozmaitszych dziedzinach czynności fi-zyologicznych i psychicznych. Po tem zastrzeżeniu przejdźmy do dalszego opisu objawów histeryk — Z pośród zaburzeń w poszczególnych organach wewnętrznych najczęstsze zapewne dotyczą narządu trawienia. Należą tu zaburzenia w połykaniu, spowodowane osłabieniem lub skurczem odpowiednich mięśni, j nym, nazywamy suggestyj nością, a same te wy-Nader znamienną oznaką H-i jest t. zw. kula obrażenia—wyobrażeniami poddanemi lub sugge-histeryczna (globus łiystericus), czyli uczucie styonowanemi, albo wprost suggestyami lub auto-jakiegoś ciała kulistego, posuwającego od okoli- suggestyami, stosownie do tego, czy pochodzą one cy żołądka ku górze w kierunku gardła. Objaw ze świata zewnętrznego, czy z wewnętrznego. Dzię-ten zależy prawdopodobnie najczęściej od gwał- ki tej swojej podatności na suggestyę, umysł histe-townych ruchów robaczkowych przełyku. Nie- ryka jest jako dom słabego gospodarza, w któ-rzadko też spostrzegamy u histeryków uporczy- rym swobodnie rozporządzają się nieproszeni go-wą czkawkę i odbijanie oraz napady g a- ście. Brak mu owej odporności wobec faktów stralgii (ob.) i niepowstrzymane wymioty, niesprawdzonych, brak ducha krytyki, jakim od-które nieraz poważnie zagrażać mogą życiu. Ze znacza się umysł normalny. Wyobrażenia pod-strony kiszek występują nieraz bóle i biegunki dane i samopoddane odgrywają przemożną rolę napadowe, wzdęcia, burczenia głośne. W narządzie w życiu psychiczuem histeryków. Z nich biorą oddechowym może objawiać się H. napadami początek różne czyny nielogiczne i dziwactwa, gwałtownego kaszlu, duszności itp.; w narządzie Stosownie do ich treści waha się i zmienia na-krążenia—atakami kołatania i bólu serca, obrzę- strój umysłowy chorego. One też w wysokim kami i t. d. — Nigdy prawie niebrak u histery- stopniu oddziaływają na wszystkie objawy fizycz-ków zaburzeń w stanie ogólnym: chorzy ne H-i, a w wielu razach są wprost ich przy-czują się niedobrze, nieraz brak im suu i ape- czyną. Tak np. (według jednej z najbardziej

To też większość bezstron-

rozpowszechnionych teoryj) wyobrażenie o niemożności poruszania daną kończyną powoduje u histeryka jej paraliż, hamuje niejako wpływ woli na odpowiednie mięśnie. Należy zauważyć, że bardzo ważnem źródłem autosuggestyi są halu-cynacye (ob.), występujące podczas napadów drgawkowych; toż samo stosuje się do różnych widziadeł sennych, które tak często trapią histeryków. — Ogólny przebieg choroby. W krótkim naszym zarysie wymieniliśmy zaledwie niektóre najważniejsze objawy H-i, bynajmniej nie wyczerpując całego ich bogactwa. W rzeczywistości bowiem liczba i różnorodność tych objawów jest nieskończona. Niemasz prawie zjawiska chorobowego, spotykanego w innych cierpieniach, któreby nie było kiedykolwiek spostrzegane i w H-i. Stąd też największy znawca H-i, wielokrotnie już przez nas wspominany, lekarz francuski Charcot, który stworzył i uporządkował całą niemal współczesną naukę o tej chorobie, nazywał ją chętnie la grande simulatrice, wielką naśladowczynią (innych chorób). Nie znaczy to jednak, ażebyśmy z takiem mnóstwem objawów spotykać się mieli w każdym przypadku H-i. Często przez całe życie nie dochodzi do rozwoju cięższych zjawisk histerycznych, a tylko pewne małoważne przypadłości oraz wykryte znamiona wskazują nam ogólne tło histeryczne. W innych razach albo na już zdeklarowanem tle histerycznem, albo u osoby napozór zdrowej, wybuchają pod wpływem tego lub owego czynnika, wywołującego cięższe objawy H-i, jak: bezwłady, przykurczenia, drgawki i t. p. Poszczególne objawy trwają nieraz przez całe tygodnie i miesiące, poczem częstokroć znikają nagle lub ustępują miejsca innym, także prawie zawsze w wyraźnej zależności od czynników natury przeważnie psychicznej. Wreszcie w przypadkach najcięższych spotykamy wielkie typowe napady histeryczne w połączeniu z najróż-norodniejszemi innemi zjawiskami. Nieraz w przebiegu choroby bywają poprawy i pogorszenia, a nawet długotrwałe przerwy pozornego zdrowia. Niekiedy, zwłaszcza u dzieci, następuje pozornie wyleczenie zupełne, za którego trwałość nigdy jednak z góry ręczyć niepodobna.—Leczenie hi-steryi, zgodnie z samą naturą choroby, musi być przedewszystkiem psychiczne. Ważną rolę odgrywa tu zapobieganie. Dzieci, u których, z uwagi na warunki dziedziczne, zachodzi słuszna obawa o rozwój H-i, zwłaszcza jeżeli dostrzegamy już pierwsze jej oznaki, powinny być usuwane z pod wpływu otoczenia, którego przykład lub kierunek mógłby oddziaływać na nie zgubnie, a więc nieraz i z pod wpływu rodziców. Wychowanie ich powinno być powierzone osobie, która potrafi łączyć w swojem obejściu wielką stanowczość z rozumną łagodnością i taktem. W trybie życia i systemie wychowania takich dzieci zachowywać należy ogólne prawidła hy-gieny, wystrzegając się przesady w przeciążaniu

zarówno ciała jak i umysłu. Należy brouić je troskliwie od rozbudzania w sobie pociągu do nadzwyczajności i chorobliwego entuzyazmu, a także od obcowania z iunemi, zbyt nerwowemi dziećmi. Podobną rolę, jaką względem dziecka odgrywa rozumny wychowawca, może do pewnego stopnia spełniać wobec osoby dorosłej lekarz domowy. Powinien on zyskać sobie zaufanie i wpływ na chorego, poznać jego usposobienie i warunki życia, umieć zapewnić powagę swoim radom i wskazówkom, i to nietylko w zakresie właściwych procedur leczniczych. Winien też starać się i o to, ażeby całe otoczenie zachowywało się odpowiednio. Często zbyteczna troskliwość, albo, przeciwnie, obojętność i drwiny ze strony otoczenia, ujemnie oddziaływają na wynik kuracyi; wtedy doradzać należy leczenie poza domem, najlepiej w specyalnym zakładzie Niekiedy już sama zapowiedź pozadomowego leczenia działa pomyślnie. Jako konkretny przykład leczenia psychicznego poszczególnych objawów H-i posłużyć może metoda zwykle stosowana w bezwładach histerycznych. Jeżeli bezwład, jak to najczęściej się zdarza, dotyczy kończyn dolnych, to w takim razie pomimo całego oporu chorego, łagodnie, lecz z nieugiętą stanowczością, należy stawiać go na nogi i wprawiać w chodzenie. Takie próby, dokonywane systematycznie po kilka razy dziennie, prowadzą najczęściej do pożądanego rezultatu. Z początku potrzebuje chory dużej pomocy obcej, lecz powoli nabiera wiary w swoje siły i stopniowo odzyskuje utraconą władzę.—Jako środki pomocnicze, obok leczenia psychicznego, stosowane bywają nieraz z pożytkiem dla usuwania różnych zaburzeń histerycznych: masaż, faradyzacya, kąpiele, różne zabiegi hydropatyczne, leki wzmacniające i t. d. Osobno wspomnieć należy o dwóch metodach, stosunkowo niedawno wprowadzonych w użycie, poczęści jednak już zdyskredytowanych, mianowicie o ine-taloterapii (ob.) i h y p n o t y z in i e (ob.). Co do pierwszej z nich—nie ulega wątpliwości, że działa ona tylko przez wpływ suggestyi, a więc zastąpić ją można środkami prostszemi i mniej fantastycznie na umysł chorego wpływającemi. I hypnotyzm działa tylko przez poddawanie, lecz w warunkach anormalnych, w warunkach sztucznie wywołanego, chorobliwego stanu psychicznego. Niekiedy osiągane były tą metodą wyniki zdumiewające, zwłaszcza przez ludzi otoczonych aureolą specyalnej sławy i rozgłosu w tym kierunku. Lecz nigdy obliczyć jej skutków niepodobna, częstokroć bowiem, hypnotyzując chorego w celu usunięcia jakiego błahego objawu, wywołać u niego można ciężkie zaburzenia psychiczne, napady drgawkowe i t. p., a co gorsza, usposobić go w przyszłości do powtarzania się tych zaburzeń, nycli neuropatologów ostrzega przed lekkomyśl-nem stosowaniem praktyk hypnotycznych.— Lite-

Dr J. S.

W. N.

K.

Dr J-y B-r.

ratura H-i jest niezmiernie bogata. Poniżej wymieniamy kilka lepszych źródeł. W języku polskim dokładne streszczenie poglądów szkoły Charcota znaleźć można w szeregu odczytów klinicznych, opracowanych według dzieła G i 1-lesa de la Tourette’a przez Puławskiego (Odczyty klin. „Gazety Lekarskiej” Nr 50, 51, 52, 85, 86, 87, 90, 91, 92). Poza tern (oprócz licznych, niezmiernie cennych rozpraw o histe-ryi, rozproszonych w dziełach Charcota) por.: Pitres „Leçons cliniques sur l’hystérie et l’hypnotisme” (1891); Grasset artykuł „Hystérie” w „Dictionnaire encyclopédique des sciences médicales” (1888); Ziehen artyk. „Hysterie” w „Real-Encyclopädie der gesammten Heilkunde” Eulenburga (wyd. 3-e 1896). Por. także rozdział o H-i w podręczniku Strüm-p e 11 a „Lehrbuch d. Spec. Pathologie u. Therapie” (wyd. ost.).

Histiaea, starożytne miasto w północnej części wyspy Eubei; w r. 446 przed Chr. zdobyte przez Peryklesa, zostało obsadzone kolonistami ateńskimi, podobnie jak i poblizkie miasto Oreos (dzisiejsze Orei).

Histieusz, tyran Miletu pod zwierzchnictwem Persów, towarzyszył Daryuszowi w wyprawie jego na Scytów i oddał mu wielką usługę, nie dopuściwszy do zburzenia zbudowanego przezeń i powierzonego straży Greków azyatyckich mostu na Dunaju, do czego namawiał Milcyades, a co byłoby sprowadziło zagładę wojska perskiego. Wytłómaczył on tyranom jońskim, że upadek Daryusza narazi ich na utratę władzy, gdyż miasta jońskie wolą rządy demokratyczne niż tyranię. Daryusz wynagrodził za to H-a, dawszy mu Mitylene, oraz część Tracyi. Lecz satrapa pro-wincyj europejskich, Megabaz, zachwiał to zaufanie, jakie Daryusz okazywał H-owi, przedstawiwszy go jako człowieka ambitnego i niebezpiecznego, i tern spowodowawszy odwołanie jego do Suzy. Natenczas H. podżegł skrycie krewnego swego, Arystogorasa, tyrana Miletu, do buntu przeciw Daryuszowi, któremu, aby nie obudzić w nim podejrzenia, oświadczył, że jeśli mu powróci wolność, to on uspokoi powstanie Jończyków, i przez pewien czas usiłował pozornie dopiąć tego celu; ale źle był przyjęty zarówno przez satrapę Artafernesa, który się jego wpływu obawiał, jak też i przez samych Jończyków. Wtedy, wyrzekłszy się zamiarów swoich względem Jonii, oddał się pirateryi na Hellesponcie, rabując i pustosząc wyspy i wybrzeża azyatyckie. Schwytany przez żołnierzy satrapy Harpagosa, został ukrzyżowany. Głowę jego oddano Daryuszowi, który, pamiętny onej wielkiej przysługi, jakiej doznał od niego w swej wyprawie scytyjskiej, kazał pogrzebać go z należnemi mu honorami (494 przed Chr.). Jako polityk H. złożył dowody pewnych zdolności, a szczególnie wielkiej odwagi; ale jego ambicya i chciwość bezgraniczna musiały doprowadzić go do upadku.—

Herodot IV. 137, 138, 141; V. 11, 23, 30, 35, 105 — 107; VI. 1 — 5, 26 — 30; Aulus Gellius XVIII, 9.

Histołiematyna, ciało białkowe z nerki owczej, posiada wzór C₆H₉N₃0₂.    T-M*

Histochemia (z gr. ô i<rcó<;=tkanina), jest to nauka o chemicznym składzie tkanek i narządów ustroju zwierzęcego i roślinnego. W skład ustroju żyjącego wchodzą ciała organiczne (ciała białkowe, tłuszcze, węglowodany) i nieorganiczne (sole i woda), znajdująca się w ścisłem wzajemnem połączeniu. H. opiera się bądź na zwykłem badaniu chemicznem, bądź na t. zw. metodach mikrochemicznych, wykrywających te lub inne składniki w tkankach pod mikroskopem. Dla badań histochemicznych posiłkujemy się, prócz zwykłych odczynników chemicznych, jeszcze całym szeregiem barwników, zwłaszcza anilinowych, posiadających rozmaite stopnie powinowactwa do różnych części komórek i tkanek; ten lub ów sposób zabarwiania daje nam przeto możność wnioskowania o składzie chemicznym badanej tkanki.—Por. Ehrich „Farbenanalytische Untersuchungen zur Histologie und Klinik des Blutes” (Berlin 1891); Henne guy „Leçons sur la cellule” (Paryż 1896); Heilpern „Zarys mikrochemii mineralnej i organicznej” (Warszawa 1890).

Histologia (z gr. o iaTÓę:=tkanina i o Xó^oę=: słowo, nauka) jest częścią anatomii (ob.) rozpatrującą budowę tkanek i narządów istot żyjących (H. zwierząt i H. roślin); nosi ona również nazwę anatomii ogólnej lub anatomii drobnowi-dzowej. Początki badań histologicznych sięgają czasu wynalezienia mikroskopu (ob.); pierwsze próby w tym kierunku wykonał słynny fizyk angielski, Robert Hooke. Badając w r. 1665 tkanki roślinne, Hooke wykrył w nich drobne przestrzenie, które nazwał komórkami. Wkrótce potem Nehemiasz Grew (1672) i Marcello Malpighi (1675 i 1679) szeregiem badań drobnowidzowych posunęli znacznie naprzód naukę o budowie roślin.—Leeuwen-hoek (1680—1722) wyśledził ciałka krwi i włókna nerwowe i mięsne; wraz z uczniem swym Janem Hamern (ob.) wykrył on ciałka nasienne, którym nadał nazwę zwierzątek nasiennych (ob. Plemniki).—Wadliwa budowa pierwszych mikroskopów stawała na drodze prawidłowemu rozwojowi H-i i była powodem całego szeregu błędnych spostrzeżeń i opisów. Tak np. niektórzy badacze XVIII w. wykrywali w ciałkach nasiennych jamę ustną, serce i zwoje kiszek; Jo-blot (1754) nawet wyrysował te ciałka z Wąsami i brodą. Te i tym podobne błędy odbierały uczonym wiarę w badania drobnowidzowe, tak dalece, iż jeden z najwybitniejszych anatomów z początku XIX wieku, Bi chat (ob.), twórca nauki o tkankach zwierzęcych, wcale nie posiłkował się mikroskopem. Bi chat w ciele

zwierzęcem rozróżnia 21 rodzajów tkanek: tkań- Hoyera napisany zbiorowo przez histologów polkę komórkową, nerwową, kostną, chrzęstną, skich). włóknistą, mięsną i t. d. Dla odróżnienia tkanek rozpatruje Bichat stosunek ich do różnych odczynników i bada ich własności fizyczne i zmiany chorobne. Nad budową komórki pracowali Turpin (1826), Meyen (1830), Robert Brown (1831), Mirbel (1831—32), Valentin (1837) i inni, atoli istotny rozwój nauki w tym kierunku rozpoczyna się dopiero od badań Sclilei-dena (1838) i Sch wanna (1839), którzy dali początek t. zw. teoryi komórkowej, ustalając znaczenie komórki (ob.) jako części składowej wszystkich tkanek i jako podstawowej jednostki morfologicznej, z której biorą początek włókna sprężyste, mięsne, nerwowe, rurki naczynne i t. d. Według klasyfikacyi Schwann a, opartej na teoryi komórkowej, istnieje 5 rodzajów tkanek: 1) tkanki, w których komórki są wolne (krew, limfa); 2) w których komórki są złączone i zlane z sobą (nabłonek, soczewka, paznog-cie); 3) w których komórki są połączone za pośrednictwem istoty między niemi zawartej i przez nie wytworzonej (chrząstka, kość); 4) w których większość komórek uległa przekształceniu na

Dr J-y B-r.

Histomachos (zwany także, słuszniej może, I sch o mach os), lekarz grecki, żyjący w wieku IV lub III przed nar. Chr., autor dzieła zaginionego o Hippokratesie (ob.) i szkole jego; z niego zaczerpnął podobno Soranus (ob.) swój żywot Hi pp o krat es a.—Por. E. Littré „Oeuvres d’Hippocrate” (T. I str. 33) i H. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3 e, T. I str. 109 i 225).

Dr J. P.

Historia Augusta, historya cesarzy rzymskich, pisana przez tak zwanych „Scriptores historiae Augustae” (ob.).

K.

Historya, wyraz od Greków zapożyczony (tOTopta), przetłómaczony przez Niemców na Geschichte (was geschieht), przez Czechów na Dëjiny, przez Polaków na Dzieje, powinien obecnie w znaczeniu nauki zwać się Dziej o-znawstwem. Żeby zarysować cały obszar tej gałęzi wiedzy, o ile można, wszechstronnie a bez zamieszania, scharakteryzujemy ją w 5-u artykułach. Tutaj wyłożymy: I pobudki i podniety umysłu ludzkiego do pracy dziejoznaw-

II określenie H-i; III rodzaje opracowań mate-ryału historycznego. Potem pod wyrazem Historyka przedstawimy aparat naukowy H-i; pod wyrazami: Historyograf i Historyo-grafia uzupełnimy wykaz autorów reprezentujących swoją epokę; wreszcie artykuł Hi story ozofia będzie przeglądem usiłowań, skierowanych ku filozoficznemu tłómaczeniu zagadek i tajemnic dziejowych.

Rzeźbione lub malowane pomniki Wschodu starożytnego, Egiptu, Assyryi, Babilonu, Suzyany, Persyi, ujawniają pragnienie sławy u zdobywców, wojowników i władzców potężnych, sławy najdalej sięgającej, jaknajdłużej trwającej. Tę pobudkę wypowiedział z zupełną szczerością Tuklat-pal-Asar w swoim napisie na tablicy alabastrowej, znalezionej przy źródłach rzeki Tygrys: „Spisałem opowieść o odwadze mojej, o powodzeniu bitew moich, o poskromieniu buntowników... na twardych kamieniach, które umieściłem w świątyni Anu i Dagana, wielkich bogów, panów moich, na wieczne czasy... Do tego, kto w dniach późniejszych, w czasach odległych będzie po mnie panował, powiadam: Ta świątynia... i te oto wieże postarzeją się i rozsypią się w gruzy: odbu-duj-że zwaliska, oczyść tablice, kamienie węgielne i płaskorzeźby, złóż ofiarę oczyszczającą, ustaw na dawnem miejscu i napisz swe imię obok mojego, a wtedy Anu i Adar, wielcy bogowie, ześlą ci wraz ze szczęściem radość serdeczną i powodzenie w przedsięwzięciach. Ale tego, któryby ukrył lub zatarł moje tablice i kamienie węgielne, ktoby je wrzucił do wody lub ogniem palił, ktoby zagrzebał je w ziemi, ktoby

włókna lub pęczki włókniste (tkanka łączna, J czej, rozwój pojęcia i środków wykonawczych; tkanka sprężysta, ścięgna); 5) w których komórki zlały się z sobą końcami, tworząc rurki z różną zawartością (mięśnie, nerwy, naczynia). Badania Schwanna dały pochop do szeregu badań, którym H. obecna zawdzięcza swój rozwój; w Niemczech pracowali nad nią szczególnie Henie (1841), Gerlach (1848), Reichert (1846—47), Remak (1841—58), Leydig (1857),

Virchow (1859), Kölliker (1841—1889) i wielu inn

Historya rozwoju, ob. Embryologia.

Piotr Wielki, twórca Imperyum Wszechrossyj-skiego

Wieki Średnie. Rządy Gotów. Podczas tak zwanej „wi

Teoretycznie rozwijali jego poglądy L. I. Velasq

II

CO

Hoene-Wroński, ob. Wroński.

Mc

r. 1820 do 1830 cieszyły się sławą europejską, lec

burgu—f 1524 w Isenheim w Alzacyi). Syn majstra ga

1 małych różnic wysokości. Wprawdzie powietrze,

nold Hoogvliet (1687—1763), autor biblijnego epo

Holtza machina elektryczna, ob. Elektryczne machiny.

en France pendant le XI, le XII-e, le XIII-e et le

wid (pieśń I, w rękopisie, 1870). — Batra-chomyom

Wswm

Hoorn, miasto w hollenderskiej prowincyi Hollandyi

Hordeum Tourn., Jęczmień, należy do rodziny Traw

Hörsel, rzeczka w południowo-zachodniej Turyngii

ÄÄsl

li

Hrubieszowskie starostwo niegrodowe było

nach d. Baudenkmalen u. aeltern Beschreibun-gen”

w. N.

ßsjf I7

ftnoykL Po was. Iluatr. Zeta. 802. T. TT IX.

Humoralna patologia, ob. Patologia.

Encykl. Powsz, Ilustr. Zesz. 233. T. XXX.

Hussovianus Mikołaj (prawdopodobnie: Hus-sowski;

i.

Hydriatria (z gr. to oScopzzzwoda i ^ laTpsta— lec

HSHg

Nar. Chr., przypada doba wielkiej migracyi cha-na

ne

«swa

15; 25; Thucyd. 3, 24.

tel:

Wm

Idealny realizm, ob. Realizm.

spiżowego posągu dzielnemu wodzowi za życia.

w. N.

Ilha de Principe, ob. Principe.

'Pilili

brama. Wraz z kościółkiem przeszły do uposażenia

Ad. M.

wieczory improwizatorskie. W Hollandyi Wilhelm d

III. Ważniejsze pozycye Indeksu z roku 1900. a) Ob

' /"iAcn

w. IX), twórca poematu „Sisupala-Vadha” (Śmierć Si

§n

Literatura. Prócz dzieł w tekście wymienionych:

Indye Zachodnie, ob. Antyli e.

Indyjskie języki, ob. In dostań.

Infamis (-es), ob. Infamia.

W niektórych miejscach wpada do niej mnóstwo dopły

z pierwszej połowy wieku XVI (1501 — 1550): r. 150

Ii

Instrukcja w wojsku polskiem, oh. Wojsko polskie.

[flfiflflflfMlfifÄfifififlflflflllflÄl

I.

mi-

10(10

Virchow (1859), Kölliker (1841—1889) i wielu innych; we Francyi—Donné (1844), Robin (1862—1873), Ranvi er (1887), Carnoy, Henne guy, Duval i wielu innych; w Anglii, między innymi, Kiernan i L. S. Be ale; u nas szczególnie Hoyer.—Rozwój H-i w dużym stopniu zależał od udoskonalenia mikroskopu oraz wy-subtelnienia techniki mikroskopowej. Rozporządzamy np. obecnie bardzo dokładnemi przyrządami, t. z w. mikrotomami (ob.), za pomocą których udaje się otrzymywać skrawki */ limetra grubości, oraz całym szeregiem barwników, uwydatniających zawiłe szczegóły budowy komórki i tkanek. Postępy embryologii i fi-zyologii (ob. te wyr.) również przyczyniły się do wyświetlenia wielu zagadek dotyczących budowy ustroju.—Co się tyczy podziału tkanek, to większość histologów obecnie dzieli je na: 1) tkankę nabłonkową, 2) tkankę łączną, 3) tkankę mięsną, 4) tkankę nerwową, 5) krew i limfę oraz naczynia krwionośne i limfatyczne. — Por.

Henneguy „Leçons sur la cellule” (Paryż 1896); Duval „Précis d’Histologie” (Paryż 1893);

Stöhr „Lehrbuch der Histologie” (Jena 1894);

Kölliker „Handbuch der Gewebelehre des Menschen” (Lipsk, kilka wydań); „Podręcznik H-i ciała ludzkiego” (Warszawa 1901, pod redakcyą

je złożył w takiem miejscu, gdzieby ich widzieć nie można było, ktoby starł imię moje, napisane u góry, a swoje własne natomiast wstawił, przywłaszczył sobie czyny, wyszczególnione w opowieści niniejszej i skaził moje napisy: tego Anu i Adar, wielcy Bogowie, panowie moi, przeklną z całej swej mocy, uderzą weń klątwą haniebną, poniżą godność jego królewską, wstrząsną podstawami jego tronu, skruszą moc jego panowania i chwałę sług jego, rozproszą wojska jego. Bóg Adar... wyda kraj jego na spustoszenie, rozpostrze nędzę, głód, choroby i śmierć, nie da mu przeżyć ani dnia jednego, zniweczy jego ziemię, imię i pokolenie” (Menant „Annales des Rois d’Assyrie”, Paryż 1874, str. 48). W zawarowanej takiemi groźbami opowieści chwali się mocarz, że zwyciężył 70-u królów, że wciąż przebiegał z wojskiem i z wozami swoimi, o kołach miedzianych, różne kraje od Eufratu do morza Czarnego, do gór Amanus, do fenickiego miasta Aradus, a potem znów do morza Kaspijskiego; że wpadał „jak burza w szeregi walczących”, że napełniał wąwozy górskie trupami; że zwyciężeni „brali go za kolana”; że bóg Assur obiecał mu „władzę nad światem”. Po razy kilka powtarza swoje imię, przyozdabiając je najprzesadniejszymi tytułami: „Jestem Tuklat-pal-Asar, król potężny, król hufców niezwyciężonych, król czterech stron świata... pan nad pany, król nad króle... olbrzym w bitwach... sprawiedliwy, dzielny” i t. d. Nie poprzestając na tych rekomendacyaeh, kazał jeszcze wyrzeźbić swój portret.—Oto jest nie najpierwszy wprawdzie, ale najszczerszy dziejo-pis. Był on zarazem dziejotwórcą. Zdobywał się na wielkie wysilenia myśli i woli, czuł się potężniejszym i wyższym od wszystkich dokoła władców, pasł pychę swoją ich upokorzeniem, gnębił ludy okrucieństwem, a nienasycony ich przygnębieniem, pokorą, błaganiem, pochlebstwem, zapragnął jeszcze nieśmiertelności. Atoli widok roztaczającej się dokoła zmienności nasuwał mu gorzkie przeczucie, że osoba jego za lat kilka, kilkanaście, lub kilkadziesiąt zejdzie z tego świata i wówczas może być zapomnianą: więc w piśmie i w rzeźbie szukał sposobu ratowania się z otchłani unicestwienia, sposobu przekazania swej sławy pokoleniom potomnym, ludziom obcego nawet plemienia, czasom tak odległym, iżby, gdy mury świątyń i wież rozpadną się od starości, imię jego mogło być ocalone od zagłady. I dopiął swego zamiaru, bo oto po upływie 30-tu wieków my, nie obawiając się klątwy Adara, Anu, Dagana, upamiętniamy jego imię i czyny lepszemi, niż wskazane przez niego, sposobami. Ta sama zapewne pobudka wywołała w Assyryi rocznikarstwo. Znaczna część roczników znalazła się w wykopaliskach. Są to „Limmu” t. j. spisy królów i urzędników wyższych z dwuwiekowego przeszło okresu (880—665 przed n. Chr.), układane niezawodnie przez wyznaczonych w tym celu pisarzy, niby historyografów urzędowych. Trzeba im przyznać dobre uzdolnienie do dziejopisarstwa: rzetelność, trzeźwość, dokładność w oznaczaniu miejsca i czasu. Rok po roku idą zapiski o wyprawach króla lub „tarchana” z zaznaczeniem rezultatu i wyliczeniem zdobyczy; różnią się one wszakże od napisów pomnikowych królewskich tern, że zawierają obok wiadomości politycznych wzmianki o powodziach, nieurodzajach, o klęskach kraju i ludu. Widać, że pisarze ci, spełniając obowiązek wysławiania swego groźnego władzcy, czują potrzebę upamiętnienia losów swojego narodu: zasługują tedy na miejsce w grupie mędrców, czyli uczonych, o których wspomina z uszanowaniem Sargon. Czasem jest mowa o stosunkach politycznych i dyplomatycznych z królami Babilonu, którzy mieli także swoich dziejopisów, jak świadczy odnaleziona opowieść Nabuchodonozora (Nabukudurussura) o wzniesionych na jego rozkaz gmachach i przekopanych kanałach, oraz kronika babilońska, przepisana już za króla Daryusza.—Egipscy kapłani potrafili kreślić swe myśli nietylko na kamieniu lub glinie, ale i na papyrusie, a więc nietylko rylcem, ale i łatwiejszym do manipulacyi pędzelkiem. Przy ułatwieniu i udoskonaleniu pisma nie dziw, że ściany świątyń i podstawy posągów okryły się licznemi napisami, a prócz tego w każdym niemal sarkofagu składany był zapisany papyrus i powstały jakieś naukowe biblioteki, o których dochodzi nas wiadomość od Greków. Summa wiedzy historycznej kapłanów egipskich wyraziła się zapewne w dziele Mane-tona, które niestety! doszło do nas tylko w późniejszych niedokładnych odpisach, jako spis dy-nastyj i faraonów. Z ogółu wszakże piśmiennictwa nam dostępnego zauważyć można, że mędrcy egipscy mniej się zajmowali H-ą, niż geometryą, astronomią, lecznictwem, a przede-wszystkiem niż kwestyami religijnemi. Uczniem ich był Mojżesz, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu do Palestyny. Jemu też przypisała tra-dycya cały Pięcioksiąg, w którym Genesis, Exodus i część księgi Numeri zawierają drogocenne obrazy życia pasterskiego i najdawniejsze wspomnienia rasy Białej. Gdy następnie dwanaście pokoleń Izraela obrało stałe siedziby i wstąpiło na wyższy stopień uspołecznienia, trzynaste pokolenie, Lewi, dostarczyło pisarzy, uzdolnionych do skreślenia pismem dogodniejszem i doskonal-szem od ćwieczkowego assyryjskiego, ksiąg historycznych: Jozuego, Ruth, Sędziów i 4-ch Królewskich oraz powtórzenia ostatnich w Kronikach (Paralipomenon). Objęły one dzieje ludu „wybranego” pod rządem arcykapłanów i królów, tak judzkich jak izraelskich. Po powrocie z Babilonu przybyły księgi Ezdraszowe, Ester, nareszcie Machabejskie na okres pauowania macedońskich dyadochów. Nie na kamiennych tablicach i nie na murąch ryte, nabyły one jed-

nakże więcej trwałości i szerszego rozpowszechnienia, niż pomniki pysznych władzców Mezopotamii, Medyi, Persyi, ponieważ weszły w skład Biblii, czytywanej nieustannie od wieków przez cały świat chrześciański z czcią najgłębszą.

lat przed zwycięstwami: salamińskiem i płataj-skiem. Powitany na progu życia takiemi wrażeniami i wśród podobnych wzrastając, zamierzył on „uchronić od zapomnienia czyny mężów, wysławić wielkie i cudowne działania tak Greków, jak Barbarzyńców (t. j. obcoplemieńców), a nadto wykazać pobudki, które ich do wojny popchnęły”. Żeby takie zadanie wykonać, przedsięwziął ogromne, trudne i niebezpieczne naów-czas podróże—bez wojsk, bez eskorty, zapewne i bez broni, i bez towarów na sprzedaż—jako turysta, a raczej jako badacz naukowy: przewędrował nietylko różne greckie wyspy i krainy, ale Epir, Macedonię, Tracyę, stepy czarnomorskie aż do Dniepru, Egipt aż do Elefantyny, Cyrenajkę, Palestynę, Feuicyę, Babilonię, skąd podobno dotarł do Kaukazu, a przynajmniej do Kolchidy, chciał bowiem sprawdzić, czy jej mieszkańcy są potomkami Egipcyan, prowadzonych niegdyś przez Sezostrysa. Rozumie się, że oglądał uważnie, obmierzał i opisywał gmachy, pomniki i wszystkie dzieła rąk ludzkich; że podziwiał fizyczne właściwości szczególnie Egiptu i Nilu: ale to dziwniejsza, że, nie znając hieroglifów i pism ćwieczkowych, nie umiejąc rozmówić się tylu językami, potrafił zebrać od mieszkańców miejscowych, a szczególnie od kapłanów, wiele wiadomości o religii, rządzie, podatkach i o dawnych władzcach Egiptu i Azyi. Chociaż nie zwiedził Suzy, Persepolu i wschodnich satrapij, powziął przecież z tego, co widział, dosyć dokładne pojęcie o ogromie potęgi Daryusza i Xerxesa. Łatwiej mu było poznać greckie państewka, bo i napisy były tu zrozumiałe i naocznych świadków wojny nie brakło, i można było posłużyć się czasem wskazówkami niektórych poprzednich pisarzy, jak np. He-kateusza. Zbierając jaknajwięcej opowiadań i in-formacyj wszelakich, nie jest jednak H. łatwowiernym—owszem, stosuje krytykę na sposób woltę-rowski: zdrowego rozsądku. Poszukując przyczyny wojen pomiędzy Azyą i Europą, sięga aż do zburzenia Troi; ale główną i bezpośrednią widzi w posiłkowej flocie, wysłanej przez Ateńczyków i Eretryjczyków Grekom azyatyckim, którzy zapragnęli wybić się z pod władzy perskiej. I opowiedział uastępuie tę bohaterską walkę: Maraton, Salaminę, Plataje, Mykale, aż do zdobycia przez Greków miasta Sestos, ostatniej twierdzy perskiej na europejskim brzegu (478 przed Chr.). Nie na rozkaz królów i nie w niewolniczym strachu przed ich gniewem kreślił on swoje urocze księgi, nazwane przez zachwyconych czytelników imionami 9-u muz. Czuł się tak swobodnym i niezależnym w sądach, że mógł wyrozumiale, szlachetnie, a nawet wspaniałomyślnie

Pod względem wszakże techniki historycznej ta bogata literatura szwankuje na ścisłości, trzeźwości i pojmowaniu spraw cudzoziemskich. Uczeni nasi do dziś-dnia uporać się nie zdołali z chronologią i z wytłómaczeniem wielu tekstów wątpliwych (ani Ewald, ani Renan, ani Wellhau-sen), o zacieśnieniu zaś widnokręgu naukowego dziejopisów żydowskich daje nam dostateczne dowody autor ksiąg Machabejskich (I, roz. 1 w. 1 i roz. 8 w. 14—16), nazywając Aleksandra Macedońskiego „pierwszym” królem Grecyi i opisując rząd rzeczypospolitej Rzymskiej, jako złożony z 320 radzących codziennie w „domie radnym” (senat) i „jednego człowieka”, któremu „poruczają zwierzchność swą, aby panował nad wszystką ich ziemią”, t. j. zapewne konsula jednego zamiast dwu. Uczucie—przedewszyst-kiem religijne, messyanizm i nadmierna ruchliwość wyobraźni mącą jasność widzenia rzeczywistości i wątłą sądy o stosunkach ludzkich, zwłaszcza międzynarodowych. Nie chcemy przez to poniżać intelligencyi Hebreów. Wszak istnieje ludność Hindostanu plemienia Aryjskiego jeszcze mniej od nich uzdolniona do dziejopisarstwa, a w innych działach twórczości umysłowej zasługująca na podziw: posiada ona wprawdzie swoje pisma historyczne, ale z nich historyk dowie się mniej o rzeczywistej przeszłości, niż z epopei Mahabharaty lub Ramajany. W każdym razie od nas należy się podziw Wschodowi, że wydał mocarzy, którzy jednoczyli pod swem berłem coraz większe gromady ludzi i wytwarzali z nich nadludzką potęgę, gdy na skinienie jednego słabszego, ale śmiałego, człowieka wznosiły się setki tysięcy rąk orężnych do boju, lub naprężały się setki tysięcy grzbietów do dźwigania głazów na budowę piramid, pałaców, świątyń. Działali oni grozą, która przejmowała masy trwogą. Zwycięstwami znaczono rachubę lat, zarówno w Mezopotamii jak w Egipcie: „Rok, w którym Amizaduga, król Babilonu, pobił Sadi, króla Elamu”, albo „Rok, w którym Hammurabi pobił księcia JamutbaTu” albo „Rok wojny z ludźmi Północy” (Maspero w „Revue Critique d’Hist. et de Littér.” 1901, I, str. 383).

Atoli przyszła chwila, że monarcha perski, mianujący się „wielkim królem”, mniemający, że jest panem całego świata, rozpoczął walkę z maluczkim ludem Europy, greckim, i został zwyciężony. Zapasy trwały lat prawie 50; Grecy pokonali owe setki tysięcy rąk siłą moralną i umysłową. Chwila ta i ten niespodziewany ! charakteryzować nietylko Daryusza, ale i nie-wypadek rodzi H-ę naukową czyli naukę H-i. mądrego Xerxesa. Wyrozumiał i wytłómaczył „Ojcem jej był Her o do t, Doryjczyk, rodem różnicę pomiędzy urządzeniami monarchij azya-z Halikarnasu, ur. w 484 r. przed Chr., a więc tyckich, a republik greckich, zaznaczył różnice w kilka lat po bitwie Maratońskiej i na kilka praw i obyczajów, odgadł istotę narodowości

rozmaitych, lecz wszystkie uznawał za godne poszanowania, a jako cel życia . wskazywał narodom pomyślność w pokoju, wynalazki i doskonalenie się umysłowe. Ponieważ dał poznać wszystkie niemal ucywilizowane dotychczas społeczeństwa rasy Białej: więc dzieło jego może być uznane za H-ę powszechną. Brak w niej wprawdzie Rzymu, który już istniał, ale nie przekroczył jeszcze granic ziemi Latyńskiej i wielkiej swej dziejowej roli nie rozpoczął, a He-rodot właśnie zaznaczył wyraźnie, że mówić chce tylko o tych narodach, które „najbardziej zasługują na miejsce w H-i”. Widzimy stąd, że pojmował różnicę pomiędzy narodami historycznemi i niehistorycznemi, że przenikał istotne zadanie i treść H-i, a dodać winniśmy, że obok zdumiewającej gorliwości w zdobywaniu wiedzy okazał wysokie przymioty moralne: umiłowanie prawdy i sprawiedliwość, szczerość i prawość w wyrokowaniu o czynach ludzkich. Następne pokolenie, żyjące w przesławnym „wieku Peryklesa”, wydało drugiego wielkiego historyka—Tukidi-desa, który „napisał wojnę Peloponezyjczyków z Ateńczykami tak, jak ją pomiędzy sobą toczyli”. Jest to monografia historyczna, szczuplejsza zakresem tematu od poprzedniego dzieła, a nawet i w tym zakresie niedokończona, bo ostatnia z ksiąg nam znanych, VIII, urywa się nagle przed końcem zimy 21-go roku wojny czyli 412 przed Nar. Chr., jednakże ceniona wysoce, znajdująca zapalonych wielbicieli do dziś-dnia ze względu na głęboką przenikliwość i wielostronność rozumowania politycznego. To też uczeni nasi nazywają Tukididesa twórcą H-i politycznej. Wśród wspaniałego rozkwitu filozofii, literatury i nauk rozmnożyli się dziejopi-sowie: Filinos, Aratos, Timajos, Zenon Rodyj-czyk, Eforos, Theopompos etc. Znał ich wszystkich Poły bios, prawdziwy erudyt, znawca nietylko swojej specyalności, ale całego piśmiennictwa greckiego: filozofów, poetów, geografów, strategików, posługujący się w swej krytyce nie tylko spiawdzaniem wiarogodności świadectw ale i „prawami geometryi, której uczą się chłopcy po szkołach”. Nie chciał jednak poprzestać na zgromadzeniu licznej biblioteki, jak Timajos, lecz wymagał od historyka posługiwania się dwoma najważniejszemi narzędziami wiedzy, jakie nam dała przyroda: wzrokiem i słuchem. Więc przez podróże obejrzał część Azyi, Afrykę północną i całą znaną wówczas Europę aż do Hiszpanii włącznie; przechodził przez Alpy, żeby ocenić dokładnie marsz Hannibala. Za pomocą słuchu mógł nieocenione zbierać materya-ły, gdy los zbliżył i zestosunkował go z najwybitniejszymi mężami Grecyi i Rzymu i uczynił go świadkiem a poniekąd czynnym uczestnikiem epokowego trzechlecia 149 — 146 przed Nar. Chr., podboju Macedonii, zburzenia Kartaginy i Koryntu przez Rzymian. Jego 40 ksiąg stanowią tedy znakomitą część H-i Powszechnej rasy Białej, doskonałą pod względem techniki, ograniczoną wszakże 70-letnim czasokresem (218—149 przed Nar. Chr.) z powodu założenia, że pisać miał o tern tylko, co sam widział lub słyszał bezpośrednio. Gdyby nie krępował go ten warunek ścisłej wiarogodności, niezbędny przy owoczesnym stanie źródeł historycznych, a mianowicie przy ubóstwie archiwów i wogóle aktów piśmiennych, Polibiusz byłby nadał swemu dziełu jak najobszerniejsze rozmiary, boć— teoretycznie, drogą rozumowania, doszedł do określenia prawie wyczerpującego zadań historyka spraw państwowych. Zdaniem jego, H. ma posługiwać do praktyki życia politycznego, do oświecania obywateli: od kogo mogą się spodziewać pomocy, rady, dobrodziejstw dla ojczyzny swojej, kogo mają się bać, jak można coś zyskać, jak zachęcać innych do utrzymania pewnej formy rządu i t. p. (1. III c. 31, 1. IX c. 2). Powołując się na Eurypidesa, że „jeden mądry rozum zwyeięża ręce wielu”, widzi otwarte dla wszystkich śmiertelników dwie drogi do oświecania się w trudnych okolicznościach: albo przez klęski własne, albo przez nieszczęścia innych. Druga jest bezpieczniejszą. Ona-to stanowi piękną naukę do poznania prawdziwych zasad życia, a podstawą jej musi być doświadczenie, czerpane z wiedzy o faktach dokonanych (1. I c. 35 §§ 4—9). Ale wiedzy takiej niepodobna zaczerpnąć z dzieł, opisujących fakta pojedyńcze, jak nie można powziąć wyobrażenia o świecie z widoku jakiegoś pojedynczego miasta, albo o ciele żyjącego niegdyś człowieka z rozrzuconych członków jego. Potrzeba poznać „rząd powszechny, obejmujący dzieje świata całego: kiedy powstał? od jakich pochodzi początków? jakim sposobem do obecnego końca doprowadzonym został?”. Potrzebny jest „układ dziejów całego świata” twv xa^ôXoo srpaYp.ti'cwv oôvtaêiç), czyli właśnie H. Powszechna (1. I c. 4 §§ 1—7). Wymaga nadto Polibiusz wyjaśnienia: „co się działo przed danym faktem, co jednocześnie i co później wynikło z faktów przedstawionych. Tak np. wojna Filipa (macedońskiego) bjła powodem do wojny Antyochowej, a wojnę Filipową wywołała wojna Hannibalowa, tę zaś wywołała poprzednia sycylijska. Wszystkie tedy liczne i rozmaite wypadki, jakie zaszły w ciągu tych wojen, zmierzają do jednego rezultatu (1. III c. 31, 32). Badanie przyczyn osnuwa się na rozumowaniu. Wspomina wprawdzie Polibiusz czasem o losie (tó/tj) i o bogach, do których zasyła nawet modlitwy swoje: ale pozwala przypisywać im takie tylko rzeczy, których przyczyny człowiek pojąć nie może rozumem swoim, np. nadmierne ulewy deszczowe, mrozy, powietrze morowe i t. p. Lecz w kwestyi wyludnienia Grecyi lub spustoszenia miast bez wpływu wojny i zarazy „głupim” byłby ten, ktoby się pytał wyroczni o radę, ponieważ poprawienie ! takiego stanu rzeczy od samych Greków zależy.

Oto są zasady dzieła jego, które nazwał H-ą pragmatyczną (îtpayfiauîtTj toropta 1. I, c. 2). Jest to najwyższe stanowisko, jakiego dosięgnąć zdołała H. w starożytnym okresie. Polibiusz zgromadził najobfitszy materyał, zastosował do niego najściślejszą możliwie krytykę, uporządkował najstaranniej chronologię na podstawie olimpiad i regestrów urzędniczych, zamawiał pobłażliwą wyrozumiałość u swoich czytelników tylko na błędy, mogące się przytrafić z niewia-doiności, lecz poddawał się pod „srogie i bezli-tośne gromienie”, jeśliby się pokazało, że „skłamał coś rozmyślnie, lub zataił prawdę, znając ją”. Tym sposobem stworzył on zupełnie wia-rogodny obraz epoki sobie spółczesnej, niezwykle ważnej, z głębokiem wyrozumieniem stanu swojego pokolenia. Mniej od poprzedników swoich dbał o „wdzięk i ozdobność”, a przy synchronistycznym układzie wypadków, zaszłych w różnych państwach, nie ustrzegł się powta-rzań i wprowadzania ubocznych materyj: mimo to jednak nazwiemy go bez wahania najcelniejszym, najdoskonalszym historykiem w świecie starożytnym. A do charakterystyki jego umysłu to jeszcze dodamy, że korzystał z historyozoficz-nych pomysłów Platona (ob. His tory o zofia), poprawił jego wywody o pierwotnym stanie ludzkości i o przeobrażeniach form rządu, wprowadził do rozumowania „konieczne prawa natury” i, przedstawiwszy jasno całą potęgę Rzeczypospolitej Rzymskiej, która wtedy zdobywała panowanie nad światem, ośmielił się przepowiedzieć jej przyszłość (VI, 57): wzmożenie się ludowładztwa i panowanie niesfornego motłochu. Jakoż przepowiednia ta okazała się trafną na przestrzeni całego stulecia: od Grakchów aż do zdobycia dyktatury przez Cezara. Dalsze dzieje świata starożytnego kreślili już historycy rzymscy, uczniowie Greków pod względem naukowym, ale mistrze niezrównani w przedstawieniu spraw politycznych i urządzeń prawnych. Któż potrafiłby zapoznać nas z Gallami lepiej od Cezara, albo z Germanami od Tacyta? Podziwiamy wspaniałe obrazy cnoty, mądrości, dzielności Rzymian z czasów Rzeczypospolitej u Li-wiusza, gryzącą boleść nad upadkiem patry-cyatu u Tacyta: ale dzisiejsi badacze ich źródeł i techniki obniżają coraz bardziej wiarogodność pierwszego w iuwentaryzacyi faktów, a drugiego w sądach wygłaszanych niby „sine ira et studio”. Inni zaś, pomniejsi, ileż okazali stronniczej obłudy, lub serwilizmu przed Cezarami ! Cicero przysłużył się H-i swoim talentem sty-lizacyjnym, puszczając w obieg powtarzane tak często do dziś-dnia frazesy: „historya jest mistrzynią życia” (historia est magistra vitae) „niech się nie waży na fałsz jakikolwiek, niech nie przemilcza prawdy” (ne quid falsi dicere audeat, ne quid veri non audeat historia). Ale te same myśli wyrażał Polibiusz w dokładniejszy i ściślejszy sposób, a przeprowadzał je w swojej

Snoykl. Powie. Iluitr. Zeir. 225. T. XXIX.

pracy z większą szczerością niż ktokolwiek z Rzymian, którzy byli zanadto praktyczni, zanadto wdrożeni do szukania korzyści w życiu co-dziennem, żeby wytrwać mogli w bezinteresownym, naukowym nastroju. Nowy materyał do H-i wprowadzili Chrześcianie: naprzód Euzebiusz, bp Cezarei, który ułożył (po grecku) chronologiczną tabelę (zavtbv ^povixôç) wypadków w Izraelu od narodzenia Abrahama do czasu nauki Chrystusa Pana na podstawie Biblii, a równolegle u innych ludów na podstawie dziejopisów pogańskich od Ninusa aż do 15-go roku panowania Tyberyusza i dodał jeszcze dzieje najświeższe do r. 325, czyli do czasów Konstantyna W. Św. Hieronim, przetłómaczywszy to dzieło na język łaciński i przedłużywszy je do r. 378, podciągnął nadto całą H-ę pod cztery monarchie (asyryjską, perską, grecko - macedońską i rzymską), a św. Augustyn (ob. t. V str. 447—8) podzielił ją na 6 wieków (aetas), poczynając od Adama; 6-y, chrześciański, miał trwać aż do końca świata, czyli raczej do końca społeczności ziemskiej; wiekiem 7 ym będzie już obiecane przez Chrystusa Pana Królestwo niebieskie, sabat wiekuisty, dzień duchowego i cielesnego spoczynku. Chwila ta była oczekiwaną w blizkiej przyszłości, ponieważ barbarzyńcy plądrowali już po Cesarstwie Rzymskiem i społeczność ziemska była zagrożona rychłem zniszczeniem. Św. Augustyn i uczeń jego Orozyusz w dziele czysto-historycznem, sięgającem od Adama aż do Wallii, króla Wizygotów (Adversus paganos Historiarum libri sep-tem), odpierali zarzuty pogan, dowodząc, że klęski były następstwem ich grzechów i że ludzie wierzący w Chrystusa wnijdą do lepszego społeczeństwa, Boskiego, Niebieskiego. Tak wytworzyło się pojęcie H-i Powszechnej rozleglejsze od starożytnego pojęcia xocfi-oXwi] icrcopća, bo o-garniające już nie cesarstwo Rzymskie, ale wszystkich ludzi. Orozyusz oświadcza wyraźnie, że poczytuje całą ziemię za ojczyznę swoją doczesną, że między Rzymianami jest Rzymianinem, a między ludźmi człowiekiem. Wreszcie mnich Dyonizyusz Mały (Exiguus), układając tablice paschalne, t. j. obliczenia, kiedy ma przypadać Wielkanoc od r. 532 na lata późniejsze (aż do 636), liczył je od roku Narodzenia Chrystusa Pana, i tym sposobem wprowadził nową erę—chrześciańską. Ludy barbarzyńskie, sadowiąc się na rumowiskach cesarstwa Zachod-nio-Rzymskiego, przyjęły to pojęcie i tę erę razem z wiarą chrześciańską, lecz z wiedzy naukowej otrzymały na razie tylko okruchy, ponieważ wielkich historyków greckich dzieła zaginęły na Zachodzie, a z rzymskich pogańskich doszły ich kompilacye pisarzy z okresu ostatniego literatury np. Trogus Pompejus w skróconej przeróbce Justyna i t. p. Zresztą zawisła nad nowotworzącemi się narodami chmura ciemnoty. Grzegorz, biskup turoneński, obawiał się, że nie będzie zgoła ludzi piśmiennych: więc sam podjął się spisania wypadków, które widział lub znał ze słyszenia, a które rozbudziły w jego umyśle instynktowy popęd do dziejopisarstwa, mianowicie: dramatycznej walki Brunehildy z Fre-degondą i wytworzenia się państwa Franków. Nie zaginęła wprawdzie umiejętność pisania— przynajmniej wśród duchowieństwa, ale zasób wiedzy bardzo był ubogi. Najpotężniejsze umysły VI i VII stuleci, jak Izydor, biskup sewilski, i Be da Czcigodny, mnich anglo-saski, zdobyły się zaledwo na przerabianie dziejów według 6-u „wieków świata”, a pospolitsze poprzestawały na zapisywaniu zdarzeń w najkrótszych frazesach pod odpowiednim rokiem. Z takich zapisek powstawały roczniki (annales); gdy zaś mnich pracowity poprzedził swoje zapiski powtórzoną z Bedy opowieścią o czterech monarchiach i o sześciu wiekach, to już dzieło jego zwane było kroniką. Jakkolwiekbądź przechowały się przecież w kronikach wspomnienia najwydatniejsze z dziejów starożytnych Rasy Białej i gromadziły się z czasem coraz liczniej sze i coraz wymowniejsze świadectwa o wypadkach późniejszych. Były one przenoszone przez missyonarzy do narodów młodszych i owocowały, wywołując wciąż nowych pisarzy z pomiędzy duchowieństwa, a podczas krucyat już i ze stanu rycerskiego. Liczba kronik i roczników średniowiecznych jest tak wielka, że Potthast zapełnił samemi tytułami ich olbrzymi tom, a w drugiem wydaniu jego „Bibliotheca Historica medii aevi ” urosła do 2-ch tomów (1 780 str.). Wszyscy atoli dziej opisowi e przejęci są takiem pojęciem H-i, jakie wrazili im Ojcowie Kościoła, i przy ubóstwie wiedzy swojej są nader łatwowierni. Inne pojęcia znaleźliby u historyków muzułmańskich, np. u Ibn Chalduna (1332 — 1406), lecz różnica religii stawała na przeszkodzie do porozumienia się wzajemnego i do wymiany pomysłów. Dopiero Odrodzenie (Renaissance) wytwarza nowe kierunki. Macchiavelli (f 1527) naznacza początek dziejów włoskich na podboju cesarstwa Rzymskiego przez Germanów i, zaniechawszy podziału na 6 wieków, zaczyna swoje „Istorie Fiorentine” od wtargnienia Longobardów, a zamierzywszy zbadać rządy potentatów, którzy władali Italią, nadaje dziełu swemu cechę czysto-polityczną. Wiadomo, że w politycznych rozumowaniach swoich nie krępował się on żadnemi względami ani na religię, ani na prawo, ani sprawiedliwość, ani na prawdę: zakaził też i H-ę Florencyi tern demorali zującem politykowaniem, co przy powabach talentu i niepraktykowanej dotychczas bezczelności stało się fatalnym dla niejednego historyka przykładem. Pożyteczniejszy wpływ wywarło poczynające się od końca XV w. wydawnictwo i rozpowszechnienie za pomocą druku wielkich dzieł starożytnego dziejoznawstwa: rzymskich i greckich. Reformacya wywołała krytykę w kwe-styacli teologicznych, która następnie rozszerzyła się i na historyczne (np. Centurye Magdeburskie. t. j. „Historia integram ecclesiae Christi ideam secundum centurias complectens” 1559— 1574, wymierzone przez uczonych protestantów przeciwko władzy papieskiej, i obrona jej w „Annales ecclesiastici” kardynała Cezarego Baroniu-sza 1588—1607). Francuz Jan Bodin w 1566 wydaje „Methodus ad facilem historiarum cogni-tionem”, w którem ujawnia przenikliwość krytyczną i zaleca uprawianie H-i źródłowej w szczuplejszym zakresie pewnej specyalności, ale z u-życiem wiadomości pomocniczych z chronologii i geografii. Niebawem też Józ. Just. Scal i g er ufundował naukową chronologię (ob.) rozprawą swoją „Opus de emendatione temporum” (1583). Żeby przeliczyć rachuby wszystkich pisarzy starożytnych na erę chrześciańską, trzeba było „benedyktyńskiej” pracy wielu mnichów słynnego z uczoności klasztoru St. Maur, którzy ukończyli dopiero w 1750 r. „L’art de vérifier les dates”. Około 1600 r. zaczyna się zbieranie i wydawnictwo dokumentów państwowych, jakiego świat starożytny nie znał, jak np. edyktów cesarskich i prawodawczych aktów Rzeszy Niemieckiej przez M. Goldasta, praw zwyczajowych germańskich przez Lindenbroga, „Codex juris gentium diplomaticus” przez Leibniza w 1693 r., „Foedera, conventiones etc.” angielskie z polecenia rządu przez T. Rym era w 1704 r. i nast., „Teutsches Reichsarchiv” przez J. Chr. Liiniga 1710 i nast. Na podstawie akt archiwalnych szwedzkich i brandenburskich, z przytaczaniem tekstu traktatów, pisał Samuel Pufendorf dzieje Szwecyi od 1630 do 1654 z polecenia jej króla, Karola XI, p. t. „Commentario-rum de rebus Suecicis libri XXVI” (Utrecht 1686 fol., str. 1044 oprócz dedykacyi i indeksu bardzo dokładnego), obszerne biografie Karola Gustawa i Fryderyka Wilhelma II: „De rebus a Carolo Gustavo gestis” (1696) i „De rebus a Friderico Gulielmo g.” (1695), mające dziś i zawsze wartość źródłową dla badaczy XVII wieku. Do odczytywania dawnych średniowiecznych rękopisów Mabillon utworzył specyalną umiejętność swemi 6-u księgami „De re diplomatica" 1681, a benedyktyn Montfaucon rozszerzył tę umiejętność na piśmiennictwo starożytne klasyczne, wydając dzieło p. t. „Palaeographia graeca” 1708. Tenże niestrudzony pracownik stał się założycielem archeologii, gdyż wydał ogromny zbiór pomników „jakie ocalały od zniszczeń czasu” po kościołach, lub wykopane zostały z ziemi i nagromadziły się w „gabinetach” czyli muzeach: „Les monuments de la monarchie françoise avec les figures de chaque règne” w 5-u tomach in folio (1729—1733) i „L’Antiquité” zabytki rzymskie i greckie także w 5-u tomach (1722 wyd. 2-e) z dodatkami (Suppléments) obejmującemu' jeszcze 5 tomów (1757). Wykonanie wizerunków jest bardzo staranne, w miedziorytach, lubo nie odpowiada jeszcze dzisiejszym wymaganiom ścisłości. Zakiełkowała i numizmatyka w wydawnictwie J. D. Kohlera: „Historische Münzbelustigungen” (1729 i nast.). Tak przybywało historykom coraz więcej nauk pomocniczych, a właściwie narzędzi do ściślejszego badania; na ich zaś rozumowanie wywierali wpływ nieprzeparty filozofowie: Locke, Leibnitz i najbardziej Voltaire wszechstronnością swojego umysłu, zjadliwością swojego dowcipu, zuchwalstwem swojej krytyki, nie krępowanej żadnemi względami, powołującej się na tę jedną zasadę, że „co nie jest prawdopodob-nem, nie powinno znajdować wiary” (ce qui n’est point vraisemblable, ne doit point être cru”). Oprócz Filozofii Historyi (ob. Historyo-zofia) napisał on kilka dzieł historycznych, z których jedno: „Siècle de Louis XIV” posiada niepospolite zalety. Na tern miejscu, zaznaczymy tylko rozwinięte w niem nowe pojęcie H-i: „Ma być pisane nie samo tylko życie Ludwika XIV; zakłada się tu temat obszerniejszy. Chcemy spróbować wymalowania dla potomności, nie czynów jednego człowieka, lecz ducha ludzi w najoświeceńszym, jaki był kiedykolwiek, wieku”. Wymieniwszy wieki: 1) Peryklesa, 2) Cezara i Augusta, 3) Medyceuszów, nazywa czwartym wiek Ludwika XIV i naznacza mu początek na dacie założenia Akademii francuskiej. „Nie należy spodziewać się, żeby tu się znalazły... niezliczone szczegóły z wojen, z oblężeń miast, zdobywanych i odbieranych orężem, ustępowanych i zwracanych przez traktaty. Tysiące okoliczności ciekawych giną w oczach potomności i nikną, a widzialnemi pozostają tylko wielkie wypadki, które stanowiły o losie mocarstw. Nie wszystko, co się dzieje, goduem jest zapisania. W niniejszej H-i znajdować się będzie tylko to, co jest godnem uwagi wszystkich czasów, co maluje geniusz i obyczaje ludzi, co może posłużyć ku nauce i budzi zamiłowanie do cnoty, sztuki i ojczyzny” („Oeuvres”, wyd. 1785,

t. XX str. 189—195). „Większa część historyków naszych roztacza przed swymi czytelnikami tylko te bitwy (Kondeusza z Turenniuszem etc.) i te cuda odwagi albo polityki: ale kto wie, jak haniebnych używano sprężyn, w jakie niedole trzeba było pogrążać ludy, do jakich musiano uciekać się podłości, ten będzie spoglądał raczej z politowaniem, niż z uwielbieniem na sławę bohaterów owoczesuych” (ib. str. 258). „Nie wolno dziś naśladować Plutarclia, a tembar-dziej Prokopa”. Wytknąwszy rozrzutność Ludwikowi XIV, tworzenie mnóstwa niepotrzebnych urzędów i nadużycia wszelkiego rodzaju, przeprasza za przykre uwagi, lecz usprawiedliwia je tern, że były podyktowane przez prawa ludzkości (droits de l’humanité, t. XXI str. 81, 111, 120). W innem dziele („Essai sur les moeurs”) zajmuje się wszystkiemi narodami historycznymi Europy, Afryki i Ameryki. Pojęcie ludzkości, rodzaju ludzkiego, mieszkańców całej kuli ziemskiej Ang. Ludw. Schlözer wprowadził też do programu swojej H-i Uniwersalnej „Vorstellung der Universalhistorie” (Getynga 1772), który urósł do rozmiarów 2-tomowej H-i świata: „Weltgeschichte nach ihren Haupttheilen im Auszug

u. Zusammenhänge” (Getynga 1785 — 9). „Wstęp albo wiadomości przygotowawcze do historyi powszechnej” przeznaczył dla dzieci 10-letnich, a tak jasno i żywo wyłożył, że dziełko to miało 6 wydań i ukazało się w tłómaczeniu pol-skiem jeszcze w 1835 roku (Wilno u Zawadzkiego). Sięga początkami bardzo daleko, bo do „Przedświata, od stworzenia albo początku wszech rzeczy aż do potopu”, dodając zresztą pod tytułem rozdziału takie zastrzeżenie: „raczej rozprawa, niżeli H.”. Gdy jednak przystąpił do dziejów ludzkości ostatniej, liczącej około 6 000 lat istnienia (bo dawniej ludzie być mogli, lecz w katastrofach kuli ziemskiej ginęli), oświadcza się za pochodzeniem wszystkich ras od jednej pary. „Młody mój przyjacielu! Twój więc w od-dalonem pokoleniu prapradziad jest razem i moim. Zowie się on Adam, nie zaś JO. JW. Adam. Wszyscy książęta są twoi krewni, lecz nie nadymaj się z tego—twój sługa, chłop, łachmanami okryty żebrak, plugawy Hottentot jednego są także z tobą rodu. Wszyscy więc ludzie są stryjeczni i cioteczni bracia względem siebie... pod względem swego pochodzenia są zupełnie równi. O tern czasami nie wiedzą, lub zapominają mali i wielcy ludzie! W Indy ach Wschodnich są ludzie głupi, co w czterech Adamów wierzą, którzy się niby mieli nazywać: Brahmin, Sittri, Beise i Sadur. W Pyrmoncie i Lauchstädt zdarzają się z pomiędzy przybywających do źródeł i wód mineralnych osoby, które pomiędzy ludźmi szlacheckiego i mieszczańskiego rodu tak wielką przypuszczają różnicę, jakgdy-by ostatni zupełnie innego mieli Adama, niż pierwsi. Lecz to są biedni chorzy, dlategoż do wód i cieplic jadący, iż są chorzy na ciele i duszy. Niechże im kuracya na ciele i umyśle szczęśliwie posłuży” (I, str. 18—19). Różnice fizyczne koloru, wzrostu i siły pochodzą „po większej części od klimatu, pokarmu i odzieży” (I, 56). „Jeszcze bardziej różnią się pomiędzy sobą co do ducha, albo pod względem kultury, iż jedni są głupowaci, a drudzy rozumni; ci obyczajni, tamci złośliwi—słowem, iż jedni są ucywilizowani, a drudzy dzicy albo barbarzyńcy; pochodzi to także w części od wyżej wyłożonych trzech przyczyn” (klimatu, pokarmu, odzieży), a nadto od powszechnego sposobu życia (koczującego, łowieckiego, rolniczego), lecz najwięcej od wychowania. „Niemcy przed 2000 byli napół dzikimi; Rzymianie ich ucywilizowali. Niemcy Szwedów, a ci Finnów uobyczaili. Jeszcze teraz w środkowej Afryce nikt pisać nie umie; lecz gdyby tam jaki uauczyciel jednej z naszych szkół parafialnych, lub na wszelki przypadek jaki rzemieślni-czek uiemiecki zaszedł, mógłby starych i mło-

dych Negrów wyuczyć pisać” (I, 59, s. 62, 67).

nego utworu i mowę swą zwracał do „szlachetnych młodzieńców, przyjaciół swoich”. — Gdy dodatkowo wspomnimy jeszcze o wielkich pracach specyalnych, np. J. J. Winckelmanna „Geschichte der Kunst der Alterthums” (1764), Edwarda Gibbona „History of the décliné and fali of the Roman Empire” (1776 i nast ), Hu-me’a „The History of England from the invasion of Jul. Caesar to the révolution of 1688” (Londyn 1754 — 1763, w 6 tomach; miała ona mnóstwo wydań jeszcze w XIX wieku, do roku 1880), przekonamy się, że H. ku końcowi XVIII wieku rozwinęła się wszechstronnie i dosięgła wyższego szczebla doskonałości, niż w świecie starożytnym. W wieku XIX W ach 1er napisał podręcznik H-i powszechnej („Lehrbuch der Geschichte zum Gebrauch in höheren Unterrichtsanstalten” Wrocław 1818) z takiem założeniem, że ma „wytłómaczyć z tego, co się działo (aus Geschehenem) powstawanie i kształtowanie się stanu społecznego w rodzaju ludzkim”. Rozwijała się już wyraźnie metodologia czyli teorya H-i (ob. Historyka) i oddziaływała korzyst-uie na udokładnienie techniki badań. Całym aparatem naukowym zawładnął Joachim Lelewel i zyskał powszechne uznanie „Badaniami starożytności we względzie geografii”, wykłada-nemi od roku 1810, gdy rozprawy jego zostały przetłómaczone na język niemiecki („Die Entdeckungen der Carthager und Griechen etc.” z przedmową Rittera 1831, „Kleinere Schriften” 1836); niemniejsze uznanie zyskały: 5-tomowa napisana po francusku „Géographie du Moyen Age” i 2-to-mowe epokowe dzieło „Numismatique du Moyen Age” z atlasami. Utrata katedry uniwersyteckiej w Wilnie i smutne koleje życia emigranc-kiego przeszkodziły mu w wykonaniu rozpoczętych prac powszechno-dziejowych, do których posiadał wysokie uzdolnienie, jak świadczy „Historyczna parallela Hiszpanii z Polską w XVI, XVII i XVIII wiekach”, tłómaczona na języki: niemiecki w r. 1834, francuski 1835 i rossyjski 1863. Patryarchą historyków XIX wieku został szczęśliwszy od niego Leopold Ranke, który, poczynając od roku 1824, wydawał monografie opracowane źródłowo wszystkich niemal państw Europy zachodniej i południowej z okresu nowożytnego, a w 85-ym roku życia rozpoczął wydawnictwo Historyi Powszechnej (Weltgeschichte), którą doprowadził poza połowę Wieków Średnich, do epoki krucyat w tomie VIII i IX, wydanych już po zgonie jego, z notatek, w r. 1898 i nie wchodzących w skład edycyi zbiorowej (Sämmt-liche Werke), która się składa z 54 tomów, a była ponawiana trzy razy; pojedyńcze zaś dzieła miewały oprócz tego po kilka aż do 10-u edycyj. Ta olbrzymia produkcya niezwykle długiego i pracowitego żywota, odbywająca się wśród najpomyślniejszych warunków społecznych,

W określeniu H-i mieści nietylko dzieje ludzi, ale i ziemi: „Poznać przemiany, jakich doznała ziemia od lat około 4 000, wyśledzić przyczyny, dla których kraj ten takim, a ów stał się in nym; dalej, dowiedzieć się o przemianach, jakie od czasów Adama z ludźmi na ziemi zaszły, i wybadać przyczyny, dlaczego lud jeden nieo-świeconym, silnym i czarnym pozostał, drugi zaś stał się roztropnym, słabym pod względem fizycznej siły i białym: to oboje razem zająw-szy, zowie się, mówiąc jednem słowem: uczyć się dziejów świata” (I, 114—5 i II, 7). Za obszerny to program i naukowo niewykonalny.

Samemi też domysłami wypełnił autor takie paragrafy, jak początek rodu ludzkiego, początek kultury ludzkiej, początek dziejów, nie posiadając tych nawet faktów, jakich nam dostarczyły archeologia przedhistoryczna, antropologia, etnografia. Skromniej poczynał sobie drugi autor „powszechnych historyj, szczególnie ludzkości europejskiej”, Johannes von Müller („Vier und zwanzig Bücher allgemeiner Geschichten besonders der europäischen Menschheit”, Tübinga 1810, 1811, 1817, Sztutgard 1852; ustne zaś wykłady według notatek miewał od r. 1 779).

Załatwiwszy się jaknajostrożniej ze „stanem pierwotnym”, z „pierwszą ojczyzną” i z kwe-styą: „jak starym jest rodzaj ludzki” w trzech króciutkich paragrafach, zaczyna odrazu dzieje znane państw starożytnych Azyi, Egiptu i Gre-cyi, poczem postępuje okresami przez Starożytność, Wieki Średnie i czasy nowożytne aż do traktatu wersalskiego, ustalającego niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej 1783 r. Określenia H-i nie podał, tylko w zamknięciu odezwał się do bohaterów, burzycieli i założycieli państw, do Cezarów, Attyli, Arabów,

Mongołów, Tatarów: „Powstańcie! czem wy byliście?”. I sam odpowiedział za nich: „Byliście narzędziami, kółkami, których zazębiająca się maszynerya posługiwała niewidzialnemu tajemniczemu rydwanowi rządu świata do posuwania się przez ocean czasów wśród nieustannego trzasku, hałasu i klekotu. Przy każdym ruchu, przy każdem podniesieniu się, przy każdym obrocie koła, wychodzi z Ducha, mieszkającego na wielkich wodach, przykazanie mądrości, umiarkowania i porządku. Kto tego nie usłucha, ten jest skazany. Jak strasznie to się odbywa, wskazuje H. ludziom z ziemi i z prochu, książętom, władzcom ziemi i prochu”. Bez określeń i zapowiedzi wykonał wszakże pracę historycz ną znakomicie: całe rozdziały poświęcał charakterystyce źródeł; arsenał jego notatkowy obejmował 1 733 pisarzy przestudyowanych; stan wewnętrzny państw nie był zaniedbany; dane statystyczne skrzętnie zebrane; sąd o czynach oparty na moralności i na obronie „najświętszych praw narodów”. Wreszcie rozumiał Mül- przy najżyczliwszej opiece królów pruskich i ba-ler, że H. Powszechna ma charakter pedagogicz- warskiego, przy ułatwionym wstępie do wszel-

kich archiwów niemieckich, włoskich, francuskich, hollenderskich i przy osobistych zaletach umysłowych Rankego, wywierała wpływ nietylko na prace pojedyńczych uczonych, ale i całych towarzystw naukowych, których liczba wzrastała szybko w Niemczech, równie jak w innych krajach. Wpływ ten ujawnił się najbardziej w rozległych wydawnictwach źródeł piśmiennych z zastosowaniem najdokładniejszej metody edytorskiej i najściślejszej krytyki (jak np. „Monu-menta Germauiae Historica” pod redakcyą pierwotnie Pertza, potem Waitza etc.). Następnie oddziaływał na konstrukcyę, podnosząc skalę wymagań ścisłości; w wykładzie stawiał zasadę objektywności i bezwzględnego poszukiwania rzeczywistej postaci faktów. Już w pierwszem swem dziele roku 1824 oświadczył się Ranke przeciwko pragmatycznemu traktowaniu w następnych wyrazach: „przyznano H-i urząd sądzenia przeszłości, pouczania spółczesnych ludzi na pożytek przyszłości; obecna próba nie śmie podejmować się tak wysokich urzędów, chce tylko orzec, jak to było rzeczywiście” (wie es eigentlich gewesen). Chociaż w dziejach państwa Pruskiego, o ile wiązały się z interesami niezałatwionemi i draźliwemi dla polityków spółczesnych, dopuścił się kilku uchybień zasadzie, pomiędzy Niemcami jednak był uznawany za beznamiętnego, sprawiedliwego, światłego, „objektywnego” odtwórcę rzeczywistości minionej. Do dziś - dnia przyjmowane jest bez zastrzeżeń jego określenie, że „H. Powszechna (Weltgeschichte) obejmuje zdarzenia wszystkich narodów i czasów w związku, o ile one, oddziaływając wzajemnie jedne na drugie, pojawiają się jedne po drugich lub obok siebie i wytwarzają całość żywą” (przedmowa do Weltgeschichte). Szerokie poglądy, porównania i zestawienia, czerpane z bogatego zasobu materyałów, zdobytych olbrzymią i wszechstronną pracą, zdobiły każdą jego książkę, ale wysłowienie spokojne, oględne, wstrzemięźliwe, czasem subtelne, nużyło mniej cierpliwego czytelnika: więcej zatem popularności zyskiwały dzieła Augustyna Thierry i Tomasza Babingtona Ma-caulay’a, którzy czarowali artystycznemi zaletami obrazowania, albo Michelet a, który porywał szlachetnym zapałem, nie hamując nawet poetycznego rozmarzenia. Zaznaczyła się tedy w historyografii XIX wieku rozterka pomiędzy artystycznem i ściśle naukowem traktowaniem materyału. Odbił się też ua niej inny prąd umysłowy, pochodzący z grupy przyrodoznawczej. Niegdyś, w starożytnym Rzymie był wielce uczony pisarz, Pliniusz Starszy, który niewłaściwie skojarzył historyę z przyrodoznawstwem, nadając ogromnemu, niemal encyklopedycznemu, dziełu swemu tytuł „Historia Naturalis”. Znajduje się w niem trochę ciekawostek historycznych, całość jednakże składa się z zoologii, botaniki, mineralogii, anatomii, fizyologii, sztuk pięknych etc. Nie rozumiał on tej zasadniczej różnicy, że H. rozważa przemiany, zachodzące w czasie, przyrodnik zaś bada twory, istniejące w pewnem miejscu, w przestrzeni, ustalonych i niezmieniających się, przynajmniej w chwili badania, typów. Mimo to wyrażenie Pliniusza było przyjęte przez nowożytnych uczonych, rozpowszechniło się w XVIII w. przez słynne 70-tomowe dzieło Buffona („Histoire naturelle”) i utrzymywało się nawet w programach szkolnych przez cały prawie wiek XIX. Nadzwyczaj świetny i owocny rozwój przyrodoznawstwa, zdumiewające odkrycia i zastosowania tychże do ulepszeń życia naszego olśniły ogół ludów i wielu myślicieli z grupy humanio-rów. Odważny samouk Buckie wystąpił z oskarżeniem, że historycy dotychczas gromadzili tylko materyał surowy; że poprzestawali na samem opowiadaniu zdarzeń; że najsławniejsi historycy widocznie niżej stoją od znakomitych badaczów przyrody; że powinni wykryć stałe prawa, rządzące czynnościami człowieka i całych społeczeństw i przepowiadać nieomylnie bezpośrednie skutki tych czynności. Sformułował też określenie H-i jako wzajemne oddziaływanie człowieka na przyrodę i; przyrody na człowieka, lecz przystąpiwszy do studyów szczegółowych nad Hiszpanią, Francyą, Szkocyą, zajmował się wyłącznie sprawami intellektualnemi. Studya te miały być przygotowaniem do zbadania praw historycznych na wolnym rozwoju ducha w Anglii i dlatego nakreślił w tytule zapowiedź (nie-urzeczywistnioną): „History of civilization in England” (1857, 1862, pierwotnie w 2-ch tomach). Historycy fachowi wszyscy bez wyjątku odrzucili tak określenie jak metodę i wykonanie Buckle’a, najdosadniej Gustaw Droysen, który jednak zapożyczył sam z przyrodoznawstwa termin „rozwoju” terrytoryów dla zaborów niemieckich i w swoim atlasie historycznym podnadpisywał na kilku mapach: „Territorialentwickelung von Preussen, Oesterreich, Baiern”. Lepiej skierował się i z wielkim pożytkiem rozwinął prąd przyrodniczy w dziełach, zajmujących się kulturą czyli cy-wilizacyą. Niemieckie „Kulturgeschichten” Klem-ma(1842—53, tomów 10), Henne Am-Rhyn (1877, tomów 6), J. Scher era „Deutsche Kultur-

u. Sittengeschichte” (wyd. 9-e 1887); francuskie „Histoires de civilisation” Guizot a, Rambau-da, Seignobosa i t. p. w przeciwieństwie do

t. zw. „histoire - bataille” wyłączające politykę, dyplomacyę, wojny, biografie i genealogie monarchów, przyczyniły się do głębszego wyrozumienia spraw materyalnych i umysłowych ludzkości. Szerzą one jednak błędne mniemanie, j akoby H. miała prawo zaniedbać losy państwa, owej najwyższej dotąd formy życia społecznego, i walki narodów o potęgę lub istnienie państw swoich, albo o i dee. Niektóre, jak np. Lip pert a „Kulturgeschichte d. Menschheit” (Sztutgard 1886, 2 tomy), zajmują się sprawami kultury przedhistorycznej, a te napomknienia z czasów historycznych, jakie się znajdują w ostatnich rozdziałach, mogą być zro-

zumiałemi tylko dla znających H-ę Powszechną z innych autorów. A są i takie, jak np. Fr. von He 11 w al da: „Culturgeschichte in ihrer natürlichen Entwicklung bis zur Gegenwart” (Augsburg 1875, str. 839 in 8-o maj.), które kaleczą samo określenie cywilizacyi, gdy głoszą, że „wszystkie religie są błędem” (alle Religionen sind Irrthum) albo, że zadaniem nauki jest zburzyć wszystkie ideały, wykazać ich czczość i nicość, wskazać, że wiara w Boga i religia jest mamid-łem (Trug), że moralność, równość, miłość, wolność i prawa człowiecze są kłamstwem” (str. 517, 569). Kierunek ekonomiczny (socyologiczny, so-cyalistyczny) występuje także z przesadnemi obietnicami, jest wszakże mniej wyłączny: najhałaśliwszy reprezentant jego, Lamprecht, w swojej „Deutsche Geschichte” nie pomija żadnego cesarza, a na polityczne zarobki niemieckiego plemienia zwraca czujną uwagę. Przytoczymy jeszcze określenie pracowitego i bardzo oczytanego teoretyka, B e r n h e i m a: „Historya jest nauką o rozwoju ludzi w ich działalności, jako istot społecznych”.

II. Teraz możemy zaproponować swoje nader krótkie i proste określenie, które pogodzić może wszystkie powyższe zatargi: „H. jest nauką o cywilizacyi”. Jak tylko przytomnemi będą pamięci naszej wszystkie 9 części składowych pojęcia ,,cywilizacya” (ob. tom XIV str. 614): to już z pewnością znajdziemy poczesne miejsce dla ekonomistów z całym ich aparatem statystycznym w części pierwszej określenia, obejmującej stronę materyalną cywilizacyi, a część druga przygarnie i filologów, i teologów, i badaczy wszystkich sztuk pięknych, literatury, nauki, filozofii, zarówno jak zwolenników państwowości ze wszystkiemi urządzeniami prawnemi i.z całą dramatycznością walk politycznych, już-to orężnych, już oratorskich lub intryganckich. Usuniemy tym sposobem sztuczną i niewłaściwą wszelkiej instytucyi nieruchomość, jaka się wciska do wyodrębnionych rozdziałów Historyi Kultur czyli Cywilizacyj, a będziemy je przedstawiali dynamicznie, w ciągłym ruchu, w związku z całym rozwojem życia, w trudzie, znoju, w walkach i w radości tryumfów. Jasno i bez żadnej gmatwaniny odgraniczymy dziejoznawstwo od przyrodoznawstwa wyraźną cechą, że cywilizacya jest wytworem ludzi, człowieka historycznego, narodów historycznych, nie zaś płodem bezpośrednim natury, jak żyto, kartofle, źrebięta, cielęta, ba, chociażby i ludzkie niemowlęta. Któż nam zaprzeczy prawa wprowadzenia do historyi wszystkich czynności rozumu i woli, wszystkich dzieł głowy i ręki ludzkiej, z których wytwarzała się nasza lub inna jakakolwiek cywilizacya w Europie czy w Azyj, w Afryce, czy w Ameryce przez setki lub tysiące lat? Od przyrodników z wdzięcznością przyjmiemy wiadomości o przeobrażenich ziemi i o grze sił fizycznych w okresie historycznym, albo w czasach przed-

historycznych od chwili ukazania się człowieka; zasięgać będziemy od nich światła w kwestyach takich, jak powód śmierci Stefana Batorego lub Joanny d’Albret, jak stan psychiczny Iwana Groźnego, Marata lub niejednego sekciarza, jak warunki liygieniczne życia pewnych ludów lub grup ludności; otworzymy dla nich swoje księgi do wpisania ich zdobyczy, ich teoryj, biografii ich przodowników naukowych: ale nie uznamy wszechwładzy ich praw fizycznych lub mechanicznych nad działalnością duchową człowieka, bo jakkolwiek sporną być może granica pomiędzy strefami nieubłaganej konieczności a wolnością woli i myśli ludzkiej, to przecież tylko ta druga strefa należy do H-i, jest widownią najwspanialszych i najowocniejszych wysileń umysłu, mieści w sobie wszystkie podstawy sądów o moralnej wartości czynów. Nie przejmiemy metod ani od badaczy przyrody, ani od matematyków, poprzestając na własnej, historycznej metodzie i własnych sprawdzianach (ob. Historyka). Możemy obojętnie lub odpornie słuchać nawoływania dyletantów do „wyniesienia H-i na szczebel nauki” (die Erhebung der Geschichte zum Range einer Wissenschaft), bo H. jest już nauką, skoro posiada wyraźnie określony przedmiot i skuteczną metodę badania, i nauką tak niezbędną, że jej potrzebują najbardziej za-mniemani przyrodnicy i matematycy, a tak rozległą, że najpotężniejszy umysł nie zdoła jej opanować, jeśli nie ograniczy dla siebie ilości, jakości i treści zadań.

III. W dziale poszukiwań i badań szczegółowych czyli specyalnych historyk opracowuj e źródłowo, samodzielnie, z dokumentów i pomników dzieje pewnego zakładu, miasta, miejscowości, krainy (to H. terrytoryalna), albo jednej osoby wybitnej (biografia), jednego plemienia, jednej klasy lub warstwy społecznej, jednego wypadku, jednego faktu, w którym pewna liczba wypadków sprzęga się jednością przyczyny lub skutku. Każde takie dzieło będzie monografią historycgjją. Ten sam charakter przywianym diyć może dziejom prawodawstwa w pewnym okresie i narodzie, handlu, przemysłu, rolnictwa, nauki, religii, sztuki. Monografie są głów^ nym arsenałem Dziejoznawstwa, w nich bowiem mieszczą się najdokładniejsze i najściślejsze rezultaty badań, odkrycia, nowe pomysły, sporne kwestye; w nich toczy się nurt pracy oryginalnej i twórczej całego cechu historyków świata cywilizowanego. Wchłaniają one dużo wysileń indywidualnych lub zbiorowych, wymagają częstokroć pomocy innych nauk i środków. Każdemu historykowi niezbędne są: geografia historyczna, żeby wiedzieć granice i postać ziemi w chwili, kiedy na niej rozwijał się fakt badany, chronologia do ścisłego oznaczenia roku, miesiąca, dnia przy rozmaitych rachubach kalendarzowych nietylko u starożytnych narodów, ale i dziś jeszcze (gregoryańskiej, juliańskiej,

mahometańskiej i t. d.), numizmatyka do poznania systemu monetarnego, a czasem i nieznanych monarchów. Są to nauki pomocnicze ogólno-historyczne. Potem historyk musi posługiwać się jedną lub kilku naukami specyalnemi stosownie do obranego przedmiotu badania, a więc do H-i starożytnego Wschodu egiptologią, assyryologią, hebraj szczy zną, aramej-szczyzną, zendologią, sanskrytem, sino-logią, t. j. znajomością języka, pisma i pomników Egipcyan, mieszkańców Mezopotamii, Palestyny, Syryi, Eranu, Hindostanu, Chin; do Gre-cyi i Rzymu filologią klasyczną i epigrafiką, która w ostatnich czasach wielkiego nabrała znaczenia, gdy wyprawy naukowe Szkół: francuskiej, niemieckiej, angielskiej z Aten i Rzymu poszukują skrzętnie napisów na grobach, na gmachach, pamiątkowych tablicach na każdej wysepce morza Śródziemnego i w Azyi Mniejszej, gdy wychodzą obszerne wydawnictwa, zwane: „Corpus Inscriptionum”, jako najpewniejsze źródła do poznania wierzeń religijnych, praw i obyczajów; dla „mediaevalistôw” czyli badaczy Wieków Średnich potrzebne są: dyplomatyka, sfragistyka i heraldyka czyli znajomość prawdziwej postaci dokumentów piśmiennych, pieczęci i herbów; w czasach nowożytnych w miarę rozrostu organizacyj państwowych i społecznych niepodobna wyrozumieć reform, rewolucyj i walk skomplikowanych bez pomocy prawników i socyologów, bez znajomości administracyi, finansowości, statystyki, kodeksów, traktatów międzynarodowych i t. p. Ale i na tym regestrze poprzestać nie można: zdarzają się często wypadki, że historyk musi udawać się o zdanie i radę do chemika, żeby wywabić wyblakłe pismo, lub rozpoznać sfałszowany dopisek; do technika, żeby określił próbę moDety, skład metalu, wyrób papieru; do artysty, żeby określił przynależność malowidła do pewnej epoki lub szkoły; do złotnika, ba i do szewca, żeby oznaczyli gatunek i cenę wyrobu, którego nie oglądają, lecz nazwę tylko słyszą, wyczytaną z dokumentu. Historyk musi sumiennie zeznawać przed czytelnikiem lub słuchaczem swoim o wszelkich dziełach i pomysłach człowieka, a przecież wszechwiednym być nie może. Chcąc pisać H-ę całego, zwłaszcza wielkiego, państwa lub długo istniejącego narodu, niepodobna już wystarczyć własnym materyałem, lecz wypada polegać niejednokrotnie na pracach poprzedników, a i tak ukończenie całości nie udaje się najhojniej nawet uposażonym w czas i środki historykom; tak np. Hammer, pisząc w latach 1827—35 H-ę państwa Ottomańskiego, stanął na roku 1774; Henri Martin w 16-u tomach (1855—60) doprowadził H-ę Francyi do 1789 r.; S. Sołowjow w ostatnim (1879) roku dość długiego i bardzo pracowitego życia miał przygotowany do druku XXIX tom H-i Rossyi, sięgający do 1774 r., a więc obejmujący trzecią część panowania Katarzyny II; ci zaś, którzy pierwsze lody łamali, mogli jeszcze krótsze przerabiać czasokresy: Karamzin do r. 1611, Naruszewicz do 1386. Dziś zaczyna się pisanie dzieł takich zbiorowo, przez specyalistów, obeznanych z poje-dyńczemi okresami, wedle programu i pod dozorem jeduego lub dwu redaktorów. O ileż szczuplejszą może być cząstka własnych badań w dziale ogólnym czyli uniwersalnym! H. Powszechna musi obejmować wszystkie narody historyczne i wszystkie części składowe cy-wilizacyi, uszeregowane na paśmie 60-u wieków, a jakiż człowiek mógłby posiąść wszystkie języki, zbadać wszystkie religie, znać się na wszystkich rzemiosłach, lub sztukach pięknych, wyrozumieć wszelkie zdobycze naukowe, wytłómaczyć urządzenia państwowe i społeczne, uporządkować krytycznie nieustanne przeobrażenia, walki i wojny? Najwytrawniejszy historyk może znać z własnych badań zaledwo pojedyńcze kwestye z dziejów tego lub owego narodu, w tym lub owym czasokresie, ogół zaś materyału przystępnym jest dla niego tylko przez pracę specyalistów, względem których musi przyjąć rolę sprawozdawcy. I ta rola nie jest łatwą, bo wymaga obeznania się z ogromnym ruchem naukowym do ostatniej chwili i trafności w wyborze orzeczeń, teoryj, hypotez rozmaitych, częstokroć wprost sprzecznych, jakie się znajdują zwykle w publikacyach specyalistów. Gdy dodamy jeszcze warunek przeprowadzenia jednolitej idei filozoficznej, któraby wszystkie działy spoiła w nierozerwalną całość, wówczas zadanie autora H-i Powszechnej stanie się tak trudnem, że je do niedościgłych ideałów zaliczyć wypadnie. W istocie, nie rozwiązali go w zupełności nietylko włoski historyk C a n t ù, ale i niemieccy, o wiele światlejsi: Weber, Schlosser, arcy-uczony Ranke w swojej „Weltgeschichte”. Żeby zaradzić niedostateczności sił jednego autora, Heeren i Uckert powzięli myśl rozdzielenia H-i Europy narodami pomiędzy wielu współpracowników. Udali się do najznakomitszych uczonych z różnych krajów i wywołali tym sposobem szereg bardzo cenuych dzieł, które wychodziły od roku 1829 poczęści za ich życia, poczęści zaś pod odpowiedzialnością ich zastępcy, Giesebreclita, i wychodzą dotychczas (w m. Gotha nakładem Perthesa): lecz nie łączą się w żadną całość. Plan podobny, ale rozszerzony do rozmiarów H-i całego świata, z podziałem na cztery wielkie okresy (starożytny, średniowieczny, nowożytny, najnowszy) p. t. „Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen” został wykonany w czasie stosunkowo krótkim (1878—94) przez profesora Onckena w 33-ch dziełach o 44-ch tomach, opracowanych przez 28-u autorów, ozdobionych ilustracyami archeo-logicznemi i portretami, ale również nie zrastających się w jedną całość i niemożliwych do przeczytania jedną parą oczu — chyba w ciągu lat kilkunastu. We Francyi wychodzi obecnie

Historyą choroby — Historya naturalną.

32

nych.

Dr j. p.

„Histoire Générale” pod redakcyą Ernesta L a-visse i Alfreda R a m b a u d, ułożona w ten sposób, że kilkudziesięciu historyków pisało po jednym albo po kilka rozdziałów według nakreślonego poprzednio ogólnego planu, a redaktoro-wie pilnowali układu całości, która składać się ma z 10-u tomów. Dotychczas wyszło 8 ostatnich, brakuje zaś pierwszych dwóch z H-i starożytnej. Wykład jest trzymany w charakterze H-i opowiadającej czyli narracyjnej; z metody pragmatycznej jest zaniechane pouczanie moralizującemi uwagami i przykładami, a zatrzymane tylko grupowanie i wiązanie faktów związkiem przyczynowym; wojny, polityka, charakterystyka osób działających stanowią część większą wykładu; jednakże kto czytać będzie wszystkie rozdziały po kolei w porządku chronologicznym, wytworzyć sobie potrafi wcale dokładne wyobrażenia o rozwoju uspołecznienia i umysłowości w każdym okresie, co jest zadaniem t. zw. dzisiaj H-i genetycznej. Rzecz naturalna, że redakcya osiągnąć nie mogła w spajaniu dostarczonych artykułów takiej zgodności i konsekwentneści zapatrywań, jaką przeprowadziłby autor pojedyńczy, ani udzielić wszystkim społpracownikom jednakowego talentu. Jakiekolwiek wszakże mogą być wady w istniejących dzisiaj H-ach Powszechnych, Ogólnych, czy Uniwersalnych, potrzebne są one przecież, a nawet niezbędne do powzięcia wykształcenia historycznego. Badacz, przystępujący do pracy nad spe-cyalnem zadaniem, zgłębiając je, musi wiązać albo porównywać z podobnemi zjawiskami u innych narodów, w poprzednich i późniejszych czasach, a więc w pewnym dziale H-i Powszechnej, jeśli nie chce być krótkowidzem. Nadto z takich dzieł tylko powstaje i doskonali się H. dydaktyczna, czyli podręczniki dla szkół rozmaitych. Autor podręcznika, mający przedstawić w trzech lub czterech możliwie najmniejszych tomach cały przebieg życia dziejowego Ludzkości ze wszystkiemi zdobyczami cywilizacyi, nie ma czasu na specyalne badania, na przestudyo-wanie całej literatury monograficznej; musi być kompilatorem i czerpać wiadomości swoje z owych obszernych wykładów. Wymagać od niego można tylko znajomości dzieł najznakomitszych, za klasyczne uznanych, poprawności dat, imion i głównych konjunktur, trafnego doboru faktów i przejrzystości układu; najcelniejszą zaś jego zasługą będzie wytłómaczenie wszystkich czynników cywilizacyi obecnej, iżby jego czytelnik czy uczeń zrozumiał, że każdy przedmiot widziany w mieszkaniu, w kuchni, w stodole, na polu uprawnem, we wsi, na ulicy, w pałacu, w teatrze, w galeryi obrazów, w bibliotece, w izbie sądowej, w podróży i t. d. jest wytworem najpierw genialnych wynalazców, których imiona — o ile są znane — winniśmy przechowywać we wdzięcznej pamięci, a następnie mas pracowitego ludu, którym za to od nas należy się

miłość i troskliwość o ich dolę. Wszczepienie tego pojęcia i poczucia wartości cywilizacyi, wdrożenie umysłu w rozumowanie ewolucyjne co do jej pierwiastków i rozwoju może pochodzić tylko od nauczyciela H i, bez którego inżynier, budujący chociażby największe mosty, przyrodnik uzdolniony do wszelkich obserwacyj mikroskopowych, matematyk, najściślej władający dedukcyą, mogą być barbarzyńcami, mogą bezwiednie sponiewierać lub zniweczyć najszanowniejsze wytwory pracy dziejowej, mogą współzawodniczyć z Czyngis-Hanem w wyrokowaniu o sprawach narodowych lub społecznych, jak to się zdarzało znakomitym nawet uczonym

przy roznamiętnieniu w czasie walk rewolucyj-

T. K.

Historya choroby (Hist. morbi), tak nazywamy opis kliniczny biegu choroby jakiejkolwiek, nie wogóle, lecz w przypadku szczególnym, spostrzegany na danej osobie. H. ch. składać się powinna z części następnych: 1) z Wywiadów (Anamnesis), zawierających wszystko dotyczące chcroby i osoby chorego, o ile się o tern dowiedzieć można od niego samego lub otoczenia jego; 2) z Opisu stanu chorego w chwili pierwszego badania go przez lekarza (Status praesens)-, 3) z Rozpoznania choroby uzasadnionego (Diagnosis); 4) ze Wskazań leczniczych (Indication es), zawierających zarazem określenie sposobu leczenia, który w przypadku danym zastosować zamierzamy; 5) z opisu szczegółowego Przebiegu choroby (Decursus morbi) od chwili zaczęcia leczenia; w dziale tym umieścić należy spostrzeżenia drobiazgowe o każ-dodziennym stanie chorego, o działaniu leków przepisanych, o wykonanych operacyach i t. p.; 6) z Zejścia (Exitus), wystawiającego zakończenie choroby; jeżeliby chory zmarł, to w tern miejscu dołączyć trzeba opis oględzin pośmiertnych i wywód z rozbioru zwłok (Autopsia)-, na-koniec 7) z Sądu o chorobie ukończonej, oraz z wniosków ostatecznych o niej (Epicrisis). Z wielkich ilości takich H-j ch., zestawionych i porównanych między sobą, powstaje dopiero obraz ogólny choroby danej, taki, jaki zawierają podręczniki.

Historyą języka, ob. Język.

Historya naturalna winna mieć za przedmiot: historyę wszechświata włącznie z historyą ziemi, historyę rozwoju indywidualną wszystkich ciał i historyę ich rozwoju w czasie. H. n. więc, o ile ma być oddzielną nauką, winna uogólnić dane ewolucyjne z dziedziny astronomii, geologii i biologii. H-a ludzi, niesłusznie zwana H-ą świata (Weltgeschichte), jest tylko osobną cząstką historyi ziemi.

Historyą naturalną nazywano dawniej spis i opis minerałów, roślin i zwierząt, z wyłączeniem najczęściej człowieka, choć jest on istotą, która stoi na najwyższym szczeblu rozwoju

(Powieść „O wymownym wieśniaku”; papyrus Berliński w. 2—6). Znaki nieczytelne w transskrypcyi oznaczono przez (?).

HIERATYCZNE PISMO KSIĄŻKOWE ŚREDNIEGO PAŃSTWA.

ra

li

-3Um

zĄ IB

Mi

JD 45

M i 5

Mfl

//2 o

/wv\j

//2o

/4

'/ o

/£■

/W'-'V

V/

TRANSSKRYPCYA.

nb-t. d-d-i-n . . . t-ï p-n: | ... n h-n-d-k hr

i

h-b-ś-w. d-d-i-n sh-t-ï

p-n: ir-y-i hs(h-s)--t-k, nfr(f-r) m-c t-n-i. j pr(r)-t p-w ir-n-f r

i    ,•    ₅

hr(r)-t. d-d-i-n t-ï p-n | ... k ... r -t d-d-

Tlv?

-i-n sh-t-ï p-n: nfr(f-r).

ff

TŁÓMACZENIE.

wszystko. Ten ... urzędnik rzekł: | nie idź przez moje odzienie. Ten wieśniak | rzekł: czynię, co sobie życzysz, droga moja jest dobra. | Poszedł w górę. Ten urzędnik rzekł: | ... do drogi. Wieśniak rzekł: dobrze.

HIERATYCZNE PISMO KSIĄŻKOWE Z POCZĄTKU NOWEGO PAŃSTWA.

(Lekarski papyrus Ebers 88, 13).

<w=s 1

TEANSSKRYPCYA.

(Słowa podkreślone pisano w oryginale farbą czerwoną).

fl ₉—-Q /

Ij, //    A /ww\    fl_ -

Trrr

/v~ n «n

-'l ’l i si«, a ©Ü

L//J <o*o (L»n.r*S

f '0₀£s5 o ft.

rr(r)-t n-t d-r ^b-r-s/. hpr \³ s-c-d d.j’d.j’-f d-n-h-f-ï, w-b-|d, r-d-i hr mr(r)-h-t, di r-f.

it-ö aj? /^Aiö

«=> lll * <=> I Ł—V '

•O

i-r m ht(h-t) mr(r)-k d-r-ś-t, s-n(nw, nw)-w-

-h | h-r-k d/^’j-d/^-f d-n-h-f-ï, r-di hr

mr(r)-h-t c-p-n-n-t, w-|b-d, r-di ś-wr(r)-i ś-t s.

TŁÓMACZENIE. Środek na zażegnanie wszelkiego uroku. Duży żuk, obetnij mu głowę i oba jego skrzydła, o-1 grzej, włożywszy w tłuszcz, połóż (?). Gdy później chcesz je (zażegnać), ogrzej | jego głowę i oba skrzydła, włożywszy w tłuszcz węża, o-1 grzej, daj pić czioAviekowi.

HIERATYCZNE PISMO KANCELARYJNE Z CZASÓW XX DYNASTY!.

(Papyrus Abbott).

iN

M>

łf

v~\ \ N*—-»

tjl \HT

tt

§>/?<£

B Je

V

,Tp

= =

! K Ci

: Ku

:.eę

°—)ii i j i u i iwo n

li

G*v CA

©■ -

f J

Ä •§

1 Ła

SK

#«*ZL

r*

on

TRANSSKRYPOYA.

rs

(Słowa podkreślone pisane w oryginale farbą czerwoną).

§jłil f"

g ^

3- ê

W’

il

T,

dJo

rnp-t 16, lbd 3, s/-t, hrw 19. h-r-w(w) p-n hr t r-i n r-w-h-/-w r m pr P-t-h nb W/s-t. i-y-ï-n 'b-w-w stn(t-n) | Ns(n-s)-i-mn(n), p/(/) 'nh, wd/, śub, hc(c) P/(/)*sr n nt(t). gm(m)-n-w r; n îs-t Wśr(ś-r)-hps, cn I-mn(n)-ht(h-t)-w, | r-[m]-t ls-t I-mn(n)-htp(t-p)-w

Ph

i?

Pm

rP •

-O

-P )

Pt

ni I

c    t ;

n n pr

-i )

TŁÓMACZENIE. Rok 16, miesiąc 3, lato, dzień 19. Dnia tego około wieczoru, obok świątyni Ptach, władzcy Teb. Podczaszy króla Nesamona, pisarz | faraona (życie, zdrowie, siła!) i Paser, książę miasta, przybyli. Zastali (t. j. osądzili) dozorcę robót Userchepesza, pisarza Amonnechta i robotnika Amenchotepa ze cmentarza. Książę miasta rzekł | do ludzi ze cmentarza w obecności królewskiego podczaszego.

PTOLEMEUSZÓW.

Ul

<1

ISJ

txl

\>*

Eh

PI

fil

PISMO

TRANSSKRYPCYA.

(Papyrus Louvre 2414, w. 1—15; Pierret „Recueil” t. I, 42).

3    3    3

n m lb mwt(t) iw(?) s -s -y. n ś-d-m n ir-y(?)

fnh (u-h) -f.

TŁOMACZENIE.

Niema w sercu matki dostępu dla goryczy. Nie zabi-

jaj, abyś żył.

ł<fe

Ti

n/

.t

/VVAV^ 2/

°h I

£=r~ *

Vvww

i?

C^-j. .1 VvwW

fJ .

0-

******

K. A. C.

świata organizmów. Nazwa ta jest zupełnie niewłaściwa, podając bowiem tylko spis i opis przedmiotów, nie ma nic wspólnego z liistoryą.

Historya rozwoju, ob. Embryologia.

Historyczna metoda, ob. Historyka.

Historyczna szkoła ekonomii politycznej. Historyczną szkołą albo metodą ekonomii politycznej nazywa się taki kierunek badań w nauce gospodarstwa społecznego, który w badaniach tych szczególniej uwzględnia historyczny związek zjawisk gospodarczych, ich łączność z faktami po-litycznemi i społecznemi, oraz ich stopniową ewolucyę dziejową. Ekonomiści tego kierunku uważają badania historyczne za metodę doświadczalną w ekonomii, za empiryczny materyał, na którym opierać się powinna budowa nauki ekonomicznej. Wychodząc z założenia, że wnioski o sprawach gospodarczych nie mogą być wysnuwane z oderwań myślowych, ani z dyalektyki, która prowadzi do błędnych wywodów doktrynerskich, szkoła historyczna pragnie przedewszyst-kiem zgromadzić bogaty zasób poznania doświadczalnego oraz wskazówek o rozwoju dziejowym zjawisk i urządzeń gospodarczych, a potem dopiero określać prawidła. Ponieważ tym sposobem szkoła ta wspiera się na podstawach realnych, w przeciwieństwie do abstrakcyi szkoły klasycznej (Smithowskiej), a poniekąd i socyali-stycznej, przeto nosi również nazwę realnej, a także realno-etycznej, gdyż dąży zarazem do wskazania związku moralnego, który zachodzi, lub którego brak w rozwoju urządzeń gospodarczych. Ściśle jednak biorąc, ostatnia nazwa stosuje się więcej do tego odłamu szkoły historycznej, który niezależnie od metody dziejowej hołduje jeszcze socyalizmo’p-d państwowemu, czyli tak zw. socyalizmowi z katedry, a więc kierunkowi reform społecznych, opartych na gruncie praktycznym, a zarazem względnie i etycznym. Szkoły historycznej w ekonomii zresztą nie można wogóle uważać za spoistą całość. Miała ona w nauce rozwój stopniowy i obecnie jeszcze posiada różne, rozbieżne po-części, odcienie. W każdym razie metoda ta naj-pierwej pojawiła się w Niemczech, a najpierwszym jej, choć nieświadomym, początkodawcą był Fryderyk List (ob.), autor Śystemu narodowego ekonomii politycznej („Das nationale System der politischen Oekonomie” 1841). Książka ta stworzyła nową teoryę rozwmju ekonomicznego, uzależnionego od ewolucyi narodowej. Była też ona pierwszym taranem, który silniej uderzył w warownię systemu „industryalnego” Smitha.

Główna zasługa Lista polegała na osłabieniu doktryny, z nauk Smitha wyprowadzonej, jakoby proces gospodarczy rozwijał się w drodze mechanicznego i naturalnego równocześnie przebiegu.

List żądał zarzucenia „laisser-faire’yzmu” oraz powołania do życia reform państwowych, to jest ceł ochronnych, kolei państwowych i kanałów.

Ale w gruncie rzeczy był on raczej agitatorem,

Eno. Po w. ilułtr. Zone. 225, T, XXIX.

niż uczonym i dlatego zgromadził tylko przyczynki do nowej metody ekonomicznej. Zaznaczyć się godzi, że w tym samym poniekąd duchu działał u nas Skarbek, który również wniósł już do ekonomii pewne pierwiastki kierunku historycznego, przynajmniej w tym stopniu, że, będąc w zasadzie zwolennikiem Smitha, oświadczał się za narodowym rozwojem spraw gospodarczych. Po List’cie badania ekonomiczne na tle historycznem opierali w Niemczech: von Thünen, Hanssen i Metzen. Lecz prace ich były przeważnie tylko monografiami historyczno - go-spodarczemi i żadnych wskazówek metodycznych jeszcze nie zawierały. Na tę drogę weszły dopiero dzieła: Brunona Hildebranda, Roschera i Kniesa. W nich już świadomie ujawnia się zwrot i protest przeciw oderwaniom i pomijaniu w ekonomii gruntu historycznego. Ten pierwiastek krytycyzmu dziejowego dostał się do niemieckiej nauki gospodarczej poczęści pod wpływem szkoły historycznej w nauce prawa i pod wpływem rozwoju samodzielnych badań historycznych, ale równocześnie służył on za kryte-ryum oderwanych doktryn Smitha, Ricarda i t. p. Hildebrand („Die Nationaloekonomie der Gegenwart und der Zukunft” 1848) bada rozwój gospodarstwa społecznego pod działaniem form gospodarstwa naturalnego, pieniężnego i kredytowego. Roscher ułożył już ścisły program szkoły historycznej („Grundriss zu Vorlesungen über die Staatswirtschaft nach geschichtlicher Methode” 1842), a choć dawał wskazówki więcej po-lihistoryczne, niż dziejowe, choć dawne doktryny ekonomiczne opatrywał jeno uwagami i nawiasami historycznemi, wytworzył przejście od starej szkoły klasycznej do nowej krytyczno-dziejowej. Pod pewnemi względami wyżej od niego stanął Knies („Die politische Oekonomie vom Standpunkte der geschichtlichen Methode” 1853), który już głębiej rozważał stronę pedagogiczną szkoły dziejowej i który pierwszy wypowiedział walkę tak zw. „prawom ekonomicznym”, wywodząc, że w ekonomii może być mowa tylko o formach rozwoju, lecz nie o prawach przyrodzonych. Ta właśnie teza, mająca dużo prawdy, bo obalająca bezwzględność praw gospodarczych, które można uważać jeno za fenomeny, odpowiadające pewnym warunkom czasu i przestrzeni — ta teza stanowiła później punkt wyjścia do ścisłej metody historycznej, która potem w nauce ekonomii w Niemczech się ustaliła. To też Hildebranda, Roschera, a nawet Kniesa zaliczają do starej szkoły dziejowej, uogólniającej zjawiska gospodarcze i posiłkującej się tylko napoły metodą historyczną, a napoły racyonalistyczną, zamało korzystającej jeszcze w swych badaniach z porównań i analogij społecznych, ze wskazań etycznych i psychologicznych dociekań. Co zaś najważniejsza, cała ta szkoła staro - historyczna w podstawowych wnioskach prawie nie odrzucała dogmatyki „laisser-

faire’yzmu”. Silniejszy przedział między przeszłością a nowym duchem w ekonomii powstał dopiero pod wpływem nowo - historycznej szkoły w Niemczech, której przedstawicielami są: Schmol-ler, Brentano, Schaffie, G. Cohn, Philippovich, poniekąd Ad. Wagner i inni. Szkoła ta ma niewątpliwie duchowe pokrewieństwo i metodyczną łączność ze staro-historyczną, lecz powstała pod działaniem odmiennych prądów w nauce i w życiu. Przedewszystkiem była ona już nietylko dalszym ciągiem protestu przeciw bezwzględnym prawom ekonomicznym teoryi smithowskiej i po-smithowskiej, przeciw dogmatyce prawideł, na racyonalistycznem oderwaniu opartym, oraz przeciw wywodom, uznającym wolne współzawodnictwo w życiu gospodarczem za najgłówniejszy regulator stosunków, lecz była też protestem przeciw socyalizmowi, który swoje nauki teoretyczne wyprowadzał poczęści z tak zw. mate-ryalizmu dziejowego. Marx i Rodbertus, tak samo jak ekonomiści klasyczni, budowali wnioski na mocy rozumowania dyalektycznego, zapożyczonego od Hegla, a więc nawet bardziej oderwanego od wnioskowań szkoły Smitha. Dya-lektyka, a nie badania dziejowe, uwarunkowała ich teorye, zwłaszcza zaś Marx snuł swoje nauki o ewolucyonizmie prawie wyłącznie z tak wy-rozumowanej konieczności dziejowej. Owóż, krytykując te nauki, słusznie w założeniu chciano znaleźć sprawdzian ich w metodzie ściśle historycznej. Z drugiej strony równocześnie rozwijała się w ekonomii metoda badań samoistnie ekonomicznych, metoda t. zw. ścisła (exactej, która w dalszym ciągu dążyła do wykrycia stałych reguł gospodarczych, do związku między stosunkiem jednostek a dobrami, do ujęcia łączności przyczynowej, słowem znowu do samodzielnych doktryn gospodarczych. Tej szkole hołdują przeważnie ekonomiści austryaccy (Menger, Böhm - Bawerk, Zuckerhandl), i dlatego nazywa się ona też szkołą wiedeńską. Między temi dwiema metodami wyłonił się zatarg i z jego zaostrzenia powstały krańcowne odłamy szkoły historycznej. W szczególności Schmoller i Brentano poczęli jak najusilniej zastrzegać się przeciw bezwzględnym dedukcyom szkoły wiedeńskiej, jako formułującej uogólnienia bez należytego uzasadnienia naukowego. Uznawali oni syntezę za przedwczesną przy obecnym stanie nauki, bo, jak dowodzili: „zamało wiemy, aby uchwycić żywe ciało w przyczynach, stanowiących jego istotę” (słowa Schmollera). Ten więc odłam szkoły historycznej przez długi czas walczył przeciw syntezie, przeciw wnioskom stanowczym i uważał, że chwila jest podatna dopiero do monografij dziejowo-gospodarczych. Stąd też wynikł agnostycyzm tej metody — przekonanie, że potrzeba „całego wieku ludzkiego dociekań historycznych”, aby sobie pozwolić na uogólnienia. Stroniono, o ile możności, od wygłaszania „prawd ekonomicznych”, nie określano

prawideł, lecz rozbierano ustroje rozwojowe, kształtujące się urządzenia i układy gospodarcze. Odrzucono całą „igraszkę pojęciową” („Begriffsspielerei”, jak się wyraża Schmoller), to jest rozbiór takich pojęć ekonomicznych, które w podręcznikach dotychczasowych tworz)ły zasadniczą naukę gospodarstwa społecznego. Mimo to wszystko jednak szkoła ta nie mogła się uchylić od krytyki istniejących stosunków i z dociekań psychologicznych, z analogij społecznych oraz ze wskazań moralnych wyprowadzała wnioski o potrzebie reform gospodarczych przeciw kapitalizmowi, a na korzyść klas pracujących. To już była nieścisłość w stosunku do jej założenia, ale oczywisty postęp ze względu na wpływ praktyczny. Pod tym względem niektórzy poszli dalej (jak Brentano i G. Cohn, który dąży do daleko sięgających reform społecznych), niektórzy (jak Ad. Wagner) zatrzymali się na socyalizmie państwowym, a inni (jak Schmoller) zawracają ciągle z drogi, hamowani swoim agnocystyzmem. W każdym razie ten podkład realno - etyczny, w mniejszym lub większym stopniu wspólny całej szkole historycznej, choć ją podzielił na odcienia, nadał jej przecież największą doniosłość. Pomimo swoich nieścisłości ma ona dla nauki ekonomii podwójną zasługę: pogłębiła badania, oparłszy je na gruntownych studyach dziejowych, i rzuciła krytyczne światło na istniejący ustrój gospodarczy. Wadą jej jest brak syntezy i poczęści rozmyślne unikanie tej syntezy, a nadto, u niektórych z jej przedstawicieli — szowinizm narodowy w duchu państwa policyjnego i teoryj bismarkowskich. Ta ostatnia cecha występuje najwydatniej u Wagnera, który zresztą sam zalicza się do szkoły socyalizmu państwowego, i u Schmollera, który jest również „urzędowym” uczonym niemieckim. Ci jednak, którzy, jak Brentano i Cohn, poszli drogą samodzielniejszą i niezależną, wnieśli bardzo dużo czynników ściśle naukowych i moralnych do nauki ekonomii. Trzeba jeszcze dodać, że żaden z nich, nie wyłączając najpowściągliwszego Schmollera, nie dochował w końcu wiary teoryi nieuogólniania i powściągliwości we wnioskach, i każdy ostatecznie, po początkowych, tylko monograficznych pracach, ogłosił podręcznik, obejmujący całokształt pojęć ekonomicznych, choć ugruntowany na odmiennych poglądach. Owóż i w tern mieści się dowód, że szkoła ściśle historyczna, pojmowana w tym duchu, iż liistorya powinna być nietylką metodą, ale treścią ekonomii — była w założeniu błędna.— Jakkolwiek szkoła historyczna jest przeważnie wytworem niemieckiej nauki ekonomii politycznej, to jednak, z pewne-mi odmianami, bądź jako całość, bądź jako domieszka do innych kierunków, przyjęła się i w nauce powszechnej. W Anglii zresztą od-dawna pracowano nad monografiami liistoryczno-ekonomicznemi. Th. Tooke i W. Newmarch wydali ważną dla wiedzy ekonomicznej historyę

zeszyt II).

cen (1838—1857); Th. C. Rogers ogłosił dzieje gospodarcze Wieków Średnich pod względem cen („History of prices and agriculture” 1866 — 1887). Thornton w książce o pracy (1868) oraz Ludlows i Jones (Klasy robotnicze Anglii [1868]) przyczynili się do rozwoju literatury społeczno-empirycznej. Równocześnie Th. Carlyle dał sporo przyczynków historyczno-etycznych. Wreszcie dzieła Bootha i małżonków Webbów przedstawiły historyę i rozwój warstw robotniczych. Książka Hobsoua o Rozwoju kapitalizmu w całości prawie oparta jest na metodzie historycznej, choć daje też wskazówki syntetyczne, a nawet wyciąga śmiałe wnioski na przyszłość. — We Francyi ważne monografie społeczno-gospodarcze ogłosili: Levasseur („Histoire des classes ouvrières en France” 1859 —1867), H. Wallon, Baudrillart i inni. Z dogmatyków ekonomicznych Cauwes i Gide hołdują poczęści metodzie historycznej. Ekonomista belgijski Laveley w znacznej mierze posiłkuje się materyałami dziejowe-mi do badań i wnioskowań gospodarczych. — We Włoszech Cossa, choć właściwie przedstawia samoistną szkołę ścisłą, popiera ją dokumentami historycznemi.—U nas nowsze pokolenie ekonomistów, choć nawet zwalcza szkołę historyczną niemiecką jako metodę bezwzględną (St. Grabski „Wstęp do metodologii ekonomii politycznej”; St. A. Kempner „Zarysy ekonomii społecznej”), wciela pierwiastki dziejowe do swych badań monograficznych i posiłkuje się niemi też w pracach dążących do ujęcia całokształtu zjawisk gospodarczych. Na materyałach dziejowych opierają swoje rozprawy: dr. Marchlewski, Forszteter, Daszyńska, Grabski i t. p. — Literatura: Schmoller „Grundriss der allgemeinen Volkswirtschaftslehre” — rozdział „Die Ausreifung der Volkswirtschaft zur Wissenschaft” (Lipsk 1900); „Volkswischaft”, część „Geschichte und historische Methode” w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften ” (tom VI); G. F. Simonien-ko „Politiczeskaja ekonomia w jeja nowiej-szych naprawieniach” — rozdział VII (Warszawa 1900); St. Grabski „Wstęp do metodologii ekonomii politycznej” („Przegląd filozoficzny” z r. 1899, zeszyt III i IV); St. A. Kempner „Teorya ekonomii Schmollera” („Ekonomista” z r. 1901,

st. A. K.

Historyczna szkoła prawa. xvm stulecie w zakresie teoryi prawa wypełnione zostało pracą szkoły prawa przyrodzonego, prawa uatu-ry (ob.), które urzeczywistnienie praktyczne znalazło w hasłach W. Rewolucyi francuskiej. Hasła te z zadziwiającą siłą i szybkością ogarniać zaczęły Niemcy ówczesne, co gorsza, Napoleon umiał hasłom tym na gruncie niemieckim nadać nieoczekiwany, okrutny charakter nietylko pod względem politycznym. Za zwycięskim orłem szło bowiem, narzucane przez uzurpatora, prawo francuskie. W takich oto warunkach, w przeciwstawieniu do haseł prawa natury, w przeciwstawieniu do chwili bieżącej sromoty i upodlenia narodowego rodziła się szkoła historyczna prawa. Prawo natury śniło i myślało o prawie poza czasem i przestrzenią bytującem, z rozumu poczynającem się, a jako takie—i powszech-nem, i wiekuistem. Szkoła historyczna obaliła każdy z tych postulatów zosobna: rozum jako źródło, doskonałość, i wiekuistość jako atrybut; prawo jest tylko kategoryą historyczną, ograniczoną w czasie i przestrzeni — słowem, ludzkości prawu natury przeciwstawiono naród.— Taki oto był punkt wyjścia aktualny, polityczny szkoły H-ej. Teoretycznie jednak miała ona też swoją historyę, posiada drzewo genealogiczne, chronologię. Data pierwsza—r. 1748, w którym objawiony został czytającemu światu Duch praw Montesquieu’go (ob.). Wskazauo tutaj współzależność ordynacyj prawnych od podłoża cywilizacyjnego, od warunków fizycznych i etnograficznych. Montesquieu był jednak dalekim od budowania systematów prawnych, nie wyszedł poza genialne aforyzmy, nie stworzył szkoły. Data druga — r. 1767, w którym J. S. Piitter w 2-em wyd. swej Eucyklopedyi prawnej, w wy-raźnem powołaniu się na Monteskiusza, domaga się uwzględniania czynnika rozwoju historycznego w zastosowaniu do ordynacyj prawnych w przeciwieństwie do apriorystycznych koustruk-cyj zasad prawnych z natury powszechnej człowieka. Wreszcie 10 maja 1788 (rocznicę tą szczególną czcią otaczał Savigny) odbył się doktorat Gustawa Hugo w Halli,—który odtąd w wykładach uniwersyteckich w Getyndze i w całym szeregu prac torował ścieżki histo-ryzmowi prawnemu (ob. Hugo). W następnym roku (1789) wydaje on przekład 44 go rozdziału Gibbona „Historyi upadku państwa rzymskiego”; przedmowa do tej pracy uważana jest za manifest budującej się szkoły historycznej. W r. 1790 rozpoczyna wydawnictwo Civilistisches Magazin, czasopismo krytyczne w tym duchu prowadzone; 1798 wychodzi Filozofia prawa pozytywnego Hugo’na—polemika ze szkołą prawa natury, negacya jej racyonalizmu, obalenie jej założeń; nareszcie 1814 roku ukazuje się w druku słynna broszura Savigny'ego-. O powołaniu naszego czasu do prawodawstwa i nauki prawa (Ueber den Beruf unserer Zeit fuer Gesetzgebung und Rechtswissenschaft, 1814, 1828, 1840; to ostatnie wydanie przedrukowane 1892). Momentom czysto zewnętrznym, przypadkowym, zawdzięczająca pochodzenie, broszura ta stała się podwaliną teoryi prawa, którą żyły umysły prawników nietylko niemieckich przez długi szereg dziesięcioleci. Momenty te były następujące: Wskutek działaluości prawodawczej królów pruskich i zwycięstw Napoleona Niemcy rozpadły się na trzy różne dzielnice prawa: w jednej obowiązywało prawo pruskie (Landrecht), w drugiej—rzymskie, w trzeciej—francuskie. Wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego „der deutschen Nation”—ustał wszelki związek polityczny drobin państwowych niemieckich. Kiedy więc po upadku Napoleona świadomość narodowa zaczęła silniej budzić się do życia i czynu, między innemi i na polu prawa, A. F. Justus Thibaut (1774—1840; ob.) wystąpił z żądaniem, aby po wygnaniu Francuzów z Niemiec przystąpiono do zwalenia jarzma cudzoziemskiego w kierunku wyemancypowania się z pod władzy obcych kodeksów: w takim razie należałoby przystąpić do redakcyi ogólnego niemieckiego kodeksu cywilnego (Ueber die Nothwen-digkeit eines allgemeinen bürgerlichen Gesetzbuchs fuer Deutschland, 1814, wyd. 3-e 1840). Savigny zaprotestował przeciwko tym zdaniom ze stanowiska ogólniejszego. Prawo nie rodzi się dowolnie za sprawą mądrych prawodawców. Ludzkość żyje w przyrodzonych związkach, które znajdują się poza wpływem dowolności ludzkiej, a pod rządem raczej konieczności wewnętrznej. Również wszelki porządek prawny rodzi się z przyrodzonych, moralnych podstaw i warunków głównie za sprawą ducha narodu (Volksgeist), który działa nieświadomie i spokojnie, wolny od wszelkich zewnętrznych wpływów. Prawo taksamo jest wytworem „Volksgeister”, jak: język, obyczaj,'religia. Stąd wypływa oczywisty wniosek, że wszelkie zmiany w ordynacyi prawnej mogą być tylko organiczne, jako objawienia wewnętrznie uwarunkowanego postępu. Prawo obowiązujące jest tylko rozwinięciem, dalszym ciągiem prawa, które obowiązywało w przeszłości, ogniwem wielkiego łańcucha, co wiąże wzajem stulecia i ich wytwory. Dlatego też działalność prawodawcy może być tylko nader ograniczona—pomocnicza, wypełniająca luki, rozwiązująca wątpliwości i kontrower-sye. Poza tem prawo podobne jest do „niebieskiego kwiatka, który rośnie najpiękniej wtedy, gdy nie dotykają go niezręczne ręce człowieka”. W szczególności zaś zarzuca Savigny wszelką kodyfikacyę prawa — nietyl-ko kodjfikacyę prawa prywatnego i kodyfikacyę w granicach czasu bieżącego: argumenta-cya jego dotyczy raczej wszelkich czasów. Odmówiwszy projektom Thibauta wszelkiej racyi bytu, kreśli Savigny program na dziś: jeżeli prawo współczesne jest tylko ogniwem łańcucha, jeżeli wypływa z przeszłości, to, aby je zrozumieć, należy zbadać prawo przeszłości. Prawa rzymskiego nie zbadano, a więc cofnijmy się do jego źródeł. Należy je poddać krytyce umiejętnej, na jaką pozwala prawoznawstwu filologia i historya. I tylko dzięki umiejętnej pracy źródłowej spodziewać się możemy uzdrowienia trawionego chorobą porządku prawnego współczesnego... W granicach tego programu prawo rzymskie zajęło stanowisko środkowe. Jednocześnie (1816) Niebuhr odkrył w Weronie autentyczne Instytucye Gaja (ob.), dzięki czemu organizm procesu klasycznego rzymskiego odsłonił ciekawym spojrzeniom świata naukowego wszystkie swoje tajemnice; odkrycie to stanowiło też ważny klucz do poznania prawa materyalnego.

Z takich wychodząc założeń, romanistyka wstąpiła na nowe, szczęśliwe tory. Dla poznania prawa rzymskiego nie uczyniono przez 18 wieków tyle, ile w ciągu jednego tylko stulecia XIX. Przy pomocy badań, zarówno szerokich jak głębokich, starano się pojąć zasady prawne jako rezultaty działania sił i potrzeb spoczywających w stosunkach rzeczywistych; zwrócono szczególną uwagę na stronę pojęciową prawa i na związek systematyczny zasad poszczególnych. Poczynając od wielkiego ucznia Savigny’ego, G. F. Puchty (1798—1846; ob.), praca ta nie ustała na chwilę aż do dni naszych. Do szkoły historycznej zaliczyć przytem należy jako najważniejszych przedstawicieli romanistyki w jej duchu prowadzonej: Göschen (1778—1837), Heise (1778 — 1851), Hasse (1779—1830), Schräder (1779 — 1860), Mühlenbruch (1783—1843), Unterholzner (1787—1838), v. Keller (1799—1860), Rudorff (1803—1872), Bluhme (1797—1877), v. Beth-mann-Hollweg (1796—1877), Arndts(1803 — 1878), Husch ke (1801 — 1886), Demelius (1831 — 1891), G. Hartmann (1835 — 1894), Exner (1841—18y4). Wyłącznie tylko dogmatycznie pracowali: v. Wächter (1797—1880), Vangerow (1808—1870). Nie należy sądzić, że ta wielka, pod względem ilościowym wręcz już dziś nieogarniona, produkcya literacka pozostała wierną programowi nakreślonemu przez Savigny’ego. Mistrz zapowiadał dzieje rozwojowe prawa; prace jego uczniów, pomijając czysto-antykwarskie roboty, służyły po największej części celom dogmatyki, a nie poznaniu psychiki prawa w związku z dziejami kultury. Tutaj właśnie 111 e ring (ob.) próbował urzeczywistnić postulat szkoły historycznej; wychodząc jednak ze wskazanych przez nią całości, przyszedł do wręcz odmienuych przekonań: zarówno odrzucił wyłączne podkreślanie cech narodowych prawa, w przeciwstawieniu do kosmopolityzmu prawa natury i w związku z duchem czasu, romantyzmem owianym, jak również poglądy na genezę prawa z ducha narodu, który-to „duch”—przez szkołę za „fenomen” ostateczny, za nierozkładający się już więcej pierwiastek uważany—stara się Ihering ukształtować z tworzących go sił duchowych. Wreszcie nie ostało się w jego mniemaniu przekonanie o nieświadomem pochodzeniu i tworzeniu się prawa z łona owego ducha: prawo rodzi się z walki. W ten sposób Ihering dochodzi do zupełnie odmiennej oceny pracy prawodawczej, której przypisuje wysoką wartość i wpływ na rozwój prawa, w przeciwstawieniu do kanonów szkoły historycznej, która całkowitą uwagę chciała ześrodkować na prawie zwyczajowem. — Z innej jeszcze strony, wcześnie bardzo, zakwestÿonowano słuszność poglądów szkoły: jej „historya” była istotnie bardzo dziw-

przedmiocie pracy.

Historyczne malarstwo, ob. Malarstwo.

Historyka czyli T e o r y a His tory i (Wachs-muth 1820), dawniej zwana też Metodyką (np. Lenglet du Fresnoy 1713), Propedeutyką (up. Rühs 1811), Encyklopedyą Histo-

ną, zaczynała się u progów dziejów rzymskich, jakgdyby prawo rzymskie w rozwinięciu jej programu nie było tylko jednem z ogniw łańcucha rozwojowego. Thibaut właśnie nawoływał do pracy porównawczej, do badań nad prawem wschoduiem, chińskiem i t. d. Po tej linii poszedł genialny, na heglizmie (ob.) wyrosły, Edward Gans (1798 —1839; ob.), który w wielotomowej, na wielką skalę założonej, pracy próbował nakreślić dzieje prawa spadkowego ze stanowiska powszechnego i rozwojowego. Zapoznana i wyśmiana w dobie samowładztwa szkoły historycznej, dziś nowa szkoła prawa porównawczego (Kohler, Post; ob.) właściwie historyczne stanowisko w dziejach umiejętności prawnych zajmować zaczyna. Gans znalazł ucznia w osobie K. G. Brunsa (1816—80; ob.), którego prace nad Testamentem greckim otworzyły w Niemczech nowe źródło poznania prawa; prawo greckie o wiele wcześniej badano poza granicami Niemiec. Tutaj szkoła historyczna zdobyła tylko jedną zasługę: z konkursu rozpisanego przez Akademię berlińską (być może z podniety Sa-vigny’ego) urosło znakomite dzieło Meiera i Scho-manna (Proces attycki). Tu jednak zaznaczyć należy, że Bruns w działalności późniejszej stał zupełnie na stanowisku szkoły historycznej. — Szkoła historyczna nie ograniczyła się jednem tylko polem badań: prawem rzymskiem. Najbliższy towarzysz Savigny’ego, spółwydawca założonego przez nich czasopisma „Zeitschrift fur geschichtliche Rechtswissenschaft” (1815), K. F. Eichhorn (1781—1854; ob.), położył fundamenty pod historyę umiejętną prawa niemieckiego („Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte” (4 tomy, 1808—1823). — Wpływy historyzmu objęły i prawo publiczne i proces; przedostały się poza granice Niemiec do Francyi i Włoch, do Polski i Rossyi. — Pod wielu względami można już dziś uważać szkołę historyczną za należącą do przeszłości: „Saviguy przegrał swój proces z Thibautem” — całe stulecie XIX wypełnione zostało gorączkową pracą kodyfikacyjną w Niemczech samych (prawo wekslowe, prawo handlowe, procesowe), pracą, która swój punkt kulminacyjny znalazła w kodyfikacyi prawa prywatnego, ogólnej dla całych Zjednoczonych Niemiec (Bürgerliches Gesetzbuch), obowiązującej od dnia 1 stycznia 1900 roku. Tutaj samo „życie” przemogło wszelkie przeszkody zewnętrzne i przeszkody wewnętrzne, sztucznie przez naukę wytworzone. W rozwinięciu wątpliwości przez szkołę historyczną produkowanych w zakresie kodyfikacyi leżały przeróżne poglądy, które mniej lub więcej głęboko odbiły się ujemnie na dalszym rozwoju umiejętności prawa. Przepaść pomiędzy praktyką a teoryą prawa rozszerzyła się znacznie; nastąpił zupełny zanik pracy filozoficznej w zakresie prawa. Szkoła historyczna zajęła się tylko badaniem tego, co było; to, co jest (praktyka!), przestało ją zupełnie obchodzić;

dla tego, co będzie, co być po winno, znajdowała tylko słowa pogardy (Stammler; ob.). Poddając się całkowicie żmudnej pracy nad badaniem pojęć prawnych, obca żądaniom i potrzebom życia — doszła do nadmiernego uwydatniania czynnika logicznego w prawie na niekorzyść praktycznych jego celów (Ihering; ob.). Ponieważ jednak w pracy abstrakcyjnej bez „filozofii” obyć się uie sposób, więc i szkoła historyczna wyznawała pewną spekulacyę filozoficzną, poczę-ści zapożyczoną u szkoły prawa natury (Bekker, Bergbohm; ob.), poczęści zaś u źródeł mistycznych spekulacyj Schelinga. Thibaut i Hugo byli Kantystami, Savigny był teoretycznie wyznawcą, osobiście czcicielem „objawienia” Schelliuga; romaniści jego szkoły i germaniści — zdaleka tylko i obojętnie przyglądali się zapasom spekulacyjnym. Dopiero czasom znacznie późniejszym sądzonem było nawiązać znowu stosunki wymiany teoryi prawa ze szkołami filozofii.

Literatura. Nawet literatura niemiecka nie zdobyła się dotychczas ua całkowity i umiejętny obraz rozwoju i pracy szkoły historycznej. Istnieje tylko nader bogata literatura broszurowa, okolicznościowa, na którą złożyły się wprawdzie najlepsze nazwiska romanistów niemieckich, która jednak nie potrafiła się wznieść ponad poziom panegiryków (1879 roku z okazyi setnej rocznicy Savigny’ego). Dopiero w ostatnich latach Bergbohm poświęcił szkole historycznej nader cenne i poważne uwagi („Jurisprudenz u. Rechtsphilosophie” 1892, szczególniej str. 480 i nast). Pogląd Bergbohma jest krytyczny. Spór Savigny’ego i Thibauta najlepiej przedstawił Bekker („Ueber den Streit der historischen und der philosophischen Rechtsschule” 1886). Ważne zarzuty (następnie samodzielnie i systematycznie rozwinięte) przedstawił Stammler („Ueber die Methode der historischen Rechtsschule” 1888). Z czasem zasłużony historyk umiejętności prawnych w Niemczech, E. Landsberg (ob.), przedstawi rozwój szkoły historycznej; ona bowiem wypełni całkowicie ostatni tom jego, na wielką skalę zakreślonej, „Geschichte der deutschen Rechtswissenschaft”. Natomiast literatura hollenderska posiada oddawna już wcale dobry zarys rozwoju poglądów szkoły historycznej, a mianowicie S. J. Hingst „Proeve eener ge-schiedeuis der historische school op het gebied van het privatregt in Deutschland” (Amsterdam 1859, XVI i 175 str.). — Nasza literatura, poza kilku pozbawionemi wszelkiej wartości naukowej broszurkami Roszkowskiego (1872) i Harasymowicza (1892), nie posiada żadnej w tym

s. p.

-o ca

ryi (np. Fabri 1808) jest zbiorem spostrzeżeń i wiadomości niezbędnych albo użytecznych dla fachowego historyka do pracy jego twórczej, a więc dla ucznia i dla czytelnika lub miłośni-, ka dzieł historycznych nie przyda się na nic, chyba, że zechciałby ktoś ciekawy obaczyć, jak wygląda pracownia historyczna i czy jest podobna do malarskiej, rzeźbiarskiej, chemicznej lub elektro-technicznej. Rozumie się, że nie podobna, a może być nawet wcale niepokaźną; bo jeżeli wyjątkowo uprzywilejowani od losu historycy mają w swojem mieszkaniu doborowe biblioteki, sekretarzy i obsługę, szafki z pudłami kartek notatkowych, setki tek z odpisami dokumentów, jak: Buckle, Ranko, Naruszewicz — i zbiory godne muzeów, jak Thiers, który m gł zapełnić trzy sale w Luwrze, — to dl ubogich w pieniądze i zaszczyty wystarcza parę stołów z niemalowanemi krzesłami i najniezbędniejsze dzieła podręczne, jak Lelewelowi w Brukselli, a notatki lub nawet rozprawy mogą być na świstkach papieru zaoszczędzonego i na kopertach od listów nadesłanych, jak u Bartoszewicza Juliana w Warszawie. Właściwa pracownia mieści się w głowie i zawartość jej nie daje się obejrzeć powierzchu. Zajrzyjmy najpierw do literatury przedmiotu. W Wiekach Starożytnych znajdujemy jedno tylko dzieło teoretyczne z r. 165 po nar. Chr.: Lucyana, a właściwie Lukianosa, Samosateńczyka rozprawę p. t. Jak ma być pisaną Historya? (Ilwę 5st ÉotopÉav ooYYpàcpsLV, Opera ed. Lehmann Lipsiae 1823, t. IV str. 165—228). W postaci listu do niejakiego Filona autor ten przedrwiwa pisarzy, mających pretensye naśladować Herodota, Tuki-didesa, Xenofonta i wymienia Creperiusa Cal-purnianusa Pompejopolitańczyka, który wojnę Rzymian z Partami opowiedział nawet słowami Tukididesa, podstawiając Armenię, Nisibis, Etyo-pię, Egipt na miejsce miast i krajów greckich. Cała część pierwsza jest napełniona szyderstwami z wychwalania swoich wodzów, a poniżania obcych, z nieprawdopodobnych krajobrazów, źle zastosowanych porównań poetyckich i t. p. Autor ma jednak do czynienia z podrzędnymi, obecnie zapomnianymi pismakami i nie okazuje nigdzie bliższej znajomości z pierwszorzędnymi dziejopisami. Polibiusza nie wspomina, bo nie zna widocznie. W części drugiej żąda od historyka dwóch głównych przymiotów: mądrości politycznej i siły wysłowienia (aovsaiç tcoXiiiyĄ xat ôôvapaç êpjMjvetmxif)). Pierwszego nabywać należy przez obeznanie się ze sprawami państwowe-mi i wojskowemi, szczególnie w obozach, gdzie można widzieć żołnierzy stojących w szyku i biegnących do ataku; drugiego—przez wprawę i przez współzawodnictwo z pisarzami dawnymi, żeby pisać jasno, obrazowo, ozdobnie. Jak Fidyasz, Praxyteles, Alkamenes rzeźbili posągi z kości słoniowej, srebra, złota i innych dostarczanych im materyałów, tak historyk po

winien tworzyć osoby i sceny z wypadków rzeczywistych, przenosić się wyobraźnią między strony walczące. Przedmiotem Historyi, a nawet rodzicielką jej, jest wojna—i autor przewiduje, że rady jego mogą się przydać dopiero wtedy, gdy wybuchnie jakaś wojna między Celtami i Geta-mi, albo Indami i Baktryj czy kami, bo z Rzymianami nikt już wojować się nie ośmieli. Skoro nic więcej prócz morałów o niewzruszonej, bezwzględnej sprawiedliwości w sądach nie umiał autor powiedzieć, uznać musimy, że wdał się w nie swoje rzeczy, bo Historyi jako nauki nie rozumiał i traktował ją tylko jako utwór literacki; był też z zawodu retorem. Mógłby był mędrsze zasady znaleźć u Herodota i Polibiusza, gdyby przestudyował był ich dzieła historyczne (ob. Historya); to zaś, co napisał, było raczej szko-dliwem niż pożytecznem dla nauki, ponieważ umacniało najgłębiej zakorzenioną wadę dziejopisarstwa grecko-rzymskiego: krasomówstwo, nie-usprawiedliwiane ani stenogramami, ani nawet zapiskami z mów rzeczywiście wypowiedzianych.—W Europie nowożytnej pierwsze prace metodologiczne ukazały się w XVI w., najznakomitsza z nich wszakże: Jana Bodin „Metho-dus ad facilem historiarum cognitionem”, 1566 w Paryżu wydana, chociaż zawiera trafne uwagi krytyczne i niepospolite na swój czas spostrzeżenia o właściwościach geograficznych, etnograficznych i t. p„ nie mogła kształcić badaczy, wskazywała tylko sposoby nabycia ogólnego wykształcenia w historyi, a więc posługiwała głównie zadaniom pedagogiki. Podobnie pedagogiczną dążnością nacechowane jest dziełko Polaka, Szymona Starowolskiego, wydane w 1620 r. w Wenecyi (Simonis Starovolscii Pe-nu Historicum seu de dextra et fructuosa ratioue Historias legendi. Venetiis M. DC. XX, kart 47 i 5 nl., 8-o min.), najpilniej bowiem zajmuje się udowodnieniem pożytku, jaki Historya niesie ludziom w całem życiu i we wszelkiej nauce (in omni vita, in omni scientia); wymienia pisarzy starożytnych, wysławiając szczególnie Polibiusza i Tacyta; uczy, jak należy ich czytać i jak robić z nich wyciągi i notatki: ale zdobywa się sam na określenie Historyi, jako „prawdziwej opowieści o tein, co się działo, kierującej bezpiecznie (firmiter) działalnością i życiem człowieka”. Zadaje też pytanie: jak ma być pisaną Historya? Odpowiada żądaniem prawdy, powołując się na ów słynny frazes Cycerona. Dotyka nieco krytyki, wylicza różne rodzaje dzieł historycznych, a całość Historyi Powszechnej rozkłada na cztery części: wschodnią, grecką, rzymską i „barbarzyńską”.— „Ars historica”, wydana w Lejdzie w 1623 przez Gerharda Jana Voss’a (Niemca, rodem z Heidelberga), uderza bardziej tytułem niż treścią. Prawie spółcze-śnie ukazywały się metodyczne rozprawy Francuza, de La Mothe le Vayer. Donioślejszy wpływ wywierali: Benjamin Hederich („Anlei-tung zu den fürnehmsten historischen Wissenschaften”, wyd. 2-e 1711, ponowione po raz 8-y w 1782, czytywane jeszcze na początku XIX w.) i Mikołaj Lenglet du Fresnoy („Méthode pour étudier l’histoire” 1713, „Suppléments” 1740) roztrząsaniem warunków wiarogodności źródeł historycznych. Przy szybkim rozwoju wielu działów Historyi w XVIII w. pomnaża się też ilość rozpraw teoretycznych we Francyi, Anglii, Niemczech. Jednakże w r. 1804/5 profesor uniwersytetu wileńskiego, Hussarzewski, powiadał o tych rozprawach pilnemu uczniowi swemu: „na nic się nie przydadzą, ale je poznaj i sam sobie szukaj i obmyśl... daj im pokój, a sam szukaj sposobów pracowania, przepisów i prawideł”. Tym uczniem był Joachim Lelewel, który wyszukał, przeczytał wszystkich prawie poprzedników (wymienił następnych: de La Mothe de Vayer, de la Popelinière, St. Evremont, Lenglet du Fresnoy, Voltaire, Ma-bly; z angielskich: Hume, Bolingbroke, Moor, Hill, Richardson, Blair, Priestly; z niemieckich: Hederich, Koehler, Hase, Gatterer, Schoenemann, Fabri, Krug, Poelitz, Kraus, Ruchs, Wachsmuth, Schlözer), obmyślił, krytycznie ocenił ich wywody, a „własną usilnością poznawszy dzieje i źródła historyczne, własnem doświadczeniem ćwicząc się w badaniach, tak krytycznych jak kombinacyjnych”, pracował wytrwale nad wytworzeniem oryginalnego dzieła. Obejmując katedrę w r. 1815, miał już gotową i zaraz wydał książeczkę kieszonkowego formatu o 126-u stronicach p. t. „Historyka, tudzież o łatwem i pożytecznem nauczaniu historyi”. Warto zauważyć, ze w samym tytule wyraża się odróżnienie zadania pedagogicznego od twórczego, a nadto, że tu po raz pierwszy ukazuje się wyraz H., poprzednio bowiem, o ile mi wiadomo, nikt nazwy tej nie użył w znaczeniu rzeczownika. Lelewel podzielił H-ę na trzy części. W pierwszej, nazwanej Krytyką, zajmuje się „dochodzeniem prawdy historycznej, to jest prawdy doświadczania w obwodzie zmysłowym” przez zebranie źródeł (t. j. podań, pomników niemych i piśmiennych), przez oznaczenie ich autentyczności, przez przeniknięcie ich ducha i natury (s. 8 — 15). Druga, t. zw. Etyologika, ułatwiać ma dochodzenie przyczyn i skutków spraw ludzkich przez rozpoznanie „okoliczności miejsca” czyli warunków geograficznych i „okoliczności czasowych” np. wojen, klęsk, usposobień umysłowych, „.lest czas zły, są psujące się wieki... Człowiek historyczny jest przelewkiem nietylko krwi plemienia swego, ale i wszelkich zdolności jego... Swoboda i pomyślność podnosi (jego) umysł, ożywia wszelkie siły, do czynności i doskonalenia pobudza; przeciwnie: ucisk, niedola... wyryją na nim piętna ponurości i spodlenia, wyzują z zacności, z wielu uczuć i usposobień”. Będąc wszędzie jednakim, wszędzie społecznym, człowiek wchodzi w rozmaite związki: familijne, towarzyskie, stanowe, narodowe; rozważać je należy antropologicznie, statystycznie i politycznie, tak pod względem formy rządu wewnętrznego, jako też i stosunków z innymi narodami. Baczyć należy na „wyścigi narodów do jakiego przedmiotu, będącego ich interesem, ich węzłem” i na dążenie do szczęścia, które jest w większej części względne stosownie do usposobień (s. 18 — 46). Część trzecia, Hi story ografia czyli sztuka pisania Historyi zaleca „sposób pragmatyczny”, wymagający przedstawienia kon-stytucyi, siły, dochodów, stanu wewnętrznego, stosunków sąsiedzkich, praw, zwyczajów, handlu, religii, nauk, „postępu ludzkości” (t. j. humani-tarności), wymaga „zachowania prawdy” w opowiadaniu (s. 54), wskazuje warunki wykładu, daje zarys klasyfikacyi pism historycznych. Ułatwienia nauki szkolnej mieszczą się w dodatku. W czasie późniejszym napisał dodatkowe rozprawy: Jakim ma być historyk? str. 15 (Tygodnik Wileński, 1818, t. V), oraz „O Historyi, jej rozgałęzieniu i naukach, związek z nią mających” (w Dzienniku Warszawskim 1820, i oddzielnie z poprawkami 1826), wreszcie po śmierci jego wszystko to przedrukował w r. 1862 w Warszawie Lewiński p. t. „H. etc.”. W pierwszej z tych rozpraw Lelewel kładzie nacisk na rozumowanie i wyjaśnienie faktów: „Zwrócona uwaga na dzieje ludzkości patrzy na ich tłumne zjawiska, jak na rozmaitości najmniej do siebie podobne, między sobą odosobnione; ona je rozbiera, jedne obok drugich ogląda, aż rozumowanie umie (=potrafi) je wiązać i pojedyńczy w nich łańcuch dostrzegać. Przez rozumowanie dadzą się wyjaśnić ogólne widoki i sprężyny, ludami kierujące; przez rozumowanie śledzą się zdarzeń ogólne znamiona”. Odpycha jednakże mechaniczne pojmowanie praw historycznych: „Zawołano niebacznie, że historyk wyzuć się ze wszystkiego bezwarunkowo winien: nie mieć ojczyzny, nie mieć religii, przywieść się do zupełnej obojętności, wyzuć z wzruszeń i ludzkiego uczucia”. Ponieważ obowiązkiem jego jest oddawać we właściwej barwie i szczerze wszystko, co człowiek myśli i czyni: więc „musi (historyk) czuć dostojność własnej religii, unosić się miłością ojczyzny i narodowości, żeby był mocen oceniać uczucia, z któremi najwięcej jest w dziejach do czynienia... winien jaknajmocniej sam przejąć się tern wszystkiem, co ludzkość uzacnia... Wówczas spokojnie wyrażana prawda historyczna będzie napojona i nasiąkła tą prawością i godnością, do której się historyk osobiście podniósł”. W drugiej rozprawie, rozważając ten sam przedmiot ze stanowiska pedagogicznego, daje taką przestrogę profesorowi: „Naznaczyły cię losy, abyś był tłómaczem doświadczenia zeszłych wieków; spotykasz w nich sprzeczności, zuajdujesz warunki, społeczność ludzką i człowieka dotyczące — ty, człowieku, co masz ludzkie głosić rzeczy! Daremnie wyzywasz spokojności w uczuciu; daremnie filozoficznem zasłaniasz się zobojętnieniem; próżno chcesz się w zupełną uzbroić oziębłość; próżno usiłujesz pomieścić się w stanowisku od warunków wolnem: ty mówisz do ludzi i tego warunku nie uchylisz, aby oni ludźmi być przestali. Ty żyjesz i do żyjących mówisz, a gdybyś zmartwiał, nie umiałbyś władać językiem, a co żyje, odbiegłoby od ciebie, jak od martwych zwłok... Pomnij na to, że z ust twoich ma się historyczna prawda do słuchających uczniów rozchodzić... Biada ci, jeśli prawdę skazisz, jeśli dostojność ludzką upodlisz i zacniejsze obrazisz dusze: naukę i ciebie odrzucą i wzgardzą uczniowie” (§ XLVI w wyd. Lewińskiego). Rozważa też Lelewel możliwość tworzenia historyi powszechnej, objaśnia jej rozgałęzienia za pomocą tablicy nauk, ułożonej na podobieństwo genealogii, a wzajemne oddziaływanie czynników, wytwarzających „płód historyczny”, za pomocą czterech kolumn z nagłówkami: czas, miejsce, działający, działania. Uzupełnia dawniejszą historyografię swoją dodatkiem, obejmującym „naukę badań”. Wymienił tu wszystkie, jakie wówczas istniały, nauki pomocnicze, w których nabył wielkiej biegłości, jak widać z wydanego w r. 1822 podręcznika p. t. „Nauki dające poznawać źródła historyczne” (str. 26, format półarkuszowy). Znajdują się tu: epigrafika, dyplomatyka, sfragistyka, numizmatyka, heraldyka z tablicami 12-u alfabetów (między którymi znajdują się runy i ćwiekopismo assyryj-skie) oraz typowych monet, pieczęci, pism średniowiecznych i z wyliczeniem cech graficznych oraz materyałów piśmiennych od V aż do XVI w.—W Niemczech dopiero w 1820 r. ukazał się podobnego zakresu Projekt Teoryi Historyi Waclismuth’a („Entwurf einer Theorie der Geschichte”, Halla 1820), a wyrazu H. użył pierwszy Gervinus w r. 1837 w tytule swojej rozprawy: „Grundzüge der Historik” (8-o str. Lipsk), lecz nauce pożytku nie przysporzył, bo zapatrywał się na wszelkie rodzaje prac historycznych tylko ze stanowiska estetycznego, pojmował liistoryę jako sztukę. Upłynęło zatem lat 50 zanim studenci niemieccy usłyszeć mogli z katedry to, co Lelewel wygłaszał w Wilnie. Wytrawny historyk, autor cennego opracowania dyadochów Aleksandra Macedońskiego i polityki Prus, świetny profesor uniwersytetu berlińskiego, Johann Gustav Droysen, wykładał i ogłaszał drukiem trzykrotnie (w 1867, 1875 i 1882 r.) „Grundriss der Historik” (90 str. in 8-o) prawie bez przeróbek, a przynajmniej z nieznacznemi. We wstępnych określeniach wymienia trzy możliwe naukowe metody na całym obszarze' myśli ludzkiej: spekulatywną (dla filozofii i teologii), fizykalną i historyczną odpowiadające dawnemu kanonowi nauk: Logice, Fizyce i Etyce, oraz trzem zadaniom: poznawać, wyjaśniać, wyrozu-miewać (zu erkennen, zu erklären, zu verstehen). H. ma być „organem historycznego myślenia i badania. Część jej pierwsza, Metodyka, traktuje o heurystyce, krytyce, interpretacyi; druga, Systematyka, wyliczając wszelkie rodzaje prac historycznych we wszechświecie moralnym (Kosmos der sittlichen Welt), ogarnia wszelkie tematy historyczne i wszelkie nauki pomocnicze; trzecia, Topika, wychodzi poza granicę „badania” ponieważ wśród form poszukującej, opowiadającej i roztrząsającej mieści dydaktyczną, przeznaczoną dla nauczycieli młodzieży. Wszystko to jest podzielone na 95 paragrafów kilku lub kilkunasto-wierszowych, a więc nader zwięźle zredagowanych, przepełnionych napomknieniami i przytoczeniami greckich wyrażeń z He-rodota, Tukididesa, Arystotelesa, z poetów, ze ś. Jana Ewangielisty, oraz szerokiemi poglądami filo-zoficznemi w duchu Wilhelma Humboldta. Dla tych, którzy nie słyszeli wykładu z wymownych ust profesora, konspekt taki niełatwo daje się zrozumieć i zapamiętać. Przystępniejsze dla czytelnika są trzy artykuły dodatkowe: 1) ciętem piórem pisana krytyka teoryi Buckle’a, obalająca nie tylko jego wypracowania historyczne, ale i postulaty filozoficzne, jego niewłaściwą metodę „wąchania rękoma, trawienia nogami, patrza-nia na tony i słuchania barw”; 2) rozprawka p.

t. „Natur und Geschichte”, wykazująca złudzenie tych, którzy głoszą, że Historya zyska na zastosowaniu do niej metod przyrodoznawczych, na podciągnieniu zjawisk życiowych pod prawa fizykalne, na znaturalizowaniu Historyi (in der Historie zu naturalisiren); 3) „Kunst und Methode” zawiera krótki, ale pouczający, pogląd na historyografię starożytną, średniowieczną i nowożytną aż do najnowszych kierunków, kojarzących w Historyi naukę ze sztuką. Tego kojarzenia Droysen nie uznaje i żartuje z czytelnika, który, przeczytawszy do końca „swego Thiers’a lub Macaulay’a”, nabierze pewności, że zdobył wielkie doświadczenia rewolucyj, walki stronnictw, przeobrażeń konstytucyjnych. Oświadcza się za kierunkami krytycznym, pragmatycznym i za metodami ściśle historycznemu, naukowemi. — Ernst Bernheim, prof. uniw. w Gryfii, wydał w roku 1889 „Lehrbuch der historischen Methode”, w dru-giem wydaniu 1894 przerobioną i powiększoną z 530 do 624 stronic (8-o). Dzieło to składa się z 6-u rozdziałów: w I podaje określenie nauki i stosunku jej do filologii, polityki, socyolo-gii, filozofii, antropologii, etnografii, etnologii, nauk przyrodzonych i sztuki, w II rozwija Metodologię, w III źródłoznawstwo, czyli Heurysty-kę, w IV krytykę, w V ujęcie przedmiotu (Auffassung) przy pomocy interpretacyi, kombinacyi, wyobraźni, uwzględnienia warunków fizycznych, psychicznych i kulturalnych, nareszcie historyo-zofii, w VI o wszelkich formach przedstawienia faktów historycznych słowem i pismem (Darstellung). Sam autor nie podejmował opracowania jakiegokolwiek obszernego lub zawiłego tematu historycznego, zbierał tylko postrzeżenia na pra-

Cach gotowych: więc siły twórczej ująó nie potrafił, lecz niemało umie przytoczyć pouczających przykładów i wiadomości z pomyślnych lub chybionych produkcyj fachu historycznego, szczególnie z historyografii niemieckiej, a wielce pożyteczne usługi świadczy skrzętnem nagromadzeniem bibliograficznych informacyj we wszystkich gałęziach dziejoznawstwa i dodaniem skorowidza imiennego i rzeczowego w edycyi drugiej, wyżej już powołanej. — W innych krajach nie wszedł w użycie wyraz H. w tytule dzieł metodologicznych. Angielski historyk Edward Freeman ogłosił prelekcye swoje o obowiązkach profesora historyi, o historyi i pokrewnych z nią naukach, o trudnościach badania historycznego, o naturze historycznego dowodu etc. pod nazwą: „The methods of historical study” (Londyn 1886). W. Stubbs, biegły znawca i wydawca dokumentów średniowiecznych, złożył owoc swych spostrzeżeń fachowych w dziele „Seven-teen lectures on the study of mediaeval and modern history and kindred subjects” (Oxford 1886). Włoch P. Doi ci traktował metodykę w 11-tu rozdziałach początkowych swego dzieła: „Sinte-si di scienza storica” (1887). Belgijski historyk, jezuita, Charles de Smedt obejmuje tylko część H-i w swoich „Principes de la critique historique” (1883). We Francyi C. F. Daunou wykładał w latach 1819—1830 „Cours d’études historiques” bardzo obszerny, gdyż w druku dosięgną! 7-u tomów (ostatni wyszedł w 1844). Pomniejsze i szczupłe zakresem rozprawy ogłosili: Ad. Tardif „Notions élémentaires de critique historique” (1883) i P. Vaucher „Questions de critiques historiques” (1889). Całkowitą H-ę, odpowiednią obecnemu stanowi nauk historycznych, - uwzględniającą prace Freemana, Droysena, Bernheima, wydali dwaj profesorowie Sorbonny: Ch. Langlois i Ch. Seignobos, p. t. „Introduction aux études historiques” (1898 Paryż, Hachette, 8-o min. 306 str.). Układ dzieła jest prostszy od niemieckich, dzieli się bowiem tylko na trzy „księgi”, z których pierwsza mówi o „wynajdywaniu dokumentów” i o naukach pomocniczych, druga o czynnościach analitycznych t. j. krytyce zewnętrznej, czyli erudy-cyjnej, i wewnętrznej, czyli interpretacyi, nega-cyi, determinacyi; wreszcie trzecia poucza o czyn nościach syntetycznych, t. j. o grupowaniu faktów, o rozumowaniu konstrukcyjnem, o konstruk-cyi wzorów ogólnych i o wykładzie. W zamknięciu dzieła czytamy, że „H a jest tylko obrobieniem dokumentów” (L’histoire n’est que la mise en oeuvres de documents), a lubo na początku znajdujemy określenie dokumentu dość rozległe, jako „śladu myśli i czynów, pozostałego po ludziach dawniejszych”, w wykładzie jednakże mamy do czynienia wyłącznie z dokumentami pisanemi, a najczęściej ze średniowiecznemi, ze sposobami użytkowania z nich, i zabezpieczania się od fałszerstw i t. p. Jako mediaevalista prof. Lan-

Knoykl. Powie. Iluitr. Ze«. 225 T XXIX.

glois złożył tu wiele cennych przestróg i spostrzeżeń z własnego doświadczenia, ale nadał jednostronny, a przynajmniej nie wszechstronny, i hyperkrytyczny kierunek książce. W zamknięciu jednakże autorowie wstąpili na wyższe stanowisko i roztoczyli rozległy pogląd na zadania historyi. Część H-i specyaluą: „Źródłoznawstwo historyi polskiej” niezwykle zredagowaną, bo w postaci bibliograficznej z kilku zaledwo uwagami, ale z wyborną znajomością rzeczy, z prak-tycznemi informacyami co do archiwów i bibliotek, z wyszczególnieniem nauk pomocniczych, źródeł i opracowań historyi zarówno kultury, jak politycznej, z podziałem na terrytorya i na 12 okresów, dołączył J. Szujski do swego podręcznika p. t. „Historyi polskiej treściwie opowiedzianej ksiąg dwanaście” (Warszawa 1880). Obfite wskazówki bibliograficzne i dokładniejsze omówienie wszystkich działów H-i znaleźć można w powołanych dziełach. Od siebie dodamy zarys postępowania badawczego, wzorowany na własnych doświadczeniach. Gdy jakaś potrzeba społeczna, zagadnienie wychodzące od ludzi czynu, kwestya naukowa albo dostrzeżona zawiłość i wadliwość w istniejących wykładach nakaże poszukiwanie wyjaśnień przez nowe badanie, wtedy w umyśle historyka zrodzi się temat pracy, który stanie się tytułem artykułu, książki lub wielotomowego dzieła. Zaraz potem następuje pierwszy moment wykonawczy: zbieranie materyału historycznego czyli 1) Heury styka. Warto poszukać naprzód w encyklopedyach powszechnych i specyalnycli, czy niema artykułów, traktujących o tymże temacie? Jeśli są, to się w nich znajdzie prawdopodobnie wskazówka co do znakomitszych prac poprzedników; te przejrzawszy, znajdziemy nietylko twierdzenia i wnioski, ale i mniej - więcej obfity wykaz źródeł, zwykle w odsyłaczach. Potem trzeba się zabrać do przejrzenia odpowiednich działów w bibliografiach historycznych (np. Finkla do historyi polskiej) i w historyach literatury, w inwentarzach archiwów, w katalogach księgarskich z lat ostatnich i krytyk lub sprawozdań w czasopismach historycznych (jak: „Revue Historique”, „Revue Critique d’Kistoire et de Littérature”, „Historische Zeitschrift”, „Kwartalnik Historyczny”, „Jahresberichte der Geschichtwis-senschaft” i t. p.). Wynotować należy tytuły z taką dokładnością, iżby księgarze i bibliotekarze mogli dostarczyć żądanych dzieł w żądanej edycyi bez pomyłki. Nie polegając na własnej domyślności i pilności, warto dopytywać się informacyj u specyalistów, kolekcyonistów i miłośników tegoż przedmiotu; zdarzają się czasem zazdrośnicy lub dziwacy między uczonymi, którzy ukryją swoje światło „pod korcem”, lecz nierównie większa liczba zapytywanych udzieli chętnie i uprzejmie wskazówek lub rad życzliwych, nie żałując drogiego czasu; prowadzona zaś żywem słowem kwerenda bywa zwykle owocniejszą od czytania. Gdy badacz zdobędzie wiadomości o pomnikach i dokumentach, t. j. o tych kamieniach węgielnych, na których ma się ufundować cały gmach badania, będzie musiał oglądać je na miejscu, a raczej na wielu miejscach—wszędzie, gdzie się znajdują. Więc przedsiębiorą zwykle historycy podróże do bibliotek, archiwów, muzeów, mieszczących się w stolicach państwowych, na pola bitew, na miejsca wykopalisk i ruin nietylko w Europie, ale i w innych częściach świata, jeśli chodzi o kraje azyatyckie, afrykańskie lub amerykańskie. Kosztuje to niemało pieniędzy, trudów i kłopotów szczególnie przy poszukiwaniach kor-respondencyi rządowej z XIX w., gdy najlibe-ralniejsze rządy otwierają archiwa państwowe do użytku uczonych tylko na czasy poprzedzające rok 1800. Szczęśliwym zwać się może ten, kto przez szczególne względy lub zasługi otrzyma plik pożądany. Przed wyjściem jednakże będzie musiał pokazać swoje notatki dyrektorowi lub umocowanemu urzędnikowi do sprawdzenia, czy zakres, wskazany w pozwoleniu, nie był przekroczony. Urzędnicy potrafią czasem zniweczyć zbyt rozległe wedle ich poglądu pozwolenie władz wysokich, a nawet monarchy, zręcznemi wymówkami czy wykrętami. Zwycięstwo nad podejrzliwością tych biurokratów można wróżyć tylko tym uczonym, którzy posiadają spryt dyplomatyczny w ukrywaniu właściwego przedmiotu poszukiwań, wskazując ogólnikowo tytuły lub numery plik, wynalezione w inwentarzach, w jakiejś pracy bądź drukowanej, bądź wskazanej życzliwie przez kogoś innego, albo takim, którzy w swojej specyalności osiągnęli większą biegłość i przewagę umysłową nad stróżami zaklętych skarbów. Do ułatwienia stosunków przydatne bywają rekomendacye i listy polecające od akademij, uniwersytetów, ambasadorów, ministrów. W Egipcie i w Turcyi uczeni europejscy posługiwali się skutecznie „bach-szyszami” czyli datkami pienięźnemi, doręcza-nemi najbliższym dozorcom. Po kilku lub kilkunastu latach, spędzonych na czytaniu, oglądaniu, kopiowaniu, fotografowaniu najcenniejszych zabytków, badacz zgromadzi dostateczną ilość potrzebnych sobie wiadomości i wypełni swoje teki wyciągami, rysunkami, tablicami. Przypuszcza się, że te materyały układał zawczasu w obmyślanym porządku: albo alfabetycznym podług imion osobowych, albo w postaci indeksów rzeczowych, albo według autorów i t. p. Wtedy nastąpi moment drugi: 2) Ułożenie planu dzieła, naszkicowanie głównych działów, rozdziałów i paragrafów. Z uzbieranych wrażeń wytworzy się przewidzenie wniosków, ale wT najogólniejszych zarysach, w charakterze hypotez tymczasowych. Niegodnym naukowej powagi będzie ten historyk, który już teraz poweźmie zamiar kierowania swoich rozumowań do upatrzonego wniosku, albo, co gorsza, do założenia, wskazanego mu

przez jakąkolwiek władzę polityczną, kościelną, społeczną, stronniczą, który, jednem słowem, będzie odrazu wiedział, co mu z badania wypaść powinno. Taki pozyskać może urzędy, ordery, płace, fawory, ale praca jego musi być ułomną, wypaczoną, bezsilną wobec świata naukowego i przyszłości. Historyk rzetelny powinien z sercem czystem, z zupełną gotowością modyfikowania, lub wykreślania, rozszerzania i uzupełniania swych przypuszczeń przystępować do 3) Opracowania tematu. Gdy z notât wybierze wszystko, co należeć ma do pierwszego działu, czy rozdziału, podług planu, trzeba będzie zastosować krytykę do każdego świadectwa i pomnika, t. j. oznaczyć stopień jego wiarogodno-ści. Jest to czynność bardzo ważna, może najważniejsza w pracy historycznej, bo decydująca o tern: czy stanie się ona bajaniem niedorzecznem, czy wywodem pewnym, ścisłym, trwałym, iście naukowym. Celem krytyki jest wydobycie rzeczywistych cząstek faktu z dzieł ręki lub z ust człowieka, a trudność stąd wynika, że człowiek jest istotą ograniczoną, podległą złudzeniom zmysłów, pokusom życiowym, wpływom sił natury, przestrzeni i czasu. Już sama t. zw. zewnętrzna krytyka, czyli sprawdzenie autentyczności pomnika, wymaga wiele wiedzy i oględności, dużo bowiem znajduje się fałszerstw i przeróbek w dokumentach pisanych i drukowanych, w medalach, monetach, posążkach i wszelakich pamiątkach. Wypada posługiwać się naukami pomocniczemi, jak np. epigrafiką, paleografią, dyplomatyką, numizmatyką, archeologią, wydawnictwami, zawierającymi spisy monarchów, pa-pieżów, urzędników, regestrami dokumentów z odpowiedniej epoki i t. p. Pomniki architektury ulegają zwykle przeobrażeniom w ciągu dłuższego istnienia przez reparacye, przeróbki, przyozdabianie podług mody: więc odnalezienie konturów pierwotnych jest możliwe tylko pod kierunkiem znawcy techniki i cęch artystycznych danego okresu. Gdy nareszcie badacz upewni się, że wybrane przez niego materyały nie są falsyfikatami, przystąpić musi wówczas do krytyki wewnętrznej, „wyższej”, która jest zawilszą i trudniejszą. Doświadczenie poprzedników podaje mu pewne reguły, jak np., że świadek bliższy czasem i miejscem do faktu ma pierwszeństwo przed odleglejszym, późniejszym, a największą wiarę przyznawać należy świadkowi naocznemu; że wiele zgodnych świadectw waży więcej od pojedyńczego, lub od sprzecznych; że rozważać należy stanowisko społeczne świadka, zakres jego wiadomości, charakter i korzystny lub niekorzystny stosunek do faktu. Zawiódłby się jednakże historyk niejednokrotnie, gdyby uwierzył w bezwzględną trafność tych reguł. Naoczny świadek dobry jest tylko do stwierdzenia, że fakt odbył się, ale najczęściej nie warto go pytać: z jakich ten fakt złożył się szczegółów, dlaczego, w jakich warunkach, w jakiem przedstawił się świetle. Jeżeli znajdziemy relacye wielu świadków o jednym fakcie, to przekonamy się z porównania, że każda jest wadliwą, a niejedna wprost kłamliwą. Znanym jest przedstawiony przez Bacona wypadek bójki dwóch ludzi w podwórzu, którą opowiadali rozmaicie widzowie patrzący z krużganków. Ja-kież-to dopiero różnice i sprzeczności rodzić się muszą przy opisach bitew, staczanych przez wielkie wojska na przestrzeni kilkuwiorstowej lub kilkumilowej ! Uczestnik lub widz ogarnia wzrokiem cząstkę pola i cząstkę akcyi, wzburzenie uczuć mąci mu łatwość rozumienia, chwała zwycięstwa podnieca do przesady, gorycz porażki wywołuje niesłuszne podejrzenia i wyrzekania; nawet wodzowie w pierwszym raporcie swoim nie mogą podać rzetelnego sprawozdania, ponieważ doniesienia podkomendnych są zakażone wadami naocznego świadectwa, lub sami przesadzają świadomie, powodując się chełpliwością, służalstwem, lub innem jakiemś wyrachowaniem. Krytyka musi uchybienia odrzucić, a wierutnych kłamców zupełnie od prawa świadczenia odsądzić, takiego np. Dyakowskiego, który swoim „Dyaryuszem okazyi wiedeńskiej” 1683 r. zyskał niezasłużoną wziętość i był wielokrotnie wydawany, nawet ilustrowany przez artystów, chociaż nie podał ani jednej wiarogodnej wiadomości, a sam król Jan III wyraził się o nim, że „la-daco prawi i nietylko Polskę, ale i Litwę bajkami napełni” (list d. 5 września r. 1688). Jeszcze niebezpieczniejszemi są pisma, wyznania, memoryały, pamiętniki polityków, zwłaszcza dyplomatów, ci bowiem wdrożeni są przez swoją praktykę zawodową do mówienia tak, jak im dyktuje interes własny, albo państwowy. Wszak pierwszy ich mistrz w dziejach nowożytnych, Macchiavelli, pisząc tak wysławianą hi-storyę Florencyi, przypisywał wymyślone przez siebie samego czyny Castruccio Castraeani’emu, żeby uczynić z niego wzorowego tyrana, i zwierzał się przed swoim przyjacielem (Guicciar-dinim), że obawia się „chybić zanadto z naganą i pochwałą, że będzie się starał tak rzecz obrócić, iżby się nikt (naturalnie: z możnych) nie obraził, chociażby (autor) prawdę powiedział”. Pamiętniki Talleyranda, Metternicha, Bismarcka wywołały mnóstwo recenzyj, wykazujących liczne skażenia prawdy. Te recenzye historyk musi znać i uwzględnić przy korzystaniu z tak zakażonego źródła. Inni pamiętnikarze nie znaleźli może czujnych kontrolerów, niemniej wszakże podlegać muszą ścisłemu sprawdzaniu w każdym ustępie, jaki do badania ma być wcielony, bo zawsze są w podejrzeniu o zamiar przedstawienia się potomności w najkorzystniejszem dla siebie oświetleniu i w wieńcu najchlubniejszych zasług. Napisy lapidarne na kolumnach, łukach tryumfalnych, nagrobkach, medalach dostarczają zwykle dat urodzenia, śmierci, piastowania urzędów, ale poza tern zawierają bezwartościowe pochlebstwa; czasem i daty bywają błędne (np. na medalu wybitym w Paryżu w r. 1818, wkrótce po zgonie Kościuszki, czytamy: „natus Siechno-wicz”, zamiast Mereczowszczyzny). Jednem słowem każde źródło historyczne wymaga krytyki; żadnemu zaufać ślepo nie można. Nie wszyscy historycy są obdarzeni dostateczną przenikliwością; ale wszyscy obowiązani są do oględności i pilności w sprawdzeniach. Po ukończeniu tej roboty negacyjnej, extyrpaeyjnej, zaczyna się pozytywna: konstrukcya czyli budowanie faktów. Określić istotę czynu we wspomnianej bójce dwóch nauczy nas każdy świadomy procedury prawnej sędzia, a więc umiał to niewątpliwie i sam Bacon, który był lordem-kanclerzem Anglii. Żeby odtworzyć bitwę z czasów wysokiego rozwoju sił zbrojnych i sztuki wojennej, trzeba obejrzeć i obmierzyć miejsce boju, jeśli nie w naturze, to przynajmniej na szczegółowej mapie o skali 1:100000 lub chociażby 1:350 000. Ponieważ jednak pod działaniem kultury powierzchnia ziemi zmienia się z czasem, więc, jeśli chodzi o datę odległą, o jakie sto, albo paręset lat, należy wykombinować z map dawniejszych, z opisów, z inwentarzy rolniczych, a chociażby i ze wspomnień ludzi starszych, jakie tu zmiany zaszły? Tak np. niepodobna-by zrozumieć, ani uwierzyć, że Sobieski mógł kilku tysiącami wojska odeprzeć atak hordy tatarskiej i dwudziestu kilku tysięcy kozaków podczas „siedzenia” w Podhajcach, jeśliby historyk-badacz nie dowiedział się od mieszkańców, że dawniej gęsty las porastał na przedmieściach dzisiejszych i otwierał przystęp do obozu polskiego tylko na wązkiej przestrzeni, którą zagrodzić mogło kilkutysięczne rycerstwo, oraz, że sącząca się zaledwo rzeczułka Korop stanowiła niegdyś dostateczną osłonę z tyłu przez obfitość wody bieżącej i szerokość bagien („Dola i Niedola Jana Sobieskiego” Kraków 1898, t. II, str. 34, 35, 40). Siły wojsk walczących obliczyć z pożądaną ścisłością można tylko na podstawie raportów dziennych, składanych dowódz-com korpusów lub wodzowi naczelnemu przed bitwą i w kilku najbliższych dniach po bitwie; za pomocą dodawania utworzą się summy ogólne stojących we froncie, a różnica tych sum, jaka wypadnie przy porównaniu dni poprzednich z następnemi, wykaże stratę bojową. Jeśli archiwa sztabów i ministeryów wojny nie zdołają dostarczyć takich raportów, trzeba poprzestać na dorywczych doniesieniach lub wzmiankach w kor-respondencyi oficerów, zawsze dając pierwszeństwo wskazówkom szczegółowym przed ryczał-towemi. Do odtworzenia szyku wojsk niezbędną jest znajomość taktyki owoczesnej, oraz doniosłości broni; warto zasięgać wyjaśnień od wojskowych za pomocą kwestyonaryusza szczegółowego, np. ile kroków lub łokci zajmuje front takiej a takiej jednostki taktycznej? na jakiej odległości skutecznym staje się ogień bojowy

dział, karabinów, muszkietów? W którem miejscu możliwym był atak jazdy i w jakiej liczbie? Stosownie do otrzymanych odpowiedzi historyk zaznaczy każdy oddział wojska na planie, a gdy wszystko się złoży w odpowiednią warunkom miejscowości całość, będzie to dowodem trafności obliczeń. Teraz dopiero można zrobić u-żytek z relacyj wodzów i wszelkich naocznych świadków, każda bowiem akcya szczególna może być umieszczona we właściwym punkcie i rozważana w związku z innemi; wynik ostateczny musi służyć za sprawdzian całkowitego przebiegu, a ponieważ historyk wgląda w plany i relacye obu stron przeciwnych, zna temperament narodowy mas i psychiczne przymioty, jeśli nie wybitniejszych dowódzców, to przynajmniej wodzów, czuje siłę władających ludźmi idei: więc posiada środki dostateczne do odtworzenia w umyśle stoczonej gdzieś przed laty bitwy z taką dokładnością, ścisłością i prawdą, jakiej osiągnąć nie mógł żaden człowiek współczesny. Fakt polityczny, administracyjny, prawodawczy określa się korrespondencyą odnośną władz i osób zainteresowanych, zawierającą żądania i załatwienia tych żądań. Pod naciskiem potrzeby, częstokroć nagłej, odzywają się szczere wołania, obawy, prośby, zalecenia. Misterne ex-plikacye, wykręty i zdobienia tworzą się pod piórem polityków później, gdy fakt wyda przyjemne lub niemiłe dla nich skutki. Interesa państwowe lub społeczne od końca XVIII w. objaśniane być powinny rachunkiem statystycznym lub matematycznym. Nastrój psychiczny i prądy umysłowe wyrażają się w literaturze, pismach agitacyjnych i dyaryuszach czyli protokołach posiedzeń instytucyj prawodawczych, lub rządowych. Życiorysy mężów działających, lub tamujących działanie, . pamiętniki, kroniki skandaliczne, wykrycie tajemnicy, wynalezienie fałszywego dokumentu—są częstokroć pożądane do wyświetlenia rzeczywistości. Ale głównym probierzem wartości słów i działań jest skutek. Wszelkie projekty, gadania, zabiegi, które nie wydały czynu, odpowiadającego zamiarom, mogą stać się materyałem dla psychologa, literata, poety, lecz faktu historycznego nie stanowią i w historycznem dziele miejsca mieć nie powinny. Nie używał tego probierza Taine i przepełnił swoje „Origines de la France Contemporaine” przeciwieństwami w charakterystyce szlachty, duchowieństwa, stronnictw rewolucyjnych naj-jaskrawszemi, a nieustosunkowanemi liczbowo: więc nieprzydatnemi do łączenia w syntezę. Fakt ekonomiczny ze sfery handlu, przemysłu, rolnictwa buduje się na rachunku, oraz na wiadomościach geograficznych, geologicznych, agronomicznych i technicznych. Fakt z dziejów u-mysłowości wymaga przygotowania filozoficznego i wprawy w rozumienie subtelnych objawów pracy duchowej w religii, w sztukach pięknych, w nauce. Tu H. najmniej usłużyć może zalecaniem narzędzi i sposobów badania; więcej pomoże psychologia i logika. Podobnie w dziejach politycznych zmniejsza się możność stosowania ścisłych operacyj, a zwłaszcza rachunku, w miarę posuwania się ku czasom odleglejszym od teraźniejszości i ku społeczeństwom niższej kultury. Tak, von Noorden („Europäische Geschichte im XVIII Jht.” Düsseldorf 1870 — 1882) potrafił uformować dość wiarogodne obliczenia ludności, produkcyi, handlu, finansów Anglii, Hol-landyi, Francyi na czas wojny o sukcessyę hiszpańską i przedstawił wyraźnie przebieg bitew, marsze, obroty strategiczne wodzów znakomitych (księcia Marlborough, Eugieniusza Sabaudzkiego, Berwicka, Vendôme’a, Villars’a). Ale taka dokładność niemożliwą była na XVII wiek i na inne kraje. Tablica porównawcza ludności państw europejskich za Sobieskiego, podana przez Ciam-pi’ego, jest bardzo ogólnikowa i słabo uzasadniona, a wojna austro - turecka z r. 1683 i tak ważna dla świata cywilizowanego bitwa pod Wiedniem z Kara - Mustafą, chociaż opisywana przez tylu pisarzy, że aż posiada swoją oddzielną bibliografię, określa się liczbami wątpliwemi w obliczeniach sztabu austryackiego, ile stanęło do boju wojsk chrześciańskich, niemieckich i polskich, a nawet wojsk cesarskich. Bo i cóż poradzi historyk, jeśli nigdzie nie znajdzie pożądanych raportów i korrespondencyj, jeśli same urządzenia wojskowe, administracyjne, polityczne nie funkcyonowały prawidłowo lub nie istniały jeszcze? Dobrze, jeśli znajdzie podstawę do kombinacyi i do rachunku prawdopodobieństwa. Tak zwana w XVII i XVIII w. arytmetyka polityczna obliczała ludność miast na podstawie metryk urodzenia, ślubów małżeńskich i śmierci za pomocą mnożnika, wyciągniętego ze stosunku tych wypadków do liczby ludzi żyjących, albo ludność wsi na podstawie liczby dymów czy kominów za pomocą mnożnika, oznaczającego liczbę osób, zamieszkałych przy jednym kominie: ale jakże trudno jest mnożnik taki wynaleźć i jak wielką może być pomyłka, jeśli go zwiększymy chociażby o 1. chociażby o |, lub o ¹/i. Tak np. możliwem było obliczenie ludności w Polsce na rok 1791, uzupełniając braki popisu za pomocą mnożnika 6, ponieważ mnożnik ten był wynaleziony z danych owoczesnyeh przez wysokiego urzędnika a biegłego rachmistrza (Moszyńskiego) i stwierdzony w kilka lat później podług popisów pruskich (przez Holsch’ego); ale gdy Pawiński (w „Źródłach Dziejowych” tom XII, wstęp) i Jabłonowski (ib. tom XX, str. 67, 69) zastosowali nieuzasadnione na liczbach realnych mnożniki do XVI i XVII, mianowicie: w Wielkopolsce 11, 4, 5, 6 (posługując się nadto łanem kmiecym, str. 108—9), na Ukrainie zaś wynaleziono rozmaitemi rachubami na 1 wieś po 3.5 do 76.3 dymów i po 6 dusz na 1 dym; wypadły im rezultaty nieprawdopodobne lub oczywiście niemożliwe, Tak, Pawiński otrzymał liczby

„wprost przeciwne” realnym liczbom Moszyńskiego (str. 121), a Jabłonowski narachował w dwu województwach, Kijowskiem i Bracław-skiem, zaledwo 545 280 głów, zarazem wiejskiej i miejskiej ludności—w tej Ukrainie, z której po pierwszycli zwycięstwach Bohdana Chmielnickiego sprzjmierzeniee jego, Tuhajbej, zabrał w jassyr do Krymu 213 000 (dyaryusz sejmu konwokacyjnego pod d. 18 lipca 1648 w „Księdze Pamiętniczej Michałowskiego” str. 112), a mimo to w roku następnym Chmielnicki przyprowadził pod Zborów 360 000 chłopów i kozaków („Akty Jużnoj i Zapad. Rossii” X, str. 243).

bicz z piasku. Daremnie też kusiłby się historyk przedstawić bitwy tego wojownika z taką dokładnością, jaka jest wymagana dla bitew Napoleona, Fryderyka Wielkiego, Eugieniusza i osią-gniona w wydawnictwach Sztabów. Ubóstwo materyału taksamo da się uczuć w kwestyach polityki, prawodawstwa, urządzeń społecznych etc., gdy wstąpimy w okres barbarzyństwa średniowiecznego lub starożytnej cywilizacyi. Skąpe teksty i nieliczni a małomówni pisarze lub fragmenty ich dzieł stanowią główne źródło wiedzy naszej. Tem cenniejszym staje się w nich każdy wyraz i tem więcej zależy na wyrozumieniu treści w nim zawartej, z biegiem czasu bowiem, z przeobrażeniami stosuuków społecznych i mowy, zmienia się znaczenie wyrazów. Stąd wynika potrzeba umiejętnej interpretacyi. Do Tacytowej Germanii jest „Lexikon Taciteum” Gerbera i Greefa; do średniowiecznej łaciny wielce pożytecznem „ Glossarium ad scripto-res mediae et infimae latinitatis Du Cange’a” w 1678, w 6-u tomach; do autorów polskich XVI wieku dodają się słowniczki przez wydawców, o ile nie wystarcza Linde; a rzadko kto wie, że w XVII wieku pułkownik oznaczał dowódzcę części armii, niby dzisiejszą dywizyę, złożoną z żołnierzy różnej broni; że porucznik był zastępcą dowódzcy, albo nawet hetmana, w jego nieobecności, nie zaś oficerem subalternem drugiej rangi; że jeszcze w końcu XVIII wieku wyraz „kresy” oznaczał, nie granicę państwa, lecz pocztę wiejską, urządzoną dla wojska lub dworu królewskiego. Starożytności, Antiquitates greckie, rzymskie, germańskie, polskie mogą dostarczać pomocy badaczowi, a jeśli nie dostarczą, to sam będzie musiał zdobyć się na interpreta-cyę. Oprócz językoznawczej bywa interpretacya literacka, wyprowadzona z charakterystki autora i dzieła jego, oraz właściwie historyczna—z cech epoki danej. . Po zebraniu wszystkich znalezionych i wyjaśnionych szczegółów następuje składanie całości czyli budowanie faktu historycznego. Takasama praca wykonaną być musi nad faktami drugim, trzecim i t. d., a gdy zbierze się grupa faktów, trzeba będzie powiązać je związkiem przyczynowym w ten sposób, iżby poprzedni chronologicznie stał się przyczyną następnego, czyli następny był wynikiem lub skutkiem poprzedniego. Nazywa się to interpetacyą pragmatyczną. Służy ona częstokroć do zapełnienia dziur w tkance, usnutej ze świadectw źródłowych, kombinacyami psychologiczne-mi, analogicznemi, porównawczemi, których zasadność polega na aksyomacie, że człowiek ma jednakowe popędy i zdolności w XX, XV, X wieku, zarówno przed Chr. jak i po Chrystusie. Przy-tem w czasach małomównych człowiek, bardziej zbliżony do natury, nie wytresowany przez kulturę, łatwo daje się wyrozumieć, podobnie jak rozumiemy lub odgadujemy z łatwością chęci,

W braku liczb spółczesnych co do szlachty w końcu XVIII w. posłużyliśmy się metodą wsteczną, biorąc liczby z połowy XIX wieku i zmniejszając je proporcyonalnie do różnicy, jaka się ujawniła w znanych liczbach innych stanów pomiędzy temi dwiema datami; ale rachunek taki wymagał uwzględnienia wszystkich zaburzeń i wpływów politycznych, prawodawczych, ekonomicznych („Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta” § 10—14): więc jest zawiły i wysokiego stopnia prawdopodobieństwa nie dosięga. Dalej wstecz posuwają się badania cen i warunków gospodarczych: Thorold Rogers („The History of Agriculture and prices”) sięgnął do roku 1259 dla Anglii, d’Avenel („Histoire économique de la propriété etc.” 1896) aż do roku 1200 dla Franeyi, lecz ich tablice, z niezmiernym nakładem pracy sporządzone, nie zyskały zupełnego uznania. Próby statystyki państw starożytnych, np. Egiptu, Palestyny, Per-syi, Grecyi, nawet Rzymu, który miał cenzorów do popisu ludności w 5-letnich okresach, wykonane przez Moreau de Jonnès’a „Statistique des peuples de l'antiquité” (1851), Du Mesnil - Ma-rigny „Histoire de l’Economie Politique des anciens peuples de l’Inde, de l’Egypte, de la Judée et de la Grèce” (1873, 2 tomy), Böckh’a „Staatshaushaltung der Athener” (1824, 2 tomy; ponownie wydane w 1866), szczególnie zaś Beloch’a „Die Bevölkerung der griechisch-römischen Welt” (Lipsk 1886) — opierają się na wątłych podstawach. Przytaczamy te przykłady, żeby ostrzedz historyków przed ułudnemi obietnicami poszukiwaczy praw historycznych. Wszak jeden z nich, Bourdeau, w „L’Histoire et les Historiens” (1888, tłómaczenie polskie w roku 1893), żąda statystyki na całej przestrzeni życia historycznego, a nawet dla społeczeństw dzikich, przedhistorycznych! Nie zważając na takie brednie, historyk ma stosować rachunek tam tylko, gdzie znajdzie realne dane, albo przynajmniej parę punktów stałych, do których da się nawiązać kombinacya matematyczna, a w braku ich poprzestawać na określeniu opisowem. Oznaczać cyframi ludność Polski za Bolesława Chrobrego, albo liczbę Franków, Burgundów, Alema-nów pod Merowińgami, tworzyć statystykę monarchii Karola Wielkiego, — jest to kręcić ¹ pomysły i naiwne podstępy lub figle dziecka.

Jednakże środka tego nie wolno używać bez konieczności nieuniknionej, bo domysł nigdy wartością naukową nie dorówna zabytkowi autentycznemu czasów minionych. — Gdy fakta zostaną zgromadzone i uporządkowane, trzeba je poddać jeszcze rewizyi: czy są określone tak, żeby jeden nie stawał w sprzeczności z innemi, taki bowiem ma być poprawiony lub wykreślony, jako błąd. Przy obszernych tematach, gdy badanie odbywa się na różnych polach, np. poli-tycznem, administracyjnem, ekonomicznem, prawiłem, naukowem, obyczajowem—na różnym ma-teryale i w ciągu dłuższego czasu, najlepszym sprawdzianem trafności wywodów i najmilszą dla badacza nagrodą będzie zgodność wszystkich rezultatów otrzymanych, upoważni go bowiem do postawienia syntetycznych i pewnych, w przyszłości niewzruszalnych wniosków, które staną się już nabytkiem i filarem nauki. — Względy praktyczne i warunki życiowe niezawsze pozwalają badaczowi przeprowadzić cały powyższy proceder opracowania w myśli i notatkach, które ukrywali nieraz długo w szufladach i tekach swojej pracowni. Dzieła o szerokim temacie wychodzą na świat częściami, tomami lub zeszytami, autor bowiem, utworzywszy sobie plan ze studyów przygotowawczych, może opracowywać każdy dział z kolei, pozostawiając poprawki i sprostowania na później. Zaszkodzi to wprawdzie kształtności, estetycznemu wyglądowi całości, lecz przynosi ulgę mózgowi, przytłoczonemu nawałem różnorodnego materyału i zapewnia wydanie na jaw tego, co się zrobić zdążyło, gdy na wykończenie całości może zabraknąć życia. Więc nie trzeba się ociągać przez pragnienie nadzwyczajnej doskonałości ze wstąpieniem w czwarty, ostatni, okres twórczości, którym jest 4) Wykład, mylnie przez Bernheima zakwalifikowany do stylistyki i retoryki. Mylnie też wysuwają recen-cenci i czytelnicy na czoło żądanych od historyka zalet formę estetyczną opowieści. Nawet jeden z najznakomitszych historyków, Th. B. Macaulay, uczczony grobem w opactwie West-minsterskiem, zapowiadał, że chce pisać tak, aby damy czytały jego pisma historyczne zamiast romansów. Pisał w istocie czarująco, ale opłacił swoje powodzenie u czytelniczek obniżeniem wartości głównego dzieła swego w oczach świata naukowego. Przerabiając ten sam okres Karola II, Jakóba II i Wilhelma III, Ranke (t. VI „Englische Geschichte”) ściera z postaci Jakóba ligo najwstrętniejsze rysy, wykazując logiczniejsze i legalniejsze motywy jego działań; opisaną tak przerażająco przez Macaulay’a „noc irlandzką” przedstawia jako popłoch urojony; zasługi i zalety uwielbianego Wilhelma III sprowadza do skromniejszej miary, co stwierdzają też późniejsi angielscy historycy, jak Traill w monografii „William the Third” (1895) i Parnell, który wykazał, że Macaulay oparł przedstawienie zamachu Jakobitów na fałszowanych w Saint - Germain dokumentach Nairne’a. Bo przy skierowaniu uwagi na powaby formy niepodobna zapuszczać się w nudne sprawdzanie i udowadnianie szczegółów, albo powstrzymać się od wpisania jakiejś effektowuej nowinki czy anegdotki, która może się okazać plotką przy ściślejszej krytyce. Wysławiana pospolicie żywość, barwność, plastyka w obrazowaniu—są to niewłaściwe pochwały dla dzieła naukowego, mającego rozszerzyć albo pogłębić wiedzę naszą. Mogą być korzystne dla wydawców i dla żądnych pieniężnego zarobku autorów, mogą być przydatnemi dla populuryzatorów cudzych badań, są pożądane w podręcznikach pedagogicznych, o ile nie psują wierności konturów; ale historyk - badacz i twórca oryginalny ma inne obowiązki do spełnienia i żądnych przyjemnej lektury czytelników winien ostrzegać, że znajdą więcej przyjemności w teatrze, w sali koncertowej, na wystawach obrazów i wogóle w przybytkach sztuk pięknych. Nauka nie bawi, lecz oświeca, zwykle z utrudzeniem i natężeniem sił umysłowych. Niebuhr napisał wcale niezabaw-nie swój pierwszy tom Historyi Rzymskiej, a przeleż dał cierpliwym czytelnikom swoim wysokie zadowolenie, gdy ich przekonał, że lepiej zna pierwociny Rzymu, niż znali wszyscy Rzymianie starożytni. Naturalnie, jest pożąda-nem zawsze oszczędzenie czytelnikom trudu i czasu: więc robi się dla nich wszelkie ułatwienia, jak zapowiedzenie treści dla nadania przejrzystości, skorowidze do odszukiwania imion, przedmiotów, miejscowości, a przedewszystkiem pożądaną, nawet wymaganą, jest jasność wykładu. J. G. Droysen określa istotę metody historycznej wyrazami: „forschend zu verstehen” („Grundriss der Historik” § 8). Dodamy teraz, że zrozumienie badanych faktów jest niezbędne w chwili, gdy badacz zabiera się do wykładu, bo to tylko może jasno wyłożyć, co sam jasno rozumie. Prostota i zwięzłość wysłowienia jest przymiotem cennym, ale nie każdemu pisarzowi dostępnym, od każdego jednak wymagać możemy, aby nie przekraczał logicznej granicy „dostatecznego dowodu”. Gdy badacz zbiera raa-teryały w bogatych archiwach, znajdzie nieraz mnóstwo doniesień, oświadczeń, rachunków, cenników, drobiazgowo ilustrujących jedno i to samo zjawisko społeczne: niechże ich wszystkich nie przytacza, niech się decyduje na odrzucanie zbytecznych notatek, niech poprzestanie na zużytkowaniu najważniejszych i charakterystycznych, o ile pozwoli ścisłość naukowa, która jest jeszcze ważniejszym od jasności postulatem. Historyk nie może o niczem pisać z pamięci lub z przypomnień. Musi zawsze mieć przed oczyma dokument, wiernie oddawać jego treść, główne wyrażenia jego przytaczać w cudzysłowie i wskazać w odsyłaczu lub przypisku źródło z taką dokładnością bibliograficzną, aby czytelnik z łatwością mógł je odnaleźć i sprawdzić.

T. K.

-i

Musi być też zaznaczane wyraźnie w wykładzie, co badacz bierze ze źródła, a co z własnego domysłu i przypuszczenia, bo czytelnik może mieć silniejszą logikę, bystrzejszą intuicyę, a więc i trafniejsze domysły od autora, a w takim razie lepiej usłuży nauce. Przy zachowaniu warunku ścisłości historyk ma prawo kreślić sceny dramatyczne, wzruszające, oburzające, boć nastręcza je życie, zwłaszcza w wielkich, przełomowych chwilach, któremi się zajmuje najpilniej nâuka dziejoznawcza. Wtedy mogą płynąć z pod pióra i słowa gorące, gromiące, piorunujące albo podniosłe, entuzyastyczne, byle odpowiadały istocie faktu i dawały się stwierdzić dokumentem. Najmniej prawidłowości, a największą dozę dowolności, ujawniali dotychczas historycy - dziej opisowie w sądach o wartości zamiarów i czynów ludzkich, powodowali się bowiem różnemi wierzeniami religijnemi, różnemi pojęciami etycznemi, programami różnych stronnictw, interesem osobistym, stanowym lub korporacyjnym, wreszcie uczuciem patryotycznem. Nie mamy nadziei, żeby rozgwar ten zniknął w bliz-kiej przyszłości, chociaż kompromituje najbardziej godność Historyi jako nauki. Czyliż tak być powinno, że, chcąc zrozumieć wojnę Siedmioletnią, musimy czytać spółcześnie ustępy z dzieła badacza austryackiego, Arnetha („Maria Theresia” 1863 — 79, całość w 10 tomach), z Historyi polityki pruskiej („Geschichte der preussischen Politik” 1855—1885, 14-tomowej) Droysena, i przyłapać patryarchę historyografii XIX wieku, Rankego, na ukrywaniu podstępnego traktatu w Klein-schuellendorf? Że, chcąc się dowiedzieć szczerego zdania o macbiawelstwach Fryderyków pruskich, trzeba czytać Anglika Macaulay’a albo Amerykanina Tuttle’a? Jeśli uiepodobna wyrugować z sądów historycznych wpływu affektów, namiętności, złudzeń, to jednak silnym hamulcem, a nawet dość skutecznym regulatorem być może prawość, która na tem zależy, iż słowo, zamiar, czyn każdego człowieka mojej, czy obcej narodowości, mojego dobrodzieja, czy ciemięzcy, mojego przyjaciela, czy wroga, powinien być osądzony podług jednej i tej samej zasady etycznej, jasno wypowiedzianej. Pomijając pro-dukcye serwilizmu i zarobkowania na fałszu świadomym, bo te spotykają się wcześniej lub później z powszechną pogardą, obiecujemy tę nasamprzód korzyść, że historyk przestanie być obrońcą swoich i oskarżycielem obcych, to jest nie będzie ukrywał świadectw ujemnych dla' swego bohatera lub narodu, nie będzie gromadził oszczerstw lub nieudowodnionych zarzutów przeciwko drugiej stronie, lecz zajmie stanowisko godne Szyllerowskiego wezwania: Die Weltgeschichte ist das Weltgericht. Naj uporczywiej zapewne opierać się będzie temu postulatowi patryotyzm ze swoją dumą narodową, ze swemi obawami przed zwątleniem ducha narodowego, a wreszcie i z pokusami poklasku od mas, tak

sercu badacza drogich a tak wrażliwycli na słowa łechcące i pochlebne. Ale z czasem każdy badacz historyczny zrozumie, że, zapuszczając się w tajemnicze otchłanie, jak górnik, zwiedzający podziemia, powinien przynieść stamtąd rzetelną wiadomość stojącym na powierzchni rzeszom, co widział, nie zaś narażać je na hazar-downe przedsięwzięcia fałszywą, chociaż najprzyjemniej dla nich ułożoną odpowiedzią. Ukrycie błędu lub winy, przed narodem spełnionej w przeszłości, może podniecić go do nierozsądnych przedsięwzięć i wywrzeć zgubny wpływ na własną jego przyszłość. Wszak rozum jest głównym czynnikiem w dziejach każdego pojedyńczo i wszystkich razem narodów świata cywilizowanego. Historya rozumowi służy—więc też powinna wyzwalać się z pod władzy uczuć i wzbi-,jać się do sfer abstrakcyi. Jak inżynier urządza łuk drogi żelaznej w Anglii, Niemczech, Hiszpanii, Rossyi, Kochinchinie i Dakocie podług jednej formuły matematyczuej bez obawy wykolejenia pociągu, — taksamo historyk angielski, niemiecki, hiszpański etc. będzie z czasem posiadał jednakowe elementy swojej wiedzy i snuł jednakowe rozumowania. Tym tylko sposobem dokonać się może upragnione dzisiaj przez hi-storyozofów wyniesienie Historyi na wyżynę nauki czystej.

Historiograf, wyraz złożony z dwu greckich wyrazów (toropta i ypoupa), pierwotnie znaczył tyle, co teraz historyk (np. w dziele Orozyusza I, 1), w Wiekach Średnich tyle, co malarz historyczny (podług Ducange’a), lecz od XVI w. stał się tytułem dziejopisa urzędowego, mianowanego przez monarchę i pobierającego płacę stałą; mianowicie Katarzyna Medicis utworzyła nowy ten urząd państwowy, nadając Andrzejowi Thé-ret tytuł „H-a i kosmografa królewskiego”. Odtąd, aż do Wielkiej Rewolucyi, bywali we Fran-cyi H-owie, czasem po kilku spółcześnie, pobierając chętnie pensyę, a jaknajmniej pracując. Piotr Pascal, który w r. 1561 otrzymał 1200 liwrów płacy rocznej, nie zostawił przed śmiercią ani 6-ciu kartek. Długi szereg, zapewne kompletny, zamieszczony w słowniku XIX w. Piotra Larousse, składa się w większej części z imion albo nieznanych, albo zapomnianych w literaturze historycznej. Kilku zaledwo ogłosiło prace większe, jak np. następca Pascal’a, Belieferest, dzieło p. t. „Grandes annales et histoire générale de la France”; bracia Sainte-Marthe część pomyślanego przez nich wydawnictwa p. t. „Gallia Christiana” (1630—1643); Mézeray jaką taką historyę Francyi (1696), podobnie Daniel Shoepflin (f 1771): „Alsatiam Illustratam”. Jedyną znakomitością w tym szeregu jest Voltaire, mianowany w r. 1746 i rzeczywiście zasłużony dziełami historycznemi. Ostatnim był Moreau, zawieszony w swojem urzędowaniu, a raczej pobieraniu pensyi, przez Rewolucyę. Poważniej przedstawia się tytuł H-a w innych kra-

T. K.

jach, gdzie nadawany był tylko znanym już i wsławionym historykom i łączył się zwykle z nieogra-niczonem prawem przeglądania archiwów państwowych, a więc odczytywania i zużytkowywa-nia pism sekretnych, uważanych za tajemnicę stanu. Rozumie się, że przywileje takie otrzymać może tylko człowiek posiadający zupełne zaufanie rządu, a raczej głowy rządu, monarchy. Największe powodzenie pod tym względem zyskał historyk XVII wieku Samuel Pufendorf (1632—1694), gdyż był urzędowym dziejopisem od r. 1677 królestwa Szwedzkiego, potem od r. 1687 elektora brandenburskiego, z płacą 2 000 tal., i opisał z jednakową pilnością czyny dwu monarchów, którzy chwilowo tylko znajdowali się w stosunku sprzymierzeńczym, a dłużej w nieprzyjacielskim: Karola X Gustawa, króla szwedzkiego, oraz Wielkiego elektora brandenburskiego, twórcy dzisiejszej monarchii pruskiej (oh. Historya). Vico (1668—1744) otrzymał w 1734 tytuł H-a królewskiego na innej drodze, żadnego bowiem króla neapolitańskiego nie wysławił, ani biografii nie napisał; zajmował się tylko fi-lozoficznem rozważaniem Historyi Powszechnej, budując Nową Naukę. Tytuł był dla niego chlubną nagrodą liistoryozoficznych zasług, a pen-sya wyratowała go z dokuczliwego niedostatku. W Rossyi Piotr W. zamierzał ustanowić posadę H-a przy Akademii Nauk, lecz kandydata odpowiedniego znalazła dopiero córka jego, Elżbieta, w osobie G. F. Müllera, który otrzymał nomina-cyę w r. 1746. Drugim (jak dotychczas ostatnim) w Rossyi H-em był Kar am z in, mianowany przez Aleksandra I w r. 1803 z pensyą 2 000 rubli, powiększoną z czasem aż do 60 000 (Lelewela „Listy do rodzeństwa” Poznań 1878, t. I, 386), jako zachętę i ułatwienie do pracy nad „Historyą Państwa Rossyjskiego”, którą przeprowadził przez cały okres panowania Rurykowiczów i Godunowa. W Polsce pisał się Mitz-ler de Kol o f—niewiadomo z czyjej nomina-cyi—-Jicgni Poloniae historiographus, na wydawnictwie „Historiarum Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae scriptorum Collectio magua”. Z lep-szem prawem przysługiwałby ten tytuł Naruszewiczowi, który, zachęcony przez króla i w u-rządzonej przez niego pracowni w zamku, pisał „Historyę Narodu polskiego”, lecz zwany był zwykle biskupem smoleńskim albo łuckim. Wreszcie w Prusach H-em (H. des preussischen Staates) od roku 1841 był Leopold Ranke z nominacyi króla Fryderyka Wilhelma IV i, poczuwając się do obowiązków tego urzędu, przedstawił w najkorzystniejszem oświetleniu Dwanaście ksiąg Historyi Pruskiej, politykę Fryderyka W-go w kilku monografiach, wreszcie reorganizacyę państwa wśród walki z Napoleonem—w przedmowie do pism Harden-berga. Dziś nigdzie niemasz H-a.

Historyografia ^Dziejopisarstwo, wyraz o nieustalonej treści, był używany w znaczeniu

techniki czyli, jak w Historyce Lelewela, „sztuki pisania” Historyi, albo w znaczeniu literatury historycznej, ogółu historyków w pewnej chwili, czy w pewnym kraju. Plątali te znaczenia nawet filozofowie, jak np. Trentowski, gdy raz każe H-i „wiedzieć, jak opowiadać i pisać dzieje”, drugi raz nazywa ją „opowiadaniem dziejów historyi samej” („Panteon wiedzy ludzkiej” I, str. 71; II, str. 310, 345). Dają się jednakże skojarzyć te różnice w pojęciu, że pewna grupa historyków wykonywa jakieś zadanie naukowe w ten lub ów sposób. Tak, zjazd historyków obradował we Lwowie w roku 1890 nad referatem, zatytułowanym: „Błędy H-i naszej w budowaniu dziejów Polski”, a była w nim mowa o najbardziej wpływowych pisarzach z drugiej połowy XIX wieku („Pamiętnik Drugiego Zjazdu Historyków polskich” Lwów 1890, I Referat Tadeusza Korzona, Obrady II, str. 140—162). Najobszerniejszą zakresem i najudatniejszą w wykonaniu H-ę wydał w 4-eh tomach Ludwik Wach 1er p. t. „Geschichte d. historischen Forschung und Kunst” (Getynga 1812 — 18), skreślił bowiem zarys dziejopisarstwa w Starożytności i w Wiekach Średnich, od epoki zaś Odrodzenia (właściwie nawet od XIII wieku) wyliczył i scharakteryzował mnóstwo pisarzy włoskich, francuskich, angielskich, niemieckich, hiszpańskich, portugalskich, węgierskich, polskich, grupując ich w pięciu okresach aż do pierwszych lat XIX wieku. Na czele każdego okresu jest pogląd ogólny na wypadki polityczne i na kierunki literatury. Tym sposobem tworzy się bardzo wyraźny obraz postępów Historyi wraz z jej naukami pomocniczemi: geografią, archeologią, numizmatyką, genealogią, heraldyką i dyplomatyką. Pojęcia naukowe są podniesione na poziom wysoki, zasób wiedzy autora i oczytanie o-gromne, wykład prosty i żywy. Dzieła na tę skalę i według tego programu nikt inny później nie przedsiębrał; odważano się chyba na przedstawienie ruchu historycznego w jednym kraju, jak np. F. Wege le „Geschichte der deutschen Historiographie seit dem Aufleben des Humanismus” (1885); G. Monod „Bibliographie de l’histoire française” (1880). Bo produkcya histo-ryograficzna wzrosła w ciągu XIX wieku do takiego stopnia, że całe stowarzyszenia uczonych specyalistów nie mogą podołać sprawozdaniom i streszczeniom z jednego roku, a gdy z opóźnieniem kilkuletniem wyjdzie nareszcie „Jahrbuch d. Geschichtswissenschaft”, to przerazi znowu czytelników ogromem, przewyższającym tysiąc stronic najoszczędniejszego druku ze skró-couemi tytułami dzieł, z literowem oznaczeniem czasopism, z odsyłaczami i napomknieniami, zro-zumiałemi tylko dla fachowca. Tutaj musimy poprzestać na takim zarysie głównych zwrotów w dziejopisarstwie, jakie znajduje się pod wyrazami: Historya i Historyka, uzupełnimy go tylko podobnym przeglądem nieuwzględnio-

nej tam pracy dziejoznawczej narodów słowiańskich, Rumunów i Madyarów.

W Czechach pierwszą kronikę od Stworzenia świata do roku 1125 napisał Kosmas po łacinie, ale z patryotycznym zamiarem, aby naród czeski nie zapomniał przeszłości swojej, w XIV zaś wieku Beneś z Horowic przetłómaczył na język czeski Kronikę papieżów i cesarzów Marcina Polaka (Martinus Polonus). Oryginalnie po czesku były napisane już w wieku XIV kroniki: rymowana, mylnie nazwana imieniem Dalimila, tudzież Pulkavy (f 1380 r.), doprowadzona do roku 1330. Założenie najpierwszego w Słowiań-szczyźnie i w środkowej Europie uniwersytetu praskiego (1348) nie wywarło takiego wpływu na dziejopisarstwo, jak na inne gałęzie literatury, a niedługo potem ruch husycki XV wieku pociągnął pracę umysłów ku teologii i filozofii. Więc i w „złotym wieku” XVI produkcya dzie-joznawcza jest stosunkowo uboga: oprócz tłóma-czonych „Kroniki Svëta” Kariona i kroniki czeskiej Eneasza Sylwiusza Piccolomini, zasługują na zaznaczenie tylko dzieła: Marcina Kuth en a ze Szprinsberka „O założeni zemë ceské” (1539) i „Kronika zemë ceské” ks. Wacława Hajka z Libocan (1541), wreszcie „Kalendar historyc-ky” (1578 — 1590) sławnego erudyta Daniela Adama z Veleslavina (f 1599 r.). W okresie pogromu po bitwie Białogórskiej jezuita Bo-guslav Balbin (1621—88), chociaż w różnorodnych pismach swoich występował jako obrońca narodowości czeskiej, wydawał jednakże po łacinie „Miscellanea historica regni Bohemiae” i „Epitome rerum bohemicarum”. Dopiero w okresie odrodzenia narodowego żarliwość patryotycz-na wywołuje wielkie i powszechnem w Europie uznaniem zaszczycone prace historyczne: Safa-rika (1795—1861) szczególnie „Slovanské Sta-rożitnosti” (1837, 2 tomy), fundament slawistyki, i Franciszka Palackiego źródłową Historyę Czech, doprowadzoną do śmierci ostatniego Jagiellończyka w r. 1526 i wydaną w dwu językach, po niemiecku: „Geschichte Böhmens” (1844—60 w 5-u tomach) i po czesku: „Dejiny narodu ce-ského” (1848—67 w 5-u tomach, każdy z 2-ch części). Po założeniu Muzeum Czeskiego, Akademii nauk i uniwersytetu czeskiego w Pradze, praca dziejoznawcza rozwinęła się szybko we wzorowych wydawnictwach dokumentów pod re-dakcyą najprzód Palackiego, potem Erbena, Em 1er a, Jaromira Celakowskiego, Jireć-ka, oraz w opracowaniach. Wacław Władywoj Tomek rozszerzył „Dëjopis rnesta Prahy” (1855—86, 7 tomów) do rozmiarów historyi całego niemal kraju czeskiego, Beda Dudik wydał wielką historyę Moraw („Dejiny Moravy” 1871 i nast., 9 tomów; po niemiecku „Geschichte Mährens” 1860—1876, 8 tomów), Constantin J ire cek doskonałą historyę Bulgaryi („Dejiny naroda Bulharského” 1876, a także po niemiecku: „Geschichte der Bulgaren” 1876), Ant. Gin-

Enoykl. poważ. Ilu«rr Zesc. 22o. T. X3HX

delÿ „Geschichte des dreissigjährigen Krieges” (1869 — 80, 4 tomy); Jaroslav Goli jest histo-ryografem spółczesnej doby jako sprawozdawca stały w „Revue Historique” paryskiem, oraz autorem monografii p. t. „Cechy a Prusy ve Stre-dôvéku” (1897) i kilku studyów nad husytyzmem. Cenek Zibrt zasłużył się rozprawą p. t. „Kul-turni Historie, jeii vznik, rozvoj a posavadni literatura cizi i ceskou” (1892, 122 str. in 8-o), w której zebrał pilnie tytuły dzieł, traktujących o kulturze i cywilizacyi w Niemczech, poczynając od Adelunga 1782, oraz w krajach słowiańskich i romańskich; monografiami o ubiorach, obyczajach, zabawach ludowych, dziełem „Listy z ce-skich dëjin kulturnich” (1890), nareszcie wychodzącą od r. 1900 „Bibliografie ceske historie”, która sięga do r. 1899, z uwzględnieniem literatur: polskiej i rossyjskiej, i może zająć bardzo zaszczytne miejsce w literaturze europejskiej.

Polska zawdzięcza pierwszy rocznik księżom niemieckim, przybyłym z Korbei, albo kapelanowi Ody, żony Mieszka I (podług Wojciechowskiego „O rocznikach polskich” (1880, w Pamięt. Akad. Umiejętn., IV); pierwszym też jej dziejopisem był cudzoziemiec Gallus (zapewne Francuz), który „nie chciał jeść darmo chleba polskiego”. Dopiero pod koniec XII w. znalazł się Polak, mistrz Wincenty, zwany Kadłubkiem (1160— 1223), zdolny do wykonania myśli Kazimierza Sprawiedliwego, aby młodzież mogła poznać dzieje swoich przodków. Jakoż oczytany i w Paryżu stopniem mistrza (magister) zaszczycony Wincenty napisał historyę polską od najdawniejszych czasów po łacinie, ale z uczuciem miłości kraju swojego (amor patriae), dodając przy każdym fakcie porównania z Pisma Świętego, cytacye z historyków, poetów, filozofów starożytnych, a często i krasomówcze deklamacye. Kronika jego stała się podręcznikiem długo w szkołach używanym* B o-gufał (f 1253 roku) pisał treściwiej, jaśniej, w tonie ściśle historycznym, i podał cenne wiadomości o całej Słowiańszczyźnie, odróżniając ją wyraźnie od Germanii. Odtąd mnożyły się już roczniki, kroniki, żywoty świętych, a w XV wieku Jan Długosz (Dlugossius albo Longinus) skupił cały nagromadzony ten materyał i dokumentami lub informacyami z własnego życia uzupełnił w ogromnem dziele: „Historiae Polo-nae libri XII” (właściwie XIII), doprowadzonem do początku 1480 roku. Ze stanowiska swojego przy dworze królewskim, z udziału w sprawach państwowych i z niepospolitego uzdolnienia umysłowego zaczerpnął on możność zgromadzenia tak ważnych wiadomości do dziejów Polski i krajów ościennych, a nawet półwyspu Bałkańskiego, że stał się dziejopisem europejskim, znanym w świecie naukowym Zachodu, a niezbędnym dla uczonych Słowian. Wydana staraniem i nakładem Aleksandra lir. Przezdziec-kiego, zajmuje „Historia” 5 tomów w tekście łaciń.

i tyleż w polskiem tłómaczeniu; inne zaś prace Długosza wypełniają jeszcze cztery tomy bez tłómaczenia („J. Dlugossi Senioris Opera” Kraków 1863—78, tom I w 1887). Całe „Dziejopisarstwo polskie Wieków Średnich” (Warszawa 1877) zbadał i scharakteryzował Henryk Zeiss-berg (sam on wydał swoje dzieło po niemiecku p. t. „Die polnische Geschichtschreibung des Mittelalters” Lipsk 1873), zagarniając nawet humanistów przybyłych w końcu XV wieku do Polski; ale Długosz był przedmiotem jeszcze ściślejszych badań Aleksandra Semkowicza „Krytyczny rozbiór Dziejów polskich J. D. do roku 1384” (Kraków 1887, str. 406). Spółczes-nemu jednak i kilku następnym pokoleniom pozostawało nieznanem wielkie to dzieło, chociaż druk był wynaleziony za życia autora, a nawet w Krakowie wyszła już z pod prasy książka — teologiczna, Turrecrematy. Pierwsza edycya, i to początkowych tylko trzech ksiąg, ukazała się dopiero w roku 1614. Z rękopiśmiennych wszakże egzemplarzy korzystali: Miechowita, D e-cyusz i Kromer, ogłaszając drukiem skrócenia lub wyciągi we własnych dziełach w ciągu XVI wieku. Ten „złoty wiek” literatury wydał i na niwie historycznej dzieła pisane po polsku: Marcina Bielskiego, który wziął sobie za godło maksymę „przeciwko prawdzie rozumu nic”, Joachima B i e 1 s k i e g o, który obejmuje wzrokiem nietylko sprawy polskie, ale i spół-czesne zagraniczne, Łuk. Górnickiego, który pod tytułem „Dzieje w Koronie polskiej” opisał panowanie Zygmunta Augusta, jako urzędnik zbliżony do jego osoby. Inni zaś piszą po łacinie: Orzelski, Solikowski, sekretarz i dzie-jopis Stefana Batorego Heidenstein, Piasecki, który w swej „ Chronica gestorum in Europa singularium” (1646 i 1648) objął nietylko wypadki krajowe od roku 1572 do 1648, ale i wybitniejsze europejskie w porządku chronologicznym pod nieprzerywanym ciągiem lat, przypominając jednak i dawniejsze, od XIV wieku; po łacinie też piszą: Wassenberg, Kobierzycki, historyk czasów Zygmunta III a biograf Władysława IV, Pastorius, Rudawski, Grądzki, oraz Kochowski, który swoje „Annalium Poloniae Climacter I, II, III” o wojnach z czasów Jana Kazimierza i o rokoszu Lubomirskiego wydawał w latach 1683 -r-1698. Władał on przecież mową polską wybornie w utworach poetyckich, np. w Psalmodyi, lepiej od Samuela Twardowskiego, autora wierszowanej pod względem formy, ale ściśle historycznej i bardzo cennej pod względem treści „Wojny domowej z Kozaki, Tatary, Szwedami i Węgry przez lat 12 toczonej” (1660). Jeżeli Kochowski za pomocą łaciny chciał dostać się między historyków europejskiego znaczenia, to się zawiódł, bo jest tylko pamiętnikarzem w zakresie dziejów narodowych, wiarogodnym o tyle, o ile sam był ich uczestnikiem, lub od uczestników powziął jaką dobrą wiadomość; ale pojęcia swoje o Historyi skompromitował już tytułową kartą, na której wypisał swój zabobonny pogląd na źródło nieszczęść Polski — klimaktery, czyli nieszczęśliwe siedmiolecia. I niema już wtedy w Polsce nikogo, coby zdolnym był traktować historyę powszechną. Całe 50 lat nieustannych, wielce niebezpiecznych i rujnujących wojen w drugiej połowie XVII wieku stłumiły ruch i postęp naukowy, ograniczyły widnokrąg dziejopisów sprawami najbliższemi i troską dnia powszedniego. Taki nawet bohater, jak Jan III Sobieski, nie znalazł pomiędzy spółczesnymi biografa lepszego, niż Rubinkowski („Janina”, drukowana w r. 1739), albo Załuski, zbieracz nieopracowanych, niejednokrotnie źle zatytułowanych materyałów („Epistolae historico-familia-res” do 1711). Wiek XVIII rozpoczął się dla Polski klęskami Wielkiej wojny Północnej, a wśród intryg i demoralizacyi politycznej rozprzężenie umysłowe ogarnia cały naród. Znalazł się wprawdzie jeden dziejopis tej doby 1696 — 1728, rozumujący uczciwie i mądrze, obserwujący trafnie, piszący rzetelnie: cóż, kiedy nie był czytany i znany, bo dzieło jego spoczywało w rękopisie w bibliotece uniwersytetu Jagiellońskiego aż do 1838 roku, a domyślne nazwisko autora, Erazm Otwinowski, znalazło się tylko w notatce bibliotekarza J. S. Bandtkiego (wydanie 2-e poprawne i jedynie wiarogodne p. t. „Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II, opisał współczesny Erazm Otwinowski” Kraków 1849). Nastał potem półwiekowy pokój, a raczej letarg okresu saskiego—i H. zamarła. Nikt nie umie skupić materyału rozproszonego po ulotnych drukach lub w rękopiśmiennych Miscellaneach i Silvach Rerum. Dopiero za Stanisława Augusta wraz z rozbudzonym ruchem umysłowym objawia się dążność do dziejoznawstwa i przybiera cechy naukowe. Mizler de Koloff wydaje zbiór dawnych historyków: „Historiarum Po-loniae et MDL Scriptorum... Collectio magna” (1761 — 1770, 5 tomów w 3-ch vol.), Dogiel 3 tomy (zamierzonych było 5) kodeksu dyplomatycznego; Albertrandy opracowuje kilka mo-nografij o Jagiellonach: Kazimierzu, Olbrachcie, Aleksandrze, oraz o Henryku i Stefanie Batorym (wydane po śmierci), a Naruszewicz (1733 — 1796), zachęcony i uposażony przez króla, mając urządzoną pracownię w zamku królewskim, zgromadziwszy odpisy dokumentów w 130-u tekach, zaczął pisać istotnie naukową „Historyę narodu polskiego”, z dużą erudycyą, ze znajomością źródeł, nietylko polskich, ale i niemieckich, węgierskich, ruskich, bizantyjskich, włoskich, z zastosowaniem krytyki. Od r. 1780 do 1786 wydał tomy II—VII, obejmujące panowanie Piastów od Mieczysława I do Kazimierza Wielkiego i Węgrów, to jest Ludwika Wielkiego i Jadwigi do chwili zaślubin z Jagiełłą, t. j. do roku 1386, a tom I, największy objętością, bo zawierający dociekania przedhistorycznych dziejów Polski pozostał w rękopisie aż do roku 1824, kiedy wyszedł z pod prasy staraniem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Towarzystwo to, założone po trzecim, ostatecznym, rozbiorze kraju (w r. 1801) troszczyło się o „doskonały dziejów narodowych opis” i już w roku 1809 ogłosiło „Prospekt Historyi Narodu Polskiego”, w którym zalecało przyszłym autorom „zwrócić uwagę na przyczyny upadku tak obszernego państwa... roz-krzewić poznanie fałszywych wyobrażeń, które obłąkały przodków naszych, abyśmy od podobnych późne pokolenia zachowali”; poprawić omyłki poprzednich, zwłaszcza cudzoziemskich dzie-jopisów „zaciągnionemi z krajowych archiwów wiadomościami”; na wzór Hume’a „wystawić doskonały obraz religii, rządu, obyczajów praw, sądownictwa, rękodzieł, handlu, siły zbrojnej i dochodów publicznych wraz z uwagami, które-by wpływ tych przyczyn na losy narodu okazały”. Prospekt zakreślał siedem epok do opracowania, z których VI miała obejmować „wprowadzenie nowej formy rządu (t. j. ustawę 3 maja 1791), usiłowania narodu w utrzymaniu niepodległości aż do zupełnego zatracenia bytu politycznego”, a VII „H-ę narodu pod obcem panowaniem aż do postanowienia Księstwa Warszawskiego” („Pamiętnik Warsz.” z d. 5 listopada 1809 roku, str. 252, 254, 261—262, 264). Tym sposobem zamierzało Towarzystwo wykończyć zadanie, podjęte przez Albertrandego i Naruszewicza, ale zamiar ten został wykonany tylko częściowo przez członków jego, mianowicie przez Niemcewicza, który napisał „Dzieje panowania Zygmunta III” (1819 w 3-ch tomach) i przez Kwiatkowskiego, autora „Dziejów narodu polskiego za panowania Władysława IV” (1823), Krajewski zaś Michał Dymitr zostawił niewykończony rękopis, wydany już po śmierci jego w r. 1846 p. t. „Dzieje panowania Jana Kazimierza”, małej wartości naukowej. Ukazywały się też pomniejsze rozprawy, zaliczane do „szkoły Naruszewiczowskiej” czyli monarchi-stycznej. Jednocześnie na wileńskim uniwersytecie wykształcił się, a potem nauczał jako profesor 1815 — 18 i 1822 — 24 „Mazur” Joachim Lelewel (1784—1861), historyk wielkiej siły i wiedzy (ob. pod wyrazami: Historya i Historyka). Całość dziejów Polski dotychczas była objęta tylko w krótkich elementarnych podręcznikach; jeden z takich, Wagi, poprawiał i dopełniał L. po kilka razy, zanim zdobył się na swoją książeczkę „Dzieje potocznie opowiedziane” (1829); poprzednio jednak on pierwszy napisał „Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta” (1818). Badania monograficzne, jak „Zdobycze Bolesława Wielkiego” (1816), a szczególnie „Bolesława Śmiałego Upadek” i „Stracone obywatelstwo stanu kmiecego” okazują jego niepospolitą przenikliwość krytyczną i zdolność konstrukcyjną. „Polska, dzieje i rzeczy jej” w 20-tomowej edycyi Żupańskiego jest imponującym, lubo niezupełnym obrazem jego produkcyi umysłowej, ponieważ nie zawiera ani Numizmatyki, ani Geografii Średniowiecznej, ani innych dzieł i rozpraw, ogłaszanych po francusku, ani „Wykładu dziejów powszechnych” i kilku prac pomniejszych, napisanych po polsku. Zgłębiając pomniki prawodawstwa i urządzenia państwowe, dobadywał się pilnie losów kmiecia i stał się głową „szkoły Lelewelowskiej” republikańsko-demokratycznej, która zreasummo-wała się w 9-tomowych „Dziejach Rzeczypospolitej polskiej” Moraczewskiego (1843—55), a panowała nad umysłami w ciągu lat 1831 — 1863, lecz po klęskach 1864 roku ściągnęła na siebie potępienie od „szkoły krakowskiej”. Naj-cięższemi zarzutami obciążono pamięć Lelewela za „Uwagi nad dziejami Polski i ludu jej”, w których M. Bobrzyński, autor „Sejmów polskich za Jana Olbrachta i Aleksandra” („Ateneum” 1876), „Ustawodawstwa Nieszawskiego” i „Dziejów Polski w zarysie” (1880), tłómaczo-nych na język rossyjski, widział „nawskróś namiętną rewolucyjno - republikańską doktrynę” i „błędny pogląd gminowładzczy”, gwałtownie wtłoczony w dzieje nasze („Niwa” 1877, tom XII, str. 482). Przewodniczył w tym zwrocie Józef Szujski, autor „Rzutu oka na stanowisko Polski w Historyi Powszechnej” (1860) i „Dziejów Polski podług ostatnich badań” (1861— 1866, 4 tomy), który zmienił swoje zapatrywania wr „Opowiadaniach i Roztrząsaniach” (1876, w Dziełach, 4 tomy), oraz „Historyi polskiej treściwie opowiedzianej ksiąg dwanaście” (Warszawa 1880). Gdy istniejące od roku 1816 Towarzystwo Naukowe Krakowskie przekształconem zostało na Akademię Umiejętności w roku 1873, Szujski, zamianowany jej sekretarzem generalnym, stał się najgorliwszym przewodnikiem i organizatorem jej obszernych wydawnictw historycznych, a jako profesor uniwersytetu Jagiellońskiego miał licznych uczniów. Do ich liczby należy Stanisław Smolka, badacz epoki Piastowskiej („Mieszko Stary i jego wiek” 1881) i pierwszej unii z Litwą („Kiejstut i Jagiełło” 1889, „W 500-letnią rocznicę” 1886); określił on zasadniczą tezę szkoły krakowskiej: „brak silnej władzy rządowej przyczyną upadku naszego” („Słowo o historyi” w Szkicach, serya I, 1882, str. 283). Za drugiego przewodnika uznawał ks. Waleryana Kalinkę (f 1886 roku), który wywarł silne wrażenie wstępem do zbiorku dokumentów, wydanych p. t. „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta” (Poznań 1873), a następnie zyskał gorące uwielbienie nieukoń-czoną monografią p. t. „Sejm Czteroletni” (tom I 1880, tom II 1881). Oświetlenie i pragmatyczne tłómaczenie badanych faktów dokonywało się w pracach szkoły krakowskiej zgodnie z programem politycznego stronnictwa „Stańczyków”, tak nazwanego od „Teki Stańczyka”, t. j. sze-regu artykułów „Przeglądu Polskiego” z roku 1869, wyszydzających powstanie 1863—1864 r. Program ten został sformułowany w broszurze Leona Bilińskiego p. t. „Znamiona polityki narodowej i krajowej t. zw. „Stańczyków” (Lwów 1882). Należał do szkoły krakowskiej i pracujący w Warszawie, lubo nieuczestniczący w walce politycznych stronnictw galicyjskich, Adolf Pawiński (f 1897 roku), wielbiciel i badacz działalności Stefana Batorego, któremu przypisał powodzenie w dążnościach samowładzczych, autor cenionych wysoce „Rządów sejmikowych” (1888) i „Sejmików ziemskich” (1896). Więcej niezależny umysłowo Ksawery Liske, uwielbiany przez uczniów uniwersytetu lwowskiego profesor, orgauizator Towarzystwa Historycznego we Lwowie i kółek historycznych w miastach pomniejszych Galicyi, założyciel „Kwartalnika Historycznego”, otaczał jednak Kalinkę czcią i osłaniał przed krytyką oppozycyjną. Nastrój taki umysłowy trwa do dziś - dnia, lubo z mniejszem natężeniem: w Krakowie nie ogląda się na programy stronnictw politycznych Wiktor Czer-mak, badający „Plany wojny tureckiej Władysława IV” (1895), różne wypadki z czasów Jana Kazimierza i charakter tego króla, wreszcie osobę i czyny Jana Sobieskiego, a we Lwowie Szymon Askenazy obalił powagę Kalinki „Przymierzem polsko-pruskiem” (1900) w dziale spraw zagranicznych, pojmowanie zaś spraw wewnętrznych i charakterystykę władz rządowych w „Sejmie Czteroletnim” kwestyouowali Tadeusz Korzon w recenzyach („Ateneum” 1881, I tomu I-go; 1886, IV t. II-go) i Władysław Smoleński, który oceniał gruntownie od pierwocin zawodu pisarskiego „Stanowisko Waleryana Kalinki w H-i polskiej” (w „Goń. Polsk.” i osobno 1887, przedr. w „Pismach Historycznych” 1901, tom III str. 333—378), a wydając własną pracę: „Ostatni rok sejmu wielkiego” (1896) zastrzegł, że chociaż jest ona kontynuacyą nieukończonego „Sejmu Czteroletniego”, lecz „poza wspólnością tematu do innego pokrewieństwa z dziełem ks. Kalinki... pretensyi nie rości”. Tenże autor, badając „Szkoły historyczne w Polsce, główne kierunki poglądów na przeszłość” („Ateneum” 1886, przedruk w „Pismach Historycznych”, tom III str. 227— 332) od połowy wieku XVIII, doszedł do wniosku, że „szkoła krakowska nic w pojmowaniu dziejopisarstwa nie wymyśliła nowego”, że jest odrodzoną szkt.łą Naruszewiczowską, a nadto, że cała H. XIX wieku rzucała fałszywe światło na przeszłość z powodu obrania upadku państwa Polskiego za punkt wyjścia, oraz dążności dostarczenia spółczesnemu sobie społeczeństwu wskazówek praktycznych do polityki. Poza szrankami tych sporów programowych stał Karol Szajnocha (f 1868 roku), opierający swoje badania z okresu Piastowskiego i główną monografię swoją „Jadwiga i Jagiełło” (1861, 4 tomy) na szerokiem tle powszechno - dziejowem, Strona ta jego kunsztu historycznego zasługuje na odznaczenie, gdy historycy polscy bardzo mało zajmowali się dziejami innych narodów: oprócz podręczników, kompilacyj i tłómaczonych Histo-ryj Powszechnych Cantù, Schlossera, Historyj cywilizacyi Buckle’a, Seignobosa i t. p. zdobyli się zaledwo na kilka studyów, jak Libelta „Dziewica Orleańska” (1847), Karłowicza „Don Karlos” (1868), „Savonarola” Klemensa Kanteckiego (1872), „Rzym i Europa przed rozpoczęciem trzeciego soboru Trydenckiego” Bronisława Dembińskiego (1891, w 27 ym tomie „Rozpraw Akademii Umiejętności”), „Ros-sya a rewolucya francuska” tegoż autora (1896, w tomie 33-ym „Rozpraw”), parę szkiców Smolki i Liskego, lecz nic takiego, coby przyjętem zostało do wiadomości uczonych zachodnich i zyskało u nich taką powagę, jak „Geschichte Polens” Roepella i Jakóba Caro w H-i polskiej. Kommissya rzymska Akademii Umiejętności i wszystkie kwerendy historyków polskich w archiwach zagranicznych zmierzają tylko do zbo-gacenia dziejoznawstwa swojego narodu. Nadmienić przytem winniśmy, że zasób źródeł pomnożył się w ostatniej ćwierci XIX wieku znakomicie przez wydawnictwo dokumentów najrozmaitszych w Krakowie, Lwowie, Warszawie, mniej w Poznaniu, Toruniu, Gdańsku. Wykaz można znaleźć w powołanej rozprawie Władysława Smoleńskiego, w spisie wydawnictw Akademii umiejętności i w „Bibliografii Historyi polskiej” Finkla. Technika uczyniła wielkie postępy i dorównywa obecnie skali wymagań europejskiej, a nauki pomocnicze przyozdobiły się dziełami wysokiej wartości, jak np. „Genealogia Piastów“ i study a prawno - historyczne Oswalda Balzera, Heraldyka i numizmatyka („O monecie i stopie menniczej w Polsce XIV i XV w.”, „Zawiązki rzeczy menniczej w Polsce Wieków Średnich” 1898) Franciszka Piekosińskiego, „Studya Heraldyczne” Małeckiego (1890), „Monety Piastów” Stronczyńskiego; paleo-graficzne prace tegoż, oraz Bolesława U lano w-skiego i Wojciecha Kętrzyńskiego, archeologia w dziełach Maryana Sokołowskiego: „Ruiny na ostrowie jeziora Lednicy” (1876), „Studya i szkice z dziejów sztuki i cywilizacyi” (1900) Władysława Łozińskiego, Władysława Łuszczkie wieża, Erazma Maj ewskiego; geografia historyczna w rozprawie J. N. S a-dowskiego „Drogi handlowe... do wybrzeża morza Bałtyckiego”; lingwistyka w badaniach Tadeusza Wojciechowskiego („Chrobacya”), Karłowicza („Chata polska”), Potkańskie-go („Kraków przed Piastami” 1898), Briick-nera „Cywilizacya i język” (1901).

Ruś otrzymała od Greków Bizantyńskich pierwsze wiadomości historyczne wraz z wiarą chrześeiańską i księgami teologicznemi w postaci chronografów, podobnych treścią i formą do kronik łacińskich Zachodu. Chlubę jej w H-i stanowił mnich z Pieczar kijowskich, Nestor (1056—1114), zwany zwykle „rzetelnym” (praw-diwyj), obrany za patrona przez Towarzystwo Historyczne w Kijowie, ale dzisiaj krytyka historyczna, zagajona w r. 1851 przez P. S. Kazańskiego (w miesięczniku „Otieczestwiennyja zapiski”), przyznała mu autorstwo dwu tylko litworów: „8kazanije o Borysie i Hlebie”, oraz „Żytje Fieodosija”, kronikę zaś uznała za zbiór kilku dawniejszych roczników; więc w nomenklaturze naukowej kronika ta cytuje się jako „Powiesti wremiannych let” bez imienia Nestora. Tym sposobem dobra opinia o jego rzetelności może pozostać nietkniętą, chociaż badacz francuski Schlumberger wykazał nierzetelność kroniki w przedstawieniu wojny Swiatosła-wa z Bizantynami o Bulgaryę („L’épopée Byzantine à la fin du X siècle: Jean Tzimiscès, les jeunes années de Basile II” Paryż, Hachette, 1896). Kronika, pisana w dalszym ciągu przez mnichów, od ostatniego z nich, Wawrzeńca (Ław-rentij), który podpisał swoje imię w r. 1377, zowie się „zwodem Ławrentjewskim” i jest najstarszym ze wszystkich rękopisów historycznych, jakie obecnie istnieją; znaleziona w Suzdalu. Inny, późniejszy rękopis roczników południowo-ruskich znalazł się w Kostromie w klasztorze Hipacego i dla tego zowie się Ipatjewskim. Znajdują się rocznikarze w wielu miastach, np. Kijowie, Smoleńsku, Nowogrodzie, Pskowie, niejednokrotnie w różnych odpisach t. zw. „zwodach”. Gdy nastały czasy panowania Mongołów, Ruś naddnieprzańska, naddniestrzańska i nadniemeńska weszły w skład W. Księstwa Litewskiego, które połączyło się z Polską (1386— 1569) i razem z nią kształciło się pod wpływami cywilizacyi zachodniej, a w dorzeczu Wołgi wytworzyło się W. Księstwo Moskiewskie, które wyzwoliło się z pod „jarzma” mongolskiego dopiero w 1480 r., ale odosobniwszy się od Zachodu pod wpływem różnicy wyznania religijnego, żyło tradycyą i zasobami cywilizacyi bizantyjskiej. Nie doskonaliła się tu sztuka dziejopisarska; pisały się tylko roczniki, coraz bardziej podległe politycznym wskazówkom władzy państwowej; wreszcie przeistoczyły się na księgi „razriadne”, t. j. zapiski o służbie, urzędach i zaszczytach rodów bojarskich. Wielki zbiór kronik i roczników zaczęto drukować od r. 1841 p. t. „Połnoje Sobrańje Russkich Letopi-siej”; składa się on z kilkunastu tomów, lecz nie jest kompletny; towarzystwa naukowe, kommis-sye archeograficzne i osoby prywatne nie szczędziły trudu na inne wydawnictwa, a jednak i teraz jeszcze uczeni uskarżają się na braki. Historya zaś Powszechna nie była wcale uprawianą; czasem tłómaczono tylko dzieła zagraniczne, jak Marcina Bielskiego kronikę, albo niewiadomych autorów: „O statach Hungaryi”, „O korolestwach Skotskom (!) i Ibierskom”.

Piotr Wielki, twórca Imperyum Wszechrossyj-skiego i alfabetu nowego, t. zw. „grażdanki”, naradzając się z Leibnizem, zamierzał założyć Akademię Nauk ze wszystkiemi wydziałami. Zamiar ten urzeczywistnił się dopiero po jego śmierci w 1725 r., lecz pierwszymi Akademikami byli sami Niemcy. Historyę reprezentował naprzód Beyer, a potem Miii 1er, wydawca źródeł i czasopisma „ Jeźeniedielnyja Izwie-stija”. Niebawem jednak znalazł się w gronie akademików genialny Rossyanin, Łomonosow (f 1765) piszący wierszowane ody, rozprawy mineralogiczne, fizyczne, chemiczne etc. On-to wydał w r. 1760 podręcznik historyi p. t. „Krat-kij Letopisiec” i zostawił w rękopisie dzieło p. t. „Drewniaja Rossijskaja Istorija ot naczała Rossijskawo naroda do kończyny W. Kn. Jarosława I iii do 1054 goda, soczynionnaja Michaj-łom Łomonosowym, statskim sowietnikom, pro-fiessorom chimii etc.”, wydane po śmierci w r. 1766. Wyliczając zalety nauki, autor powiada, że Historya daje młodym rozum starych, uczy monarchów rządzenia, a poddanych posłuszeństwa etc. Porównywa Rossyę z Rzymem, jako dwie podobne potęgi, tę wszakże znajduje różnicę, że wzrost Rzymu przypada na czasy rze-czypospolitej (grażdanskoje władienije), a samo-władztwo doprowadziło go do upadku; przeciwnie zaś Rossya przez „różnomyślną wolność doszła prawie do ostatecznego rozstroju, a przez samowładztwo umocniła się na początku i po czasach nieszczęśliwych rozszerzyła się, wzmocniła, wsławiła. Jest dosyć oczytany: czerpie swoje wiadomości z Herodota, Pliniusza, Saxona Gramatyka, Sturlesona, Kromera, ale do plemion słowiańskich zalicza „Kurlandczyków, Żmudzinów, Litwinów i resztki dawnych Prusaków”. Następnie Tatiszczew złożył Impera-torowej Katarzynie rękopis zmarłego swojego ojca, Wasila Mikołajewicza, radzcy tajnego i gubernatora astrachańskiego: Historyę Rossyi od czasów najdawniejszych, „zebraną w 30-letnim niezmordowanym trudzie” („Istorija Rossii s drew-niejszych wremion etc.”). Istniał już uniwersytet w Moskwie: więc radzie tego uniwersytetu powierzony został ów rękopis do ogłoszenia drukiem. Jakoż tom I wyszedł w r. 1768, a drugi dopiero w 1773, z powodu trudności, jakie napotkała rada w oczyszczeniu tekstu i poprawianiu pisowni imion własnych, gdy sam autor uskarżał się na brak dobrych tłómaezy. Dzieło to sięga o sto niespełna lat dalej od poprzedniego, kończy się bowiem na panowaniu Iziasła-wa II (rok 1149); jest ono do dziś cenione ze względu na wiadomości o rocznikach zaginionych, które autor posiadał lub oglądał. Wielce pożytecznym był dla H-i rossyjskiej pobyt Schlözera w Petersburgu w latach 1762 — 1769, nauczywszy się bowiem języka rossyjskiego, ten utalentowany historyk spowodował wydrukowanie Nestora po raz pierwszy w 1767 r., a nadto zabrał się do krytycznego opracowania latopisów („Probe russischer Annalen” 1768) i,' osiadłszy później w Getyndze, wydał Nestora po słowiańsku, ale w transskrypcyi łacińskiej, z tłómaczeniem niemieckiem i obszernemi dysser-tacyami (1802). Dzieło to zostało przetłómaczo-ne na język rossyjski przez Jazykowa (1809—16), a „spolszczone przez Jul. Kotkowskiego” wyszło w Kijowie jeszcze w 1860 r. — niewątpliwie zbyt późno. Już bowiem od początku XIX H. ros-syjska rozwijała się postępowo. Karamzin pisał i wydawał od r. 1809 tomy swojej „Istorii Gosudarstwa Rossijskawo” aż do 12-go, z przy-piskami, czytywauemi do dziś-dnia. Pogodin (1800 —1875) rozwinął badania na szeroką skalę: jego „Izsledowanija, lekcii i zamieczanija” obejmują 7 tomów, a sięgają tylko do najazdu Tatarów; stał się on przewodnikiem „szkoły sła-wianofilskiej”, która wyprowadzała ustrój społeczny Słowian z gminy (obszczyna) i zarzucała Piotrowi W-mu stłumienie naturalnego rozwoju cywilizacyi rossyjskiej przez gwałtowne narzucenie cudzoziemszczyzny zachodniej. Z oppozy-cyą wystąpił Sergiusz Michajłowicz Sołowjow (1820—1879), twierdząc, że pierwotną więzią społeczną była organizacya rodów (rodowoj byt). Rozpoczął on też swoje wielkie, 29-tomowe, dzieło: „Istorija Rossii” od czasów poprzedzających przybycie Ruryka do Nowogrodu, roztrząsał krytycznie wszystkie hypotezy, wszystkie kwestye sporne, a wydając z niezachwianą wytrwałością co roku po jednym tomie, przebrnął przez dziesięć stuleci i doprowadził swą opowieść prostą, szczerą wedle swego sumienia, aż do r. 1774. Nadto w oddzielnej monografii zaszkicował z końca panowania Katarzyny II ostatnie rozbiory Polski p. t. „Istorija padienija Polszy” (1863). Od czasów Iwana Kalety oświetlał stopniowy rozrost państwa jedną ideą: „zbierania ziemi ruskiej” przez wielkich książąt, carów, imperatorów i Katarzynę II. Następca jego na katedrze uniwersyteckiej, Klucze wskij, prowadzi swe badania bardziej na gruncie prawniczym i socyologicznym. W monografii p. t. „Bojarskaja Duma” (1882), w artykułach, podanych do „Russkaja Myśl” (1884— 1892), w podręczniku i w prelekcyach litogra-fowanych zajmuje się organizacyą władz rządowych, wytwarzaniem się klas społecznych, stanem ekonomicznym i prawnym włościan, rolą „ziemskich soborów” czyli zgromadzeń sejmowych w XVI i XVII wiekach, reformami Piotra W-go, określeniem przewrotów pałacowych po jego zgonie i polityką, tak wewnętrzną jak zagraniczną, Katarzyny II, której zarzuca przekroczenie zakresu interesu narodowego w kwe-styach tureckiej i polskiej, gdy, nie poprzestając na posunięciu państwa do brzegu morza Czarnego, jako naturalnej granicy, chwyciła się „projektu greckiego”, t. j. podziału Turcyi do spółki z Austryą, i, nie poprzestając na wyzwoleniu Rusi Południowej, oddała Polskę na zniemczenie przez podział. Bestużew-Rjumin (zmarły niedawno) zdobył chlubne uznanie rozprawą „O sostawie russkich letopisiej do końca XIV wieka” (1868), oraz I-ym i częścią II tomu „Russkoj Istorii” (1872, 1885), która sięga tylko do śmierci Iwana Groźnego, lecz odznacza się udatnem przedstawieniem materyału w dwu równoległych pasmach: historyi czynów (bylewaja istorija) i kultury (bytowaja), z dokładnem przedstawieniem zasobu źródeł i opracowań odnośnych. Kostomarow (f 1885) skarbił sobie licznych czytelników żywością i namiętnym prawie tonem swojej opowieści, bogactwem zaś zebra-uych materyałów zaleca się jedna tylko 3-tomo-wa jego monografia o samozwańczym okresie: „Smutnoje wremia” (1866). Mniej gruntowno-ści okazał w studyach z dziejów małoruskich, jak „Bohdan Chmielnickij”, „Ruina”, w historyi Polski podczas ostatnich rozbiorów („Poslednije gody Rjeczypospolitoj”) i w biograficznej Historyi Rossyi („Russkaja istorija w żyznieopisa-nijach gławniej szych jej a diejatielej”). Ożywiał go patryotyzm Małorusina, zaostrzony nienawiścią kozaczą do Polski. Współtowarzyszem jego z „bractwa Cyryla i Metodego” był Kulisz (f 1897), bardzo czynny publicysta i poeta ma-łoruski; stanął z nim atoli w sprzeczności jako historyk, doszedł bowiem przez badania źródłowe do potępienia kozaczyzny z jej Siczą i hetmanami. Uderzającą szczególnie jest biografia Bohdana Chmielnickiego p. t. „Otpadienije Mało-rossii ot Polszy” (1888, 3 tomy), którego nazywa Tamerlanem, potworem, „żmiją Goryniczem” z bajki, sprawcą nieszczęść Ukrainy. Towarzystwo Historyi i Starożytności Rossyjskich wydało swoim nakładem tę monografię przez wzgląd ua tolerancyę naukową, ale członek-sekretarz Karpo w załączył swoją polemiczną rozprawę w obronie sponiewieranego kozaka, który przyłączył Ukrainę do carstwa Moskiewskiego. Praca nad dziejami Ukrainy idzie dość żwawo i teraz w dwu ogniskach: w Kijowie i Lwowie; wyraża się jednak przeważnie w artykułach czasopisma „Kijewskaja Staryna” i w wydawnictwach Towarzystwa imienia Szewczeńki. Na polu wydawniczem wielką zasługę nauce wyświadczył Siemiewskij Michał (f 1892) przez założenie tak obfitego w najcenniejsze materya-ły miesięcznika „Russkaja Staryna” w 1870 r. i przez zachęcenie księcia T. A. Kurakina do wydawania dokumentów jego rodu p. t. „Archiw kniazia Kurakina”. Był też Siemiewskij sam wybornym badaczem i autorem wielu studyów, rozjaśniających panowanie Piotra W-go, jak np. „Słowo i dieło” (1862), „Storonniki carewicza Aleksieja”, „Imp. Ekatierina i semiejstwo Mon-sow” i in. Podobnie nakładem głowy rodu wychodzi ważne „Archiw kniaziej Woroncowych”, pomnażając bogaty już zasób źródeł, wydawanych przez Cesarskie Rossyjskie Towarzystwo Historyczne w Petersburgu „Sbornik”, przez Kom-missyę Archeograficzną kijowską „Akty Jugo-

oraz u-

wresz-

Żapadnoj Rossii”, „Archiw Gosud. Sowieta” przez Bartienjewa „Russkij Archiw” rzędowo wydane „Protokoły zasiedanij Gosudar-stwiennawo Sowieta” i t. d. Gruntowne opracowania posuwają się wgłąb XIX wieku, jak Szyl-dera „Impierator Pawieł I” (1901), „Impiera-tor Aleksandr I” (1899, 4 tomy). Historya powszechna uczyniła także wielkie postępy w ciągu XIX w. Początek był bardzo niepomyślny: profesorowie uniwersytetu moskiewskiego, cudzoziemcy, jeśli wykładali, to w językach obcych przed słuchaczami, którzy ich nie rozumieli; za Pawła wzbronionym był dowóz wszelkich książek z za granicy; nawet za panowania Aleksandra I w ostatnim reakcyjnym okresie, chociaż istniały już uniwersytety we wszystkich prawie okręgach naukowych, instrukcya ministeryalna zalecała, aby profesor „nie wdawał się w zbyteczne szczegóły bajan o czasach najdawniejszych”, lecz, wyłożywszy Pismo św. i Herodota, wykazał z pisarzy klasycznych, „że przed datą założenia Rzymu niema nic stanowczo wiaro-godnego”; następnie miał obowiązek „udowodnić, że chrześcianie posiadali wszystkie cnoty pogan w wyższym bez porównania stopniu” i zamknąć kurs poglądem filozoficznym na najważniejsze epoki historyi nowożytnej w myśl znanej mowy Bossueta, a w duchu historyi Ferranda (H. przez A. M. Łowiagina w Encikł. Słowar Broekhausa i Efroua, Petersb. t. XXVI str. 498). Początkową datę uprawy dziejów Europy zachodniej stanowi wstąpienie na katedrę w uniwersytecie moskiewskim T. M. Grano w skie go (ob.) w r. 1839, który pięknie napisanemi rozprawami „Julio, Jomsburg i Wineta”, „Abbat Sugieryj” etc., a bardziej jeszcze wykładami i odczytami pu-blicznemi, obudził zamiłowanie do Historyi Powszechnej w szerokich kołach. Należał on do „kółka Stankiewicza” czyli do stronnictwa „za-padników”, t. j. wielbicieli Zachodu. Godnymi uczniami jego byli profesorowie: zacny Ku-drjawcew (f 1857), autor monografii „Sud'by Italii” z pierwszego okresu Średniowiecza, i Jesz ewskij (f 1859), który zajmował się tymże okresem: „Pieresielenije narodow, Mierowingi i Karłowingi”. Henryk Wyziński (Polak, ale polskiej literaturze obcy, f 1878 w Paryżu) posunął się dalej, bo do XIV i XV wieków w rozprawie „Papstwo i swiaszczennaja Rimskaja Im-pierija”, a mianowany profesorem w Moskwie, wykładał w natłoczonej zwykle sali urządzenia feudalne. Wszyscy oni jednakże poza granicami Rossyi nie byli znani. Uczeń i następca ich, G er je (Guerrier), rozpoczął swój zawód rozprawą o rozwoju nauki historycznej („Oczerk raz-witija istoriczeskoj nauki”, 1886), a następnie ogłosił długi szereg study ów z XVIII w., z których zanotujemy walkę o tron polski po śmierci Augusta II: „Borba za polskij prestoł w 1733 godu”. W ściślejsze obcowanie z Zachodem, bo nietylko przez opracowanie tematów w bi

bliotekach i archiwach zagranicznych, ale przez ogłaszanie swoich zdobyczy naukowych w językach: francuskim, angielskim, niemieckim, wstąpili: Traczewskij (* 1843) o polityce ministra de Vergennes i o Fiirstenbundzie 1880), Winogradów (* 1854) „The Villainage in England” (1892) przez artykuły zamieszczane w ar-gielskiem „Athenaeum”, „Euglish Historical Review”, „Fortnightly Review”, w niemieckich „Forschungen zur deutsch. Gesch.” cie przez wykłady w oksfordzkim uniwersytecie: „Slavophilism and western ideas in Russia”; Maksym Ko wale wskij (* 1851), prawnik i socyolog w kierunku „historyczno-porównawczym”, autor licznych rozpraw w języku rossyjskim i studyów o prawie zwyczajowem rossyjskiem, zamieszczanych w „Nouv. Revue Historique de droit”, oraz dzieł, jak: „Tableau des origines et de l’évolution de la familie et de la propriété” (Sztokholm 1890); „Modern customs and ancient laws of Russia” (Londyn 1891) i t. d., miewał odczyty w Sztokholmie i w Oksfordzie, Mikołaj Gw. Karjejew(* 1850) wydał w tłómaczeniu francuskiem swoje stu-dyum o sprawie włościańskiej we Francyi w ostatniej ćwierci XVIII w. „Krestjanie i kre-stjanskij wopros w pośledniej czetwierti XVIII w.” (1879) i zamieścił w „Revue Historique“ 1893 „Causes de la chûte de la Pologne”, artykuł skrócony z obszerniejszego swego dzieła „Padienije Polszy” (1889; tłóm. polskie Straszewicza 1892), zawierający wykład zdań o tym fakcie historyków z całej Europy z dodaniem własnej tezy, że Prusy musiały dążyć do rozbiorów Polski, ponieważ same byłyby zagrożone rozbiorem przez Polskę (teza ta nie jest poparta dowodami i staje w sprzeczności nietylko z rzeczywi-stemi stosunkami w wiekach XVI i XVII, ale i z charakterem federacyjnym Rzeczypospolitej, uwydatnionym przez tego samego autora w Historycznym zarysie sejmu polskiego („Istoricze-skij oczerk polskawo siejma”, 1888). W „Kwartalniku Historycznym” 1901 r. tenże autor zamieścił swój odczyt „O studyach z zakresu Historyi Europy Zachodniej w Rossyi”, dokąd odsyłamy poszukującego obfitszych informacyj czytelnika. Goleniszczew Włodzimierz (* 1856) pozyskał uznanie pracami z egiptologii: „Sur un ancien conte égyptien” (1882); „Sur un ancien chapitre du Livre des Morts” (1880) i dotknął assyryologii, wydając „Opyt graficzeskawo raspo-łożenija assirijskawo słowarja” (1888), lecz zatrzymał się na 1-ym zeszycie. Nie było dotychczas przetłómaczone, lecz ze szczerem uznaniem przez historyków polskich przyjętem zostało studyum Mikołaja Lub o wic z a: „Istorija re-formacyi w Polsze” (1883). Wielkiej powagi używają u bizantynologów badania rossyjskich uczonych, szczególnie W. G. Wasilje wskiego (zmarł 1898), założyciela czasopisma p. t. „Wi-zantijskij Wremienuik”, i T. J. Uspienskiego,

Rumunowie mają też wielkie wydawnictwo źródeł, pod redakcyą barona H ur m u z a k i’ego, liczące już 20 tomów p. t. „Documente privitôre 2-e). la Istoria Românilor” i kilkunastu historyków, podejmujących badania szczegółowe. Wielką historyę krytyczną Wołoszczyzny rozpoczął w r.

1875 Hasdeu, lecz zabłąkał się w lingwistyce i nie wybrnął z początkowych dziejów. Sprawniejszym od niego jest Anatol Xénopol, do- uogólnienia i wytłómaczenia zasad, albo praw, starczający szczegółowych sprawozdań z ruchu rządzących działalnością rodzaju ludzkiego. Fi-

organizatora i dyrektora instytutu archeologicznego rossyjskiego w Konstantynopolu. — Inne narody słowiańskie, przechodząc przez wielkie niedole dziejowe, zawdzięczają najważniejsze prace dziejoznawcze pobratymcom uczonym, tworząc samodzielnie tylko pierwsze zbiory naukowe i prace przygotowawcze. Tak Serbowie mają tylko Set’kowicza „Istorija srb. naroda”, Pucicza „Spomenici srbski”, Daniczycza i pojedyńcze życiorysy; więcej ważą Czecha Szafarzy ka „Pamatky drevniho pisemnietvi Jihosla-vanûv” i prace Rossyan: Hilferdinga, Majkowa, oraz Niemców: Rankego „Serbien” i Kallau „Geschichte der Serben.—Z Bułgarów dał się poznać tylko wychowaniec uniwersytetu moskiewskiego a profesor charkowskiego Maryan Stepanowicz Drinow (* 1838 r.) pracami, pisanemi po bul-garsku i po rossyjsku, z których wymienimy: „Istorija bołgarskoj cerkwi” (1869), „O pro-ischożdienii bołgarskawo naroda”, „Jużnyje stawianie i Wizantija w X wiekie” (1876, rozprawa doktryzacyjna). O całej wszakże historyi tego narodu można powziąć wyobrażenie dopiero z dzieła Jireczka.— O Słoweńcach trzeba szukać wiadomości u ßumana „Die Slovenen” (1881) w „Archiv für Heimatskunde” lub w niemieckich pracach o Styryi (Muchara) Karyntyi (An-kershofena), Krainie (Dimitza), Gorycyi (Czörin-ga). — U Chorwatów zaletami naukowemi odznaczył się Fr. Raczki (f 1894 roku) w badaniach nad dziejami dawnemi aż do XV wieku; szczególnie cenione są jego dzieła o wieku i działalności św. Cyryla i Metodego oraz o Bogomi-lach i Patarenach, a Tadeusz Smiczyklas napisał 2-tomową Historyę Chorwacyi („Poviest hrvatska”); Wiekosław Kl aie z skreślił dzieje Bośni („Poviest Bosne”). Wydawnictwem źródeł trudni się Akademia Południowo-Słowiańska w Zagrzebiu, a wiele materyałów i rozpraw, dotyczących historyi całej Słowiańszczyzny południowej, znajduje się w znakomitym „Archiv für Slavische Philologie”, redagowanym przez Chorwata Watrosława Jagicza. — Sorabowie łużyccy, szczątkowa pozostałość wynarodowionej lub wytępionej Słowiańszczyzny Nadelbiańskiej, mogą się dowiadywać o przeszłości swojej z pism Hilferdinga, Pawińskiego („Połabskije Stawianie” 1872), Perwolfa („Germanizacya Słowian”), Wilhelma Bogusławskiego ( „ Dzieje Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej” 1887 i nast., 4 tomy).

naukowego do „Revue Historique”, występujący na kongresach historycznych ze swą teoryą o Dacyi Trajana; wydał ou „Histoire des Roumains de la Dacie Trajane” sięgającą do roku 1859 (Paryż 1896, 2 tomy), lecz dalekiem jeszcze jest to dzieło od osiągnionej w innych krajach pełności i ścisłości, gdy nie jest skompletowany i ustalony chronologicznie poczet panujących, co prawda, wielce pogmatwany skutkiem podlegania Mołdawii i Multau władzy królów węgierskich, polskich, sułtanów tureckich etc.

Madiarowie mają kronikarza Szymona Kéza już około 1200 r., „Chronicon Budense” od roku 1202, wydawnictwa źródłowe E dlich era (1849), F e j e r a 24-tomowy „ Codex Diplomaticus ” (1860 — 74), Nagy’ego (1865). Szczególnie ciekawe ze względu na wiadomości o pobycie Madya-rów pod Ałtajem, o Chazarach, Bułgarach nad-wołżańskich „Relationum Hungarorum cum oriente gentibusque orientalis originis Historia anti-quissima” hrabiego Ku un a (1893, 1895, 2 tomy) etc.; historye Węgier: hr. Mailatha (5 tomów), Horvath a (2 tomy i skrócona w 1 tomie 1876), Fesslera (1815 — 25, 10 tomów) po niemiecku. Przygotowując się do 1000-let-niego jubileuszu Akademia peszteńska zamierzyła w 10-u dziełach przedstawić całkowitą, krytyczną i godną dzisiejszego stanu wiedzy histo-ryę swego kraju. Wydawnictwo to rozpoczął świetnie Frâknoi dziełem, ogłoszonem w dwu językach, po madiarsku i po niemiecku, o Macieju Korwinie („Mathias Corvinus König von Ungarn” 1891), z obfitemi ilustracyami; najcenniejszą jego zaletę stanowi wytrawna krytyka i wyzwolenie się od szowinizmu, którym powodował się szczególnie Horvath. Ukazują się już inne monografie (Marczâli, Szalay’a), w wykonaniu tegoż planu pisane. Stauą się one przystęp-nemi, gdy wyjdą w przekładzie na język niemiecki.

Pomniejsze narody plemienia germańskiego mają najznakomitsze swoje dzieła historyczne w wydaniach niemieckich, jak: „Geschichte von Schweden” przez Gejiera i Carlsona (do r. 1706, tom VII), „Gesch. von Dänemark” przez Dahlmanna, „Gesch.v. Niederlanden” przez van Kämpen a, „ Gesch. Belgiens bis z. Anfang d. XIV Jhrs.” przez Pirenne’a (1889), wydana też po francusku 1900 r. Szwajcarowie zaliczają się też do H-i niemieckiej, francuskiej lub włoskiej. O pracach zaś Włochów na polu dziej oz naw-stwa powszechnego poinformuje Gabriele Rosa: „Storia Generale delle Storie” (1873, wydanie

T. K.

Historyozofia czyli Filozofia Historyi w obecnym stanie przedstawia się jako szereg systematów, które zostały uformowane ze spostrzeżeń nad faktami dziejowemi przez filozofów celem ujęcia tych faktów w najszersze możliwie

lozofowie tacy nie byli (przynajmniej w chwili układania swoich systematów) historykami, t. j. nie wykonali żadnej pracy naukowej historycznej; byli tylko uczniami historyków lub czytelnikami dzieł historycznych: więc posiedli większą lub mniejszą ilość wiadomości i nagromadzony przygodnie zasób materyału porządkowali, poddawali swemu rozumowaniu, określali, a nareszcie wieńczyli wnioskami coraz ogólniej sze-mi. Historycy zaś korzystali niejednokrotnie z ich zdolności analitycznych lub syntetycznych, ale też i psuli sobie własną robotę, ile razy zahaczyli o swej metodzie i zadaniach swojej nauki. Encyklopedya nasza zamieszcza wielkie sy-steinaty H-czne pod nazwiskami autorów; tu zrobimy zestawienie ryczałtowe, z krótką charakterystyką dla ogarnienia całości jednym rzutem oka. Zaczniemy od~ Platona, ponieważ, zdaniem naszem, on pierwszy zadał sobie pytanie: „jakiż-to był początek życia cywilizowanego?” i domyślał się przyszłości rodzaju ludzkiego. Pomysłów swych nie wyłożył w jednolitym jakimś traktacie, lecz można je znaleźć w czterech dziełach: Rzeczypospolitej (lib. VIII, p. 544— 569, IX, 578, 580), Prawach (lib. III p. 676— 685, 697—70-2, VI, 782), Tymeuszu (p. 21 C. D. E. 25) i Krytyaszu (p. 108 — 113). Dadzą się one ułożyć w następny całokształt: Zdarzała się nieraz zagłada ludzi przez wylewy wód (potopy), choroby i liczne inne przyczyny; zawsze jednak ocalała jakaś mała garstka pasterzy na szczytach gór i ta rozpoczynała swój zawód dziejowy od. stanu prostaczej naiwności i ubogiej mierności pod opieką bóstwa. Wśród ogromnego strasznego pustkowia pasterze ci żywili się wołami, może i kozami, i długo musieli czekać na wynalazki Dedala, Orfeusza, Palameda, Marsyasza, Olimpa, Amfiona—twórców muzyki i instrumentów muzycznych, oraz na umiejętność obrabiania kruszców, szczególnie żelaza. Wówczas nie mieli broni, a więc nie wojowali; kochali się wzajemnie i szukali przyjaznego uścisku, nasamprzód z powodu osamotnienia, a potem i dlatego, że nikomu nie brakowało mleka, mięsa, pościeli, odzieży i naczyń „przystawianych lub nieprzy-stawianych do ognia”. Tworzyły się rodziny pod rządem ojców (patryarchalnym); te rozmnożyły się z czasem, a gdy zeszły z gór na doliny i zabrały się do uprawy pól, musiały obrać jakichś mężów do ułożenia prawodawstwa ze zwyczajów rodowych. Wtedy powstały państwa z podziałem na stany (kapłanów, wojowników, rzemieślników, pasterzy, łowców, rolników), z u-rzędnikami pod zwierzchnią władzą jednego króla, albo też wielu osób, i potem już z kolei kształtować się będą: arystokracya, oligarchia, demokracya, ochlokracya czyli panowanie motło-chu, a w końcu tyrania. Przemiany tych form rządu odbywają się nieuchronnie najpierw skutkiem nieszczęśliwych małżeństw, zawieranych w chwili niestosownego zbiegu sfer (formuła

Kncyki. Powie. Hasto Zeum. 225 T XXIX

matematyczna, nader trudna do zrozumienia, znajduje się w Civ. VIII, 546 A. B. i C), a następnie skutkiem psucia się charakterów ludzkich przez długie używanie i nadużywanie władzy, jak to wykazuje Plato na monarchii perskiej, gdy po Cyrusie nastąpił Kambyzes, a po Daryu-szu Xerxes, tudzież na państwach greckich, szczególnie na Atenach, gdy podczas wojen perskich lud słuchał praw z taką uległością, jak śpiewacy słuchają laski koryfeusza, a po stu latach rząd stał się lichą teatrokracyą; duch niesforności rozszerzył się nie tylko na społeczeństwo ludzi wolnych, ale i na niewolników; brak grozy zrodził bezwstydność; w poniewierkę poszła władza ojcowska i powaga praw, przysiąg, obietnic, a nawet i bogów. Tyrania stanie się nareszcie „ostatnią chorobą”, po której nastąpi nowa katastrofa, niszcząca rodzaj ludzki. Nakreślony powyżej szereg przeobrażeń społecznych i państwowych da się jednak powstrzymać i zahamować na czas jakiś przez mądre prawodawstwo (wiadomo, że Plato napisał dwa obszerne dzieła prawodawcze i obmyślił nowe urządzenie państwa z rządem królewsko - filozoficznym, t. j. królów, którzyby zarazem byli filozofami, albo filozofów, którzyby posiadali władzę królewską). Wierzył nareszcie, że ludzkością i światem rządzi duch mądry, nie zaś przypadkowe zetknięcie cząstek materyi.— Pomysły Platona znalazły szerokie uznanie i rozpowszechnienie pomiędzy filozofami i historykami takimi nawet, jak Polibiusz. Zbijał je kategorycznie dopiero św. Augustyn (ob.), Ojciec Kościoła chrze-śeiańskiego, w czasach upadku cesarstwa Rzymskiego i wierzeń pogańskich. Zaprzeczył on mianowicie twierdzeniom, jakoby rodzaj ludzki nie miał początku, ni końca, i że świat zachodzący ma ustępować miejsca nowemu, wschodzącemu, czyli, że ma się odbywać nieustanne kołowanie (circumitus). Lepsze od wszystkich pogańskich źródło wiedzy znajduje się w Piśmie Ś-tem. A więc rodzaj ludzki poczyna się od Adama, którego potomkowie stali się założycielami dwu społeczeństw: Kain ziemskiego, Set niebieskiego czyli Bożego. Historya rozwija się odpowiednio do siedmiu dni stworzenia świata; imiona patryar-chów i wypadki w życiu ludu wybranego, Izraelskiego, są prefiguracyami Chrystusa Pana lub Kościoła. Upłynęło pięć epok przed narodzeniem Chrystusa Pana, szósta zaczęła się wraz z chrystyanizmem, siódmą i ostatnią stanie się Królestwo Niebieskie, które już końca mieć nie będzie („De Civitate Dei” XII, 13, 14, 19; XV, 17, 18, 20; XVI, 2, 28, 31, 35, 43; XVII, 3, 4, 8, 12; XX, 11, 30). System pojęć św. Augustyna, silną logiką w nierozerwalną całość spojony i gorącą wiarą porywający, zapanował nad umysłami ludów średniowiecznych wszechwładnie. Gdy barbarzyńcy nabyli wprawy w pisaniu i rozmnożyły się kroniki, znalazł się w XII w. kronikarz-filozof. Był to biskup i mnich wy-

Ale

sokiego rodu, brat przyrodni cesarza Konrada III, i Otton Freisingeński (f 1158), autor obszernej Kroniki (Chronicon). Zna on i powtarza powyższe wywody H-czne, ale dodaje ponure pes-symistyczne oświetlenie pod wpływem Orozyu-sza, który na początku swoich Hi sto ryj umieścił grzech jako początek nędzy ludzkiej (ini-tium miseriae hominum ab initio peccantis hominis). W oczach Ottona Historya jest nie tyle opowieścią o sprawach spełnionych, ile o nieszczęściach, tworzących rodzaj tragiedyi i przejmujących ducha goryczą. Przed narodzeniem Chrystusa Pana cały świat, oprócz samych tylko Izraelitów, zostawał pod władzą dyabła. Rzym starożytny był rodzonym bratem Babilonu, lecz został zwyciężony przez Kościół i odtąd stał się siedliskiem księcia Apostołów, skutkiem zepsucia natury ludzkiej dzieją się i teraz grzechy, za które Pan Bóg wymierza sprawiedliwe kary i poniża mocarzy. Nawet w stolicy świata, t. j. w Rzymie, objawia się nędza (miseria) i zagraża zgubą całemu ciału. Ideałem szczęścia jest życie zakonnika w klasztorze, albo pustelnika w pieczarze, na puszczy, pod golem niebem, wśród dzikich zwierząt, o głodzie i chłodzie, lub na upale; oni bowiem okazują się już nie ludźmi, ale raczej współmieszkańcami niebieskiego dworu. Nareszcie w księdze VIII rozwodzi się Otton nad końcem świata, czerpiąc domysły swoje z Daniela, z Apokalipsy, czasem z Platona, i snując obrazy nieba z najwyższem zajęciem, ponieważ jest przekonany, że żyje w ostatnich już czasach („Nos tanquam in fine temporum constitué” w „Prologus ad Isingrimum” ed. Pertz p. 118). H-ę św. Augustyna powtórzył jeszcze raz Bossuet około 1680 roku w swoim „Discours sur l’Histoire Universelle”, ale ją zepsuł, przystosowując do czasów nowożytnych i do królów francuskich po upływie dwunastu wieków historycznych od upadku cesarstwa Rzymskiego i przy odmiennym stanie wiedzy w Europie (ob. t. IX str. 233 — 237). Słusznie nazwał swe dzieło „Nową Nauką” (La Scienza Nuova) Vico, wydrukowaną poraź pierwszy w 1725, po raz drugi z dużemi przeróbkami w 1730, a w ostatnim roku życia autora, 1744, poraź czwarty. Obeznany z filozofami dawnymi i nowożytnymi, jak Gassendi, Kartezyusz, Pascal, Malebranche, Locke, nad wszystkich ceni Platona i Bacona Werulamskiego, ponieważ pierwszy przedstawiał człowieka, jakim być powinien, drugi zaś uporządkował cały świat nauk i wynalazł metodę badania: videre, cogitare. Stosując tę metodę, zamierzył Vico nakreślić Historyę Idealną Wiekuistą (la Storia Ideal Eter-na), która ma nam wytłómaczyć niezmienne i nieodwołalne „corso” czyli przebieg życia wszelkich narodów przez trzy okresy (boski, bohaterski i ludzki—degli Dei, degli Eroi e degli Uomini) z woli Ducha „zawsze wyższego ponad szczegółowe cele, jakie zakłada sobie człowiek

pojedynczy”, oraz „ricorsi” czyli powroty Ludzkości na tę samą dawniej przebieżoną drogę» gdy każdy naród dawniejszy zakończy swoje „corso” upadkiem przez wewnętrzne zepsucie, przez poddanie się namiętnościom pychy, zazdrości, chciwości, zniewieściałości i zbytku. Wówczas Opatrzność, nie znajdując już lekarstwa wewnętrznego, stosuje zewnętrzne, t. j. poddaje zepsuty naród pod rządy innego, lepszego narodu, drogą podboju. Ten lepszy z czasem ulegnie podobnemu losowi, przebiegłszy swoje „corso” i znowu nastąpi „ricorso” i tak do nieskończoności. W księdze 3-eiej Vico okazał pierwsze „corso” na dziejach Greków i Rzymian z niezwykłą bystrością spostrzeżeń i krytyki, chociaż bez ścisłego rozgraniczania trzech okresów. Ricorso stanowi przedmiot księgi 4-ej, obejmującej Europę nowożytną, a raczej średniowieczną, ale nieznajomość faktów i błędne skojarzenie feudalizmu germańskiego z prawem rzymskiem pozbawiają cały wywód wartości naukowej i logicznej. Niemal spółcześnie Leibniz w swojej Teodycei (1710) dotykał zagadnień histerycznych, roztrząsając kwestyę wolnej woli człowieka (np. II, 136—147), lecz zbijając zdanie Bayle’a, jakoby Historya była zbiorem zbrodni i nieszczęść rodzaju ludzkiego, posuwa się aż do przesadnego wymagania w przeciwnym kierunku, aby Historya, „podobnie jak poezya, uczyła mądrości i cnoty na przykładach, wadę zaś przedstawiała w ten sposób, iżby budziła do niej wstręt i chęć unikania jej” (II, 148). Szczęściem nie stosował tej moralizatorsko - pedagogicznej definicyi do własnych prac historycznych, mianowicie do wydawnictwa aktów, tak pożytecznych i potrzebnych dla badaczy. W części trzeciej Teodycei Leibniz rozwija tezę filozoficzną, że wszechświat nasz jest najlepszym ze wszystkich możliwych światów. Tę „optymistyczną” tezę stosuje też do „Historyi naszego świata”, do „księgi jego przeznaczeń”. W sen-nem marzeniu jakiegoś Teodora mieszkanie człowieka przedstawia się w postaci piramidy, w której pokoje stają się coraz piękniejszemi w miarę posuwania się ku górze; są to światy coraz doskonalsze, a na szczycie, na wysokości nieskończonej, będzie najpiękniejszy (III, 416). Stąd mogą czerpać historycy ideę nieustannego i nieskończonego postępu, autor jednakże nie przeprowadził jej przez materyał dziejoznawczy. Idea ta jest cechą kierunku odmiennego od idei kołowania czyli powrotnych przebiegów rozwiniętej przez Platona i Vieo. W Anglii działał na umysły obraz pierwotnego społeczeństwa, wystawiony przez Locke’a w jego „Essay on civil government” (1690) i lord Bolingbroke, mąż stanu-, a zarazem filozof - deista, sceptyk, wygłasza o Historyi zdania zbliżające ją do polityki: wysławia on klasyczne czasy Rzymu i pierwszą księgę Historyi Florenckiej Machia-velli’ego, Historya bowiem powinna być filozofią,

w polityce, prawie, pedagogice, poezyi etc., lecz najmniej wywarły wrażenia na historyków. Już od r. 1776 współziomek jego Iselin ogłasza w powtarzanych co roku edycyach (w Bazylei 3 i w Lipsku 2 za życia autora) „Ueber die Geschichte der Menschheit”

działającą przez przykłady („Letters on the study of history” 1735, wydanie nowe 1889). Znał się z nim od r. 1719 Voltaire, twórca wyrażenia: „Filozofia Historyi” (Philosophie de l’hi-stoire), użytego w przedmowie do słynnego dzieła: „Essai sur les moeurs et l'esprit des nations” (1758), oraz w napisie mniejszej książki, wydanej w 1765 r. pod pseudonimem L’abbé Bazin; treść jednak tego nowego terminu sprowadza się do czytania dzieł historycznych okiem filozofa (lire en philosophe). Przebiega też wszystkie nieomal kraje kuli ziemskiej; wprowadza mnóstwo faktów z historyi wszystkich narodów historycznych, przekraczając nawet zakreślone swemu dziełu granice—od Karola W-go do Ludwika XIII, ale takich tylko faktów, które się nadają do wyrozumienia drogi, jaką przechodziła ludzkość od stanu dzikości zwierząt gromadnych (des animaux qui vivent en troupe) do stanu „ugrzecznienia” (la politesse du peuple); sądzi je podług wskazówek zdrowego rozsądku i praw człowieczeństwa (droits de l’humanité); nie buduje wszakże jednolitego systematu pojęć i określeń, a nawet uwłacza zasadzie prawidłowości procesu historycznego, odwołując się nieraz do ślepego losu, szczęścia (fortune), trafu (Sa Majesté le Hasard), przypisując ważne wypadki błahym przyczynom, jak np. rozerwanie potężnej i zwycięskiej koalicyi w 1711 r. szklance wody, wylanej na suknię pani Masham i parze rękawiczek lady Marlborough, których ona dać nie chciała królowej Annie. Jest Voltaire raczej historykiem, krytykiem i pragmatykiem niż Hi-storyozofem. Można więc przyznać słuszność Niemcom, jeśli rzeczywistym twórcą H-i mienią Herdera za jego „Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit” (1784; w tłómaczeniu Bychowca: „Pomysły do filozofii dziejów rodu ludzkiego” 1838), tu bowiem główna idea nieskończonego doskonalenia się ludzi, dochodzenia do „człowieczeństwa” (Humanität) i do szczęścia względnego rozwija się w najrozleglejszym zakresie: od przyrodniczych wniosków o stosunku kuli ziemskiej do innych planet, o stosunku człowieka do innych stworzeń ziemskich, o właściwościach fizycznych i psychicznych organizmu ludzkiego, przez całe pasmo prac dziejowych w Chinach, Indyach, Persyi, Judei, Grecyi, Rzymie, w Europie Średniowiecznej i Nowożytnej aż do przewidzenia, że z czasem ludzkość przetworzy się w inne, doskoualsze i wyższe, istoty. Doskonalenie się ducha ludzkiego nazwał Herder kulturą, porównywając je z uprawą roli (sam wyraz jednakże pojawił się o parę lat wcześniej w tytule dzieła Adelunga „Geschichte der Kultur” 1782). Nadzieję wyższego udoskonalenia w przyszłości pokłada w Bogu. Czułością w wysłowieniu różni się od Woltera, a zbliża się do Rousseau’a. Ten mędrzec genewski spłodził paradoksalne doktryny: o szczęśliwym stanie natury i o społecznej umowie. Zapanowały one

historyozoficzną rozprawkę w 2-u małych tomikach, w której kreśli stan natury bynajmniej nie powabnie, opisami dzikich plemion Australii podług doniesień podróżników, a zamiast umowy społecznej widzi początki uspołecznienia w związku małżeńskim, opartym wedle mody spółczesuej na „pięknej namiętności” (schöne Leidenschaft). Resztki barbarzyństwa znajduje i dokoła siebie, lecz żywi wiarę, że znikną w przyszłości; wzywa monarchów i wszelkie rządy, aby się starały przybliżyć ludom okres pomyślności, dobrobytu i szczęścia.—Z niezwykłem mistrzostwem przedstawił ideę postępu Turgot w „Discours sur le progrès de l’esprit humain” (1750), uwidaczniając ją w związku wieków i pokoleń, wyjaśniając warunki, w jakich mogą działać genialni ludzie: Kolumb, Newton, Corneille i t. p. Wynajduje trzy fazy umysłowej działalności człowieka: w pierwszej, kiedy nie był jeszcze poznany związek zjawisk fizycznych, człowiek przypisywał wszystko bogom; w drugiej ukazali się filozofowie, którzy zdobyli się na abstrakcyjne określenia istoty rzeczy i wolności; w trzeciej stało się możliwem sprawdzanie hypotez przez rozumowauie matematyczne i przez doświadczenie. Jego przyjaciel i wielbiciel, Condorcet, podjął ponownie to samo zadanie w „Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain” (1795), lecz nie tak udat-nie, naprzód dlatego, że pisał pośpiesznie i bez książek, ukrywając się przed terrorystami w domu pani Vernet, a potem, że uległ jednostronnym i krańcowym naukom rewolucyonistów. Nienawiść do Kościoła i religii odebrała mu rozumienie Wieków Średnich, a materyalistyczue doktryny zasłoniły przed jego oczyma doniosłość wysileń duchowych. Dla niego równość pomiędzy ludźmi więcej waży od wolności; ułożona przez niego formuła postępu składa się: 1) z dążenia do osiągnienia równości pomiędzy narodami, 2) pomiędzy członkami jednego narodu i 3) do udoskonalenia się każdego człowieka. Nie dba on o wielkich ludzi, przewodników i wynalazców; zwraca uwagę jedynie na pospólstwo, na masy ludności. Przebieg historyi przypisuje następnym czynnikom: zdolnościom człowieka, zewnętrznym wpływom przyrody, wzajemnemu oddziaływaniu na siebie ludzi w społeczeństwie i pierwszym zdobyczom kultury. Kierunek ten został pogłębiony i rozwinięty przez twórcę pozytywizmu, Augusta Comte’a, który w swoim „Cours de philosophie positive” (1830—1842), utworzywszy Socyologię czyli Fizykę Społeczną z podziałem na Statykę i Dynamikę, umieścił H-ę w Dynamice Społecznej, związał postęp dziejowy ludzkości z ewolucyą całej przyrody organicznej, pokusił się o wynalezienie prawa, któremu podlega rozwój rozumu ludzkiego. Takie prawo „wielkie zasadnicze” wyraża się, jak mniemał, kolej nem następstwem trzecli stanów: teologicznego czyli fikcyjnego, metafizycznego czyli abstrakcyjnego, i naukowego czyli pozytywnego (t. I s. 8—10, IV s. 442, 463). Poświęcił trzecią część całego dzieła (tomy V i VI) na „studyum krytyczne rozwoju cywilizacyi”, żeby zastosować swój wynalazek do faktów, dobieranych z antropologii i z Historyi Powszechnej od najdawniejszych czasów aż do połowy XIX wieku. Spostrzeżenia i wywody jego nie zadowolniły historyków (ob. tom XIII str. 203—207), lecz pomysł „praw” historycznych obiegł wszystkie kraje cywilizowane, dostał się do szerokich kół intelligencyi i stał się jednem z najdonośniejszych haseł w ruchu filozoficznym. Z filozofów i z całej wiedzy XVIII wieku korzystał Polak Hugo Kołłątaj, pisząc „Rozbiór krytyczny zasad Historyi o początkach rodzaju ludzkiego” (1805); z doskonałem umiarkowaniem sprzeczności, z przedziwną jasnością rozumowania i wysłowienia snuł swoje wnioski o prahi-storyi, lecz praca jego zmarnowała się wśród nieszczęść narodowych, ponieważ spoczywała w rękopiśmie lat 37 i wyszła w druku wtedy, gdy postać nauk zmieniła się znacznie (wydał Kojsiewicz 1842). Podobnie H. Stanisława Sta-szyca (f 1826), zawarta w „poemacie dydaktycznym” p. t. „Ród ludzki” (1819), nie doszła do publiczności, ponieważ edycya spaloną została z rozkazu wyższej władzy i obecnie istnieje zaledwie kilka ocalonych egzemplarzy. Jego przegląd wypadków i działaczy dziejowych, posunięty aż do kwestyj bieżących XIX wieku, mógł w istocie poruszyć gniewy władzców, może i teraz wywoływać rozmaite protestacye ze strony filozofów, socyologów, historyków: ale stała się przecież wielka krzywda spółczesnemu pokoleniu, gdy pozbawiono je takich, np. pojęć: „Świat; ma pewne stałe prawa; jest w nim moc jedna, odwieczna i nieustannie działająca; ta przymusza wszystkie jestestwa do zachowywania praw ogólnych. Jestestwa zaś, które do ich zachowywania są niezdatne, taż moc rozęzynia i znowu w pierwiastków niezmierność dopotąd zwraca, dopokąd jej nie złożą istoty zupełnie ustosunkowane do pełnienia ustaw jej przeznaczenia... Historya rodu ludzkiego, jego cywili-zacya (wyraz użyty przed Guizotem) czyli ludzkie społeczeństwa, chociaż na tyle podzielone rozmaitych narodów, różniących się początkiem, krajów strefami: przecież znajduje się w nich wszędzie jeden stały systémat, jedne zasady i jednakowe od tych zasad zdarzają się zboczenia... We wszystkich społecznościach ludzkich są rodziny, jest własność rzeczy, jest rzecz publiczna, są prawa i sądy, jest moc rządząca, jest tego wszystkiego jakaś religijna podstawa...

jest stosunek zewnętrzny narodów z narodami— to główne cywilizacyi zasady... Dzieje ludzkie są wielką, nieprzerwaną walką cywilizacyi przeciwko wszystkim do jej rozwijania się i do jej postępu oporom”. — Tymczasem kongres Wiedeński zamknął epokę burz Wielkiej Re-wolucyi francuskiej; zaraz też podnieśli głos bojownicy reakcyi i zachowawcy. Do najwybitniejszych należał K. W. Fr. von Schlegel (1772 — 1829), znawca literatury i języków indoeuropejskich, obeznany przytem z hi-storyą i filozofią. Wyłożył on w Wiedniu w 1828 r. w 18-u odczytach „Philosophie der Geschichte” (2 tomy), zamierzając uwydatnić i uzasadnić kierownictwo ręki Bożej oraz walkę z niewidzialnemi potęgami; wyraża nadzieję, że przy ostatecznem religijnem odrodzeniu państwa i nauki sprawa Boża czyli sprawa chrystyaniz-mu odniesie zupełne zwycięstwo na ziemi i tryumf święcić będzie. Potępia rewolucyonistów, illumi-natów, carbonarich i liberalistów, oświadcza się przeciwko absolutowi, t. j. przeciwko filozofii spółczesnego sobie Hegla. Własnego systematu nie buduje, tłómaczy tylko ze swego punktu widzenia szeregi faktów historycznych, powtarzając niejednokrotnie pomysły św. Augustyna. Drugim przedstawicielem religijnego filozofowania nad dziejami ludzkości był Görres, którego zasady do dziś-dnia są pielęgnowane i krzewione przez całe Towarzystwo naukowe, Görres-gesellschaft w Monachium za pomocą wydawnictwa własnego („Historisches Jahrbuch d. Gör-resgesellschaft”) od r. 1880. Nowym i subtelnie zbudowanym systematem zabłysnął ksiądz Gioberti w rozprawie „Idea del progresso” (Opere inedite, 1857, wyd. pośmiertne; zarys był podany za życia autora w 1845: „Del pri-mato civile e morale degli Italiani”). Postęp historyczny odbywa się w linii nie prostej, lecz spiralnej: więc nie jest ciągły, nieustanny, w życiu bowiem widzimy obok zjawisk postępowych zacofanie. W społeczeństwie działają wciąż dwie siły: moralna, łącząca ludzi ideą, miłością, poświęceniem, i fizyczna, rozpraszająca ich zmysłowością, egoizmem, nienawistnemi uczuciami. Teraźniejszość jest węzłem pomiędzy przeszłością i przyszłością. Psychologicznie dają się rozróżnić trzy okresy w rozwoju człowieka: „epoca intuitiva, imaginativa, sensitiva”. Etnograficznie różnią się rasy: czarna, murzyńska, jest przedstawicielką fetyszyzmu i politeizmu; żółta, mongolska—emanatyzmu i panteizmu; biała, kaukaska, jest monoteistyczna. Dyalektycznie spółczesność i następczość dają się skojarzyć przez ustanowioną pierwotnie harmonię czyli porządek wszechświatowy, kosmiczny. Ze spostrzeżeń historycznych autor wnioskuje, że Francya jest twórczynią demokracyi, Rossya—samowładz-twa, a Włochy są i będą kapłaństwem Europy (sacerdotium Europae). Starannem opracowaniem systematów H-i w duchu religijnym odzna-

cza się Grupp „System und Geschichte der Kultur” (1892, 2 t.), we Francyi zaś de Rougemont „Les deux cités, la philosophie de l’histoire aux différents âges de l’humanité”

dzieło ducha, zakon woli i wolności. Słowianom przypaść ma przewodnictwo duchowe w tym trzecim właśnie okresie (ob. tom XII str. 1008 —1011). Podobnie przeznaczali Słowianom wielkie posłannictwo odrodzenia filozofii i cywiliza-cyi Trentowski w swoim „Panteonie wiedzy ludzkiej” (1873—1881), przyznający Heglowi tylko wykonanie dzieła spekulacyi, lecz nie całkowitej filozofii, łączący swoją dyalektykę z mes-syanizmem poety Krasińskiego (II, 223—252) i Hoene-Wrońskiego, wielkiego matematyka, który napisał też „Philosophie absolue de l’histoire ou genèse de l’humanité, historiosophie, ou science de l’histoire” (1852, Paryż 2 tomy), prócz odezw, listów i kilku dzieł messyanicznych.— Pomiędzy Heglem a Comte’m nie istniał żaden stosunek umysłowy, pierwszy bowiem zmarł (w r. 1831) przed ogłoszeniem Kursu Filozofii Pozytywnej, drugi zaś nie dowiedział się o Filozofii Historyi, zapewne skutkiem przepisanej sobie samemu „hygieny mózgowej” t. j. zaniechania wszelkiej lektury; oddzielnie też działały ich sy8tematy na umysłowość europejską. Heglowski idealizm panował po śmierci mistrza przez ćwierć wieku; potem przewodniczą władzę posiadł pozytywizm, tłómaezony i modyfikowany wielorako przez zwolenników Comte'a. Datę przełomu oznaczyć można rokiem 1859, kiedy się ukazały w Anglii dwa dzieła, wywierające potężne wrażenie: 1) Darwina o powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymywaniu się ras doskonalszych w walce o byt i 2) Buckle’a Historya cywilizacyi w Anglii. Darwin (ob.) snuł swoje teorye w zakresie przyrodoznawstwa, ale zaciekawił niemi historyków przez badanie przemiany gatunków, przez szeroki zarys ewolucyi całego świata organicznego, a wreszcie przez roztrząsanie kwestyi O pochodzeniu człowieka i o doborze płciowym (1870). Buckie był uczniem przyrodników i przejął się takiem dla nich uwielbieniem, że ich metody zalecał historykom, a nadto, przyjąwszy łatwowiernie statystyczne opracowanie Quetelet’a za rzeczywistą „Fizykę społeczną”, zapragnął szukać nowych praw, rządzących czynnościami człowieka i całych społeczeństw, żeby Historyi (opowiadającej) nadać cechę nauki. Chociaż próba jego nie została ani wykończoną, ani uzasadnioną i spotkała się z jednomyślnym protestem historyków zawodowych (monografistów): jednakże stała się hasłem dla zmordowanych przystosowywaniem absolutu umysłów do zasilenia H-i świeżym materyałem. Posypały się tedy mniej więcej rozległe lub głębokie konstrukcye H-czne. Bagehot w dziełku „Physics and Politics” (1872; w przekładzie polskim: „O początku narodów” 1875) zastosował Darwinowskie określenia walki o byt, dziedziczności, ewolucyi do pierwocin społeczeństw ludzkich, przybrał do pomocy porów-

(1874, 2 t.). Wysoki nastrój religijny przenika też H-ę belgijskiego autora, F. Laurenfa, zawartą w 18-ym tomie olbrzymiego dzieła: „Histoire du droit de gens et des relations internationales. Etudes sur l’histoire de l’humanité”

(1870).—Wpływ filozofii idealnej na H-ę zaczyna się od Kanta; od krótkiej jego rozprawki p. t. „Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht” (1784). Tu prawidłowość ruchu dziejowego przy pozornej wolności popędów i czynów człowieka tłómaczy się za pomocą organizacyi państwowej. Jest to pomysł rzucony prawie intuicyjnie, nie przeprowadzony przez żadną grupę faktów. Dopiero Hegel w Prelekcyach, wygłaszanych w 1822 do 1831 r. i wydanych p. t. „Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte”, dał obszerny przegląd faktów z dziejów świata starożytnego i pobież-niejszy do końca XVIII wieku, a wytłómaczył je, posługując się pomysłami poprzedników (rządami Opatrzności teologów, corsi e ricorsi Vico, wpływami przyrody Herdera), ale poddał je pod własny system dyalektyczny z jednością pierwotną, rozwojem przeciwieństw i ostatecz-nem ich zjednoczeniem w idei ducha narodowego, z duchów zaś narodowych wyprowadzał Duch Świata (Weltgeist). Historyę Powszechną określał jako rozwój pojęcia wolności, lecz tę wolność mieścił w państwie, które jest objawem boskiej idei na ziemi, i opiera się na połączeniu przedmiotowej woli z ogólną wolą w prawie, a zatem staje się prawdą. Piastunami ducha dziejowego we współczesnej, czwartej, najwyższej jego fazie są Germanowie. Słowianom odmawia miejsca w swojej H-i, ponieważ nie wystąpili dotychczas w szeregu kształtów rozumowych świata, jako moment samoistny, a czy to nastąpi w przyszłości? badać nie chce, ponieważ Historya ma do czynienia tylko z przeszłością (ob. T. XXVIII, str. 552—9). Przeciwko takiemu upośledzeniu wystąpił Słowianin - Polak, August hr. Cieszkowski, w rozprawach: „Prolegomena zur Historiosophie” (1838), napisanej po niemiecku, oraz „Ojcze-nasz” (1848) i „Drogi ducha” (1863) po polsku. Wynurzając uwielbienie dla Hegla, nazywając go Fidyaszem filozofii, zarzuca mu jednakże dwa uchybienia: podział Historyi na cztery, nie na trzy, okresy i wyłączenie przyszłości z konstrukcyi filozoficznej; sam przekształca dotychczasową Fiiozofię Historyi na H-ę w ten sposób, że tworzy trzy epoki odpowiednio do wzoru dyalektycznego: pierwszą ma być świat starożytny Adama, jako thesis, byt, pogrążanie; drugą—świat chrześciański od Chrystusa Pana do dziś-dnia, jako antithesis, myśl, oderwanie; trzecią ma być przyszłość, z Para- nawczo-prawnieze wywody sir H. Maine’a o matry-kletem, jako synteza, skojarzenie, czyn, wolne ! archii i osiągnął kilka bystrych spostrzeżeń lub

domysłów o stanie dzikich gromad, o zwycięstwie plemion zorganizowanych rodowo nad bez-ładnemi, o tworzenia się narodów przez wojny i przez wielkie wojownicze przymioty, o zacofaniu tych plemion, które mieszkają na wyspach, lub w głębi Afryki t. j. w krainach odosobnionych, bezpiecznych. Porusza następnie pojęcie postępu, który jest wyjątkowym objawem dzielności narodów historycznych wśród większości rodzaju ludzkiego, żyjącej w nieruchomej stagna-cyi. Gdy zwycięzcy zorganizują swe państwa pod jakiemiś formami rządu, postęp objawi się w tych, które posiadają rząd z rozprawami, t. j. ze zgromadzeniami obradującemi; autor zagląda i do dzisiejszych urządzeń państwowych: najwyższe zalety przyznaje angielskim. Zresztą nie kusi się o zbudowanie całkowitego systemu H-cz-nego, a nawet wyraźnie oświadcza, że nie śmie rozważać moralności, religii i „kunsztów szlachetniejszych”, ponieważ poprzednio zbadać trzeba „prawa prostego materyalnego sposobu życia i doczesnego dobrobytu”. Buckie pozyskał sobie licznych zwolenników we Włoszech w czasie gdy się dokonywało zjednoczenie i nasuwała się pilna potrzeba organizowania nowego królestwa przez prawa. Tak, wkrótce po r. 1870 występują: Villari z mową „Filosofia positiva e il metodo storico”, G a beli i z książką: „L’uomo e le scienze morali”, Neapolitańczyk N. Mar-selli z 1-ym tomem zakreślonego na 5 tomów dzieła: „La scienza della Storia” (1873). Ten żarliwy patryota, wyznający, że „miłość dla Italii jest w nim potężniejszą od poddania się Kościołowi”, mniema, że powstanie nowa cywiliza-cya włoska najswobodniejsza (liberissima), niezależna od jakiejkolwiek określonej formy religijnej, lecz z chrystyanizmu czerpiąca poczucie moralne, a z metafizyki zdolność rozważania wielkich zagadnień ludzkości i poszukiwania ideału, ufundowana na nauce tak, iżby „piramida naszych idei wznosiła się na ziemi, a nie zwieszała się z nieba”. „Historya będzie Biblią nowoczesną” (,str. 395 i XI—XVI). Żąda, aby nauka Historyi zmieniła się na Historyę Naukową (la storia scientifica), z wyjaśnieniem faktów dedukcyjnie à priori, oraz indukcyjnie à posteriori—i spodziewa się, że taka przemiana dokona się pod wpływem pozytywizmu Buckle’a (s. 342 348), czyni jednakże zastrzeżenie przeciwko niemu na korzyść „wszystkich praw ducha” (s. 384, 387). We Francyi przejął i zmodyfikował Buckle’a Henryk Taine. Nietylko w przedmowie do Literatury angielskiej, ale i w artykule, podanym do „Revue Germanique et Française” (1863, t. XXVII str. 625—649), wyłożył on swoją teoryę psychologiczną. Żąda od dziejopisa najpierw, aby na pożółkłych kartach rękopisu, lub w jakimś szczątku wypatrzył „oczyma własnej swej głowy” człowieka żywego, działającego, z przyzwyczajeniami, namiętnościami, rysami twarzy i głosem, jak ten, któregośmy przed chwilą spotkali na ulicy. Potem każe szukać „człowieka niewidzialnego” t. j. duszy, uczuć i pojęć wedle zasad psychologii, datującej swój rozwój od Herdera, Ottfrieda Miillera, Goethego aż do Carlyle’a i Sainte-Beuve’a, którzy dosięgli doskonałości (w „Cromwellu” i „Port-Ro-yal”). Cały system namiętności i czynów, wszystkie warunki pokoju i bezpieczeństwa publicznego, wszystkie źródła pracy tkwią w przejściu od wyobrażeń do zamierzenia czynu. Taki jest „mechanizm Historyi ludzkiej”. Na wytworzenie zasadniczych cech istoty moralnej człowieka składają się trzy czynniki: rasa, środowisko (le milieu) i chwila. Rasa — to są właściwości budowy ciała i temperamentu, naprzykład Ary ów, zamieszkujących ogromną przestrzeń od Gangesu aż do Hebrydów; środowisko — to są wpływy fizyczne i społeczue, np. klimat Grecyi lub Germanii, polityka wojownicza Rzymu starożytnego, lub artyzm Włoch nowożytnych; chwila jest wyrazem ruchu i oznacza dany moment w rozwoju i działaniu sił. W każdej epoce panuje pewny model ideałów, który pokrywa świat dziełami bezwiednie systema-tycznemi, potem slabieje, wymiera i ustępuje nowej idei. Podług tego „prawa” tworzą się wielkie prądy dziejowe: Odrodzenie, mistycyzm szkoły Aleksandryjskiej, mytologie germańskie, iudyjskie, greckie. Jak w mechanice, tak i w Historyi skutek jest wypadkową wielkości i kierunku sił składowych, tylko nie dającą się ująć we wzór matematyczny, określaną przeto wyrażeniem literackiem. Autor spodziewa się, że na tej drodze potrafi wynaleźć prawa, rządzące całemi grupami wypadków, i przewidywać przyszłość, głównie przez studya psychologiczne, przeprowadzane na literaturach. Benloew oparł swoje „Les lois de 1’Histoire” (1881) na „fazach ideału w dziejach rodzaju ludzkiego” i dzielił czas historyczny na cykle: porządku w sile 4242 — 1200 lat przed Chr., ideału Piękna 1200 — 300 lat przed Chr., ideału Dobra do 1200 r, po Chr., t. j. do wytworzenia się cnót rycerskich, dążenia do Prawdy 1200 — 1800; cykl dzisiejszy jest urzeczywistnieniem Ideału Prawdy. Cykle te illustruje autor faktami pobieżnie i bez głębszej znajomości materyału dziejoznawczego. Mou-geolle: „Les problèmes de 1’Histoire” (1886) poddaje człowieka działaniu sił przyrody aż do unicestwienia jego osobistej indywidualnej twórczości, przeciwko czemu zaprotestował Dra-peyron: „La théorie du milieu en Histoire et la hiérarchie des causes historiques” (w „Rev. de géographie”, 1886, mars). Le Bon „Les lois psychologiques de l’évolution des peuples” (1894, tłómaczone na polski w „Bibl. dzieł Wyborowych”) widzi w rasie jedność psychologiczną i czyni wielkość narodu zależną od potęgi jego duszy zbiorowej. Próbę skojarzenia wyników nauki, filozofii, socyologii XIX w. zrobił Jan Izoulet: „La cité moderne et la métaphy-

sique de la sociologie” (1894). Sądzi on, że rodniczych, a w ostatnim rozdziale kreśli przy-Historya nigdy jeszcze nie zwiastowała społe- szłość Europy: że „dąży spiesznie, by stad się czeństwu takich niebezpieczeństw, jak dzisiaj, tem, czem są Chiny”, gdzie wszyscy mieszkań-gdy zachodzi możliwość zgnębienia wyborowej czę- cy umieją czytać i pisać, gdzie od kilku tysię-ści społeczeństwa przez tłum (l’éviction de 1’Eli- cy lat istnieje system udzielania urzędów na te par la Foule); oddałby chętnie życie swoje, gdyby mógł o połowę chociażby osłabić zbliżanie się tej klęski, zagrażającej zaprzepaszczeniem cy-wilizacyi Zachodniej na całe stulecia (str. VII—

podstawie egzaminów państwowych, a więc wedle uzdolnienia umysłowego, a piękniejszej jeszcze może oczekiwać przyszłości od chrystyaniz-mu, który budzi wzajemną między ludźmi życzliwość i głębsze niż buddaizm uczucie religijne. Dean (1879) widzi w cywilizacyi sześć elementów: przemysł, religię, rząd, społeczeństwo, filozofię i sztukę; wzorowo łączą się one i współdziałają w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. Objawił się też i kierunek teologiczny: Edwards zasłużył na tytuł amerykańskiego Augustyna swoją Historyą Odkupienia („History of Redemption” 1874), a Schedd w prelekcyach o filozofii Historyi za punkt wyjścia bierze upadek człowieka przez grzech pierworodny. — W Rossyi M. Stasiulewicz sprawozdawczo charakteryzował wybitniejsze systematy H-czne, dzieląc je na dwie wielkie grupy: teoryj wiekuistego postępu w dziele p. t. „Opyt istori-czeskawo obzora gławnych sistiem fiłosofii

VIII). Zaczyna od swojej „hypotezy bio-socyal-nej”, t. j. od skupień czyli stowarzyszeń chemicznych i biologicznych, od pojedyńczej komórki i zwierzęcia, które jest stowarzyszeniem komórek (1 — 35), a stado służy mu za termin przejściowy do stowarzyszeń ludzkich, które się kształtują w trzech kolejnych fazach: 1) wyróżnienia doraźnego rządzących i rządzonych, 2) ustalenia centrów rządowych czyli sieci fęudalnej;

wnioskami roztrząsał zasadnicze kwestye H-i M. K a r i e j e w p. t. „ Osnownyje woprosy fiłosofii istorii” (wyd. 2-e 1887, 2 tomy). Odróżnia on, lubo nie dość wyraźnie, filozofię historyi czyli „przegląd filozoficzny minionych losów ludzkości” od H-i czyli „teoryi umiejętności historycznej i procesu historycznego” czyli „syntezy teoryj, któremi kierować się winien filozof historyi” (I, 2, 15). Odrzuca samo pojęcie . praw dla Historyi, ponieważ jest nauką fenomo-nologiczną, i przenosi je do socyologii i psychologii, jako nauk nomologicznych (I, 9, 10). Przyjmuje wprawdzie prawo przy czy nowości, lecz z zastrzeżeniem, żeby nie prowadziło do fatalizmu (s. 39). Historya nie może powtórzyć, ani wskazać powtórzenia jakiegokolwiek wypadku z cechami identycznemi, jakich wymaga wszelkie prawo natury. „Niepodobna wynaleźć” żadnego stosunku przestrzennego na zakręty rzeki, na linię, którą nadrapie dziecko na tablicy szyfrowej, na bezcelowe błąkanie się ryby w wodzie, na wydeptane w legie ścieżki, na bieganie wyżła podczas polowania”. Autor nie zauważył niestosowności tych przykładów w rozumowaniu ' o zadaniach i zakresie Historyi, która żadnego z tych zjawisk nigdy nie badała i badać nie będzie. Roztrząsaąwszy dużą liczbę twierdzeń lub określeń, jakie wypowiadali filozofowie - prowi-dencyaliści, metafizycy i pozytywiści, zawniosko-wał, że filozofia historyi nie jest (?) badaniem praw, rządzących zjawiskami historycznemi; że

3) centralizacyi w państwie. „Taką jest historya i geneza Rzeczypospolitej (Cité), zwierzęcia politycznego” (76). W „psychologii bio-socyalnej ” doprowadza tezę materyalistów i antytezę spirytualistów do syntezy, że „dusza jest córą Rzeczypospolitej”, a cywilizacya jest duszą człowie-ka-osobniką (132—166), Moralność bio-socyolo-giezna musi syntezować siłę, czynność zwierzę- istorii” (1886), krytycznie zaś i z własnemi cą, z prawem, czynnością człowieczą, w sprawiedliwości (377 — 425). Oburza się na pam-flet Spencera o przeciwstawieniu osobnika państwu i na książkę Guyau o moralności bez obowiązków i sankcyi (557, 618). Cóż zdziałać mogą armia francuska i przemysł francuski, jeśli dusza francuska nie ożywi się i nie wzniesie? (615). Duszą narodu jest jego literatura estetyczna i naukowa. Obywatele mają duszę o tyle tylko, o ile uczestniczą w duszy społecznej i o ile staną się synami wyborowej grupy (dans la mesure où ils s’affilient à l'Élite), t. j. poetów i uczonych (650). W politycznym układzie z polyarchii i monarchii powinna się wyłonić, nie anarchia, lecz panarchia, powinna osiągnąć tryumf idea rządu (l’idée gouvernementale).

W Ameryce rozumowano o Historyi niezależnie od Buckle’a i Darwina. Carey w „Principles of social science” (1858) opierał swoje wywody na podstawie ekonomicznej i przyrodniczej, wysuwając na pierwszy plan zasadę stowarzyszenia (association); z niej wynika „ciepło społeczne”, a z ciepła ruch machiny społecznej czyli postęp. Znajomość faktów historycznych, użytych do ilustracyi twierdzeń, jest niezawsze dokładna. J. W. Draper w „History of the intel-lectual development of Europe” (1864, tłómacz. polskie 1872) porównywa narody z organizmem człowieka i, wzorując się na fizyologieznych fazach: niemowlęctwa, młodości, dojrzałości, starości i śmierci, upatruje w historyi umysłowego rozwoju 5 okresów: 1) łatwowierności, 2) bada- powinna zaniechać poszukiwania planu, wedle nia, 3) wiary, 4) rozsądku, 5) upadku. Usiłuje którego rozwija się Historya, bo jej bieg jest stwierdzić ten podział wykładem postępów empiryczny; że filozofia Historyi nie powinna się w naukach, zwłaszcza matematycznych i przy- budować à priori. Potem niespodzianie oświad-

cza, że taż filozofia Historyi jest koroną wiedzy ludzkiej; duszą zaś jej (filozofii, nie korony) jest idea postępu I, 127. Postęp odbywa się wedle praw („zakonomierno”), które może i powinna określić teorya (I, 150). W podobny sposób dochodzi autor do formuły postępu. W literaturze polskiej najwybitniejszem dziełem liistoryozoficz-nem w tym czasie jest „Myśl ogólna fizyologii wszechświata” (1860, wykończona 1855, wyd. 2-e 1872) Józefa Supińskiego, ekonomisty i socyologa. Chodzi mu o stworzenie fizyki społecznej, lecz dla poznania istoty społeczeństwa rozciągnął badanie „poza granice indywidualności rodzaju ludzkiego” (str. 61). Ogarniając tedy wzrokiem „świat jednolity, dzieło jednego Boga, wynajduje, że sił jest tylko dwie w prze-rodzie: siła rzutu i siła przyciągania, tak jak dwojakie tylko jest stanowisko każdego istnienia, będącego raz całością samą w sobie, raz częścią dalszej rozległej całości” (str. 65). Są one zarodem i źródłem wszystkich pojedyńczych znanych nam sił na ziemi. W działaniu swojem przechodzić mogą jedna w drugą: siła przyciągania staje się siłą rozkładu, gdy przyciąga i łączy jednorodne lub pociągliwe nawzajem pierwiastki, t. j. cząstki rozrzucone po ciałach oddzielnie istniejących (81). Życie to ruch; ruch to przemiany (str. 60). Od świata słonecznego przechodząc do ziemi, następnie do świata organicznego na niej, wynajduje człowieka na trzecim stopniu i uznaje, że ten człowiek żyje siłą rośliny, przyjmuje wrażenia zwierzęcemi zmysłami a sądzi ducha potęgą (str. 104). Społeczność jest wyrobem ludzkim, powstałym na prawach przyrodzonych (s. 156). Co jest prawem świata fizycznego, nie przestanie niem być w dziedzinie ducha; co jest prawem wśród gwiazd, na Jowiszu i na ziemi, nie przestanie niem być w ludzkiej społeczności: linia najkrótsza, linia prosta, będzie razem drogą prawdy; kąty wpadnięcia i odbicia zrównoważeniem wzięcia i dania, praw i obowiązków; władza, spadająca na ludy, nie napotykając na opór, narastać będzie szybkością przyśpieszoną; przeszkody tylko, nasuwane po drodze, złamią przyrodzony postęp narodów; wiedza ludzka stanie się podzielną bez końca wzdłuż i wpoprzek trwania ludzkości całej, a udział narodu w sprawach narodowych będzie w stosunku odwrotnym składających go jednostek” (str. 75). Autor tłómaczy wiele stanów i przemian, a w przypiekach daje cytacye bogate, lubo niektóre z nich wymagają sprostowań podług dzisiejszych wiadomości. Wpływ pozytywizmu odbił się na tłómaczeniach wielu dzieł tego kierunku i na pomniejszych rozprawach lub artykułach polemicznych, które zebrał skrzętnie i ocenił zwięźle H. Struve „Wstęp krytyczny do filozofii” (1898 wyd. 2-e, s. 351 — 353). — W Niemczech przyrodnik Hermann L o-t z e, pisząc swój „Mikrokosmus, Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit” (1856—64, 3 tomy), przeznaczył blizko połowę na roztrząsanie pytań: eo znaczy właściwie Hi-storya i jakie są warunki jej rozwoju? Dochodzi do zdania, że filozofia historyi, która te pytania rozstrzygnąć powinna, jest jeszcze umiejętnością młodocianą i musi zejść z wyżyny wielkich systemów do specyalmych badań. Rozumując bardzo oględnie i subtelnie, zatrzymuje się często na granicy pewności, stąd dzieło jego wpaja szczególnie filozofom cnotę skromności. Pod wpływem dyskussyj, wywołanych przez Buckle’a, Adolf Rhomberg, ratując Historyę od poniewierki, wydał broszurę: „Die Erhebung der Geschichte zum Range einer Wissenschaft oder die historische Gewissheit und ihre Gesetze” (1883, str. 94 8-o min.), w której wykazał „historycz-no-krytyczne pewniki” (Axiom), intellektualnych 5 i moralnych 4, małej użyteczności, lubo niektóre są dość trafnie ujęte, np. IV, że rozwój umysłowy człowieka podlega prawu stopniowości postępu (42), albo V „To, co lud oznacza tradycyjnie wyrazem lub nazwą, jest mu znane i ewentualnie używane; na co zaś nie ma żadnego wyrazu (ani imienia), tego nie zna i nie używa” (49). Są przykłady z kronik i pisarzy starożytnych do analizowania, tak jak to się dzieje w se-minaryach historycznych. Po informacyę co do innych dzieł lub rozpraw niemieckich odsyłamy do wybornie, ciętem piórem pisanej „Philosophie d. Geschichte” (1878) von Roch oll. Nie znajdą się tam tylko późniejsze datą pisma socyali-stów, zwolenników Karola Marx a; systematyczny wykład owego „materyalistycznego” pojmowania wyszedł dopiero w 1888 roku z pod pióra Pawła Weisengrüna p. t. „Die Entwickelungsgesetze der Menschheit”. Program bardzo prosty: motorem dziejów są stosunki ekonomiczne, warunki produkcyi; załatwiają się one przez walkę klas. Historycy fachowi nie pozostali obojętnymi na te kwestye: w r. 1896 wywiązał się spór z powodu artykułów Lampreclita (w „D. Zft f. Geschichtswissenschaft” i w „Zukunft”): „Alte u. neu Richtung in d. Geschichtswissenschaft”, „Was ist Kulturgeschichte”, „Das Arbeitsgebiet geschichtlicher Forschung” etc. Stanął po jego stronie Otto Hintze: „Ueber die individualistische u. kollektivistische G-auffasung” (w „Hist. Zeitschrift” 1897, 60), przeznaczając indywidualistyczny wykład wyłącznie dla historyi politycznej i żądając, aby historya kultury miała do czynienia z masami i operowała oddzielną metodą socyalno - psychiczną. Nie braknie i przeciwników takich nawet, którzy, jak von Belo w, wytykają Lamprechtowi, że w pryncypalnem dziele jego („Deutsche Geschichte” wychodzi od 1894) wszystko co dobre, nie jest nowe, a co nowe, nie jest dobre. Wstrzemięźliwie i z uwzględnieniem spraw duchowych wyłożył Paweł Barth swoją „Philosophie der Geschichte als Sociologie” (1897, część I). Wracając do Anglii, zaznaczamy jeszcze wielce obfitą i pouczającą

T. K.

to

„History of the Philosophy of History, historical philosophy in France and french Belgium and Switzerland” (1893, wyd. 2-e) Roberta Flint (ob. t. XXX s. 711—714); nie buduje on własnego systematu, lecz przyznaje się do spólności przekonań ze szkołą krytyczną francuską, mianowicie z Augustem Cour not (1877) i Karolem Renouvier, szczególnie: „Introduction à la Philosophie analitique de l’Histoire” (1864, w IV toinie „Essais de la critique générale”). Na tem zamykając niniejsze sprawozdanie, dodamy jeszcze wyraz własnych pojęć o przedmiocie, dotkniętym lakonicznie w artykule Historya, mianowicie o stosunku wolnej woli do konieczności i o rządzie praw. Gdy liczę swoje oddechy w celu rychlejszego zaśnięcia, zdarza się, że się pomylę i liczyć przestanę; jednakże nie przerywa się przez to oddychanie, ponieważ jest czynnością od woli mojej niezależną, podległą tylko prawom przyrody; gdy morderca pozbawi mię oddechu przez uduszenie, postradam swoją wolną wolę razem z życiem. Ale jeżeli się obudzę zdrów, lub uduszenia uniknę, będę używał swojej wolnej woli, będę liczył lub zaniecham liczenia i będę używał wszystkich właściwości życia, nie troszcząc się o prawa anatomii i fizyo-logii, i mogę się dostać do Historyi, jeśli coś godnego jej kart zdziałam, ale tylko w ciągu swego życia czynami własnowolnemi. Nietylko zaś ja, ale i ty posiadasz podobną miarkę wolnej woli w organizmie, bez twojej woli utworzonym, i tę samą drogę do unieśmiertelnienia się w Historyi.... i on, i oni, i my wszyscy, jeśli wykonamy jakąś pracę historyczną społecznie. Historya może zapisać fakt wybudowania kościoła św. Floryana na Pradze pod Warszawą, a zapisując, wymieni „indywidualistycznie” Dziekoń-skiego, jako twórcę planu i dozorcę robót wykonawczych, robotników zaś, którzy znosili i u-kładali cegłę etc., może określić chyba liczbą i gatunkami roboty lub narzędzi; pozostawi ich wszystkich w „kollektywnej” bezimienności, lecz wyrazi chlubne uznanie dla całego tłumu, który pieniędzmi, pracą, wiedzą okazał się zdolnym wznieść gmach taki. Zamilczy jednakże o tych wszystkich prawach fizycznych i mechanicznych: ciążenia, ciśnienia, równowagi, równoległoboku sił etc., które trapiły tak Dziekońskiego jak robotników, bo to należy do innych nauk. Według praw przyrody Wezuwiusz roztrząsł i zasypał trzy miasta rzymskie w r. 79; woda jezior szwajcarskich pochłonęła cały dobytek gospodarczy mieszkańców nawodnych, niewiadomo kiedy? Ocean zalał kilka miast hollenderskich w r. 1646: historycy nie budowali z prof. Palmierim obser-watoryum na stokach Wezuwiusza dla badania jego wybuchów i trzęsień, lecz odkopują szczątki owych miast dla odtworzenia cywilizacyi tych ludzi, co je budowali i zamieszkiwali przed chwilą zniszczenia; historycy nie badali geologicznej genezy i fizyograficznych właściwości jezior

Eno. Po w. Unitr, Zein. 226, T XXIX.

wspomnianych, lecz policzyli cierpliwie setki tysięcy pali z pod każdej osady i przenieśli do muzeów krzemienie, ziarna, kawałki chleba, szczątki odzieży, wydobyte z dna, żeby odtworzyć życie nieistniejących dzisiaj ludzi. Być może, iż przy udoskonaleniu podwodnej żeglugi zechcą i potrafią z czasem historycy zbadać owe zatopione miasta, nie zgłębiając z jakiej konieczności zatopił je ocean. I tak zawsze historycy powinni pilnować spraw człowieka, społeczeństw ludzkich, narodów, badać ich dzieła, dokonane pracą, chociażby przymusową, ale zawsze z włas-nowolnych czynności złożoną, pozostawiając fizykom, geologom, astronomom, anatomom, psychologom, filozofom, etc. dociekanie praw przyrody czy przerody organicznej i nieorganicznej. Od filozofów Historyi ze wszelkich systematów brać mogą ten lub ów pomysł do utworzenia jakiejś hypotezy, do podniecenia swojej intuicyi; ale wnioski, określenia, uogólnienia wolno im formować tylko drogą indukcyjną, wyciskając miazgę z faktów ściśle sprawdzonych i ustalonych, układając grupy, okresy, wreszcie określenia najogólniejsze z wykrytych cech spólnych, propor-eyonalnie do ilości tych cech.

Histryon (po łacinie histrio), ogólna nazwa aktorów rzymskich, którzy zwali się także actores, artifices, albo też według sztuk, w jakich występowali: comoedi, comoediarum histriones albo tragoedi, tragoedia-rum histriones; wzgardliwem miauem komików było 1 u d i i, 1 u d i i o n e s. Gdy w roku 364 przed Chr. wybuchło w Rzymie morowe powietrze, zarządzono, celem przebłagania gniewu boskiego, oprócz innych środków, także poraź pieiwszy przedstawienia sceniczne (ludi scenici), które odegrali aktorzy etruscy; jakoż wyraz liistrio przejętym jest z etruskiego języka. Igrzyska te sceniczne nie były niczem więcej jak miraicznemi tańcimi z towarzyszeniem fletu. Gdy Livius Andronicus położył około r. 240 przed Chr. podwaliny rzymskiego dramatu, przeszło wyrażenie H. także na aktorów tych sztuk dramatycznych. Tworzyli oni odtąd zwyczajnie jedno towarzystwo dramatyczne (grex, catervà), na którego czele jako dyrektor (dominus gregis) stał pierwszy aktor (actor priniarum partium). Podrzędni aktorzy, zwani także gr egal es, nosili też nazwiska według dyrektora swego, np. grex Roscianus. 7i dyrektorem towarzystwa zawierał zawiadowca igrzysk scenicznych (cura-tor ludorum), a więc edylowie za czasów rzeczy-pospolitej, a za cesarstwa pretorzy, kontrakt, w którym umówiony był dokładnie czas i hono-raryum gry oznaczone. Jeżeli aktorzy byli niewolnikami, to pan ich zapłatę do ręki dostawał; aktorzy ze stanu wolnych odbierali gażę sami. Honoraryum stosowało się do zdolności aktora; było ono już za czasów Cycerona bardzo znaczne; i tak wiemy, że sławny aktor, Ros-cyusz, zażywający przyjaźni Sulli i Cycerona,

berów. W Azyi Chazarowie zaczęli z Muzułmanami walkę o Armenię. Wojska kalifa były zrazu pokonywane i Chazarowie dotarli do Mossulu, zdołali ich wreszcie zwyciężyć i odpędzić Said i Moslema. W roku 729 Zeid, syn Mohammeda, Alida, ogłosił się kalifem w Kufie; niebezpieczeństwo było wielkie, ale, na szczęście, mieszkańcy Kufy, obawiając się zemsty H-a, zamordowali Zeida. H. walczyć też musiał z Bizan-tynami, znowu bez powodzenia. Śmierć jego była początkiem upadku państwa Omejjadów. — O. Houdas w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

zarabiał do 600 000 sesterców (= 240 000 złp.; Cic. pro Rosc. com. 10, 29). Oprócz zwykłego honoraryum dostawali dobrzy aktorzy jeszcze nadzwyczajne podarunki, jak np.: srebrne albo złote wieńce, tak z w. corollaria, donationes (Cic. ad A. Hic. 4, 15; Suet. Octav. 45). Role pomiędzy aktorów rozdzielał albo poeta albo dyrektor, stosownie do ich zdolności. Role kobiece odgrywali na rzymskiej scenie, równie jak na greckiej, mężczyźni; o aktorkach słyszymy dopiero za późniejszych czasów Cesarstwa. Ilość występujących aktorów zależną była od charakteru i treści sztuki. Kostiumy H-ów były w stroju rzymskim albo greckim, stosownie do rzymskiej albo greckiej osnowy sztuki. Celem wykształcenia aktorów utrzymywali mistrze sztuki dramatycznej, która, jak się zdaje, za czasów Cycerona szczytu doskonałości doszła, osobne szkoły dramatyczne (ludi histrionum; Maerob.). Aktorzy byli niewolnikami albo też wyzwoleńcami, stąd też zawód ich nie zażywał w świecie rzymskim wielkiego miru; uważano ich niemal za infamisów. Często też słyszymy skargi na lekkomyślne ich życie i rozluźnione obyczaje. Tylko występowanie w rolach fars fescen-nińskich (ob. Fesceńskie wiersze) i ko-medyj atellańskich (ob. Atellanae fabuł ae) było wyłącznym przywilejem synów rzymskich obywateli i nie ujmowało czci obywatelskiej.— Por. Grysar „Ueber d. Zustand d. römischen Bühne im Zeitalter d. Cicero”

S. Drz.

(Lipsk 1832).

T. M.

się z kwasami, daje sole.

Hiszam II, kalif Hiszpanii z dynastyi Ornej-

Hiszam I, emir hiszpański z dynastyi Omejjadów (od 788 do 796 roku). Ojciec jego, Abd er-Rahman I, na rok przed śmiercią, chcąc usunąć od władzy dwu drugich synów: Soleimana i Abd Allaha, nakazał złożenie przysięgi wierno-poddańczej swemu ulubieńcowi H-owi. Nie odwróciło to przecież walki o tron pomiędzy braćmi: dwaj upośledzeni zbuntowali prowincye Toledo, Tortosę i Walencyę. H. orężem zmusił ich do uległości, wkrótce jednak za ich przykładem buntowali się wielkorządzcy prowincyj, a chociaż byli pokonywani, władza emira była jednakże odtąd zachwiana. By dać ujście wojowniczości swych podwładnych, H. skierował ich na północ Hiszpanii i kazał najechać Gallię Narbońską. Wódz jego, Abd Allah, zdobył Nar-bonnę i odniósł pod Carcassone zwycięstwo, opłacone tak drogo, że nie śmiał się dalej posuwać. H. upiększył stolicę swą, Kordubę, i dokończył wielkiego przesławnego meczetu w tern Histydyna, alkaloid, otrzymuje się przy go- mieście; był bardzo lubiony przez poddanych za towaniu w kw. solnym niektórych ciał białko- pobożność i łagodność. Patrzył przychylnie na wych (kazeiny, albuminy), jako też z alkaloidu— rozpowszechnianie się doktryn malekickich w Hisz-sturyny. Tworzy płatki krystaliczne. Łącząc panii i pozwolił pierwiastkowi religijnemu i naukowemu pozyskać duży wpływ na rządy. Przed Histyophorus, rodzaj ryb kościstych (Teleo- śmiercią przeprowadził uznanie za następcę tro-stei), z rodziny Xiphiidae, najbardziej spokrew- nu syna swego, El-Hakama. niony z rodzajem Xiphias (ob. Włócznik).

Z sześciu gatunków jeden, H.helone, żyje w mo- jadów (976—1013 roku). W chwili zgonu ojca rzu Śródziemnem, inne—w morzach zwrotniko- swego, El - Hakeina II, miał lat 11; eunuchowie

k. a. o.

wych.

rał się wkrótce wyzyskać sytuacyę, w jakiej go młodość H-a stawiała. Przy pomocy matki kalifa, Sobeihy, usunął Moshafiego i przez lat dwadzieścia był faktyczną głową państwa. Ibn Abi Amir zajął się głównie utworzeniem licznej i dzielnej armii; w tym celu sprowadził z Afryki mnóstwo Berberów, ua ich czele zmusił królestwo Leonu do płacenia daniny, zdobył Barcelonę i zrównał z ziemią St. Yago de Compostella. Stoczył 50 bitew, przezwany był Al-Manzo-rem czyli wojownikiem, ale w roku 1002 od połączonych wojsk chrześciańskich poniósł straszną porażkę pod Kalat Anuosor i skutkiem rany zmarł w kilka dni po bitwie. Mimo to władzę

pałacowi chcieli osadzić na tronie stryja jego, Hiszam ibn Abd el-Malik (Abu'1-Ualid), Mogirę, ale dzięki zręczności i energii opieku-dziesiąty kalif z dynastyi Omejjadów (724 — 43). nów - doradzców, Moshafiego i Ibn Abi Amira, Rozumny ten i wykształcony monarcha starał niebezpieczeństwo zostało zażegnane. Ibn Abi się o nadanie państwu organizacyi, której bar- Amir, człowiek bardzo zdolny i ambitny, posta-dzo brakło, lecz w wojnach zdobywczych on pierwszy doznał niepowodzeń. Wódz jego, An-bissa, zdobył Carcassone i Nîmes, drugi, Hodei-sa, zapuścił się aż w dolinę Rodanu, ale trzeci,

Abd er-Rahman, został porażony na głowę w wiekopomnej bitwie pod Tours przez Karola Martela (731) i musiał wracać do Hiszpanii z utratą wszystkich zdobyczy. W Afryce Obeida dotarł do południowych granic Marokku i zamierzał zdo- J bywać Sycylię; zmusiło go do powrotu powstanie Berberów, którzy mu ciężką klęskę zadali.

Koltsum nie był szczęśliwszy od Obeidy i przez czas jakiś władza kalifa nie sięgała poza Kaiman. Handżala zdołał wreszcie pokonać Ber-

Hiszam III — Hiszpania.

67

utrzymywali jego synowie: Modhaffar, a po nim Abd - el - Rahman, zwany Sanszol. W Afryce Modhaffar zwyciężył głowę dynastyi Magrana, Ziri ben Atię. W roku 1009, gdy Sanszol wojował z Alfonsem V, jeden z Omejjadów, Mohammed, zdobył Kordubę i przybrał tytuł kalifa, obalając tern raczej władzę rodziny Ibn Abi Ami-ra, niż H-a, który oddawna już nie opuszczał pałacu. Mohammed kazał go uwięzió; gdy jednak w r. 1010 zginął z ręki Anbara, uznano znów za monarchę H-a, który zachował tę władzę nominalną jeszcze przez trzy lata, wypełnione walkami Soleimana z Ali Ibn Hammudem; ten ostatni pochwycił wreszcie rządy w swe ręce. Niewiadomo, co się stało z H-em; przypuszczają, że schronił się do Afryki lub Azyi.

Hiszam III, władzca Korduby (1027 —1036). Wybrany przez dygnitarzy kordubańskich, H. zdołał dostać się do stolicy dopiero w trzy lata po tym obiorze. Słaby charakter H-a nie spodobał się jego poddanym, a niefortunny wybór El-Hakama na pierwszego ministra doreszty ich zniechęcił. W roku 1031 młodzieniec, imieniem Omeja, wtargnął do pałacu i zażądał od H-a abdykacyi na rzecz jego; możni usunęli jednak pretendenta, a H-a zamknęli w twierdzy; wkrótce zdołał stamtąd uciec i tułał się jeszcze przez lat 5, zanim umarł.

Hiszpania, Espana, państwo tworzące (wraz z Portugalią) pdz. kończynę Europy, położoną pomiędzy Atlantykiem a m. Sródziemnem. Nazwa pochodzi od Hi spania—wyrazu prawdopodobnie iberyjskiego lub baskijskiego. H. zajmuje przeszło ⁵/^ półwyspu oddzielonego od Europy Pirenejami, stąd zwanego Pirenejskim; właściwszą jednak nazwą półwyspu jest — Iberyjski. Najbardziej północny punkt stanowi przylądek Estaca de Vares u zatoki Gaskońskiej (pod 43° 47'29" sz. pn.), na zach. przylądek To-rinana (9° 18'51" dł. z.), na pd. przylądek Tarifa u cieśniny Gibraltarskiej (35°59'49" szer. pn.), na wsch. przylądek Creus (3° 19'24" dł. wsch.). Według najnowszych źródeł hiszpańskich H. lądowa zajmuje 492 230 klm. Q, a z wyspami Balearskiemi 497 224 klm. Q. Doliczając obszar afrykańskich presidios (35 kim. □) i zaliczanych tu przez Hiszpanów wysp Kanaryjskich (7 624 kim. □),— razem 504 903 kim. Granica lądowa od strony Portugalii i Francyi wynosi 1664 kim., granica morska 3 518 kim., z których 1657 na przestrzeni od rzeki Bi-dassoa do uśó Minlio i 1861 kim. od przylądka Cerbere do uśó Guadyany. Pod względem obszaru zajmuje tedy Hiszpania w Europie szóste miejsce. Od strony Francyi Pireneje stanowią granicę naturalną. W dwóch wszakże miejscach terrytoryum fraucuskie przekracza dział wodny, mianowicie w dolinie Segry (około 500 klm. Ql) i w dolinie Irati (52 klm. Q); odwrotnie do H-i należy dolina Aran (550 kim. □ ) na wierzchowinach rz. Nive, należących do Adu-

ru. Granicę portugalską częściowo stanowią rzeki: Mino, Douro, Tag i Guadyana; zresztą jest to granica umówiona.—Budowa powierzchni, hydrografia, klimat, ob. Iberyjski półwysep.— H. należy do krajów najbardziej uposażonych w minerały i, być może, byłaby pod tym względem najważniejszym krajem Europy, gdyby nie brak kommunikacyi, kapitałów i przedsiębierczości. Już Strabon i Liwiusz zaznaczają jej bogactwo. Katon przywiózł do Rzymu 145 000 funtów srebra; stąd Hannibal brał potrzebne na wojnę pieniądze, stąd czerpali obficie Rzymianie—była to owoczesna Kalifornia. Ślady dawnych kopalni napotykamy w wielu miejscach. Dziś żyły kruszczu srebrnego znajdujemy w pro w. Guadalajara, w Hiendelaencina; w prow. Jean, około Linares—ołów srebronośny; srebro rodzime—w osadach pliocenicznych Al-meryi, w sylurze Ciudad Real i Sewilli. W r. 1896 otrzymano w H-i 180 000 klg. srebra, wartości 8.5 mil. peset (peseta — 1 frc. 1 cnt), tak, iż produkcya H-i zajmuje pierwsze miejsce w Europie. Ołów stanowi największe i najbardziej charakterystyczne bogactwo H-i. Znajdujemy go we wszystkich formacyach od najstarszych do kredowych, w 16-u prowincyach, a wartość czystego ołowiu dosięga 62 mil. pes. W kopalniach Linares towarzystwa angielskie, francuskie i niemieckie posiadają przeszło 200 sztolni; są tu jeszcze sztolnie, zwane los po-zos de Anibal. Ołów z Linares uważany jest za najlepszy w świecie i H. ustępuje tu pod względem ilości tylko Stanom Zjednoczonym. Według danych, zebranych przez konsulów angielskich, produkcya wynosi 320 000 ton. Miedź w 11 prowincyach, produk. 15 mil. peset, szczególniej w Badajoz, Ciudad Real, Huelva, w dolinie rz. Rio Tiuto. Cyna w 4-ch prowincyach: Orense, Pontevedra, Salamanca, Zamora, częścią w łupkach krystalicznych, częścią w pokładach napływowych, pochodzących ze zwietrzenia łupków. Cynk w 11-tu prowincyach, wartości 6 000 000 peset. Cynober już od czasów rzymskich otrzymuje się w Almadeu; odkryto go również w Asturyi, szczególniej w formacyi sjluryj-skiej. W r. 1897 otrzymano cynobru za 9 500 000 peset. Nikiel i kobalt—w Huesca i w Asturyi. Rudy manganowe obfite; antymon w sylurze prow. Caceres i formacyi węglowej Asturyi, bizmut i molybden w łupkach krystalicznych prow. Girone. Żelazo znajduje się prawie wszędzie w najrozmaitszych pokładach i w olbrzymich ilościach. Wydobywają go rocznie 147 000 ton, wartości 43 milionów peset. Pokłady węgla są mniej znaczne, według obliczeń nie ustępują jednak co do obszaru belgijskim (180 000 hektarów); najważniejsze w S. Juan (prow. Girone)

1    Mieres (w Asturyi). W r. 1898 otrzymano

2    467 000 ton, na summę 24 mil. pes. Lignit występuje obficie w prow. Teruel, antracyt—w Nawarze, grafit—w prow. Toledo i w skałach me-

tamorficznych około Marbella (Malaga), asfalt— nej Katalonii, w Vego Besos — dosięga 3 200 około Saragossy, Sorii i Guadalajary; torf — na pes., ceny potrójnej w porównaniu do secanos, północy i we wnętrzu półwyspu; jaspis i bur- i to w krainie względnie dżdżystej. Na płdw. sztyn—w Asturyi, w Santander i Teruel. Prócz tego wydobywają w H-i siarkę, fosforyty, steatyt.—Sól w niezmiernych ilościach; całe jej góry znajdują się w okręgu Somorostro (Biscaja); pod Kardoną (w Katalonii) cała góra; nadto pokłady czystej soli kamiennej w Murcyi i Cuenęa; wartośó prod. 5.5 mil. pes. Ogółem wartość produktów mineralnych oceniają na 167 mil. peset w r. 1899—1900, o 14 mil. więcej niż w r.

i płd., gdzie deszcze są rzadkie i ziemia bez irrygacyi prawie nic nie przynosi, np. w Murcyi, hectar secano kosztuje 10 pes., kiedy hektar regadio, obciążony roczną opłatą za wodę 10 pes., kosztuje 2 000 pes. W dolnej Audaluzyi cena dochodzi 2 000—3 000 peset. Szczególniej wysoka jest cena gruntów pod pomarańcze, gdyż nawet 6 000 pes., wprawdzie dają one do 480 pes. brutto. Jeszcze wyższej ceny dochodzą plantacye trzciny cukrowej. Vega Walencji daje w ciągu sześciu lat z rzędu 10—12 zbiorów rocznie lucerny, a w tejże prow. około Carca-gente jedno drzewo pomarańczowe rodzi średnio 6 000 pomarańcz. Prowincya ta produkuje rocznie za 1 100 000 pes. pomarańcz, ale bywają lata, kiedy nie daje nic. Na wybrzeżu Andalu-zyi od Almeryi do Tarify rozciąga się 40 000 hekt. trzciny cukrowej. Ryż w delcie Ebro, nad brzegami Albufera (jezioro Walencyi) i w „ribera” Jucaru, 20 000 hekt., które dają po 60 — 82 hektol. wartości 230 pes. netto, razem na 6 400 000 pes. Orzech ziemny (Arachis hypogea), roślina oleista w Walencyi, daje po 100 pes. netto z hektara (razem na summę 650 000 pes. Palma daktylowa w gajach Elche (25 000 pni) dostarcza głównie gałęzi na kwiet-nią niedzielę. Pszenica na polach skrapianych doliny Ebro daje sto ziarn. Konopie dają bajeczne zbiory. Wino, głównie w Katalonii, szczególniej koło Tarragony, w Walencyi koło Alicante, w Almeryi, Alpuharze, Maladze, Jerez, Mon-tilla, w Andaluzyi, w prow. Zamora, w Tierra del Vino. Wogóle prowincye sąsiadujące z głównym spożywcą, Fraucyą, dostarczają najwięcej wina. Produkcya H-i w 1897 wyniosła 18 900 000 hekt. (wielki nieurodzaj), w 1898 — 24 800 000 hekt. w 1899—22 500 000, nakoniec w 1900 —

1898. Największa ilość rud wychodzi z kraju w stanie surowym, przeważnie do Anglii—i tak: z 9 397 000 ton rudy ołowianej, wywieziono 8 613 000 ton (do samej Anglii 6 000 000 t., a 1.5 mil. do Niemiec). Spotykamy też siarczan sody i magnezyi, kaolin, serpentyn, ogniotrwałe gliny, wapno hydrauliczne (cement), alabaster i marmur. Ten długi spis należy zakończyć wodami mineralnemi i cieplicami, których liczą do 2 000 — najwięcej w prowincyi Gui-puzcoa, a najmniej na wyspach Balearskich. —

Warunki naturalne roślinności.

23    500 000 hektol. Winnice H-i coraz bardziej niszczy filoksera, a środki ochronne są słabo stosowane. W prow. Lerida winnice prawie zupełnie już zniszczone; toż samo w prow. Girone: z 40 000 hektarów nic prawie nie pozostało. Spadek cen uniemożliwia używanie środków chemicznych, natura gruntu nie pozwala na zalewanie. W Katalonii ze 130 000 hektarów pozostało 50 000, ale tu coraz bardziej rozpowszechnia się uprawa szczepów amerykańskich i szczepienie. Sama uprawa, wytłaczanie i fermenta-cya pozostawiają wiele do życzenia, co odbija się na cenach; pomimo to wywóz wina stanowi V₃ — % całego wywozu H-i (w r. 1897 — 124.4 mil. peset). Wino zwyczajne wywożą przeważnie do Francyi, w 1898—3 457 000 hl. Słynne winnice Xeres dostarczają 47 000 hl., wartości 5 643 000 pes.; z tego idzie do samej Anglii

24    000, do Francyi 12 000 hektol. Oliwki ro-

Rolnictwo, uprawa roślin. Według obliczeń geologa Mallada 10°/₀ powierzchni H-i stanowią nagie skały, 35% ziemia mało urodzajna, już-to dla braku wody, już z powodu znacznego wyniesienia nad poziom morza, już z powodu samej gleby; 45°/₀ ziemi średnio urodzajnej i 10% bardzo urodzajnej. Znaczny obszar mało lub wcale nieurodzajnej ziemi jest wynikiem wiekowego gospodarstwa rabunkowego, wyniszczenia lasów, nakoniec—częścią wypędzenia, częścią emigracyi mieszkańców do Ameryki (obecnie do francuskiej Afryki). Pomimo tego połowa, a może nawet %, mieszkańców utrzymuje się z roli, a produkty rolne stanowią '% wywozu. Produkcya rolna mogłaby być wielokrotnie zwiększona przez urządzenie irrygacyi, naprawę i budowę dróg, zalesienie lub zasianie traw, lepszy podział posiadłości ziemskiej i poprawę kontraktów dzierżawnych. Według słów jednego z ekonomistów H. jest niezmiernie bogata, jeżeli praca zniszczenia, prowadzona od 3 000 lat, nie zdołała zniszczyć wszystkiego.

Obszar ziemi uprawnej oceniają na 0.4 powierz., t. j. 20 mil. hekt., z których tylko 900 000 hekt. posiada irrygacyę. Nie wszędzie jednak mieszkańcy pojmują korzyść nawodnienia; tak wspaniałe urządzenia, jak: kanał Urgel, kanał Henares i Esla przynoszą małą korzyść, gdyż mieszkańcy, nie chcąc płacić za wodę, pozostawiają swe pola jako „secano”, t. j. pola niezraszane.

Można powiedzieć, iż istnieją dwie H-nie: irry-gowana i sucha; różnica pomiędzy niemi ogromna: w prow. Girone hektar „regadio” (ir-rygowany) przynosi rocznie przeszło 40 peset, hectar „secano” —17.5 pes., a cena kupna wynosi 1 360 pes. W huercie Manresa, w Katalonii, ce- sną na przestrzeni 9 000 kim. kw., szczególniej na hektara wynosi do 1000 pes., a w nadbrzeż- w prow. Girone, w huerta Aragonii i w Messa

Kapitał Produkcyą roczna w tysiącach peset:

90 590 44 060 9 400 6 000 18 000 5 440 169 362 52 660 11 280 4 470 2 400 76 622 24 452

542 744 352 500 37 080 48 400 12 133 12 075 309 400 107 000 68 900 26 651 18 580 100 000 18 708

Razem

514 674

1.    Francya

2.    Anglia

4.    Stany Zjedn.

5.    Portugalia

6.    Rossya

7.    Belgia

8.    Niemcy

174 705 177 267 13 435 29 162

820

14 069 1 419

Central, oraz na pd. stokach Sierra Moreny, gdzie na przestrzeni 3 000 kim. kw. tworzą prawdziwe lasy, zwłaszcza w zlewisku rz. Gua-dalquiviru, od Andujar do Kordowy, szczególniej około Montoro i niżej, w okolicy Sewilli. Produk-cya roczna oliwy w H i wynosi 2‘/₂ mil. hektol., ale oliwa jest licha; najlepsza w Andaluzyi. Wszystkie owoce południowe udają się wybornie; pomarańcze nie przekraczają jednak gór południowych, sięgają tylko dalej ku pn. w Andaluzyi i nad brzegiem morza Śródziemuego. Z pomiędzy gatunków zboża pierwsze miejsce zajmuje pszenica (1897 — 35.5 mil. hektol., w r. 1898--34.2), dalej żyto (1896—11.5 mil. hi.), jęczmień (5.4 mil. hl.), owsa bardzo mało (2.8 mil. hl.), kartofle (18.3 mil. hl.) i kukurydza (6.4 mil. hl.). Porównywając produkcyę z obszarem uprawnym widzimy, iż wydajność hektara wynosi zale-dwo 8 kg., to jest połowę tego, co we Francyi. Ogólną produkcyą owoców, jako to: pomarańcz, cytryn, granatów, rodzynek (słynne Malaga), orzechów w r. 1897 oceniano na 106 400 000 peset; dodać tu należy: szafran (7.6 mil. pes.), korek (33.8 mil. pes.), trawę esparto (stipa tena-cissima) na 6.6 mil. pes. — Botanicznie różne „Hiszpanie”, jako to: pnz., pn., pnw., pdw., pd. oraz wielka środkowa wyżyna, tworzą bardzo bogatą i urozmaiconą pod względem florystycz-nym krainę. Liczą na tym obszarze około 6 000 gatunków roślin, z których przeszło 1 000 krajowych drzew i krzewów, 600 gatunków, z nich 50 leśnych, a pomiędzy niemi 14 szpilkowych. Najlepiej zalesione są prow.: Leon, Saragossa, Oviedo, najmniej wyspy Balearskie, Barcelona, Girone. Dopiero w r. 1846 po raz pierwszy wymierzono „montes publicos”, t. j. lasy rządowe, gminne i użyteczności publicznej. W r. 1880 liczono wszystkich „montes” 32 406 939 liekt., pod tą nazwą jednak mieszczą się również zarośla, pastwiska, przepędy i t. d. Metody uprawy, szczególniej secano, pozostawiają wiele do życzenia, sądząc jednak z liczb statystycznych daje się zauważyć postęp. Zwierząt domowych w 1895 liczono: koni, osłów i mułów 1 919 000, w tej liczbie tylko 383 000 koni, gdyż Hiszpanie oddają pierwszeństwo mułom. Słyną konie "z Andaluzyi. Bydła rogatego liczą 2 218 000; byki używane do walk pochodzą z Sierra Moreny; owiec liczą 16 470 000. Od hiszpańskich merynosów pochodzą wszystkie cienkowełniste owce Europy. Dzielą owce na: estantes — stale przebywające na miejscu i transhumantes—wędrowne, pędzone na lato w góry; są to przeważnie merynosy, szczególniej słynie plemię: soryjskie, segowijskie i z Leonu. Kóz—2 820 000, pomiędzy któremi jest kilka gatunków; są to główne niszczycielki lasów. Świń—1928 000, pomiędzy niemi Świnia czarna, pochodząca od dzika, zamieszkuje przeważnie „hayedos”—lasy bukowe i „robledales” — dębowe.

H. dotąd pozostała krajem rolniczo-górniczym pomimo postępów i rozwoju przemysłu. Wielki przemysł istnieje przedewszystkiem w Katalonii, szczególniej w okolicy Barcelony i Reus; w prow. Baskijskich i w niektórych większych miastach.

W latach 1896—1897 tak się przedstawiał przemysł:

Młynarstwo

Fabr. olejów

Alkohol

Mydlarnie

Garbarnie

Fabr. korków

Bawełna

Wełna

Jedwab

Len i konopie

Tkaniny mieszane

Odlewnie

Papiernie 1 636 171

Z pomiędzy tych gałęzi przemysł przędzal-niany i tkacki ześrodkował się w Katalonii,— metalurgiczny w okolicy Bilbao, inne mniej-więcej równomiernie po całym kraju. Ogromne fabryki tytoniu zatrudniają tysiące robotników i robotnic w Madrycie, Santander, Gijon, Ko-runii, Sewilli, Alicante i Walencyi. Na tę jednak gałąź oddziała utrata Kuby i Filipin, produkujących najprzedniejszy tytoń. Do rozwoju przemysłu dzielnie się przyczynia rozwój sieci kolei żelaznych, pobudowanych przeważnie za francuskie kapitały. Długość ich wynosiła w 1897 r. 12 916 liii., co daje 260 kil. na 10 000 kil. Q; jest to już pokaźna ilość szczególniej w stosunku do ilości mieszkańców.

Obrót handlowy w 1897 wynosił 1 606 433 000 pes., z których na przywóz wypada 734 172 000 i na wywóz 872 260 000, które na poszczególne państwa tak się rozkładają:

Przywóz    Wywóz

w tysiącach peset:

206 312 153 432 93 125 30 217 44 925 27 036 25 962

3-e miejsce zajmowały Kolonie Hiszpańskie, z któremi obrót handlowy wynosił 264 072 tys. pes. W budżecie przywozu złoto i srebro przedstawiają 137 418 tysięcy peset, a w wywozie 139 984 tys. Do portów hiszpańskich zawinęło 120 457 okrętów o pojemności 13 957 986 ton, z których 15 623 parowce o pojemności 13 495 538 tonn, z tego pod flagą hiszpańską 10 669 statków o 6 532 520 ton. Opuściło porty H-i 17 900 statków o pojemności 14 062 806 tonn, z których 14 902 parowce o 13 630 504 tonn; pod flagą hiszpańską 8 402 statki o 6 233 551 ton. Marynarka handlowa hiszp. liczyła w 1900 r. 1035 statków, z których 464 parowce; pomimo tej nieznacznej liczby flaga hiszp. dobrze jest znana w pewnych częściach świata, szczególniej w środkowej i pd. Ameryce. H. posiada kilka znaczniejszych towarzystw żeglugi parowej. Pierwsze miejsce zajmuje „Compania Trans-atlantica”, łącząca H-ę z połud. i środk. Ameryką, oraz z Antyllami; nawet po zajęciu tych wysp przez Stany Zjednoczone towarzystwo to posiada 33 piękne i szybkie statki o pojemności 75 000 ton. Towarzystwo de la Sota w Bilbao posiada 25 statków o pojemności 51 000 ton; dwa inne towarzystwa w tymże porcie posiadają statki o ładunku 44 000 i 33 000 ton. Wogóle liczą 15 towarzystw posiadających statki o pojemności przeszło 5 000 ton, oraz 185 parowców o 364 000 tonnach. Wewnętrzną kommu-nikacyę podtrzymują koleje żelazne, których długość w 1897 r. wynosiła, j. w., 12 916 kil. Hiszpańskie koleje łączą się z francuskiemi tylko w dwóch punktach: Bayonna - Irun i linią idącą brzegiem morza Śródziemnego od Cette - Port Vendre do Portbou i Barcelony. Pierwsza przez Valladolid i Medinę idzie do Madrytu, a dalej do zach. i połudn. H-i, a także do Lizbony; druga łączy Barcelonę przez Saragossę z Madrytem i uadbrzeżnemi miastami morza Śródziemnego aż po Almeryę. Madryt i Valladolid połączone też są z Lizboną i Porto. W 1895 H-a posiadała 38 030 kil. linij telegraficznych, 95 328 kil. telegraficznych drutów i 1421 staeyj; nadto 22 984 kil. drutów telefonicznych i 11 038 aparatów. Obecnie używane miary i wagi są systematu metrycznego. W H-i obowiązuje czas zachodnioeuropejski, t. j. czas południka Greenwich.

Ludność. Dlaczego kraj tak bogato uposażony od przyrody, jakim jest H., należy do najuboższych krajów Europy? Przyczyny są liczne: nadmierna susza wielu części H-i; wytrzebienie lasów w górach i idące za tern niszczące działanie potoków górskich; niedostateczna ilość dróg i trudność kommunikacyi; niedbalstwo mieszkańców miejskich; wstrzemięźliwość i małe poczucie potrzeb mieszkańców wiejskich, a nawet ogółu, który zadawalnia się małem i nie dba o zbytki; niedostateczne wyzyskanie ziemi, szczególniej w okręgach, w których przeważa wielka własność, nadmiar pastwisk, przepędy owiec i w. in.; ale ponad tern wszystkiem góruje słabe zaludnienie i mały przyrost ludności. Obliczenie na koniec roku 1894 (spis ludności odbył się w r. 1877) daje 17 913 980 mieszk. wraz z wyspami Balearskiemi. Wynosi to na kilom. Q 36 mieszkańców; jest to zaludnienie przeszło dwa razy słabsze, niż w Król. Polskiem (74.5) i niemal 3 razy słabsze, niż w Niemczech. Przyrost naturalny w H-i jest bardzo mały: wynosi rocznie zaledwo 42 mieszk. na 10 000 (w Belgii i Danii 126, w Prusach 124, w Rossyi 163). Tak mały przyrost zależy od nieznacznej przewagi ilości urodzin nad ilością wypadków śmierci. Pod względem liczby urodzeń, 352 na 10 000, H. stoi narówni z Włochami (351) i niewiele ustępuje Niemcom (360), ale pod względem śmiertelności, 310 na 10000, ustępuje jedynie Rossyi (359), kiedy śmiertelność w Norwegii wynosi zaledwo 152, a w W. Brytanii 176. Nadto emigracya przewyższa immigracyę: przeciętna i niemal jednostajna liczba emigrantów od roku 1894—1897 wynosiła rocznie 38 750,— kiedy podczas popisu w 1887 r. naliczono tylko 7 188 naturalizowanych Hiszpanów i 42 395 cudzoziemców, z których 18 480 Francuzów, 6 755 Portugalczyków, 5 719 Anglików, 3 877 Włochów, 1 826 Niemców i 5 788 innych narodowości. Jeżeli sięgniemy w przeszłość H-i, to ilość mieszkańców nietylko nie okazuje wzrostu, ale nawet upadek. Za panowania Maurów, wtedy, kiedy ich państwo sięgało tylko rzeki Douro, na tej powierzchni mieszkało 25 milionów. O tym upadku świadczą w pobliżu miast, a nawet stolicy, ruiny wsi i miasteczek, oraz wyludnione i zapuszczone ziemie, t. zw. „despoblados” i „de-hesas”, jak np. Dehesa de Valdemanco, Deliesa de Navayuncosä i in., niemal u wrót Madrytu. Maurowie zostali wygnani, a ludność chrześciań-ska ustępuje przed szerzącą się pustynią. Nawet obecnie istnieją prowincye, w których ubywa ludności; tak od r. 1877 do 1887 ubytek znaleziono w Alavie, Almeryi, Nawarze, Ponte-wedrze, Soryi i Teruelu. Zdaje się jednak, iż główną przyczyną tego jest emigracya do miast H-i; poza tern emigrują przeważnie do krajów łacińskich. Liczą ich do 88 000 we Francyi, 14 000 — w Lizbonie, najwięcej jednak emigrują do Algie-ryi (depar. Oran); w 1896 liczono ich tu 158 000. Są to doskonali koloniści, najlepsi pionierowie na nowych ziemiach; w drugiem pokoleniu natu-ralizują się, uczęszczają do szkół francuskich i stają się Francuzami. Najliczniej pochodzą z prowincyj Alicante i z Balearów, następnie z Wa-lencyi i Almeryi, a przeważnie z prow., gdzie używane jest narzecze katalońskie lub walencyj-skie. W północ. H-i wieś jest ludniejsza niż w połuduiowej, za to południe liczy więcej i większych miast. Rybacka i rolnicza ludność prow. Galicyi zrównoważona jest z drugiej strony przez przemysłową ludność Katalonii. Stosunek płci w H-i wynosi 1 040 kobiet na 1 000 mężczyzn. Co się tyczy narodowości, to na 1 000 mieszkańców wypada 966 Hiszpanów (Kastylczy-ków, Katalończyków i iu.), 25 Basków, 3 Moris-ków, 3 Cyganów (Gitanos), 1 Francuz, oraz dwóch należących do innych narodowości. Ludność jest prawie wyłącznie katolicka; katolików

Audyencye ter-rytoryalue:

1. Albacete

2. Barcelona

3. Burgos

4.    Caceres

5.    Coruna

6. Granada

7.    Las Palmas

8.    Madryt

9. Oviedo

10.    Palmo

11.    Pampeluna

14.    Saragossa

15.    Sevilla

16. Valencia

17. Valladolid

liczą 17 231 tysięcy, protestantów 7, innych ehrześ-cian 1, bezwyznaniowych 9, mahometan 0.3, izraelitów 0.1, innych wyznań 13.3 tysiąca. (Głównem źródłem wiadomości statystycznych o H-i jest: Raseńa „Geografica y estadistica de Espańa”, ogromna publikacya urzędowa, ale nieukończona; zawiera ona, obok cennego ma-teryału, dużo błędów, z powodu nizkiego stopnia rozwoju statystyki w H-i). Przyrost ilości mieszkańców głównie, dotyczy miast. W rzeczy samej jest on nawet większy niż wskazuje statystyka, a to tym sposobem, iż z powodu ciasnoty i drożyzny właściwych miast, głównie wzrastają przedmieścia, szczególniej w Madrycie, Barcelonie i Walencyi.

Podział administracyjny. Obecnie H. dzieli się na 49 prowincyj, których przeciętny obszar wynosi 10 300 kil. □; te dzielą się na 499 obwodów (partidos judicialcs) i na 9 287 gmin (hyuan-tamientos), o przeciętnej przestrzeni 54—55 kil. □ (t. j. 1 mili Q) i 1 900 mieszkańców.— Według ostatniej konstytucyi H. jest monarchią rządzoną przez monarchę konstytucyjnego i sukcessyjnego w linii męskiej i żeńskiej z domu Bourbon-Anjou. Po ukończeniu 16-u lat król staje się pełnoletnim. Obecnie panuje Alfons XIII, urodzony w 1886 r., pod regencyą matki swojej, Maryi Krystyny, urodzonej arcy-księżniczki austryackiej. Izba wyższa — senat, składa się ze 180-u członków z prawa: książąt krwi, grandów H-i, posiadających 60 000 pes. dochodu wykazanego; z wysokich urzędników; ze 123-ch senatorów, mianowanych przez Koronę, i ze 180-u senatorów, wybranych przez korporacye i obywateli najwyżej opodatkowanych. Izba deputowanych składa się z 432-ch członków, t. j. po 1-ym na każde 50 000 mieszkańców. Są oni obierani na przeciąg 5-iu lat i muszą mieć co-najmniej 25 lat. Wybory odbywają się przy pomocy kollegiów wyborczych. Izby, t. zw. „kor-tezy”, zbierają się corocznie. Ha czele rządu stoi minister, wybierany przez panującego, ale według wskazówek większości. Ministerya są: spraw zagranicznych, sprawiedliwości, wojny, marynarki, finansów („Hacienda”), spraw wewnętrznych, dóbr państwa (Fomento), rolnictwa i handlu, nakoniec do niedawna osobny minister kolonij, którego po utracie tych ostatnich usunięto. Pod względem sądowym H. dzieli się na 15 audyencyj terrytoryalnych, a te na audyencye kryminalne:

Prowincye:

Albacete Ciudad Real, Cuen-ca, Murcya.

Barcelona, Girone, Lerida, Tarragona.

Burgos, Alava, Logroiio, Santander, Soria, Biscaja.

Caceres, Badajoz.

La Coruna, Lugo, Orense, Pon-tevedra.

Granada, Almerya, Jean, Malaga.

Wyspy ' Kanaryjskie.

Avila, Gudalajara, Madryt, Se-govia, Toledo.

Oviedo.

Wyspy Balearskie.

Guipuzcoa, Navara.

Huesca, Saragossa, Teruel.

Kadyks, Cordova, Huelva, Sevilla.

Valencia, Castellon de la Plana, Alicante.

Leon, Ponferrado, Palencia, Sa-lamanca, Ciudad Rodrigo, Valladolid, Zamora, Bene-vento.

Pod względem kościelnym H. dzieli się na 9 ar-chidyecezyj: Burgos, Granada, Santiago de Com-postella, Saragossa, Sevilla, Tarragona, Toledo, Valencia i Valladolid; dzielą się one na 45 dye-cezyj i sufraganij.—H. składa się z 10-u okręgów uniwersyteckich i posiada 10 uniwersytetów: w Barcelonie, Granadzie, Madrycie, Oviedo, Salamance, Santiago de Compostella, Saragossie, Sevilli, Walencyi i Valladolid.— Szkolnictwo mało rozwinięte i piśmienność mało rozpowszechniona. Według obliczenia z 1885 r., na 10 000 mieszkańców uczęszczało do szkółek elementarnych 1 095 dzieci. Szkółek ludowych liczono 30 105; na 1 000 mieszkańców było 681 niepiśmiennych. Na 100 mieszk. (w 1889) wysyłano 869 listów i 26 telegramów. Położenie wogóle poprawia się, nie mamy jednak pewnych statystycznych danych.—Armia H-i w 1898 r. liczyła na stopie pokojowej: 128 559 żołnierzy, z których 14 697 żandarmów i 14 186 straży celnej; na stopie wojennej około 200 000,— wogóle zaś zdolnych do noszenia broni liczą 1 083 595 ludzi. Służba wojskowa jest obowiązująca, począwszy od 19-u lat wieku, w ciągu lat 12-u,— z których 3 lata w armii czynnej, 3 w pierwszej rezerwie i 6 w drugiej. Wykup za opłatą 1 500 pes. lub zamiana przez braci są uprawnione. Flota hiszpańska, dosyć pokaźna, wskutek nieszczęśliwej wojny ze Stanami Zjednoczo-nemi została prawie zupełnie zniszczona. W 1898 r. liczyła 55 statków o 486-u działach; z tego było pancerników 7 o 161-em dziale i w budowie 6 pancerników o 90-u działach. Załogi liczono 15 727 ludzi.—> Finanse H-i znajdują się w smutnym stanie, szczególniej skutkiem straty kolonij i obciążenia kraju macierzystego długami ich. Przychód według budżetu 1898—1899 roku wynosił 865.8 mil. pes., z tego:

Podatki bezpośrednie „ pośrednie Stemple i monopole Dobra narodowe Skarb państwowy

Dług państwowy — 7 128.4 mil., długi bieżące 466.4 mil. pes. W 1898 było w obiegu 1 462 mil. pes. Zważywszy słabą siłę podatkową kraju, jest to odłużenie bardzo znaczne.

Kolonie. Z olbrzymich kolonij hiszpańskich pozostały tylko drobne szczątki po ostatniej wojnie ze Stanami Zjednoczonemi, mianowicie: w Afryce —1) Presidios (Ceuta, Alhucemas, Cha-farinas, Melilla, Penon de la Gomera) i wyspy Kanaryjskie; liczą one 7 624 kil. □ i 303 558 mieszk. (w 1888 r.); 2) Okrąg Ifni—70 kil. [H, 6 000 mieszk.; 3) Fernando Poo, Anuobom, Co-risco, Eloby—2 030 kil.    30 000 mieszkańców.

W Mikronezyi - wyspy Maryańskie (z wyjątkiem wys. Gnam, odstąpionej Stanom Zjednoczonym), wyspy Palau i Karoliny — razem 1 750 kil. [H i 37 476 mieszk. (1888). Terrytoryum sporne nad rzeką Campo i zatoką Muni zajmuje 180 000 kil. □ i liczy do y,₂ milliona mieszkańców. w- Wr*

Dzieje. H. Starożytna. Podług najstarszych danych historycznych półwysep Pirenejski, zwany Hesperyąlub Iberyą, zamieszkiwali Ibe-rowie, lud pochodzenia niewiadomego. Podług jednych była to rasa miejscowa, podług innych przybyła z Kaukazu; inni jeszcze uważają Iberów za lud pochodzenia afrykańskiego, pokrewny Berberom, który przybył do H-i przez cieśninę Gibraltarską. Obfitość srebra zwabiła wkrótce do H-i Fenicyan. Osiadali oni przeważnie na brzegach dzisiejszej Andaluzyi czyli Bety ki i nawet w głębi kraju, zwłaszcza nad Be-tisein czyli Gwadalkwiwirem. Żyli w zgodzie z sąsiedniemi plemionami, zajęci wyłącznie rozwojem swego handlu. Do najważniejszych osad należały: Abdera, Salambin a, Malaka na wybrzeżach Betyki, Carteia w pobliżu Algesi-rasu; G a dir lub Gad es (Kadyx), Asta, Ono-ba, Nebrissa, Oripo, Cordoba, Castulo. Handel fenicki natrafił jednak wkrótce w H-i, jak i na całem morzu Śródziemnem, na konku-reucyę grecką; Fenicyanie ustąpić musieli Grekom wschodniego pobrzeża półwyspu. Rodyjczy-cy założyli Rosas w Katalonii (wiek IX przed Chr), Focejczycy Ampurias i Denię (w. VI), Zacyntyjczycy Sagunt. Tymczasem od północy wtargnęły plemiona celtyckie i osiadły wśród Iberów. Dwa te szczepy miały się zlać potem w jedno plemię Celtyberów i założyć potężne państwo u stóp Pireneów. Wszystkie te wypadki znane nam są tylko z mytu o Heraklesie i z luźnych wzmianek u pisarzów starożytnych; era prawdziwie historyczna zaczyna się dla H-i dopiero z wkroczeniem Kartagińczyków, to jest od wieku V przed Chr. — H. Kartagińska. Wiel-

ką metropolię kolonij fenickicb, Tyr, zniszczył w roku 574 Nabuchodonozor; odtąd kolonie te nie miały opieki przed Grekami i tubylcami. Kadyx, zaczepiony przez Turdetanów, zwrócił się o pomoc do Kartaginy; pomoc była udzielona i wkrótce Kartagina objęła protektorat nad koloniami fenickiemi; zawiązała stosunki z licz-nemi plemionami, zajęła wyspy Balearskie i zaczęła werbować wśród mieszkańców H-i żołnierzy, którymi się posługiwała w wojnach z Grekami i Etruskami. Przez dwa następne wieki widzimy najemników hiszpańskich w wojskach kartagińskich. Po pierwszej wojnie Punickiej, w r. 238 przed Chr., Hamilkar Barak (Barkas) wszedł do H-i: w ciągu roku podbił Betykę, a po ośmiu latach był panem połowy półwyspu. Zięć jego, Hasdrubal, który po jego śmierci objął naczelne dowództwo (228), rozszerzył jego zdobycze i urządził dobrą administracyę; on-to założył silną twierdzę Nową Kartaginę (Cartha-gena); zaniepokojeni tern posuwaniem się Kar-tagińczyków Rzymianie zmusili go do uznania rzeki Ebro za północną granicę państwa. Następca Hasdrubaia, Hannibal (ob.), syn Hamil-kara (od r. 223), rozpoczął drugą wojnę Punicką. i po zburzeniu Saguntu poszedł do Italii, powierzywszy bratu swemu, Hasdrubalowi, rządy nad H-ą, ale gdy i Hasdrubal został do Italii wezwany z całem wojskiem, H. poddała śię Rzymianom. Publiusz Korneliusz Scipio zdobył Nową. Kartaginę (208), przeciągnął na swoją stronę większość plemion, założył miasto Italie a (Sewillę). Po bitwie pod Zamą Kartagina zrzekła się H-i na rzecz Rzymu (201). — H. Rzymska. Wkrótce spostrzegły plemiona hiszpańskie, że nie sprzymierzeńcami ich, lecz panami, stali się Rzymianie. Dwaj wodzowie z nad Ebro, Iudibilis i Man-donius, którzy starali się zachować niepodległość, zostali zwyciężeni i straceni (203—199 r. przed Chr.). Prokonsulowie w latach następnych przebiegali H-ę, ograbiając kraj bez miłosierdzia. Podzielono półwysep na dwie prowineye: Hi spania citerior (stolica Carthago Nova) i Hi-spania ulterior (stolica Corduba); zarządzali niemi dwaj pretorowie. Walka z bronią-cemi swej niepodległości plemionami, wypełniła całe stulecie. W roku 153 wybuchło wielkie powstanie wśród Celtyberów, popartych przez Numantyjczyków; kilka arrnij rzymskich wyginęło co do nogi; ruch ogarnął i Luzytanię. Powstańcy zwyciężyli-by może, gdyby byli zgodnie działali; ale Celtyberowie dali zgnieść Luzytań-czyków, którym przywodził bohaterski Viriathus (148—139); Scipio Aemilianus zdobył nareszcie Numancyę (140 — 134), Metellus podbił mieszkańców wysp Balearskich. Po raz ostatni porwała się do broni już w części zromanizowana H. za Sertoryusza (ob.); Pompejusz go pokonał. Odtąd romanizacya czyniła szybkie postępy. W wojnie domowej jedni z Hiszpanów walczyli po stronie Cezara, drudzy po stronie Poin-

pejusza. Niepodległość zachowało tylko kilka plemion w górach Asturyi i w kraju Basków; wodzowie Augusta pokonali je po długim i zaciętym oporze (24 —15 przed Chr.). Za czasów Strabona już prawie wszyscy krajowcy mówili po łacinie; H. dostarczała Rzymowi filozofów, poetów i retorów, jak Seneca, Martialis, Luca-nus, Quintilianus, potem nawet cesarzów: Traja-na i Adryana. Od roku 27 dzielono ją na trzy prowincye: 1) Hi spania Tarraconensis lub citerior, ze stolicą Tarraco, składała się z 7-u okręgów (conventus); Hispania ulterior, później Baetica, ze stolicą Corduba, miała 4 okręgi; wreszcie Lu si ta ni a (dzisiejsza Portugalia) o trzech okręgach, ze stolicą Emeri ta. Za czasów Augusta, podług sprawozdania urzędowego, przytoczonego przez Pliniusza, było na półwyspie 26 kolonij, 16 municypiów, 61 miast korzystających z ius Latii, 189 innych miast obdarzonych samorządem, 291 miast t. zw. stipendiante i 114 gmin wiejskich. OdWespa-zyana wszyscy obywatele H-i mieli ius Latii. O kwitnącym stanie kraju świadczą liczne, do dziś dnia zachowane ruiny i drogi z czasów rzymskich.

Wieki Średnie. Rządy Gotów. Podczas tak zwanej „wielkiej wędrówki ludów” w roku 409 wkroczyli do H-i Swewowie pod Emmerykiem, Alanowie pod Atacyuszem, Wandale pod Gunde-rykiem i zaczęli ją pustoszyć ogniem i mieczem. Asturya, Gallicya, Luzytania i część Betyki ucierpiały najwięcej; inne prowincye usiłowały się bronić; we wschodniej części kraju kilka gmin i kilkadziesiąt miast zostało nominalnie pod władzą Rzymu. Tymczasem król Gotów Ataulf, następca Alaryka, przez układ z cesarzem Ho-noryuszem otrzymał oprócz Gallii Narboneńskiej H-ę Tarrakoneńską (412); zdobył Barcelonę i został pierwszym gockim królem H-i. Następcy jego, Sigeryk i Wallia, byli zrazu nieprzychylni Rzymianom; drugi z nich jednak pogodził się później z nimi i zwrócił się przeciwko innym barbarzyńcom, zajmującym H-ę. Zmusił Wandalów do schronienia się w górach, wytępił prawie zupełnie Alanów i oszczędził tylko Swewów, którzy się byli uznali za lenników Rzymu. Odstąpił Rzymianom zdobyte prowincye, za co otrzymał Akwitanię; umarł w Tuluzie (420). Wielką ulgą dla pustoszonego półwyspu było odejście Wandalów do Afryki (429); wspomnieniem po tych łupieżcach jest nowa nazwa zniszczonej przez nich prowincyi Betyki, Wandaluzya czyli Andaluzya. Nadbiegli Swewowie, aby zająć opuszczone przez nich ziemie, i król ich, R ech il an, po trzech latach walki zdołał połączyć pod swą władzą Gallicyę, Luzytanię i Andaluzyę. Starał się on złagodzić obyczaje Swewów i przez sprawiedliwe rządy godzić ich z dawniejszymi mieszkańcami. Następcą jego (od 448 r.) był Recbaryusz, żonaty z córką Teodoryka, króla Wizygotów. Teodoryk zginął w bi-

twie na polach Katalaunickich (451). Syn jego, Teodoryk II, zawarł przymierze z Rzymianami i pociągnął do H-i, chcąc ją odebrać Swe-wom (456). Zdobył szturmem miasto Bracara Augusta, pochwycił i zamordował Recharyusża, i większą część Swewów zmusił do uległości. W roku 457 dowiedział się, że cesarz Avitus nie żyje; niespokojny o swe posiadłości w Galii, powrócił tam z częścią wojska, lecz nie zaniechał walki ze Swewami, którzy nareszcie po 5-u latach uznali jego zwierzchnictwo. Dalsze dzieje H-i do najazdu arabskiego ob. w artykule Gotowie; tu podamy tylko spis wizygockich królów H-i. Następcami zamordowanego w Tuluzie Teodoryka II byli: Euryk (466 — 484), Alaryk II (484—507), Amalryk (507—531), Teudes (531—548), Teudagisil (548); kilka lat następnych zajęły walki o koronę pomiędzy Agilą i Atanagildem, który odniósł ostateczne zwycięstwo (554—567); Liuwa (568 — 569), Leuwigild (569 — 586), Rekka-red (586—601); Liuwa II (601—603), Wit e-ryk (604 — 610), Gondemar (610 — 612), Si-zebut (612- 621), Rekkared II (621), Swin-tilla (621 — 631), Sisenand (631 — 636), Chintilla (636 — 640), Tulga (640 — 642), Chindaswint (642 — 649), Receswint (649 — 672), W am ba (672 — 680), Erwich (680 — 687), Egiza (687 — 701), Witiza (701—709), Rod ery k (709—711). Najazd Arabów położył koniec panowaniu w H-i Wizygotów, którzy byli najłagodniejszymi i najzdolniejszymi do przyjęcia cywilizacyi ze wszystkich narodów germańskich, łączyli się z ludnością hiszpańsko-rzymską, ożywili ją męstwem i pozostawili prawodawstwo swoje, którego najznakomitszym pomnikiem jest Codex legis Visigo-t hor um Receswinta, przełożony później p. t. Fu ero Juzgo, łagodniejszy i sprawiedliwszy od prawa Franków. Liczne ustępy tego kodeksu świadczą, że rolnictwo było u Wizygotów w poszanowaniu, a handel i rzemiosła niezupełnie zaniedbane.— H. Arabska. Przywołani, według podania, przez hrabiego Juliana, gubernatora Ceuty, Arabowie w ciągu roku zdobyli cały prawie półwysep (ob. A r a b i a, dzieje). Nie natrafiali na opór poważniejszy; było im surowo zakazane rabować, co uspokoiło mieszkańców; zostawiali ludności miejscowej majątek, urzędy, samorząd, prawo wyznawania chrześciaństwa, żądali tylko płacenia daniny, która była mniej uciążliwa od wymaganej przez Gotów. Z H-i pociągnęli Arabowie za Pireneje; klęska pod Tours (731) wstrzymała nazawsze ich posuwanie się na północ. Walczyli też wtedy Arabowie i z Berberami, których pokonali. Energiczny wali Abu’l-Chattar zajął się organizacyą H-i. Jemenitów i Syryjczyków osadził w miastach, pozostałych Arabów w Andaluzyi, Berberów w zachodniej i północnej części kraju. Rozdano im ziemie odebrane Gotom. Wodzowie

10

Rn cykl. poważ. Ilnitr. Zeig. 226. T. XXIX

arabscy, niezadowoleni z rządów Abu’l-Chuttara, zbuntowali się i zabili go (745). Po dwuletnich zamieszkach wszyscy przywódzcy muzułmańscy zebrali się w Kordubie i postanowili wybrać jednego emira na cały półwysep. Emirem tym został Jusuf-el-Fihri, wielkorządzca Septy-manii (747). Zwiedził on wszystkie prowincye, ukrócił nadużycia, odbudował zniszczone drogi i mosty, wystawił liczne meczety i kazał spisać wszystkie ludy H-i. Podzielono kraj na 5 pro-winoyj: Audalos, Toleitola (Cartagena), M e r i d a (Luzytania i Gallicya), Sarakosta (Tarragona), Arb un a (Septymania). Tymczasem w r. 750 w Azyi Abbasydowie zdetronizowali i wymordowali Omejjadów; wypadek ten odbił się na losach H-i. Jedyny z ocalonych Om-mejjadów, Abd er-Rahman ibn Moawija, nie uznał nowego kalifa Abassydy, pobił Jusufa, zdobył Kordubę i został wkrótce okrzyknięty emirem całej H-i. H. była odtąd prowincyą zależną od walego Afryki; odtąd stawała się państwem niepodległem. Abd er-Rahman staczać jeszcze musiał boje z synami Jusufa; szukali oni pomocy nawet u chrześcian z H-i północnej i u Karola Wielkiego. Mocarz ten przekroczył Pireneje (777), zdobył Pampelu-nę i podgórza aż do rzeki Ebro. Abd er -Rahman zawdzięcza sławę głównie swej dobrej administracyi i wielkim robotom publicznym, które za jego rządów wykonane zostały. Upiększył zwłaszcza stolicę swą, Kordubę. Przez stulecie następne w dziejach H-i powtarzają się wciąż te same wypadki: powstania plemion i bunty walich po prowincyach, wojny święte z chrześcianami, którzy utworzyli na północy wciąż rosnące królestwa (Asturyę, Nawarrę, Katalonię). Takie było panowanie emirów dziedzicznych: Hiszama I (788 — 796 r.), El-Hakama I (796 — 822 r.), Abd er-Rahmana II (822 — 852), Mohammeda I (852—886), El-Mundhira (886-888) i Abd-A11 a h a ( 888 — 912). — Kalifat Kordubański. Abd-Allah postarał się, aby za życia jego jeszcze ogłoszono jego następcą wnuka, Abd-er-Rahman a III. Władzca ten, obdarzony nie-zwykłemi zdolnościami, przyjął tytuł imama, potem emira al-mumenin, t. j. przywódzcy wiernych, co odpowiada mniej-więcej tytułowi kalifa, kazał odmawiać modlitwy w swem imieniu i wybijać własną monetę; było to zerwaniem ostatnich węzłów z Bagdadem. W ciągu długiego i sławnego panowania (912—961) walczyć musiał i z chrześciańskimi królami Północy, i ze zbuntowanemi plemionami muzułmańskiemi w H-i wschodniej i Sierra Nevadzie. Wojna z chrześcianami toczyła się ze zmiennem powodzeniem; H-ę muzułmańską zdołał jednak Abd er-Rahman uspokoić i zarządzał nią wzorowo; mieszał się nawet do spraw afrykańskich. Sława jego rozeszła się daleko, przybywali do niego posłowie z Grecyi i Niemiec. Jego zamiłowanie do literatury i sztuki ściągało na dwór jego uczonych i artystów z całego świata muzułmańskiego i za jego czasów cywilizacya arabska doszła w H-i do największego blasku.— El-Hakam II, jego syn i następca (961—976), odziedziczył zdolności po ojcu; rozpoczął on wojnę świętą z chrześcianami i zmusił ich do proszenia o pokój (965 i 966). Wkrótce potem wysłał wodza swego, sławnego Ghaliba, na podbój Marokka (973). El-Hakam zajmował się gorliwie administracyą; kazał spisać ludność swego państwa; na dworze jego pełno było uczonych i artystów. Syn i następca jego, Hiszam II (976 — 1013), był monarchą tylko z imienia. Pierwszy jego minister czyli hadżib, Mohammed ibu Abi Amir, przezwany El-Mansur (Zwycięzca), przez lat 25 toczył wojnę z chrześcianami. Ale w 1002 przegrał wielką bitwę pod Kalat Anazor, w której otrzymał ranę śmiertelną. Syn jego, Abd el-Malik el-Mozaffar, w 1006 miał zamordować Hiszama (podług innych Hiszam schronił się do Afryki), lecz sam umarł w dwa lata potem. Okrzyknięto kalifem brata jego Abd er-Rahmana (1808). Zaczął się dla H-i muzułmańskiej długi okres wojen domowych; liczni pretendenci walczą o tytuł kalifa, a gubernatorowie prowincyj i miast ogłaszają się za niezależnych; w całym kalifacie kordubań-skim zapanowała anarchia, która wydała kraj w ręce Berberów afrykańskich i pozwoliła chrze-ścianom czynić powoli podboje i posuwać je coraz dalej. Alfons VI, okrzyknięty królem Gallicyi i Kastylii, zagrażał już Andaluzyi; wobec wspólnego niebezpieczeństwa emirowie sprzymierzyli się w 1085 i przywołali na pomoc Jusufa ibn Taszfina, który właśnie podbił był Marokko na czele band, z mieszkańców Sahary złożonych, zwanych Almo r a wid a mi, to jest gorliwymi w wierze. Jusuf wkroczył do H-i i pobił Alfonsa VI pod Zallaką (1086), musiał jednak wkrótce potem wracać do Afryki. Przybył ponownie w 1090, zmusił do uległości wszystkich emirów i stał się panem całej H-i. Brat jego, Tamim, zaczął znów wojnę z chrześcianami, nie mógł się jednak oprzeć Alfonsowi I Aragońskiemu. Tymczasem w Afryce sekta Almohadów zagroziła potędze Almorawidów; w 1140 stronnicy ich byli już liczni w samej H-i; w 1146 ich przywódzca, Abd el-Mumin, wysłał swych Berberów na podbój H-i; w 1160 przybył sam i odparł chrześcian. Za syna jego, Jusufa (1163—1184), muzułmanie hiszpańscy są znów połączeni, nie mogą jeduak powstrzymać posuwania się królów Kastylii i Aragonii; następca jego, Jakób el-Mansur (1184— 1199), zadał chrześcianom klęskę pod Alarcos (1195) i zdobył sobie trochę pokoju z ich strony. Syn jego, Mohammed Ab u-Abd Allah, był mniej szczęśliwy i został pobity pod Las Navas (1212). Maurowie hiszpańscy wpadają znów w anarchię: tworzą niezależne państwa w Walencyi, Murcyi,

Arionie; pierwsze z nich zawojował Jakób I Aragoński (1236), drugie—król Kastylii, św. Ferdynand. Emir Ariony zdobył Jaen w 1232 i, uznany przez muzułmanów z południowej części An-daluzyi, utworzył królestwo Granady, ostatnie z państw arabskich w H-i. Szczegóły walk tego państwa z chrzęścianami i jego upadku (1492) ob. w art. Kastylia i Granada.—Tak się skończyły rządy Arabów w H-i. Mieszkańcy podbitego kraju, Żydzi czy Rzymianie, za ich panowania nie byli zwykle pozbawiani ziemi i majątku; mówili też swojemi językami. Arabowie udoskonalili rolnictwo przez kanalizacyę, zwłaszcza w Walencyi, Murcyi i Andaluzyi; przemysł rozwinął się świetnie za ich czasów: w Jaen było podobno 600 rękodzielni do przerabiania jedwabiu, w Almeryi 6 000 warsztatów tkackich; wyrabiano dywany w Baezie, kryształy w Maladze, broń i klejnoty w Kordubie, Murcji, Toledo i Saragossie, papier w Jativie; eksploatowano kopalnie Alhamy, Guadelcanalu i Murcyi. Jednem słowem — kraj był bogaty. Arabowie hiszpańscy zajmowali się też sztuką, literaturą i nauką; cywilizacya ich, choć mało oryginalna, miała swój okres blasku (ob. Arabska literatura i medycyna). Do najpiękniejszych dzieł ich sztuki należą: słynny meczet w Kor-dubie (786 —,796), Puerta del Sol w Toledo (1095), Alkazar i Giralda w Sewilli (1171 — 1196), Alhambra w Granadzie (1248 — 1306) i Generalife tamże (1350), ogrody Alkazaru (1466). — H. Chrześciańska. Dzieje zewnętrzne chrześciańskich państw H-i wypełnia prawie wyłącznie siedmiowiekowa walka z Arabami i powolne i ciągłe posuwanie się na Południe. Garść Gotów, uciekając przed zalewającą półwysep falą muzułmańską, schroniła się w Pirenejach i w górach Kantabryjskich i obrała królem Pelagiusza (Pelayo), jednego z krewnych Roderyka (718—737). Następcy jego: Favila (737—739), Alfons Katolik (739—756), Frue-la (756—768), Anielio (768—794), Lilo (774— 783), Bermudo (791—793), Alfons II (793— 842), Ramiro (842—850), Ordono (850—866), Alfons III (866 — 910) podbili całą Asturyę, Gallicyę i Leon. Garcia, syn Alfonsa III, został królem Asturyi i Leonu, i protoplastą królów Kastylii (ob.). W VIII wieku w kraju Basków powstało też drugie państwo, zwane później Nawarrą (ob.), a dalej na zachód—hrabstwo, potem królestwo, Aragonii (ob.). Państwa te przez wieki toczyły wojny ze sobą i dopiero w wieku XIII zaczęły odpychać na południe Arabów. Królestwo Nawarry, otoczone przez Kastylię i Aragonię, najmniejszy miało udział w tej walce i nie mogło się rozszerzyć w stronę Południa, gdy tymczasem królowie Aragonii podbili Baleary, Walencyę i Alicante, królowie Kastylii—Nową Kastylię, Estremadurę i wreszcie Andaluzyę. Każde z tych królestw ma swe osobne dzieje, osobną cywilizacyę i obyczaje.

Dopiero w wieku XV szczęśliwy związek osobisty połączył Kastylię z Aragonią i przygotował grunt pod jedność polityczną półwyspu (z wyjątkiem Portugalii). Od tego wypadku (1474) zaczynają się dzieje H-i nowożytnej. Ferdynand, syn króla Aragonii, zaślubił w 1469 Izabellę, siostrę Henryka IV Kastylskiego, która odziedziczyła tron w 1474 i dała mężowi udział w rządach; Ferdynand zaś w 1479 zaczął panowanie swoje w Aragonii. Uporządkowawszy sprawy rządu wewnętrznego, podjęli oni ostateczną dziesięcioletnią wojnę z Maurami, opanowali resztę Andaluzyi i zdobyli Granadę w 1492. W tymsamym roku Krzysztof Kolumb za poparciem Izabelli otworzył niezmierzone przestwory Nowego-Świata. W następnym roku (1493) Ferdynand zawarł z królem francuskim traktat Bar-celoński, który był pierwszym krokiem do wdania się w politykę międzynarodową europejską. Jak tylko wybuchła pierwsza wojna Włoska, Ferdynand „Katolik” wszedł do Ligii Weneckiej, wysłał „wielkiego wodza” Gonzalwa z Kordu-by, by przywrócił tron neapolitański jego krewnemu, Alfonsowi II (1495), i Francuzi zostali pozbawieni zajętego już królestwa. W drugiej wojnie Włoskiej Gonsalvo zdobył (1503), a Ludwik XII odstąpił (1504) królestwo Obojga Sy-cylij Ferdynandowi. Tymczasem związki małżeńskie infantek hiszpańskich spokrewniły nową dynastyę z Tudorami angielskimi i z domem Habsburgów. Szczególnie owocnem w polityczne skutki stało się małżeństwo córki Ferdynanda i Izabelli, Joanny, z Filipem Pięknym, synem cesarza Maksymiliana i Maryi Burgundzkiej, po śmierci bowiem Izabelli (1504) młoda para otrzymała koronę kastylską, wraz z Ameryką, a po rychłym zgonie Filipa Pięknego (1506), gdy Joanna zapadła w nieuleczalną melancholię, prawa jej przeszły na syna, Karola (don Carlosa I-go), który z czasem (1516) odziedziczył po dziadku, Ferdynandzie, wszystkie jego posiadłości, t. j. Aragonię, królestwo Obojga Sycylij i nabytą w 1515 połowę królestwa Nawarry, mianowicie ezęść położoną na południe od grzbietu gór Pi-renejskich. Tak więc w ciągu lat 40-u wytworzyła się monarchia, obejmująca półwysep Pire-nejski, z wyjątkiem Portugalii, i Amerykę, zwaną Indyami (Regnum Hispaniarum et Indiarum), z dodatkiem połowy Włoch (nabytku Ferdynanda Katolika) i Burgundzkiego księstwa (spadku po Maryi, matce Filipa Pięknego). Sercem wszakże tej monarchii była Kastylia ze swą ludnością wojowniczą, zaciętą, fanatyczną, a wdrożoną już do posłuszeństwa koronie przez Izabellę i Ferdynanda. Ich dziełem było poskromienie grandów, utworzenie władz administracyjnych „Consejo de Indias”, „Consejo supremo de la guerra”; opanowanie możnych zakonów rycerskich (S. Jago, Alcantara, Calatrava), ustanowienie świętego Bractwa, la Santa Hermandad (ob.), do służby policyjnej, i trybunałów św. In-

kwizycyi, które paliły heretyków na stosach, a zarazem stały się najgroźniejszem narzędziem władzy i polityki królewskiej.—Dynasty a Habsburgów (1516—1700). Don Carlos I urodził się i wychował w Niderlandach, skąd przybył do H-i, mając lat 16 wieku; zaraz wzbudził niezadowolenie wśród Hiszpanów przez powierzanie najwyższych urzędów Flamandom. W 1519, po śmierci dziadka, Maksymiliana, wyjechał do Niemiec starać się o koronę cesarską. Jakoż został wybrany i odtąd znany był światu pod imieniem Karola V (ob.), a rzadko się już pokazywał w H-i. Podczas pierwszej jego nieobecności przez niezadowolenie ze złego rządu wybuchły dwa powstania: w Kastylii (1519 — 21), oraz w Walencyi i na Majorce (1520 — 22), krwawo stłumione. Toczył Karol walkę z Franciszkiem I, która, z przerwami, trwać miała przez lat 40.

gaśnięciu dynastyi Avis. W r. 1588 Filip wysłał na podbój Anglii niezwyciężoną Armadę (ob.), to jest połączone floty portugalską i hiszpańską; wyprawa ta zakończyła się okropną klęską; wróciły zaledwo szczątki tych flot, i Anglicy potem pustoszyli bezkarnie brzegi tak Portugalii, jak i H-i. Filip zapragnął wystąpić z in-terwencyą w wojnach religijnych we Francyi; popierał „Ligę”, nie szczędząc wysileń; a jednak nie zdobył korony francuskiej dla córki swej, Izabelli, i musiał zawrzeć traktat w Vervins z wrogiem swoim, Henrykiem IV, głową Hugo-notów. Wewnątrz kraju rządy jego upamiętniły się zniesieniem ostatnich resztek wolności w A-ragonii, ogromnem zubożeniem ludności i ruiną finansową państwa.—Syn jego, Filip III (1598 — 1621), zdał rządy na ministra, księcia de Ler-ma; wojna z Hollandyą stała się tak uciążliwą, że ten minister musiał uznać niepodległość 7-u prowincyj, żeby zawrzeć 12-letni rozejm (1609). Sam król okazał się czynnym tylko w nieszczęsnej sprawie wypędzenia Morysków (1609—14), które pozbawiło H-i 500 000, a może i więcej, najpracowitszych mieszkańców. Można było spodziewać się pomyślnych skutków z dwóch małżeństw: króla francuskiego, Ludwika XIII z Anną austryacką, córką Filipa III, oraz Izabelli francuskiej z księciem Asturyi, czyli następcą tronu hiszpańskiego. Ten ostatni, później Filip IV (1621—65), zajmował się więcej pisaniem ko-medyj niż rządami; władzę całą piastowali ministrowie: książę Olivares, a po nim de Haro. Udział w Wojnie Trzydziestoletniej naraża H-ę na ciężkie straty. Armia zniesioną została przez Kondeusza; Katalonia (1640 — 1656), Sycylia (1646—47), Neapol (1648) buntują się, i z trudnością udaje się rządowi zmusić je do uległości; Portugalia zaś w roku 1640 oderwała się zupełnie od H-i. Traktat Pirenejski r. 1659 strąca ją z pierwszorzędnego stanowiska na korzyść Francyi. Zapanowania Karola II (1665—1700), zrazu małoletniego, a potem nieudolnego, H. dochodzi do najgłębszego upadku. Ludwik XIV w dwóch wojnach pozbawił ją najpiękniejszych prowincyj: części Flandryi i Franche - Comté; nieład w administracyi i nędza ludu doszły do przerażającego stopnia. Karol w dwukrotnem małżeństwie nie miał dzieci i na nim wygasła starsza linia domu Habsburgów: więc młodsza, austryacka, i Ludwik XIV w imieniu swego wnuka, Filipa d’Anjou, intrygowali o spadek po nim. W testamencie Karol przeznaczył koronę Filipowi d’Anjou, a więc młodszemu członkowi Domu Bourbon.—Filip V (1700 — 1746) miał współzawodnika w arcyksięciu Karolu i utrzymał się przy połowie monarchii, t. j. przy samej H-i z Ameryką, dopiero po strasznej europejskiej wojnie o sukcessyę hiszpańską (1700—13); druga zaś połowa, mianowicie posiadłości włoskie i Niderlandy, przeszły pod berło Habsburgów

Wystąpił też jako obrońca katolicyzmu przeciwko reformacyi i zamierzył zawojować Afrykę; pomimo ogromu potęgi i wielu zwycięstw żadne z tych przedsięwzięć się nie udało. Jedyną kompensatą było zdobycie Meksyku i Peruwii przez kastylskich conquistadores: Corteza, Alinagro i Piz-zarro, do czego się zresztą sam Karol niczem nie przyczynił. Wreszcie, zniechęcony, Karol abdykował (1556) i zamknął się w klasztorze San Yuste. — Filip II (ob.; 1556 —1598 roku) otrzymał od ojca wszystkie dziedziczne kraje prócz Rakus i obieralnego cesarstwa: więc posiadał jeszcze państwo bardzo obszerne i różnorodne; był oprócz tego mężem Maryi Tudor i chwilowo zasiadał obok niej na tronie angielskim; po jej śmierci oświadczał się o rękę Elżbiety, lecz marzenie o panowaniu nad Anglią rozwiało się, gdy tam wziął górę protestantyzm, a Filip coraz wyraźniej występował w charakterze bojownika katolicyzmu. Zaczętą przez ojca wojnę z Francyą prowadził w r. 1557-9, zakończył pokojem w Cateau-Cambrćsis i zaślubił francuską królewnę, żeby mieć przymierze z państwem katolickiemu Uciskał poddanych swoich Maury-kosów, czyli ochrzczonych Maurów, tak, że wywołał ich powstanie (1568 — 70), którego stłumienie zamieniło bogate okręgi w pustynię. Zawarł z Wenecyą i z papieżem, Grzegorzem XII,

„świętą Ligę” przeciwko Turkom i wysłał potężną flotę pod kommendą brata swego naturalnego, don Juana d’Austria; ten odniósł sławne, ale bezowocne zwycięstwo pod Lepanto (1571):

W Niderlandach naruszanie przywilejów krajowych i prześladowanie protestantyzmu przez in-kwizycyę stało się powodem rozruchów, a następnie od roku 1568 i zbrojnej walki, której Filip, pomimo wielkich wysiłków, nie zdołał stłumić do końca swego życia (ob. Hol landy a).

Z Anglią pogorszyły się stosunki do tego stopnia, że wojsko angielskie przybyło z pomocą Niderlandczykom, a korsarze angielscy łupili kolonie hiszpańskie. Zrujnował następnie Portugalię, posiadłszy jej koronę w r. 1580, po wy- 1 austryackich. Filip był człowiekiem dobrym i do

bohaterstwa chwilowego zdolnym, ale nie do stałej pracy: więc rządziły jego żony: Marya Ludwika sabaudzka z zaufaną camera-mayor księżną Orsini, a potem druga, Elżbieta Farnese. Ta właśnie poświęciła całą politykę na zdobywanie tronów dla swych dzieci, które nie mogły panować w H-i, ponieważ księciem Asturyi był syn z pierwszego małżeństwa. Wplątała z tego powodu Filipa w wojnę z „poczwóruem przymierzem” mocarstw zachodnich (Quadruple Alliance). Wreszcie udało się jej zdobyć dla jednego syna suk-cessyę księstwa Parmy (1723); interwencya H-i w wojnie o sukcessyę polską (1733—39) dała jej możność pozyskania dla drugiego syna królestwa Obojga Sycylij. Traktat w Fontainebleau, zawarty z Francyą w 1744 miał za przedmiot głównie gwarantowanie koron różnych monarchów z rodziny Bourbonów. — Rządy Ferdynanda VI (1747—59) odznaczały się tendencyą pokojową i usiłowaniem podniesienia dobrobytu kraju. Pokój Akwisgrański (1748) gwarantował synom Elżbiety ziemie włoskie. Konkordat z r. 1753 ograniczył ogromne dochody, jakie Kurya ciągnęła z H-i. — Karol III (1758—88) był monarchą oświeconym: więc potrafił przeprowadzić kilka dobroczynnych reform. Ambicya i układ rodzinny burboński wplątały go w wojnę anglo francuską; oblegał wtedy napróźuo przez trzy lata Gibraltar, odebrał za to Menorkę (1782); nie przeszkadzało to jednak pracy nad reformami wewnętrznemi, którą prowadzili tacy mężowie, jak Aranda, Campomanes i Florida-Bianca. Zajęto się podniesieniem rolnictwa, rzemiosł i handlu, ograniczono inkwizycyę, zniesiono cenzurę duchowną, wypędzono jezuitów (1767) i skonfiskowano ich majątki. — Niedołężny Karol IV (1788 —1808), ulegając żonie, Ludwice Parrneń-skiej, usunął ministra Florida - Bianca i oddał władzę jej faworytowi, Godoy’owi, którego szkodliwy wpływ wkrótce dal się poczuć.

Czasy Rewolucyi. Ti powodu stracenia Ludwika XVI H. wydała wojnę Rzeczypospolitej Francuskiej, lecz nie mogła odeprzeć najazdu francuskiego i pokojem Bazylejskiin (1795) musiała odstąpić swej połowy wyspy Haiti. Godoy zawarł potem z Francyą fatalne przymierze za-czepno-odporne w San Ildefouso (1796) i wydał wojnę Anglii, która zakończyła się stratą Trini-dadu (1802). W interesie Napoleona Bonaparte go rozpoczęła H. w r. 1801 niezaszczytną wojnę z Portugalią; Anglicy zajbrali wtedy okręty, wiozące do H-i srebro z Ameryki (październik 1804). Stało się to powodem wojny z Anglią, a klęski pod Finisterre (dnia 22 lipca) i Trafal-garem (d. 21 października 1805 roku) pochłonęły flotę hiszpańską. W roku 1807 Godoy, zawierając traktat rozbioru Portugalii w Fontainebleau, uzyskał dla siebie obietnicę niezależnego księstwa Algarvii. Tymczasem podbechtany przeciwko niemu przez Escoiquiza następca tronu, Ferdynand, książę Asturyi, zaczął ubiegać się o protekcyę Napoleona i o rękę księżniczki z rodziny Bonaparte; wobec ojca zaś stał się organem skarg na ulubieńca. Aresztowany z tego powodu, okupił wolność głębokiem poniżeniem i zdradą wspólników. Ale wkroczyły do Hiszpanii wojska francuskie, ciągnące do Portugalii, pod Moncey’em i Muratem. Powstanie, do którego przyłączyły się 18 marca 1808 r. gwar-dye królewskie w Aranjuez, spowodowało upadek Godoy’a i skłoniło króla do abdykacyi na rzecz księcia Asturyi. Książę ten, okrzyknięty królem jako Ferdynand VII, przybył 24 marca do zajętego już przez Francuzów Madrytu. Tymczasem Karol napisał do Napoleona, że zmuszono go do abdykacyi. Ferdynand ubiegał się też o względy cesarza Francuzów; d. 14 kwietnia w Bayonnie odbyło się spotkanie obu królów H-i z Napoleonem. Obadwaj zostali zmuszeni do złożenia korony na rzecz Napoleona. Wiadomość o tych wypadkach wywołała powstanie w Madrycie (d. 2 maja), krwawo stłumione przez Murata. Karol IV, jego żoua i Godoy udali się do Campiègne, potem do Rzymu; Ferdynanda i jego braci zatrzymano w Valençay. Napoleon zwołał juntę z posłów hiszpańskich do Ba-yonny i oddał koronę H-i bratu swemu, Józefowi (d. 6 czerwca 1808 roku), uznał przytem niepodległość H-i w jej granicach ówczesnych. Junta złożyła przysięgę nowemu królowi id. 15 czerwca rozpoczęła posiedzenia. Dnia 7 lipca nowa konstytucya hiszpańska, ułożona na wzór francuskiej, otrzymała sankcyę, a 20 lipca przybył nowy król do Madrytu. Ale duma narodowa i zacięta nienawiść ku cudzoziemcom, miłość niepodległości i podsycany przez duchowieństwo zapał, wywołały zażartą walkę Hiszpanów z narzuconym królem i jego protektorami, Francuzami (1808—1813). Daremnie przybył sam Napoleon w 1808 roku z nową armią, w której znajdowały się i pułki polskie; daremne były Somosierra i Saragossa; daremne zwycięstwa marszałków francuskich. We wszystkich prowin-cyach H-i potworzyły się junty i rządziły w imieniu Ferdynanda VII; władzę naczelną pochwyciła centralna junta w Sewilli, która złożyła ją 29 stycznia 1810 roku w ręce regencyi, z pięciu członków złożonej. Zwołane przez regencyę do Kadyksu nadzwyczajne zgromadzenie korte-zów (wrzesień 1810) opracowało nową konstytucyę, która, uznana przez regencyę, przez Anglię i Ros-syę, pozyskała sankcyę i została opublikowana. Armia angielska niosła skuteczną pomoc Hiszpanom. Jeszcze przed ukończeniem wojny, po bitwie pod Vittorią, król Józef zrzekł się korony hiszpańskiej na rozkaz Napoleona, który ją zwrócił królowi Ferdynandowi VII traktatem w Valençay (11 grudnia 1813 r.). Regencya nie uznała tego układu; Ferdynand odpowiedział (4 maja 1814 r.) zniesieniem konstytucyi z roku 1812 i rozwiązaniem kortezów, a gdy (14 maja) wjechał do Madrytu, nie nadał już nowej konstytu-cyi, jak to był przyrzekł, lecz rozpoczął okrutno prześladowanie zarówno stronników Józefa, jak regencyi. Przywrócono inkwizycyę, odżyły klasztory, wystąpili na jaw jezuici. Ciemny despotyzm był główną cechą nowego rządu, który i w stosunkach zagranicznych nie był szczęśliwy. Florydę sprzedano za 5 milionów dolarów Stanom Zjednoczonym (1819); kolonie amerykańskie zamieniły się na niepodległe republiki, a nie można było ich pokonać z powodu braku okrętów i pieniędzy. Oppozycya łączyła się w tajne związki, dążące do przywrócenia konstytucyi z roku 1812. Przez rozruchy w Madrycie Ferdynand zmuszony został przywrócić konstytucyę (7 marca 1820 roku) i złożyć na nią przysięgę; w przeciągu dni kilku nowy porządek rzeczy zapanował w całej H-i. Ogłoszono amnestyę, zniesienie inkwizycyi, sądów patrymonialnych i bractw. Powołane w lipcu kortezy zniosły większość zakonów, między innemi jezuitów; w celu poprawienia finansów państwa zamknięto znaczną ilość klasztorów, skonfiskowano ich dobra i zmuszono duchowieństwo do płacenia podatków. Tymczasem t. zw. partya apostolska, dążąca do przywrócenia absolutyzmu i porządków feodal-nych, wzrastała w prowiucyach północnych; wreszcie utworzyła (15 sierpnia 1822) w Seo de Urgel regeucyę, która w imieniu „uwięzionego” króla rozkazała przywrócić wszystko do stanu z przed r. 1820. Generał Mina zdobył twierdzę Urgel i rozpędził t. zw. Armię wiary; regencya uciekać musiała do Francyi. Kongres w Weronie, zebrany w październiku 1822 głównie z powodu wypadków hiszpańskich, zażądał zmiany konstytucyi i przywrócenia królowi dawnej władzy; rząd i kortezy odmówiły, poczem przedstawiciele Austryi, Prus, Rossyi i Francyi opuścili Madryt, a Francya przystąpiła do interwencyi wojskowej. D. 7 kwiet. 1823 książę d’Angoulême wkroczył na czele 95 000 ludzi do H-i; nie napotkał po drodze poważnego oporu i 24 maja zajął Madryt. Ustanowiona przez niego regencya, z księciem Infantado na czele, rozpoczęła zaraz dzieło reakcyi. Ministe-ryuin konstytucyjne i kortezy udały się do Sewilli, a potem do Kadyksu, zabierając z sobą króla, pomimo jego oporu. Francuzi zaczęli oblegać Kadyks od strony lądu i morza. Widząc, że wszystko stracone, kortezy rozwiązały się (28 września); wypuszczony na wolność król udał się do obozu fraucuskiego, a Kadyks kapitulował. Zaczęło się znów okrutne prześladowanie stronnictwa postępowego. Pomimo to fanatycznym księżom i absolutystom Ferdynand wydawał się zbyt miękkim; zaczęto myśleć o oddaniu korony bratu jego, don Carlosowi, który był ślepem narzędziem partyi apostolskiej. Zmierzające do tego rozruchy zostały uśmierzone. W 1828 opuściły nareszcie wojska francuskie H-ę. Tymczasem ostatnie twierdze hiszpańskie na Lądzie Amerykańskim, San Juan de Ulloa (23

list. 1825) i Callao (22 stycz. 1826), wpadły w ręce powstańców. Z wielkich kolonij hiszpańskich zostały tylko Kuba, Portorico i wyspy Filipińskie.—Ferdynand, który nie miał męskiego potomka, ogłosił 29 marca 1830 sankcyę pragmatyczną, na mocy której zniesione zostało prawo Salickie domu Burbońskiego z dnia 12 maja 1713. Postanowienie to było przyczyną wielu nieszczęść H i, Infantka Izabella (* 10 paźdz. 1830) ogłoszona została za następczynię tronu, a matka jej, Mary a Krystyna, mianowana regentką państwa. D. 29 września 1833 umarł Ferdynand VII. Śmierć jego była hasłem do powstania Karlistów. W prowincyach baskijskich okrzyknięto don Carlosa królem pod imieniem Karola V. Regentką musiała się wtedy zbliżyć do prześladowanych dotąd liberalnych, którzy mieli wielkie wpływy po miastach i w wojsku. Zwołano więc kortezy i ogłoszono rozległą amnestyę. Jednocześnie weszła H. w poczwórne przymierze z Anglią, Francyą i Portuga-lią; wymierzone było ono przeciwko don Carlosowi. Ten przybył w roku 1834 do Nawarry. W Katalonii wytworzyło się też życzliwe mu stronnictwo, wśród którego odznaczył się wkrótce Cabrera. Postanowieniem obu Izb don Carlos i jego potomkowie pozbawieni zostali na-zawsze praw do tronu hiszpańskiego (3 wrz. i 8 paźdz. 1834). Wybuchła wojna domowa, przez obie strony z rozgoryczeniem prowadzona. Wodzowie regentki, Rodil, Mina i Valdes, nie mieli jednak szczęścia. Nowy naczelny wódz wojsk rządowych w 1835, Cordova, wzmocniony przez 10 000 najemnych Anglików, nie odniósł też większych korzyści. Gdy w Barcelonie i innych miastach Katalouii i Aragonii potworzyły się junty, żądające konstytucyi z r. 1812, upadło liberalne ministeryum Toreno; minister finansów Mendizabal utworzył nowy gabinet (wrześ. 1835). Udało mu się na jakiś czas zapobiedz ruchom rewolucyjnym przez ustępstwa, lecz d. 15 maja 1836 musiał ustąpić umiarkowanemu ministeryum Isturiza. W wielu miastach wybuchły rozruchy. W nocy z 12 na 13 sierpnia 4-y pułk gwardyi pomaszerował do pałacu La Grania, i zmusił regeutkę do uznania koustytu-cyi z r. 1812. D. 19 list. 1836 kortezy potwierdziły Maryę Krystynę na stanowisku regentki; 18 czerwca 1837 przysięgła ona na nową konstytucyę. Tymczasem Karliści pod kommendą Cabrery odnieśli zwycięstwo pod Hueską w Aragonii (24 maja 1837) i pomaszerowali na Madryt. Mianowany wodzem naczelnym wojsk rządowych, Espartero zwyciężył ich w kilku bitwach i przerzucił za Ebro. Na wiosnę 1839 większa część prowincyj północnych była w jego ręku. D. 31 sierp. 1839 w Vergara zawarli z nim ka-pitulacyę przjwódzcy Karlistów (w liczbie 50 u), poczem 18 batalionów i 5 szwadronów karlistow-skich złożyło natychmiast broń. Don Carlos u-ciekł do Francyi; internowano go w Bourges.

W ńragonii dolnej i Katalonii trzymał się jeszcze przez czas jakiś Cabrera, musiał jednak dnia 6 lipca 1840 przejść granicę francuską; odtąd H. uznawała już Izabellę II. Podczas ostatnich lat wojny domowej konstytucyjna H. była widownią ciągłych walk partyjnych między konserwatystami (Moderados) i postępowemi (Exaltados). Espartero (ob.) utworzył ministe-ryum z postępowców, a Marya Krystyna złożyła wtedy swój urząd (14 paźdz. 1840 w Waleneyi) i odjechała do Fraucyi. Kortezy mianowały ; lipca 1856). 0’Donnell utworzył nowy gabinet, 8 maja 1841 Espartera regentem, a Argullesa musiał jednak ustąpić w październiku przed Nar-opiekunem królowej. Niebawem wszakże wystą- vaezem, który zniszczył wszystkie zdobycze re-piły z oporem Malaga, Granada, Katalonia pod wolucyi z r. 1854. Było tego jednak zamało generałem Primem; agenci i pieniądze Maryi jeszcze dla reakcyonistów i Narvaez upadł (1857). Krystyny podsycały rozruchy; Narvaez pomasze- Przewinęły się w roku następnym ministerya rował na Madryt i zajął stolicę. Odtąd zaczy- Arrnero i Isturiz, wreszcie w czerwcu 1858, nają się Rządy Izabelli IL D. 8 list. bowiem 1843 r. kortezy ogłosiły jej pełnoletność. Pre-zydyum w ministeryum objął Bravo - Murillo, potem Narvaez (1844); wezwano do powrotu królową Maryę Krystynę; konstytucyę zmieniono w duchu reakcyjnym (w maju 1845). Ale pomiędzy Narvaezem i kortezami zaszły nieporozumieniem już w 1846; u steru stanął Isturiz.

w pronuncyamentaoh wielu generałów (1854). Doszło do powstania w Madrycie, które królowa uśmierzyć zdołała tylko przez powołanie Espar-tera do rządu (lipiec 1854). Espartero wysłał Maryę Krystynę do Portugalii i nałożył sekwestr na jej dobra. W zwołanych w listopadzie kor-tezach postępowcy mieli większość i przeprowadzili kilka zbawiennych dla kraju uchwał. Ustąpienie ministra spraw wewnętrznych, Escosury, pociągnęło za sobą ustąpienie Espartera (14

przy pomocy unii stronnictw liberaluych, doszedł do władzy powtórnie 0'Donnell i prawie przez 5 lat przy niej się utrzymał. Opierając się na licznej armii i flocie, polityka hiszpańska wystąpiła śmiało w sprawach zagranicznych. W r. 1858 H. wzięła udział we francuskiej wyprawie do Kochinchiny. W 1859 po długich pertrak-tacyach rozpoczęła wojnę z Marokkiem; 0’Don-nell poprowadził wojsko hiszpańskie do Afryki i odniósł zwycięstwo pod Tetuanem. Pokój z d. 26 kwietnia 1860 zmusił Marokko do zapłacenia 20 milionów piastrów i odstąpienia kawałka ziemi pod Ceutą. Podczas tej wyprawy zaczęli znów wichrzyć Karliści. Hrabia Montemolin (Don Carlos) i brat jego Ferdynand zjawili się w H-i, zostali jednak schwytani przez wojska rządowe i wypuszczeni na wolność dopiero wtedy, gdy się zrzekli uroczyście praw do korony hiszpańskiej (23 kwiet. 1860). W 1863 rozłam w Unii Liberalnej spowodował upadek 0’Don-nella. Przesunęło się kilka ministeryów reakcyjnych, wreszcie w 1864 Narvaez utworzył gabinet zachowawczy i pozwolił Maryi Krystynie wrócić z wygnania. Ale już w 1865 ogólne niezadowolenie zmusiło go do ustąpienia. 0’Don-nell został prezesem ministrów, a Serrano ge-nerałem-kapitanem Madrytu. Prasie udzielono większej swobody, nowe prawo wyborcze zniżyło census do połowy, zabrano się znów energicznie do sprzeży dóbr kościelnych. Nowe wybory w grudniu 1865 zapewniły znaczną większość rządowi. Powstanie generała Prima 3 stycz. 1866 nie udało się z powodu nieznacznego u-działu ludności, bunt wojskowy w Madrycie (22 czerwca) stłumiony został przez 0’Donnella. Kortezy zgodziły się na wniosek ministeryum zawiesić gwarancye konstytucyjne. D. 11 lipca królowa dała dymissyę 0’Donnellowi i poleciła utworzenie gabinetu zachowawczego Narvaezowi. Nowy rząd starał się stłumić anarchię przy pomocy najostrzejszych środków. Gdy w grudniu zebrały się kortezy, utworzyła się gwałtowna oppozycya. Narvaez kazał wtedy w nocy z 29 na 30 gruduia aresztować kilkunastu posłów

Utworzenie silnego rządu utrudnione zostało przez małżeństwo Izabelli. Zamierzano wydać ją za syna Don Carlosa, hr. de Montemolin, co by H ę raz nazawsze od zamachów karlistow-skich uwolniło. Przeszkodziły temu intrygi Maryi Krystyny i Ludwika Filipa, króla francuskiego, który chciał jednego ze swych synów na tronie hiszpańskim posadzić. Skończyło się na tem, że Ludwik Filip, związany przyrzeczeniem dauern Anglii, ożenił syna swego, księcia de Montpensier, nie z Izabellą, ale z jej siostrą, infantką Ludwiką; aby jednak pośrednio dopiąć swego celu, przeprowadził, że Izabellę wydano za jej kuzyna, Franciszka z Assyżu (ob.), człowieka słabego na ciele i umyśle; małżeństwo to nie miało żadnych widoków na potomstwo, Izabella jednak, która pogardzała mężem i niewiele sobie robiła z moralności, miała dłu-

gi szereg kochanków, z których kilkoro dzieci urodziła. Rachuby Orleanów rozwiały się tym sposobem. Kochankowie ci eksploatowali najhaniebniej stanowisko królowej; rozluźnione obyczaje dworu siały powszechne zgorszenie i obniżyły znacznie powagę korony. Ministerya zmieniały się tak często, że w okresie od 1833 do 1858 miała H. 47 prezesów gabinetu, 61 ministrów spraw zagranicznych, 78 ministrów finansów i 96 wojny. Po krótkich rządach postępowców pod Serranem, stanął na czele ministeryum Narvaez (1847 — 51) i, choć konserwatysta, postępował oględnie, i nietylko utrzymał spokój, ale i przyczynił się do podniesienia dobrobytu kraju. Następca jego, Bravo - Murillo (1851 — 52) wywołał jednak przez plan przekształcenia konstytucyi w duchu absolutystycznie - klerykal-nym wzburzenie, które się zamanifestowało

i wywieźć z kraju; ten sam los spotkał prezesa senatu, marszałka Serrano. Wiele innych wybitnych osobistości, między innemi 0’Donnell, uciekło za granicę. Gdy Narvaez umarł (23 kw. 1868), prezydyum w gabinecie objął Gonzales Bravo-Murillo, miał jednak prawie całą armię przeciwko sobie. W lipcu zanosiło się na wielkie powstanie wojskowe. By temu za-pobiedz kazał Bravo-Murillo (7 lipca) wywieźć na wyspy Kanaryjskie wybitniejszych generałów, m. in. ponownie Serrana i Dulcego, i wydalił z H-i nawet szwagra królowej, księcia Montpensier. Tymczasem Izabella wyjechała do Biarritz i San Sebastian, gdzie się miała spotkać z Napoleonem III (18 i 19 września). Podczas jej pobytu w tych miejscowościach wybuchła re-wolucya. Przywódzcy partyj oppozycyjnych zjednoczyli się przeciwko kamarylli i faworytom królowej. Sprowadzono z wysp Kanaryjskich wygnanych generałów, kontr-admirał Topete przyłączył się do nich z całą flotą. Serrano pomaszerował na czele zbuntowanych wojsk na Madryt, pobił 29 września pod Alcolea wojska królowej (dowódzca Novaliches), poczem wszystkie większe miasta oświadczyły się za rewolu-cyą. Izabella przekonała się, że jej sprawa jest stracona i odjechała 30 września do Francyi. Za radą Napoleona III abdykowała 25 czerwca 1870 na rzecz syna swego, Alfonsa.—Bezkrólewie i panowanie Amadeusza. D. 3 października Serrano wkroczył na czele zwycięskich wojsk do Madrytu. Junta rządowa stolicy powierzyła mu utworzenie ministeryum. Pierwsze dekrety rządu zniosły zakon jezuitów i większość klasztorów; w sprawie szkół i urządzenia gmin wydano rozporządzenia w duchu liberalnym. Tymczasem republikanie wzniecili krwawe rozruchy w Xeresie, Kadyksie i Maladze. Na Kubie wybuchło powstanie. Finanse H-i były w stanie opłakanym. Zabrano się do ułożenia nowej formy rządu. Prim, Serrano, Topete byli za monarchią konstytucyjną, Orense i Castelar agitowali za rzecząpospolitą federacyjną, ale bez powodzenia. D. 3 marca 1869 kortezy wybrały kommissyę do ułożenia projektu nowej konstytucyi; 1 czerwca przyjęły tę ustawę, która utrzymywała formę rządu monachiczną. D. 15 czerwca mianowały kortezy marszałka Serrano regentem państwa do czasu obioru nowego króla. Rozpoczęło się teraz poszukiwanie kandydata do tronu. Serrano, Topete i Unia Liberalna byli za księciem Montpensier, Prim i postępowi sprzeciwiali się temu wyborowi; Napoleon III dokładał też wszelkich usiłowań, aby niedo-puścić Orleana do tronu hiszpańskiego. Zaczęto układy z Włochami, mając na oku syna Wi-ktora-Emmanuela II, Amadeusza, księcia Aosty, i bratanka (syna Ferdynanda), Tomasza, księcia Genui; dwór włoski nie zgodził się jednak na te kandydatury. Wreszcie Prim wszedł w układy z księciem Leopoldem Hohenzollernem, który zgodził się przyjąć koronę, lecz wobec Oporu Francyi cofnął swą kandydaturę (12 lipca 1870). Gdy pomimo to wybuchła wojna pomiędzy Francyą i Prusami (ob. Francya — wojna z Prusami), H. zapowiedziała ścisłą swą neutralność. Prim zwrócił się ponownie do księcia Amadeusza, któremu wreszcie ojciec pozwolił przyjąć koronę; 10 listopada 1870 kortezy znaczną większością głosów obrały go królem. Jeszcze przed przybyciem Amadeusza do H-i Prim został zamordowany przez jednego z fanatycznych republikanów. D. 2 stycznia 1871 Amadeusz odbył wjazd do Madrytu, gdzie go ludność przyjęła obojętnie. Przez pierwszą połowę 1871 utrzymało się mi-nisteryum Serrana, w drugiej atoli połowie roku zmieniało się trzy razy (Zorilla, Malcampo, Sa-gasta), a w 1872 cztery (Sagasta, Topete, Serra-no, Zorilla). Serrano, mianowany gubernatorem wojskowym prowincyj baskijskich, gdzie znówT grasować zaczęli Karliści, zmusił Don Carlosa do ucieczki. W niektórych prowincyach wybuchły powstania republikańskie. Król Amadeusz, który, ani w Madrycie, ani podczas objazdu prowincyj nie znalazł wiele sympatyi, abdykowal wreszcie 11 lutego 1873 i wrócił do Włoch.— H. jako rzeczpospolita. Kongres oświadczył się zaraz 11 lutego za rzecząpospolitą i wybrał do spełniania władzy wykonawczej mini-steryum, w którem zasiedli republikanie: Figueras, Castelar, Pi y Margali i Mikołaj Salmeron. Program nowego ustroju państwowego, przyjęty przez kortezy 8 czerwca, zapowadał: „rzeczpo-spolitę federacyjną z autonomią poszczególnych krajów, zniesienie centralizacyi, stałego wojska, zupełny rozdział Kościoła i państwa, ogłoszenie praw człowieka na podstawie konstytucyi demokratycznej i pod opieką prawa”. Tymczasem na Północy Don Carlos i brat jego, Don Alfon-so, robili znaczne postępy; na Południu potworzyły się w wielu miastach kommuny i wypowiedziały rządowi posłuszeństwo; w wojsku karność znikła zupełnie. Kortezy zebrały się d. 2 stycznia 1874, ale już 3 stycznia rozpędził je generał-kapitan Madrytu, Pavia. Utworzył się nowy rząd, w którym prezydyum objął Serrano, wydział marynarki—Topete, spraw zagranicznych — Sagasta. Rząd Serrana uznały wkrótce wszystkie państwa, z wyjątkiem Rossyi. Republikańskie powstanie szybko stłumiono i rozpoczęto energiczne kroki przeciwko Karlistom. Losy walki wahały się, wreszcie w listopadzie wyruszył Serrano na czele większej armii. Tymcza sem 29 grudnia 1874 generał Martinez Campos ogłosił królem w Murviedro syna Izabelli, pod imieniem Alfonsa XII. Wojsko zgodziło się na ten wybór; Serrano złożył wtedy naczelną kommendę i urząd prezydenta.—H. za Aifon-s a XII. Król przybył z Paryża 14 stycznia 1875 do Madrytu. Ministeryum Canovasa del Castillo zniosło sądy przysięgłych, śluby cywilne i swobodę nauczania, ograniczyło wolność

prasy, zwróciło duchowieństwu niesprzedane dotąd dobra kościelne. Przez te ustępstwa, czynione konserwatyzmowi i klerykalizmowi, chciano zjednać te żywioły dla nowego rządu. Zgromadzenie z 39-u notablów miało się zająć ułożeniem nowej konstytucyi. Zawarto nowy konkordat, mniej dogodny dla Watykanu. Wojnę z Karlistami toczono dalej bez wielkiego powodzenia. W lutym 1875 objął kommendę naczelną gen. Quesada. Po szeregu pomyślnych ope-racyj, ściągnął on w grudniu pod Tafalla 100 000 ludzi, aby zadać Karlistom cios ostateczny. Wódz ich, Cabrera, wszedł w układy i poddał się ostatecznie 11 marca 1876, a z nim większość wojska. Reszta cofać się zaczęła ku granicy. Król objął sam kommendę i 28 lutego wszedł do Pampeluny; w tym samym dniu Don Carlos uszedł do Francyi; 15 lutego 1876 król otworzył kortezy. D. 24 maja przyjęty został projekt konstytucyi. Ciężkie położenie finansowe zmusiło H-ę do wstrzymania wypłaty procentów od długów państwowych, a trzeba było stłumić powstanie na Kubie; w kwietniu 1878 większa część wyspy była już uspokojona. Martinez Campos przedstawił projekty koniecznych reform na Kubie, zwłaszcza zniesienia niewolnictwa, które od 1873 nie istniało już na Por-torico, i uzyskał uchwałę kortezów d. 21 stycznia r. 1880. W 1879 król Alfons ożenił się z arcyksiężniczką Maryą Krystyną austryacką. W 1881 podał się do dymissyi Canovas, i przy-wódzca umiarkowanych liberałów, Sagasta, sta-• nął na czele ministeryum. Pozwolono wrócić wszystkim emigrantom' hiszpańskim i zaprowadzono liberalne zmiany w ministeryum oświaty. We wrześniu 1883 król wybrał się w podróż do Niemiec, za to spotkały go nieprzyjazne ma-nifestacye w Paryżu. Pomyślnie zakończył się spór z Niemcami o Wyspy Karolińskie, które wyrokiem rozjemczym papieża Leona XIII przyznane zostały Hiszpanom (22 paźdz. 1885).— D. 25 list. 1885 umarł Alfons XII; wdowa po nim, Marya Krystyna, która była wtedy w ciąży, objęła regencyę. Powstanie republikańskie, wywołane 11 stycznia 1886 w Carta-genie przez Zorrillę, zostało natychmiast stłumione. D. 17 maja 1886 królowa powiła syna, którego natychmiast ogłoszono królem pod imieniem Alfonsa XIII. Izba poselska odrzuciła 21 lipca projekt samorządu dla Kuby i postanowiła nadać zupełną wolność 26 000 Murzynów kubańskich, którzy jeszcze zostawali w zależności od swych panów. Potwierdzono zawarty z Anglią traktat handlowy. Powstanie wojskowe w Madrycie (19 paźdz.), dzieło republikanów i Zorrilli, stłumił generał - kapitan Pavia. D. 7 maja 1887 zaprowadzono sądy przysięgłych. W lipcu wybuchły groźne rozruchy w Walencyi i Barcelonie z powodu podwyższenia podatku od rzezi. Na Kubie zaszły znów bójki pomiędzy mieszkańcami i wojskiem. Wreszcie we

Bnoykł. Powie. Iluitr. Zeie. 226. T. XXIX

wrześniu wybuchło powstanie na Karolinach. W Afryce Zachodniej zajęła H. w czerwcu 1886 przez układy z miejscowymi władcami przestrzeń 14 000 kil. kw., od Sierra de Cristal i rzek Campo i Noya do wybrzeża S-ta Clara. Część Afryki pomiędzy przylądkiem Blanco a przylądkiem Bojador zajęła w 1887. W Afryce Wschodniej nabyła w 1887 port na morzu Czerwonem, w pobliżu Massawy, dla urządzenia stacyi węglowej. Tymczasem sprawa głosowania powszechnego zaczęła w H-i coraz więcej burzyć umysły i wreszcie doprowadziła w 1888 do rozruchów, zwłaszcza w stolicy. Sagasta w 1890 przeprowadził prawo o głosowaniu po-wszechnem, jednak z ograniczeniami. W lipcu 1890 wróciło do władzy ministeryum zachowawcze z Canovasem del Castillo na czele, który w celu ułagodzenia republikanów zgodził się na amnestyę Zorrilli. W r. 1892 ruch anarchistyczny pojawił się w Xeresie i Barcelonie, i rozszedł się po całej Katalonii. W Madrycie wybuchły znów nieporządki i doszło do strzelaniny po ulicach. W sierpniu 1892 roku obchodzono uroczyście w Hiszpanii święto Kolumba, zwłaszcza w Palos w Andaluzyi. R. 1893 zaznaczył się dwoma zamachami anarchistów; rzuceniem bomby pod nogi marszałkowi Martinez Campos, przyczem on i jego otoczenie odnieśli rany, jakoteż rzuceniem bomb w teatrze w Barcelonie, co spowodowało śmierć wielu osób. W 1897 zamordowany został przez fanatycznego anarchistę Canovas del Castillo; od jego śmierci datuje się rozłam w stronnictwie za-chowawczem. Sagasta, który po nim władzę objął, postanowił dla uśmierzenia powstania nadać Kubie autonomię, było już jednak zapóźno: godzina utraty ostatnich kolonij hiszpańskich już była wybiła. Powstanie na Kubie wybuchło w lutym 1895, a nie zdołał pokonać go ani marszałek Martinez Campos na czele 60 000 ludzi, ani też następca jego, generał Weyler, pomimo wielkiej srogości i powiększenia sił do 200 000 żołnierza. Sagasta zdecydował się wtedy na nadanie Kubie samorządu, odwołał Weylera, i posłał marszałka Blanco, aby zaprowadził na wyspie urządzenia autonomiczne. D. 1 stycznia 1898 utworzono pierwsze ministeryum kubańskie, pod prezydencyą Galveza. Już oddziały powstańcze jeden po drugim poddawały się rządowi, gdy wystąpiły z interwencyą Stany Zjednoczone pół-nocno-amerykańskie. Na początku 1898 przybył do Hawany pancernik „Maine”, lecz 15 lutego wyleciał nagle w powietrze w porcie. To zdarzenie tłómaczono w Stanach Zjednoczonych, nie jako wypadek, ale jako zamach podstępny, nie chciano się zgodzić na międzynarodową kommissyę śledczą, i 9 marca kongres uchwalił 50 milionów dolarów na „cele obrony”. Ameryka nie była jednak jeszcze przygotowana do wojny; poseł jej w Madrycie, Woodford, otrzymał polecenie zwlekać jaknajdłużej z ze-

11

rwaniem stosunków. Udało mu się to z powodu niezdecydowania rządu hiszpańskiego, który, licząc na poparcie mocarstw europejskich, zaniechał kroków nieprzyjacielskich względem powstańców. Odezwa mocarstw „do uczuć ludzkości i umiarkowania prezydenta Stanów Zjednoczonych i Narodu Amerykańskiego” (6 kwiet.) pozostała bez skutku. W orędziu z 11 kwietnia prezydent Mac Kinley oznajmił, że pokój na Kubie może być przywrócony tylko siłą zbrojną i, otrzymawszy od kongresu stosowne uchwały, wysłał do H-i ultimatum, żądające poprostu, aby zrzekła się wyspy Kuby i wycofała z niej swe wojska lądowe i morskie; przyczem dodano, że Stany Zjednoczone bynajmniej nie mają zamiaru rozciągać zwierzchnictwa swego nad Kubą, pragną tylko przywrócenia pokoju i oddadzą wtedy rządy i posiadanie wyspy jej mieszkańcom. W odpowiedzi na to obraźliwe wyzwanie rząd hiszpański posłał paszporty Woodfordowi (21 kwiet.). Wojna wybuchła; Amerykanie rozpoczęli ją na punkcie, gdzie, ich się najmniej spodziewano, t. j. na Filipinach. Admirał De-wey, który już od dość dawna czatował w Hongkong na czele eskadry z 5-u nowych okrętów bojowych, zaatakował 1 maja pod Cavité w zatoce Manili hiszpańską eskadrę admirała Monto-jo, składającą się z 5-u krzyżowców i 5-u łodzi kanonierskich, starej konstrukcyi: więc zniszczył ją do szczętu; Hiszpanie stracili 618 zabitych i rannych, Amerykanie mieli tylko 8-u rannych.. Fort Cavité po krótkiem ostrzeliwaniu został zdobyty, a ponieważ i tu ludność miejscowa była zbuntowaną, wódz powstańców, Aguinaldo, któremu Amerykanie przyrzekli dać samorząd wyspie, dostarczyć pieniędzy, broni, amunieyi,— rozpoczął skuteczniejszą walkę z Hiszpanami, wypierając ich do Manili. W lipcu wylądowały wojska amerykańskie pod gen. Merritem. Zaatakowano Manilę od lądu i morza, i zdobyto ją przez kapitu-lacyę (13 sierpnia). Co do Kuby, Amerykanie, dopóki nie utworzyli armii swojej, ograniczali się na blokadzie portów, którą jednak Hiszpanie nieraz przerywali. Wielka eskadra bojowa z 15-u okrętów pod admirałem Sampsonem i lotna pod kommodorem Schleyem, nie zdołały zatrzymać admirała Cervery, który z najlepszą częścią floty hiszpańskiej, 4-ma nowemi opancerzonemi krążownikami i 2-ma antitorpedowcami, przybył z wysp Kanaryjskich i 19 maja zawinął do portu S.-Yago, ponieważ zabrakło węgla na drogę do Hawany, w której okolicach skoncentrowane były siły lądowe pod marszałkiem Blanco. Admirał Sampson obiegł S.-Yago, sprowadziwszy 25 000 ludzi wojsk lądowych pod gen. Shafte-rem. Hiszpanie bronili się mężnie; nie mogli się jednak spodziewać odsieczy z Hawany z powodu złych dróg; brakło już zapasów żywności i amunieyi: Cervera otrzymał przeto rozkaz, aby za jakąbądź cenę wydostał się z portu. Zale-dwo jednak wysunął się z zatoki (3 lipca), opad-nięty natychmiast przez liczniejszą flotę amerykańską, w przeciągu kilku godzin postradał wszystkie okręty. D. 16 lipca kapitulował kommen-dant S.-Yago, generał Torral. Dalsze prowadzenie wojny byłoby bezcelowe: więc przy pośrednictwie posła francuskiego w Waszyngtonie, Cambona, H. zagaiła układy o pokój, zrzekając się Kuby i Portorico. Dla ułożenia ostatecznego traktatu zwołana została 1 paźdz. konferencya do Paryża. Układy trwały długo, gdyż Amerykanie stawiali wciąż nowe żądania, mianowicie odstąpienia Filipin, o których przedtem nie było mowy, za 20 milionów dolarów. H. musiała się zgodzić na wszystko. D. 10 grudnia podpisano traktat pokojowy w Paryżu. H. utraciła Kubę, Portorico, wyspy Filipińskie i wyspy Guam, ogółem 420 000 kil. \jj] i około 10-iu milionów mieszk. Koszty wyniosły około trzech miliardów, flota była zniszczona. Przewiezienie wojsk do Europy kosztowało jeszcze summy ogromne. Zabrano przecież szczątki Kolumba z Hawany i złożono w Sewilli. Tak po latach 400 skończyło się panowanie H-i w Ameryce, i H. wykreślona została z rzędu państw kolonialnych. Cios ten odczuto w H-i bardzo boleśnie. Zamiast jednak przyznać, że klęskę spowodowały błędy hiszpańskiej polityki kolonialnej, że zawiniły tu wszystkie rządy i wszystkie stronnictwa, zaczęto zwalać winę nieszczęścia na przeciwników politycznych. W 1899 (12 lipca) ustąpiła H. wyspy Karolińskie, Palaos i Maryańskie Cesarstwu Niemieckiemu za 25 milionów peset (17 mil. marek). Kolonie te, po stracie wysp Filipińskich, nie miały dla H-i żadnej wartości. Na pokrycie kosztów wojny trzeba było podnieść znów podatki, co wywołało rozruchy w wielu miastach; stan ciągłego wzburzenia trwa do dziś-dnia.

Literatura do dziejów H-i. A) Dzielą obejmujące całość lub znaczne okresy dziejów H-i: Mariana „Historia de Espana” (Walencya 1783 —96); Mas de u „Historia critica de Espana” (20 tomów, Madryt 1783—1805); Ortiz y San z „Compendio cronologico de la histoiia de Espana” (7 tomów, t-że 1795—1803); Laf u ente „Historia general de Espana” (30 tomów, t-że 1850—67); Cavanilles „Historia de Espana” (5 tomów, tamże 1861 — 65); Rico y Am a t „Historia politica e parlamentaria de Espana” (3 tomy, t-że 1860—62); Al faro „Compendio de la historia de Espana” (1869); Ros-seuw Saint-Hilaire „Histoire d’Espagne jusqu’à la mort de Ferdinand VII” (nowe wydanie, 14 tomów, Paryż 1844—79); Gebhardt „Historia general de Espana” (7 tomów, Madryt 1864); Lembke „Geschichte von Spanien (dopełnione przez Schäfera i Schirmachera, Hamburg i Gota 1831-go); Tapi a „Historia de la civilisazion d’Espana” (4 tomy, Madryt 1840); Montesa i Manrique „Historia de la legisla-cion de Espana” (7 tomów, tamże 1861—64); „Historia general de Espana, escrita por indivi-

duos de numéro de la Real Academia de la historia” (1 cz., t-że 1890); Colmeiro „Reyes cristianos, desde Alfonso VI hasta Alfonso XI” (t-że 1893); G. Die reks „Geschichte Spaniens von den frühesten Zeiten bis auf die Gegenwart” (tom I, Berlin 1894); Burke „A history of Spain, from the earliest times to the death of Ferdinand the Catholic” (2 tomy, Londyn 1895). — B) Monografie: Aschbach „Gesell, der Omejjaden in Spanien” (2 tomy, Wiedeń 1829); Aschbach „Geschichte Spaniens und Portugals zur Zeit der Almoraviden und Almo-haden“ (2 tomy, Frankfurt 1833—37); Dozy „Histoire des Muselmans de l’Espagne” (4 tomy, Lej da 1861); Havemannn „Darstellungen aus der innern Geschichte Spaniens des XV und XVII Jahrhunderts” (Getynga 1850); Prescott „History of Ferdinand and Isabella” (3 tomy, Boston 1838, przekład niemiecki Lipsk 1842); Pr esc ott „History of the reign of Philipp II” (3 tomy, Boston 1855—58, po niemiecku Lipsk 1856—59); Häbler „Die wirtschaftliche Blüte Spaniens im XVI Jahrhundert” (Berlin 1888); „Actos de las Cortes de Castilla 1563—1713” (Madryt 1861—65); Morel-Fatio „L’Espagne au XVI et XVII siècle” (Heilbronn 1878); Baumgarten „ Geschichte Spaniens zur Zeit der Französischen Revolution” (Berlin 1861); Baumgarten „Geschichte Spaniens vom Ausbruch der Französischen Revolution bis auf unsere Tage” (3 tomy, Lipsk 1865—71); Arteche y Moro „Guerra de la independencia 1808—14” (Tomy I—V, Madryt 1868—83); Hubbard „Histoire contemporaine d’Espagne” (6 tomów, Paryż 1869 —83); Lauser „Geschichte Spaniens vom Sturze Isabellas bis zur Thronbesteigung Alfonsos” (2 tomy, Lipsk 1877); Borrego „Historia de las Cortes de Espana durante el siglo XIX” :(Madryt 1885); Mazade „Les révolutions de l’Espagne contemporaine” (Paryż 1869); Cher-buliez „L’Espagne politique 1868—73” (t-że 1874); B oni 11 a „La guerre civile en Espagne” (t-że 1875); Leopold „Spaniens Bürgerkrieg” (Haunower 1876); Schlaginweit „Der Spanisch-Marokkanische Krieg in den Jahren 1859 —60” (Lipsk 1863); Rofarull y Brocâ „Historia critica di Cataluna” (9 tomów, Barcelona 1876—79); de Castro „Geschichte der spanischen Protestanten” (Frankfurt 1866); Wilk en s „Geschichte des spanischen Protestantismus im XVI Jahrhundert” (Gütersloh 1887); Kay Berlin g „Geschichte der Juden in Spanien und Portugal” (2 t., Berlin 1861—67).

Język hiszpański (el espańol) należy do grupy jęz. romańskich, powstałych ze zmieszania się rzymskiej mowy ludowej z mową mieszkańców miejscowych. W tym zmieszaniu się żywioł łaciński pozostał przeważającym i stanowi główną podstawę języka hiszpańskiego, pomimo że wchłonął on w siebie wiele pierwiastków z języków różnych ludów, które w ciągu stuleci za-

mieszkiwały półwysep Iberyjski. Pierwotni mieszkańcy tego półwyspu, na północy Kantabrowie, na południu Iberowie zmieszali się jeszcze w czasach przedhistorycznych z plemionami celty ckiemi, przybyłemi z Galji przez Pireneje; stąd nazwa ludu mieszanego Celtoiberów. Język tego ludu, podobnie jak i inne jego właściwości, zaginął prawie doszczętnie wczasie najazdów i panowania rzymsko - giermańskiego, i tylko w Pirenejach niektóre plemiona kanta-bryjskie ochroniły swoje zwyczaje i język od wpływu przybyszów i zmieszania się z obcemi żywiołami. Język tych plemion dotychczas u-trzymuje się w swej odrębności w prowincjach biskajskich (ob. Baskijski język i Baskowie, Encykl. VII, 51—53). W pozostałych częściach Hiszpanji z języka łacińskiego ludowego (lingua latina rustica), który przeniknął wraz z panowaniem rzymskim do tego kraju po drugiej wojnie punickiej, utworzył się język narodowy towarzyski i ludowy z odpowiedniemi w różnych miejscowościach prowincjonalizmami. Proces tworzenia się tego języka odbył się w taki sam sposób, jak i w innych krajach zromanizowa-nych. Już w pierwszym wieku po Chr. język i kultura rzymska zapuściły tam tak głębokie korzenie, że wybitne jednostki tego kraju biorą znaczny udział w ruchu literackim rzymskim; pisarze prozą i poeci łacińscy, z Hiszpanji rodem, są głównemi przedstawicielami srebrnego albo poklasycznego okresu piśmiennictwa (L. Anneus Seneka, Lukanus, M. Valerius Martialis, Prudentius, Florus i t. d.). Język H. z upadkiem panowania rzymskiego w Hiszpanji i wtar-gnieniem ludów giermańskich nie przestał się rozwijać; stawał się on ogólnie zrozumiałym i w powszechne wchodził użycie. Mowa gier-mańska nowych najeźdźców, Alanów, Swewów, Wandalów (w 4-tym i na początku 5-go wieku), jako też następne panowanie Westgotów w Hiszpanji (od 5-go do 8-go wieku) wywarły nieznaczny tylko wpływ na rozwój języka hiszpańsko-romańskiego. Westgoci, po Rzymianach władcy Hiszpanji, przejęli wraz ze zwyczajami rzymskie-mi i ten język, tak, że ze swego języka rodzimego utrzymali tylko niektóre wyrazy, służące do oznaczania ich własnych instytucji państwowych i wojskowych, nazwy broni i t. p. Następnie, w dalszej kolei wypadków dziejowych, język ludowy hiszpański, powstały z żywiołów łacińskich i posiadający nieznaczną ilość wyrazów giermańskich, podległ wpływowi semickiemu. Wskutek panowania Arabów (od wieku 8-go przez 6 stuleci) otrzymał on znaczną przymieszkę wyrazów arabskich z dziedziny przemysłu, handlu, nauk i t. d., nadto wpływ arabski zmienił do pewnego stopnia wymawianie hiszpańskie, nie zmieniwszy jednak wcale budowy języka etymologicznej. Wreszcie, w późniejszym jeszcze czasie język H. zbogacił się nowym zasobem wyrazów pod wpływem sąsiednich literatur,

francuskiej i włoskiej. Mimo wszystkie te wpły- i m i przedewszystkim godne jest uwagi brzmie-wy obce pozostał on pod względem fleksyjnym stosunkowo blizkim łacińskiemu, w pojedyńczych nawet wypadkach znacznie bliższym aniżeli język ogólnowłoski. Niejednakowo w różnych miejscowościach kraju rozwijające się pewne znamiona języka były, jak wszędzie, tak i w języku H-m źródłem powstania różnych narzeczy tego języka. Najważniejsze z nich jest narzecze k as ty 1 skie (el castellano), ono bowiem najwcześniej wyniesione zostało do znaczenia jęz. piśmiennego, i jak Kastylijczycy stali się jądrem narodu, a ich piśmiennictwo ogólnie się rozszerzyło, tak narzecze ich zapanowało prawie wyłącznie na polu literackim w Hiszpanji i stało się ogólnym językiem H-m. W języku tym znowu rózróżniają dwa narzecza: staro- i nowo-kastylskie. Językiem H-m mówi dziś w Hiszpanji i na wyspach Kanaryjskich, do niej należących, około 10 miljonów; prócz tego przynajmniej 20 miljonów w zamorskich, niegdyś hiszpańskich krajach Ameryki południowej, w Ameryce środkowej, w Meksyku i w części kolonji hiszpańskich (wys. Kuba, Portoryko, wys. Filipińskie i t. d.). Pomiędzy narzeczami europej-skiemi odróżniają, według prowincji 5 grup: 1. nowoaragońskie, 2. asturyjskie (Babie), 3. leonij-skie (bercjańskie stanowi przejście od leonijskie-go do galijskiego), 4. andaluzyjskie, i 5. estre-madurskie (extreméno). Oprócz tych są narzecza: żydowsko-hiszpańskie, mające swoich przedstawicieli w Turcji i Bulgarji, i odmiany języka H-go południowo-afrykańskie, jak: Rioplateńskie,

nie gardłowe ostre, chrapliwe ch, którego wymawianie zbliża się do hebrajskiego chêth albo do niemieckiego ch w auch, spräche... i które oznacza się w nowszej pisowni (od r. 1815) stale literą j, jak: Quijote (Kichote), jesuita (che-suita), Mejico (Mechiko), reloj (relóch, zegar, łać. horologjum, ejemplo łać. exemplum) itp. (w dawniejszej zaś, podług zasady etymologicznej, bądź literą j, bądź x, bądź też g). Brzmienie to powstało w wielu razach z połączenia l z następującym i nieakcentowanym czyli z l Ą-j, np. hijo — filium, mujer = mulierem; z dj w nagłosie, np. jornada łać. diurnus; z v -f- j: lijero łać. liviarium i t. p. Łacińskie c przed e i i stało się syczącym; dzisiejsze jego brzmienie w H-im zbliża się do angielskiego th językowego syczącego i nowogreckiego H (np. ciencia ł. seiencia, cerveza ł. cerevisia, piwo); łacińskie przydecho-we f zastąpione zostało od wieku XV przez bardziej jeszcze przydechowe h (hierro ł. ferrum, hacer łać. facere), które następnie przestało się wymawiać jak każde inne h (odpowiadające łać. li) i w piśmie utrzymuje się jedynie ze względów etymologicznych, np. hombre ł. homo (wy-maw. ombre), habitud ł. habitudo (abitńd); takie przeto zestawienia jak los hombres (ludzie), las horas (godziny) i t. p. wymawają się jak wyrazy pojedyńcze: lossombrés, lassoras i t. p. (por. francuskie les hommes...). Połączenia łacińskich brzmień: cl, gl, pl, bl, fł na początku wyrazów, a nieraz i w środku, wskutek upodobnienia zmieniły się na U, które w wymowie jest pojedyń-czym brzmieniem 1, np. llamo=:łać. clamo (wym. lamo), llama=ł. fłamma, llaga=:ł. plaga (rana), escollo — ł. scopulus... Brzmienie cz (ć) wyrażane przez ch odpowiada łacińskiemu ct i np. dicho=ł. dictum, hecho=ł. factum, mucho=łać. multum; często jednak c przed t wypadło, jak w fruto —ł. fructus, auto —ł. actum. Spółgłoska g ma łacińskie brzmienie g przed a, o, u, 1, r; przed samogłoskami zaś e i i brzmi jak hiszpańskiej, gardłowo chrapliwe, np. geografia (=cheo-grafia), girar (chirar, obrót). Język H. posiada miękkie czyli podniebienne ń (wyrażane w druku i piśmie przez n): seńor, seńoria, Espańa... Spółgłoski gn sąsiednie wymawiają się oddzielnie, jak w łacinie: digno, significar... Godne uwagi są brzmienia hr po spółgłosce nosowej m, w przyrostku rzeczownikowym -bre, jak w wyrazach: hombre (łać. homo), lumbre (lumen), nombre (numerus) i inne. W wielu razach, tak w środku jak i na końcu wyrazów, łacińskie brzmienia chwilowe niedźwięczne p, t, k zmieniły się w H-im na odpowiednie dźwięczne czyli głośne b, d, g, np. superbia — soberbia (pycha), Petrus—Padre, latrones—los ladrones, secundus — segündo, creator — creadór, amicus securus et probatus—amigo seguro y probado, i t. p. Taka przewaga w wymawianiu brzmień spółgłoskowych głośnych z jednej strony zdaje się uwy-

Bogockie (Kolumbja), Chileńskie i inne, oraz narzecza mieszane, kreolskie, jak Curaçao (wyspa w Indjach zachodnich, obok Wenezueli). — Najdawniejsze ślady wyrabiającego się języka H-go znajdują się w dziele Izydora Sewilskiego (His-paleńskiego), biskupa (f 636 r.), p. n. „Originum seu etymologiarum libri XX” (rodzaj encyklope-dji); najstarsze zaś zabytki w tym języku pisane pochodzą z drugiej połowy wieku XII. Zaznaczymy niektóre z właściwości charakterystycznych języka H-go. W zakresie fonetyki znamienną jest czystość i jasność samogłosek hiszpańskich i brak wszelkich samogłosek przytłumionych (jak oe, eu, ii...) oraz nosowych; stan taki ułatwia wygłaszanie z niesłabnącą energją zakończeń spółgłoskowych w wyrazach, jako też akcentowanie w nich wyraźne bądź przedostatniej, bądź też ostatDiej zgłoski. Z tych względów język H. ze wszystkich romańskich najbliższym pozostał łaciny i najwięcej dobitność i siłę wymawiania łacińskiego zachował. Z samogłosek łacińskie u długie zachowało się w hiszpańskim, krótkie zaś łać. u, lub akcentowane przed dwiema spółgłoskami zmieniło się na o; np. lopo łać. lupus, plomo łać. plumbum, canto łać. cantus i t. p.; łacińskie zaś osnowy pierwotne na u utrzymały tę samogłoskę na końcu, np. espiritu, impetu. Pomiędzy spółgłoska-

datniać energję wewnętrzną i dzielność mówią- ! i w innych przypadkach: de nosotros (nas męż-cego; z drugiej znowu strony często zachodzące czyzn), de nosotras (nas kobiet)... i stanowi wła-w wyrazach brzmienie gardłowe, nieco chrapliwe ch (wyrażane literą j, g...) czyni wymowę H-ą bardziej szorstką i twardszą aniżeli mowa Rzymian. Przeciwne temu stanowisko wśród języków romańskich zajmuje język włoski, który, nie mając w głosowni swojej brzmień szorstkich, twardość mowy rzymskiej w wysokim stopniu złagodził.’ W dziedzinie form czyli postaci wyrazów język H. posiada, jak i inne romańskie, przedimek (el articulo), określny: el, la (z łać. zaimka illum, illam), los (ł. illos), las (łać. illas), nadto w rodzaju nijakim lo tylko przy przymiotnikach użytych w liczbie pojedyńczej zamiast rzeczowników (np. lo bueno, dobro, lo que —co); i nieokreślny un, una. Deklinacji nie posiada, formy zaś przypadków dopełniacza i celownika wyraża opisowo za pomocą przyimków de i â, które z przediinkiem rodzaju męskiego el zlewają się w del, al; np. el padre (ojciec), del padre, al padre...; la mądre (matka), de la mądre, à la mądre... i t. p. Osobliwsza, że biernik (accusat.), obok formy równej mianownikowi, wyraża się także w imionach żywotnych formą celownika, a więc el padre i al padre, la mądre i â la mądre (np. el padre arna al hijo). W ten sam sposób opisują się formy i przy przedimku nieokreślnym: un animal (zwierzę), de uu ani-mńl, à un animàl..., una mujér (kobieta), de una mujér... Liczba mnoga tworzy się przez dodanie s na końcu wyrazu: el libro (książka), los libros, la vóz (głos), las vóces, i t. p. Przymiotniki mają dws zakończenia: męskie -o, -óte lub -été i żeńskie -a, -ota lub -eta (hombre bello, mężczyzna piękny, mujér bélla, kobieta piękna); z zakończeniem spógłoskowym są przeważnie nieodmienne. Stopień wyższy wyraża się sposobem analitycznym, poprzedzając przymiotnik wyrazem mńs: dulce (słodki), mas dulce (słodszy); stopień najwyższy — poprzedzając formę stopnia wyższego przedimkiem: el mas dulce, la mas dulce (najsłodszy, -sza); obok takich form stopnia najwyższego względnego (superlativo re-lativo), jest drugi także sposób tworzenia go za pomocą przyrostka -isimo, isima, zwany bezwzględnym (absoluto), np. dulcisimo, bonisimo, obok opti-mo. Niektóre formy stopnia najwyższego pozostały jak w łacinie: célébré—celebérrimo, bené-fico—beneficentisimo, pobre—paupérrimo, i t. d.

ściwość wyłączną języka H-go. W wyraźnym przeciwieństwie do tego rozróżnienia pozostaje zjawisko ujednostajnienia form rodzajowych w zaimku osoby 3-ej, el, ella (on, ona), gdzie obok form celownika: ń el (jemu) ń ella (jej) używa się jednej le (jemu, jej) na oba rodzaje; podobnie i w liczbie mnogiej, obok: â ellos, ń ellas (im), jest w użyciu jedna les (im). Od dawnej formy zaimka osoby 2-ej liczby mnogiej vos (wy) w bierniku znikło brzmienie v w nagłosie i formą biernika jest os (was). Mówiąc do osób drugich, zamiast zaimka tu (ty) i vosotros, -as (wy), używa się zwykle zwrotu do osoby 3-ej opisowego, w którym główną rolę gra wyraz ustéd, powstały z vuestra merced „wasza miłość”, w liczbie mnogiej uestedes zamiast vuestras mercedes. Wyrazy te w skróceniu piszą się vmd., vmds., albo vd., vds.— Słowo w języku H-im posiada liczne formy, odpowiadające formom kon-jugacji łacińskiej; obok czasów trybu oznajmu-jącego, łączącego i rozkazującego, ma także tryb warunkowy, formy imiesłowu i gerundium. Formy czasów ma proste i opisowe; opisowe tworzy przez zestawienie form słowa posiłkowego haber (mieć) z imiesłowem czasu przeszłego. Z zakończeń osobowych: -ni w 1-ej osobie wszędzie znikło; zarówno więc jest: yo amo (kocham, łać. amo), jak w czasie przeszłym niedokonanym yo amaba (ł. amabam), jak i w teraźniejszym trybu łączącego yo ame (łać. amem), i t. p., podobnie jest: yo soy (ł. sum, jestem), a wskutek analo-logji czyli upodobnienia do tej formy, utworzyły się też: yo doy=ł. do (daję), estoy=ł. sto (stoję), voy=:ł. vado (idę); zakończenie osoby 2-ej s zachowało się wszędzie: tu cantas, cantabas, partes...; w osobie 3-ej t końcowe znikło: el canta, cantaba, el habrń (będzie miał); w 1-ej osobie liczby mnogiej zostało -mos z łać. mus: aina-mos (kochamy), habremos (będziemy mieli)...; w osobie 2-ej z końcówki łać. tis pozostało is: amais (łać. amatis), cantabais (łać. cantabatis) ..; w rozkaźniku z łacińskiego -te w osobie 2-ej pozostało dźwięczne d: amad (kochajcie), comed (jedzcie)... w 3-ej z nt znikło końcowe t: aman '(kochają), amaran (będą kochali), cantaban (śpiewali) i t. p. Bezokolicznik słów łacińskich na are, ere, ire utracił końcowe e, i formy jego w słowach H-ich kończą się (włączając charakterystyczną samogłoskę) na -ar, -er, -ir: cantar, mover, dormir i t. p., lecz imiesłowy i gerun-dja zachowały końcowe samogłoski e i o, np. cantante, cantado, cantando. W pewnych formach konjugacyjnych akcent jest stały i ściśle określony; np. stale przypada na zgłosce ostatniej w osobie 2-ej liczby mnogiej czasu teraźniejszego słów na -ir: vosotros partis, recibis..., w 1-ej osobie liczby pojedyńczej czasu przyszłego: y o cantaré, habré..., w 1-ej osobie liczby pojedyńczej czasu przeszłego dokonanego: yo can-

W zdaniu przymiotnik kładzie się przeważnie po rzeczowniku, jak we francuskim i włoskim; gdy jednak przymiot wypowiedziany jest z naciskiem szczególnym, to przymiotnik kładzie się przed rzeczownikiem, np. el vecino es un mal hombre (sąsiad jest złym człowiekiem). Zaimki osobowe: 1. yo, 2. tń, 3. el, ella, obok form liczby mnogiej dawniejszych: l.nos, 2. vos, mają nowsze: nosotros (my), vosotros (wy), z od-miennemi zakończeniami dla osób rodzaju żeńskiego: nosotras, vosotras; różnica ta pozostaje

A. A. K.

tó, vend!...; zgłoska zaś trzecia od końca akcentuje się: w 1-ej i 2-ej osobie 1. mn. imperfek-tu: cantâbamos, cantâbais, bablamos, habiais..., i w tych samych osobach w czasie przyszłym trybu łączącego: cantâremos, cantâreis, vendiéremos, habiéreis i t. d. W składni swojej język H. używa często wyrażeń i zwrotów bezokolicznikowych i imiesłowowych dla wyrażenia względów i stosunków składniowych, dla których w innych językach konieczne jest użycie osobnych zdań pobocznych. W budowie okresów skłonność do patetyczności i zabarwiania krasomówczego mowy należy do cech w piśmiennictwie hiszpańskim tradycyjnych. Jako osobliwość w użyciu znaków przestankowych zaznaczymy, że wykrzykniki i znaki zapytania kładą się (podobnie jak cudzysłów), nie tylko na końeu, lecz i na początku zdań, do tego na początku w położeniu odwróconym; np. iQue hora es? — jBuenos dias, se-ńor! — Bibljografja. Prace gramatyczne i leksyko-graficzne hiszpańskie rozpoczynają się w wieku XV-ym. Wybitne znaczenie dla ogółu miały słownik i gramatyka, wydane w wieku XVIII-ym przez akademię madrycką 1771 r, a następnie powtarzane; „Diccionario” wydany w 6-u tomach 1726—39, w wydaniu 12-ym przez V. Salvâ ukazał się w r. 1885 w Paryżu. Gramatyki hiszpańskie w ostatnich dziesiątkach lat pisali m. in. Paweł Förster „Spanische Sprachlehre” (Berlin 1880), opracowana na podstawach naukowych; Franceson (wyd. 4-e Lipsk 1864), J. Wiggers (wyd. 2-e, Lipsk 1884, zawiera dobrze opracowaną składnię); J. Fesenmaier „Lehrbuch d. span. Spr.” (wyd. 2-e Monachjum

1880), Pajeken (wyd. 2-e Brema 1868), Funck (wyd. 8-e Frankfurt 1885), Schilling (wyd 10-e Lipsk 1894); w języku hiszp. gramatyka Salvâ (Paryż 1831 i późn.), Bell o (Caracas 1850, wyd. 13-e 1883). Krótki zarys naukowy języka H-go podał G. Baist w Groebera «Grundriss der romanischen Philologie», także Gustaw Körting w swojej «Encyklopaedie und Methodologie der romanischen Philologie» (w t. III, 501; Heilbron 1886); w tymże tomie znajduje się bibljografja prac gramatycznych wraz z djalektologją i bibliogr. słowników (str. 539-42). Wiele materjału do gramatyki historycznej języka H-go zawiera dzieło Dieza „Grammatik d. romanischen Sprachen” (wyd. 4-e Bonn 1882) i takież dzieło Meyer-Lübke’go „Gram. d. rom. Spr.” (Lipsk 1890—94, 2 tomy). Rozprawę „Tratado” o ortografii, zreformowanej w 1815 roku, wydała akademja madrycka w tymże roku (później nieraz przedrukowywano). Wiele rozpraw i przyczynków językowych zawiera «Zeitschrift für romanische Philologie». Ze słowników do lepszych zaliczane są: Dominguez (wyd. 6-e Madryt 1856, 2 t.), wyborny R. Cuervo „Diccionario de construction y regimen” (Madryt 1886 i 1894, 2 tomy); Franceson (wyd. 12-e Lipsk 1885), Kotzenberg (Brema 1875), Booeh-

Arkossy (wyd. 7-e Lipsk 1887, 2 t.), Toll-h au sen (wyd. 2-e 1892), Rupert „Konversations-Wörterbuch” (w Meyera „Sprachführer”, Lipsk). Słowniki etymologiczne: Covarrubias „Tesoro de la lengua castellana” (Madryt 1874), Bar ci a „Primero diccionario general etimolo-gico de la lengua espańola” (Madryt 1883, 5 tomów), L. Eguilaz (Granada 1880), Cabrera (Madryt 1837), Echegaray (1887). Doskonały słownik francusko-hiszpański ułożył F. Corona Bustamante „Diccionario Frances-espa-ńol” (Paryż 1882, str. 1369; w części francuskiej oparty na słowniku Littrćgo). Ważne przyczynki do etymologji wyrazów zawiera słownik Dieza „Etymologisches Wörterbuch der roman. Sprachen” (wyd. 5-e Bonn 1878).

Literatura hiszpańska. Pod tem określeniem, w obszerniejszem znaczeniu, rozumieć należy ogół twórczości literackiej we wszystkich językach półwyspu Iberyjskiego, z wyjątkiem języka portugalskiego, w którym, równomiernie z wyodrębnieniem się politycznem Portugalii, powstała i rozwinęła się odrębna literatura narodowa. W ściślejszem znaczeniu pojęcie literatury hiszpańskiej obejmuje ogół utworów i zabytków pisanych w języku kastylskim (lengua castellana), który początkowo tylko używany w Kastylii i Leonie, następnie, wraz z rozwojem potężnej monarchii hiszpańskiej, w której te kraje największe osiągnęły znaczenie, stał się w niej panującym jako język kulturalny i literacki całego narodu. Niezależnie od tego niektóre narzecza półwyspu zachowały do dziś dnia swoje znaczenie w prowincyach i posiadają swoje literatury, z których najważniejsza, katalońska (oh.), dość bujnie się rozwinęła, podtrzymywana przez separatyczne dążenia ludności, wrogo względem monarchii hiszpańskiej usposobionej. Pomimo jednak wszelkich autagonizmów i odrębności prowincyonalnych literatura narodu, który tę monarchię wytworzył, uprawiana w języku kastylskim, jako ogólno-hiszpańskim, przez ogromną większość iuteligencyi krajowej, kwitła bardzo bujnie od czasów średniowiecznych aż do współczesnej nam epoki, stała się jedną z najbogatszych w Europie i w najświetniejszych swych okresach wyróżniała się wśród wszystkich literatur europejskich wybitną swą oryginalnością, stając się wiernem i nader charakterystycznem odbiciem niezmiernie samoistnego, pełnego dumy szlachetnej oraz poczucia swej siły i swej wielkiej roli dziejowej życia narodowego.—Początki jej tkwią głęboko w samorodnej poezyi ludowej, która od niepamiętnych czasów kwitła w Hiszpanii, naprzód przechowywała się tylko w ustnej tradycyi, następnie stopniowo przenikała do artystycznej poezyi kulturalnych warstw narodu, ulegając w niej wielorakim przeróbkom i przekształceniom. Częściowo wszakże płody owej twórczości do dziś-dnia zachowały się wśród ludu, za naszych czasów dopiero zbierane i ogłaszane drukiem przez nowożytnych folklorystów, jak Milâ y Fontanals, Menendez y Pidal, Munthe i inni. Głównym typem tej starodawnej poezyi ludowej były tak zwane romance (romances), zazwyczaj epickiej lub epicko-lirycznej treści, układane przeważnie w wierszach ośmiozgłoskowych z czterech stóp trochaicznych złożonych, czyli w tak zwanych redondillach. Wszelako nazwa romancy, która z L-y h-iej przeszła do ogólno-europejskiej, służyła pierwotnie dla określenia wszelkiej twórczości poetyckiej, choć niezależnie od tego używano i innych nazw w zastosowaniu do różnych jej odmian, jak: „cantares” „decires”, a dla poezyi lirycznej: „caplas”, „se-gnidillas”.—Głównym przedmiotem staro-hiszpań-skiej epiki ludowej były czyny sławne, klęski i zwycięstwa pół - podaniowych, pół - historycznych bohaterów, upamiętnionych w wiekowej walce narodowej i religijnej przeciwko Maurom. Obejmuje ona zatem rozległy bardzo przestwór czasu: od 7-u do 8-u stuleci, od czasów króla Rodryga aż do upadku Granady. Głównym jej bohaterem jest znakomity Cid Campe a do r, postać epicka, mająca swój pierwowzór w historycznym wojowniku hiszpańskim z końca XI w. nazwiskiem Rodryg Dias z Bivaru. Wszelako obok tej i innych postaci czysto narodowych wcześnie bardzo przedostał się też do epiki hiszpańskiej Karol Wielki ze swymi Paladynami i ze zwalczanymi przez nich słynnymi wojownikami maurytaûskimi. I inne podania średniowieczne czasów rycerskich wplecione zostały w wielkiej liczbie do osnowy owych romanc hiszpańskich i ugrupowane dokoła wiekowej walki przeciw wrogom chrześciaństwa, która stanowiła zasadniczy motyw całej tej epiki ludowej, kwitnącej w Hiszpanii aż do ostatecznego pokonania Maurów. Wznowienie na schyłku XV wieku za Ferdynanda i Izabelli zwycięskiej wojny z Maurami spowodowało ponowny krótki rozkwit twórczości epickiej, zakończonej niebawem po zupeł-nem pokonaniu wroga narodowego. Oczywiście przechowywane w tradycyi jej wytwory w znacznie wcześniejszym czasie przedostały się do poezyi artystycznej i literatury, której rozwój rozpoczyna się od utworów osnutych na najważniejszych motywach epiki starodawnej.

Okres pierwszy (1150—1407) obejmuje pierwotny samodzielnie narodowy rozkwit piśmiennictwa hiszpańskiego aż do rozpowszechnienia się w niem obcych, głównie prowansalskich wpływów. Głownem arcydziełem poetyckiem tego okresu jest znamienity poemat o Cydzie („Poe-ma del Cid”), ułożony prawdopodobnie między 1135 i 1157 r. przez nieznanego autora, rodem z południowej Kastylii. Pod względem formy różni się on zasadniczo od starych romanc, których trochaiczne redondille zastąpione tu zostały daktylicznemi od 12 do 18-zgłoskowemi wierszami, służącemi następnie za pierwowzór miary rytmicznej, w przeciwieństwie do dawnego rytmu ludowego zwanej „versos de arte mayor”. Treść poematu zawiera opowieść o przygodach i czynach Cyda, utrzymaną w typowym naiwnym stylu epickim, a ze starych podań i pieśni wiernie wysnutą. Najdawniejszy, mocno uszkodzony, rękopis tego utworu pochodzi z r. 1307. Podania o młodzieńczych czasach Cyda posłużyły za temat wcześniejszego nieco od wymienionej wyżej epopei, a niższego od niej znacznie pod względem poetyckim, utworu p. t. „Cronica rimada” albo „R o dr i go”. Proza rymowana pomieszana tu została z urywkami romanc, treść zawiera wiele szczegółów interesujących i charakterystycznych; spopularyzowana została w Europie przez niemiecką przeróbkę Herdera. O niektórych poematach epickich tego okresu wieści tylko się dochowały, gdyż rękopisy ich zaginęły. Dwa jeszcze utwory tego rodzaju, przez nieznanych autorów ułożone, doszły do naszych czasów: poemat „Fernan Gonzales” (z X-go wieku), oschły w treści, w formę sztucznych bardzo ale-ksandrinów ujęty, i poemat o zwycięstwach króla Alfonsa XI-go (połowa XIV wieku) w narodowych redondillach, zbLiżony tonem i nastrojem do poezyi ludowej.—Pierwszym znanym nam z imienia poetą hiszpańskim jest duchowny Gonzalo z Barce o (1198—1268), autor licznych pieśni i poematów treści religijnej; nowsi badacze przypisują mu także popularny bardzo i wielokrotnie potem w poezyi hiszpańskiej naśladowany poemat o Aleksandrze Macedońskim; za jego autora uchodził dawniej Juan Lorenzo de Astorga. Oprócz utworów Gonzala dochowało się z tej epoki kilka bezimiennych poezyj religijnych: „Mis-terio de los Reyes Magos” w formie dramatycznej, „Poema de los Reyes Magos” w formie powieściowej , dalej : Życie Maryi Egipcyanki, Spór między duszą i ciałem, i inne. Czysto lirycznych utworów bardzo niewiele posiada literatura kastylska w pierwszym swym okresie. Król Alfons X Mądry (1252—84) przeważnie w języku portugalskim składał swoje pieśni religijne i miłosne w stylu trubadurów prowansalskich; jedyna jego pieśń po kastylsku ułożona przechowała się tylko w portugalskiem „Cancio-neiro”. Jako pierwszy wybitny i oryginalny wielce talent w poezyi hiszpańskiej zjawia się nam znamienity satyryk z XIV-go wieku, duchowny Juan Ru i z, zwany „el arcipreste de Hita” (1300—1350), który, jakkolwiek układał też pieśni religijne, w głębi duszy bardzo światowo i sceptycznie był usposobiony, jak o tern świadczą jego alegoryczno-satyryczny poemat „Libro de Cantares”, albo „Libro de buen amor”, pełen autobiograficznych szczegółów, opowieści, bajek, wierszy żartobliwych, poważnych, nawet pobożnych, pieśni miłosnych i fars cynicznych. Zbliżony nieco charakterem, chociaż w poważniejszym trzymany tonie, jest poetycko-nauczający traktat o życiu dworskiem („Rimado del Palacio”) znakomitego męża stanu i historyka, Lopez a

de Ayala (1332—1407), który zasłużył się też mniej przeto dodatnio i uszlachetniająco na twór-literaturze ojczystej przez swoją, wzorowaną na czość ich oddziaływa. Wszystkie prawie stare dziejopisach starożytnych, kronikę królów Kasty- romanse hiszpańskie w owym okresie otrzymały lii. Wogóle historyografia w języku narodowym ostateczną formę, w jakiej doszły do naszych dość bujnie kwitła już od XIII-go wieku. Do i czasów. Król Aragonii, Juan I, i król Kastylii, jej rozwoju przyczynił się wielce, wspomniany Juan II, najgorliwszymi byli protektorami poetów już poprzednio jako poeta, król Alfons X Mą- i liczne ich zastępy ua dworach swych groma-dry; poczytywany on jest za ojca prozy staro- dzili. Pierwszy z nich, który na wzór podobnych hiszpańskiej i dziejopisarstwa. Z jego polecenia instytucyj w południowej Francyi założył w Bar-przetłómaczone zostało z języka łacińskiego sta- celonie „Consistorio de la gaya ciencia”, popie-rodawne prawodawstwo wizygockie (lex Visigo-thorum) i nazwane „Fuero juzgo” (z łacińskiego: forum judicum). Z polecenia i pod wpływem Alfonsa wydano następnie inny zbiór prawodawczy („Las Siete Partidas”), Biblia została prze-tłómaczona na język ludowy, powstał w tymże języku cały szereg pism naukowych, a osobliwie dwa znamienite dzieła historyczne—jedno, dotyczące dziejów powszechnych: „Cronica generał”, drugie narodowo - hiszpańskich: „Cronica general de Espana” (od początków aż do ojca Alfonsa,

rai głównie wesołą i wytworną lirykę w stylu prowansalskim; na dworze drugiego panowała więcej literatura uczona, ze studyów nad Starożytnością klasyczną wykwitająca. Zresztą oba te kierunki oddziaływały wzajemnie na siebie i łączyły się często w twórczości poszczególnych poetów i pisarzy. Najwybitniejszym przedstawicielem ścisłej ich między sobą łączności był Enrique de Aragon, marques de Ville na (f 1434), autor wedle zasad prowansalskich ułożonej poetyki („Del arte de trobar”), a zarazem tłómacz na język kastylski Cycerona księgi o mówcy i Eneidy Wirgiliusza. Jest on też poczytywany za jednego z twórców dramatu narodowego, jako autor sztuki allegorycznej, która w 1414 r. podczas koronacyi Juana II przedstawiona była na scenie w Saragosie. Pod wpływem Villeny wyrobił się na poetę znany wódz i polityk, Inigo Lopez de Mendosa, marques de Santillana (1398 —1458), autor listu krytyczno - historycznego o początkach poezyi hiszpańskiej („Letra sopra la origen de la poesia espahola”), elegii na śmierć Villeny, dyalogów filozoficznych, poematów dydaktycznych, pieśni wojennych i miłosnych. Między jego poezyami lirycznemi znajdnją się też sonety, które on pierwszy wedle wzorów włoskich do poezyi ojczystej wprowadził. Jest on także autorem sztuki dramatycznej p. t. „Comedieta de Ponza”, należącej do najpierwszych zabytków dramaturgii hiszpańskiej. Przyjaciel Mendozy, Juan de Mena (1411 —1456), uważany jest za najznakomitszego poetę swego czasu, głównie ze względu na swój poemat allegoryczno - moralny p. t. „El Laberiento ô lastrecientas”, ułożony w 300 ośmio-wierszowych zwrotkach czyli „copias”. Z pozostałych poetów tego okresu wymieniają. jeszcze historycy następujących, jako wybitniejszych: Fer-nan Perez de Guzman, Juan de Ixar, Go-mez Maurique, Rodriguez del Padran, Garcie-Sanclies de Badajoz, Alonzo de la Torre, Alonzo de Cartagena, Alvar Garcia de Sauta Maria, Diego de San Pedro, Pedro Diaz de Biedo, Diego Lopez Haro. Utwory wszystkich tu wymienionych i innych jeszcze, w ogólnej liczbie 138, poetów zebrał w 1511 r. Fernando deCastillo i ogłosił p. t. Śpiewnik ogólny („Cancio-nero general”). Zebrane tu płody liryki dzielą się na: pieśni taneczne czyli ballady (bayles), piosnki epigramatyczue (canciones), glossy (glo-

Ferdynanda 111-go). Syn Alfonsa Mądrego, S a n-cho IV (f 1295), również gorliwie popierał literaturę i naukę: polecił ułożyć wedle źródeł francuskich historyę krucyat: „La gran Conquista de Ultramar”; sam pisał rady i przestrogi dla swego następcy. Doniosłe zasługi dla literatury narodowej położył w wieku XIV-ym król Alfons XI (1324—1350), sam poeta, układający w re-dondillach kronikę swego panowania. Najznakomitszym prozaikiem tego okresu jest książę królewskiego rodu, synowiec Alfonsa Mądrego, Don Juan Manuel (1282—1348), autor dzieła p. t.

Hrabia Lucanor („el conde Lucanor”), zawierającego zbiór dydaktycznych opowieści, odznaczających się bogactwem trafnych uwag i myśli o życiu, oraz bardzo dobrym na swój czas stylem prozaicznym. Tenże książę pozostawił traktaty o cnocie rycerskiej, o wychowaniu i o polityce.

Przy schyłku pierwszego okresu pojawiły się w literaturze hiszpańskiej liczne romanse rycerskie z cyklu karlowińskiego, bretońskiego i klasycznego; w Hiszpanii też prawdopodobnie powstał naprzód słynny romans o Amadysie z Gal lii („Amadii de Gaula”), tłómaczony następnie i przerabiany niezliczoną ilość razy w różnych językach, rozpowszechniony naprzód w przeróbce portugalskiej.

Okres drugi (1407—1516) obejmuje czas od Juana II do Karola V. Główną cechą tego okresu naśladownictwo trubadurów prowansalskich w poezyi i wpływ studyów klasycznych na ogólny rozwój literatury. Dwory królewskie Aragonii i Kastylii skupiają dokoła siebie przeważnie twórczość literacką i poetycką, która staje się teraz wybitnie dworską, kunsztowną i uczoną, lecz nie traci całkiem swojskiego, narodowego charakteru, dzięki ciągłemu oddziaływaniu starodawnej poezyi ludowej, która ulega wprawdzie znacznym, często nader niefortunnym, przekształceniom pod piórem poetów-dworaków, ale nie

Sas), wiersze żartobliwe (lettrillas), pieśni chłop- j go życia narodu. W wieku XVI poezya owa, skie (vilanellas), uliczne (pasa-callas). Oprócz choć niepozbawiona wielu znamion oryginalnych, utworów lirycznych znajdują się też w tym zbio- naśladowczą była przeważnie, jak wszędzie zresz-rze krótkie utwory dyalogowane, które mogą być tą w Europie, dokąd przeniknęły prądy odrodze-także zaliczone do początkowych prób wyrabia- nia klasycznego: w Hiszpanii tern większy wpływ jącego się stopniowo dramatu hiszpańskiego. Na one wywrzeć musiały z powodu licznych jej schyłku tego okresu dramat coraz bujniej się rozwija i posiada już uzdolnionych przedstawicieli jak Juan de la Encina (1469—1534), autor wielu sztuk dramatycznych (zwanych w Hiszpanii ogólnie komedyami) treści religijnej lub idyllicznej; wyżej od niego stoi, nieznany dokładnie (prawdopodobnie Fernando de Roj as), autor z życia realnego wysnutej tragi-komedyi Celestina, która pojawiła się w 1499 r., zawiera wiele dramatyczności, choć w formie nie-scenicznej (z 21 aktów złożonej) i jako jedna z najpopularniejszych książek literatury staro-hiszpańskiej przetłómaczona została na wiele języków europejskich. Do wyrobienia form dramatu hiszpańskiego wielce się przyczynił, piszący po kastylsku (jak wielu jego współrodaków w tym i w następnym okresie), Portugalczyk Gil Vicente (1480 — 1557). W ślady jego wstępują, należący jeszcze przeważnie do tego okresu: Torres Na harr o, Lope de Rueda,

wówczas stosunków z głównem ich ogniskiem— z Włochami: to też podczas kiedy Włosi ulegali władzy politycznej Hiszpanów— Hiszpanie ulegali artystycznej i intellektualnej ich przewadze, metyle przez obznajamianie się za ich pośrednictwem z wzorami starożytnego klasycyzmu, ile przez przyswajanie sobie wzorów i form włoskiej poezyi renesansowej. Pierwszym, który wprowadził je do poezyi ojczystej w zakresie liryki, był Juan Boseau Almogaver z Barcelony (1493— 1543). Przeciw tym nowościom wystąpił Cristoval de Castillejo (1490—1556), jako gorliwy obrońca poezyi czysto narodowej, tworzący w jej duchu liczne pieśni, satyry i ko-medye. Za nim poszło kilku poetów, ale ci nie mogli przezwyciężyć wpływu szkoły włoskiej, która czasowo przeważające osiągnęła znaczenie i niewątpliwe oddała usługi narodowej jej poezyi. Zwalczając dawne, na pół dziecięce, jej tragedye, wzbogaciła ją nowemi, doskonal-szeini formami, wykształciła jej styl i język, a wprowadzając do niej wytworuość italską i szlachetną prostotę stylu klasycznego, podniosła ją na wyższy poziom artystyczny i nowe przed nią otworzyła drogi rozwoju. Największe pod tyra względem położył zasługi Garcila-zo de la Vega z Toledo (1503 — 1536), liryk pełen uczucia i znamienity mistrz formy poetyckiej, zwany P etrar ką kastylskim. Przedstawicielem czystego klasycyzmu w ówczesnej poezyi hiszpańskiej b}ł zakonnik augustyański, Luis Ponce de Leon (1528 — 91), który z artyzmem klasycznym łączył głębokie uczucia religijno - chrześeiańskie. W pośród pozostałych poetów szkoły włoskiej i klasycznej wyróżniają się jeszcze: Jorge de Montemayor (1520 — 1562), autor sławnej sielanki „Diana”, tłórna-czonej i naśladowanej w wielu językach, oraz Fernando de Herrera z Sewilli (1534—97), ceniony głównie dla bardzo wyrafinowanej, niekiedy przesadnej, ozdobności swego stylu poetyckiego. Epicka poezya tego okresu niedorów-nywa jego liryce. Niebrakło wprawdzie naów-czas poematów epickich, opiewających wojny Karola V (tak zwane „Caroleas”) i odkrycie Ameryki, ale są to przeważnie rzeczy bez wyższego natchnienia, zakrawające na kroniki rymowane; niewiększą doniosłość mają też liczne naśladownictwa Ariosta i Torquata Tassa. Jedynym wybitnym epikiem ówczesnym był Alonzo de Er-cilla (1533 — 95), autor poematu „Araucana”, opiewającego z wielką bezstronnością i współczuciem rozpaczną walkę drobnego ludu amerykańskiego przeciw straszliwemu uciskowi zdobywców hiszpańskich. Z innych epików wspól-

Juan de la Cueva i Christoval deVi-rues. Proza ówczesna dość bujnie się rozwinęła, głównie w historyografii, w której odznaczyli się:

Gutierre Diaz de Games, Fern an Perez de Guzman, Fernando del Pulgar, Manuel Rodriguez de Sevilla, Diego de V a 1 e-ra, Diego Rodriguez de AlmelaiFer-nan Mescia. Z romansopisarzy ówczesnych godni uwagi: wspomniany wyżej poeta liryczny Juan Rodriguez del Padron („Siervo libre de amor), Diego de San Pedro („Carcel de amor”, „Arnalte y Lucenda”, „Grisel y Mira-bella”) wreszcie Garcia Ordohez de Montais o, autor najpopularniejszej przeróbki Arna-dysa z G a 11 i i.

Okres trzeci, obejmujący cały prawie wiek XVI, głównie czasy panowania Karola V, kiedy Hiszpania zdobyła sobie wielką potęgę polityczną i* wszechświatowe stanowisko. Rozwój wewnętrzny kraju i sława nazewnątrz działały pobudzająco na umysły, wywołując bujny rozkwit poezyi i literatury pięknej. Literatura naukowa i wogóle praca na polu wiedzy nie mogły się rozwijać w tej samej mierze, tak ze względu na wrodzone usposobienie Hiszpanów, w którem fantazya i uczucie przewagę mają nad władzami rozumowemi, jako też z powodu despotyzmu ino-narchicznego i fanatycznej nietolerancyi religijnej, krępującej swobodę myśli. Trybunał In-kwizycyi srożył się najwięcej przeciw wszelkim donioślejszym jej objawom, wietrząc w nich zawsze dążności heretyckie; poezya cieszyła się z tej strony większą stosunkowo wolnością: to też swobodniej mogła się rozwijać i skupiła w sobie wyłącznie nieomal promienie duchowe-

12

Kne. Po w. iiustr. Zoil 226. T. XXIX.

czesnych ceniono najwięcej następujących: Luis Zapata („Carlos famoso”), Geronymo de Urrea („Carlos victorioso”), Luis de Gib raiło n („Historia Parthenopea”), Diego Hi menés de Aollon („El Cid”), Hipolito Saur („La Maltea”), Juan Rufo („La Austriada”), Gabriel Laso de la Vega („La Mexicana”), Gaspar de Aquilar („Expulsion de los Mo-riscos”). Znajdujące się między utworami tych poetów epopee, ze starych pieśni o Cydzie wysnute, niewielką mają wartość. Ale zgromadzony na samym wstępie XVII wieku zbiór dawniejszych i nowszych romansów („Romancero general” 1604) stanowi cenny pomnik poezyi narodowej. Dramat hiszpański szybkie w w. XVI czynił postępy, zbliżając się do najświetniejszego swego rozkwitu. Główni jego przedstawiciele ówcześni wyżej już wymienieni, jako należący poczęści do poprzedniego okresu: Gil Vicen-te, Torres Naharro, Lope de Rueda, Juan de la Cueva—wyrabiali stopniowo jego styl, formy i rodzaje różne (comedias de ruido, comedias de capa y spada, loas, pasos, entremetes, farsas, sainetes, comedias de figuron), a niezależnie od tego zwolennicy wzorów klasycznych usiłują do nich przystosować rozwój dramatu narodowego. Celu tego nie osiągnęli, dramat hiszpański rozwinął się samoistnie, w duchu swojskich trady-cyj, wszelako na schyłku wieku XVI i w stylu klasycznym zdobył się na kilka utworów wyższej wartości, jak: „Alexandra” i „Izabella” L. L. Argensoli, „Ines de Castro” Geronima Bermudeza, „Elisa Dido” Cristovala de Virues, a osobliwie znamienita „Numancia” Cervantesa, który zresztą pisał też sztuki dramatyczne w stylu czysto narodowym. Miguel de Cervantes Saavedra (1547 — 1616) na polu literatury prozaicznej donioślejsze zdobył sobie znaczenie jako jeden z największych a najgłębszy i najbardziej ogólno-ludzki z geniuszów twórczych swej ojczyzny. Jego słynny romans satyryczny Don Kichot („Don Quixote”), zawierający w nader prostej formie przedziwnie genialne przeciwstawienie zasadniczych realnych i idealnych dążeń życia, należy do naczelnych arcydzieł nie-tylko hiszpańskiej, lecz także całej wszechświatowej literatury. Wogóle proza hiszpańska w w. XVI posiadała wielu znakomitych w różnych swych rodzajach przedstawicieli. W dziedzinie romansu pierwszorzędne znaczenie posiada, znany także jako historyk, poeta liryczny i mąż stanu Diego Hurtado de Mendoza (1503 — 1575), który w swem Życiu Lazarilla de Tor-mes stworzył pierwowzór tak zwauego romansu łotrowskiego („novela picaresca”), bardzo następnie popularnego w Hiszpanii i naśladowanego w innych krajach, a szczególnie we Francyi i w Niemczech. Romans rycerski w dalszym ciągu, choć nie tak gorliwie jak poprzednio, był uprawiany: pojawiały się coraz to nowe i coraz fantastyczniejsze opowieści o Ama-dysie, a następnie o jego dzieciach i wnukach, przypomniano sobie i innych, bądź podaniowych, bądź historycznych bohaterów średniowiecznych. Romans pasterski posiadał też kilku wybitnych przedstawicieli, pomiędzy którymi jaśnieje Cervantes ze swą „Galateą”. Historyografia hiszpańska XVI wieku bardzo bujnie się rozwinęła i wzorowała się na dziej opisach starorzymskich. Naczelne miejsce wpośród historyków ówczesnych zajmuje wyżej wspomniany Hurtado da Mendoza ze swem dziełem „Historia de la guerra de Granada”; obok niego stoi jezuita Juan de Mariana (1536 — 1623), autor wybornej historyi Hiszpanii do wstąpienia na tron Karola V. Godni jeszcze uwagi są następujący historycy:'L o u i s de Avila y Zuniga, histo-ryograf wojen Karola V, Flory an de Ocam-po („Cronica general de Espaha”), G er on i-mo Zurita („Anales delà corona de Aragon”), Bartolomeo Leonardo de Argeusola („Historia de la conquista de las Molucas”), Francisco de Moncada („Expedieion de los Catalones y Aragoneses contra Turcos y Grie-gos”), Francisco de Xeres („Historia de la conquista del Peru”), Antonio de Solis („Historia de la conquista de Mexico”), Francisco Manuel Melo („Historia de los movimientos separacion y guerra de Cataluńa en tiempo Felipe IV”). Liczne są też w tej epoce dzieła popularno - filozoficzne i religijne. Z pierwszych godne uwagi: „Dialogo de la dignidad del hom-bre” Pereza de Oliva, „Relox de Principes”, romans dydaktyczny Antonia de Guevara. W pośród religijnych pisarzy tej epoki wydatne miejsce zajmuje św. Teresa z Avili (1515— 1582) przez swe znamienite dzieła ascetyczne („Camino de Perfecion”) i natchnione pieśni (np. sławna „Glossa”, znana u nas w parafrazie Zygmunta Krasińskiego). Wybitnym talentem odznaczyli się też Fray Luis de Leon („Perfecta casada”) i Fray Luis de Granada („Guia de Pecadores”). W literaturze pamiętnikowej tego okresu wyróżniają się świetnym stylem i bogatą treścią listy i pamiętniki Antoniego Pereza (1542—1611).

Okres czwarty obejmuje wiek XVII. Jest to doba najświetniejszego rozkwitu narodowej poe-zyi hiszpańskiej, znajdującej świetuy swój objaw w dramacie, który rozwinął się naówczas zupełnie samodzielnie w niezmieruem bogactwie swej treści, w całej wspaniałości swych form artystycznych i stał się wiernem odbiciem głównych prądów ż}cia narodowego (ob. Dramat). Pierwszym w kolei czasu genialnym jego przedstawicielem był Lope Felix de Vega Carpio (1562 — 1635), poeta fenomenalnie płodny, który, obok mnóstwa utworów dramatycznych (w przybliżeniu około 2 200), napisał wiele poematów epickich, romansów i wierszy lirycznych. Kulminacyjny punkt swego rozwoju osiągnął dramat hiszpański w twórczości Pedra Calderona

91

Hiszpania

t

de la Bar ca (1600 — 81), jednego z największych mistrzów dramaturgii wszechświatowej, pełnego wzniosłych natchnień, myśli głębokich i uczuć potężnych. Obok tych dwóch mistrzów występuje cały szereg wybitnych talentów dramatycznych, których utwory stosunkowo mało znane, w Europie naśladowane, przerabiane i wyzyskiwane były przez różnych poetów europejskich: Guillen de Castro (1569 — 1631), autor Młodości Cyda, przerobionej przez Corneille’a w słynnej jego tragiedyi; Gabryel Tellez, znany pod pseudonimem Tirso da Molina (1570 — 1645), autor znanego z niezliczonych w różnych językach przeróbek: Gościa kamiennego czyli Don Juana, Luis Velez de Guevara, Augustin Moreto, Francisco de Roja s, Mattos Fragoso, Juan de la Hoz Mota, Antonio de Solis, Enriquez Gomez i wielu innych, których tu nawet wyliczyć dokładnie niepodobna wobec ogromnego bogactwa ówczesnej poezyi dramatycznej w Hiszpanii. — Mniej bogato i mniej świetnie przedstawia się poezya liryczna tego okresu. Uległa ona nader szkodliwym wpływom przerafinowanej i przesadnej ozdobności stylu, będącej objawem zwyrodniałego renesansu i prowadzącej do zupełnego zepsucia smaku. Głównym i ogromnie wpływowym sprawcą tego ujemnego zwrotu w poezyi hiszpańskiej był Luis de Gongora y Argo-te (1561—1627), którego nazwisko posłużyło do określenia owego kierunku mianem gongoryz-mu; zwano go też kul ty z me m (od „estilo culto”, to jest: styl wykształcony) ze względu na jego wysoką kunsztowność. Gongora licznych znalazł naśladowców, wpływ jego rozciągnął się poza granicę Hiszpanii i przez pewien czas w pierwszej połowie XVII wieku dość silnie dawał się odczuwać we Francyi. Odmienny nieco objaw psującego się dobrego smaku, koncepty z m (conceptismo), wprowadzony został do Hiszpanii z Włoch przez Alonza de Ledesma (1552—1623). Wszelako prawdziwe natchnienie liryczne nie zostało całkowicie zgłuszone i, jakkolwiek zrzadka i dość słabemi dźwiękami, odzywało się jednak w pieśniach kilku współczesnych poetów, jak dwaj bracia Argen sol a, Lu-percio Leonardo i Bartolorne (Lup. Leon. f 1613, wspomniany wyżej między dramaturgami XVI wieku; młodszy f 1631 roku), zwani Ko-racyuszami hiszpańskimi, Estevan, Manuel de Vilegas (f 1669 r.), poeta anakreon-tyczny Francisco de Riaja (f 1659), wsławiony przez swoje ody, Juan de Jauregui, Vicente Espinel, Bernardode Balbuena, F. de Me dr ano, F. de Ocańa. Odrębne stanowisko wśród poetów ówczesnych zajmuje Francisco de Quevedo y Villegas (1580 —1645), wybitny talent liryczny, bardziej jednak wsławiony przez swoje znakomite satyry wierszem i prozą oraz przez swój klasyczny „romaus łotrowski”: „El gran Tacano”, tłómaczony na różne ję-

(literatura).

zyki. — Proza hiszpańska XVII wieku, umiej świetna niż w okresie poprzednim, liczy jednak wielu wybitnych przedstawicieli, szczególnie w zakresie powieściopisarstwa. Wprawdzie starodawny romans rycerski i romans pasterski zamarły zupełnie, ale narodowy „romans łotrowski” i pokrewne mu różne humorystyczno - satyryczne ze współczesnej rzeczywistości wysnute opowieści w znacznej znajdują się liczbie i odznaczają się niepospolitemi zaletami swej treści i stylu. Najwybitniejsze talenty w tej dziedzinie: G. Salas B o r b a d i 11 o, wspomniany wyżej dramaturg Tirso da Molina, Perez de Montai-van, Maria de Zayas, F. Lo ez de U b e d a (pseudonim Andrzeja P reza), Mateo Aleman (autor powieści „Guzman de Alfarache”), Vicente E spinel (autor powieści „Marcos de Obregan”), Luis Veles de Guevara (autor powieści satyrycznej „El diablo cojuelo”, naśladowanej przez Lesage’a w jego „Diable boiteux”). Oryginalnym wielce charakterem swej twórczości odznacza się jezuita Baltasar Gracian (1601 — 1658), którego „Oraculo manuał”, zawierające przepisy życia światowego, bardzo wielkie poza granicami Hiszpanii znalazło uznanie, szczególnie w Niemczech, gdzie było podziwiane i tłómaczone przez znakomitego filozofa Schopenhauera.—Proza naukowa, wskutek ogromnego ucisku i prześladowania przez Inkwizycyę wszelkiej swobodnej myśli. nie mogła się rozwinąć w Hiszpanii w XVII wieku; nawet historyografia nie uczyniła wtedy znaczniejszych postępów, wybitniejsi jej przedstawiciele, piszący w tern stuleciu, jak Mariana i de Solis, w znacznej części należą jeszcze do stulecia poprzedniego i między jego przedstawicielami powyżej byli wymienieni.

Okres piąty, do którego zaliczane bywają dwa ostatnie stulecia: XVIII i XIX, przez niektórych historyków dzielony jest na dwa oddzielne okresy, między któremi rok 1820 ma służyć za granicę. W każdym razie pewną jest rzeczą, że wiek XVIII wyróżnia się tak od swego poprzednika, jak i następcy bardzo niewoluiczem i bardzo powszechnem naśladownictwem klasycyzmu francuskiego. Wszędzie naówczas w Europie przemożny on wpływ wywierał, w Hiszpanii wpływ ów spotęgowany został przez polityczną zależność od Francyi oraz przez ogromne osłabienie i wyczerpanie żywotnej energii narodu. W zakresie politycznym żył on tylko resztkami dawnej potęgi, zanikającej ciągle w procesie powolnego rozkładu, w sferze umysłowej przeżuwał płody poetyckie poprzedniego okresu, nie będąc zdolnym do dalszego rozwinięcia tkwiącej w nich samorzutnej energii twórczej. Dzieła wielkich dramaturgów hiszpańskich, pełne uczucia, fanta-zyi i wzlotów mistycznych, nie mogły dostarczyć wy studzonym i wyjałowionym przez racyonalizm ludziom XVIII wieku pożywnej strawy duchowej i stać się dla nich wzorami świeżych na-

tchnień wieszczych. Miejsce ich zajął teatr. ’ nięte duchem swojskim, usiłując pobudzić niemi wyrabiający się, wraz z całą poezyą ówczesną, umysłową energię narodu. Oryginalnym talen-na klasycznych wzorach francuskich, osiągają- tern odznaczył się Jezuita Jose Franc, de cych coraz większe rozpowszechnienie na pół- Isla (f 1781), który w ostrej satyrze („Fray wyspie Iberyjskim po objęciu tronu hiszpańskiego przez dynastyę burbońską w osobie Filipa V (1701). Odtąd w pewnej mierze i dla polityki, i dla kultury francuskiej Pireneje przestały istnieć.

Gerundio de Campazas”) wystawiał nieuctwo duchowieństwa hiszpańskiego. Do tegoż okresu należy jeszcze wytworny w guście francuskim poeta, ale mający dużo samodzielności, Leandro Fernandez de Moratin (młodszy; 1760—1828). Wielkie wypadki polityczne początków XIX w. i heroiczne boje narodu hiszpańskiego przeciw najazdowi Napoleona działały z jednej strony paraliżująco na rozwój życia umysłowego, wywołując ogromny zamęt w pojęciach i dążeniach, występujący w całym szeregu przewrotów rewolucyjnych, które niepokojem napełniły dzieje Hiszpanii w pierwszej połowie stulecia: z drugiej strony wszakże rozbudziły one poczucie samoistnej energii narodowej, które w literaturze i w poezyi silny znalazło odgłos. Wystąpił cały zastęp gorliwych patryotów, jak: Florez Estrada, Donoso Cortes, Conde de Teren o, José de Lara, którzy swemi pracami publicystycznemi, popularno - naukowemi i kry-tycznemi starali się pobudzić siłę żywotną ducha hiszpańskiego i pchnąć go na drogę wyższego rozwoju. Wszelako poezya hiszpańska, pomimo rozbudzonych w niej silnych uczuć narodowo -patryotycznych, nie wydała w XIX w. talentów twórczych, mogących się mierzyć z wielkimi mistrzami przeszłości. Na początku stulecia, jak wszędzie w Europie, wystąpiły w Hiszpanii dwa przeciwne i zwalczające się nawzajem kierunki: klasyczny i romantyczny. Ale romantyzm hiszpański niezawsze występował w charakterze czysto narodowym, aż nadto przejmował się wpływami francuskiemi (głównie Wiktora Hugo), angielskiemi (Byrona), a poniekąd i niemieckiemi. Niezależnie od tego objawił się naówczas w literaturze hiszpańskiej bardzo silny zwrot do świetnych tradycyj przeszłości, a osobliwie do arcydzieł dramatu narodowego; nietylko romantycy, ale i niektórzy zwolennicy klasycyzmu przejmowali się takiem dążeniem, chociaż nie brakło poetów i pisarzy, którzy, zajmując stanowisko pośrednie między obu kierunkami, lub też zupełnie od nich niezależue, w tradycyach swojskich jedyne widzieli zbawienie poezyi narodowej i dlatego stawali się bezwzględnymi, fanatycznymi często, ich zwolennikami. Do kierunku klasycznego zaliczani bywają: liryk, dramaturg i historyk José Quintana (f 1858), którego tragedya „Pelayo”, pełna entuzyazmu dla wolności i ducha narodowego, mimo swej formy klasycznej stała się niezmiernie popularną w Hiszpanii; dalej lirycy: Juan de Arriaza, Jose Somoza, Juan Maury; epik i liryk Felix José Reinoso, satyryk José Joaquin Mora, liryk w duchu bardziej narodowym Serafin Estebanez Calderon. Wśród drama-

Hiszpania stała otworem wszelkim wpływom z Francyi idącym, aż do obudzenia się w niej ducha narodowego w heroicznem powstaniu przeciw tyranii Napoleona. Pierwszym propagatorem gustu francuskiego w Hiszpanii był Igna-zio de Luzan (1702—54), autor poetyki napisanej w duchu i na wzór Boileau. Znalazł on w teoryi i w praktyce gorących zwolenników.

Teoretycznie rozwijali jego poglądy L. I. Velasquez (f 1772) i Gregorio de Mayans (f 1782); do praktyki stosowali je szczególnie dramaturgowie ówcześni, którzy wypowiedzieli otwartą wojnę poezyi rodzimej, przeciwstawiając sztuczną prawidłowość swych sztuk klasycznych jej wybujałej fantazyi romantycznej. Naczelne miejsce zajmuje między nimi Nicolas Fernando Moratin (starszy f 1780). Obok niego występują: Jose Cadahalso, Gaspar Melchior de Jovellanos, Thomas de Yriarte, J. L. de Ayala. W przeciwieństwie do zasad dramaturgii klasycznej jako zwolennicy tradycyi rodzimej wystąpili poeci dramatyczni: Jose Canizares, Antonio de Zainora,

Ramon de la Cruz. Ten ostatni w swoich „saynetes” wyszydzał dowcipnie tragikę klasyczną. Odrębne stanowisko zajęła t. zw. „szkoła Salamanki”, usiłująca pogodzić oba kierunki.

Najwybitniejszymi jej przedstawicielami byli:

Juan Meleudez Valdez (f 1817) iNica-sio Alvares Cienfuegos (f 1791). Epicy i lirycy hiszpańscy tego wieku, jak: Escoiquis,

Montengon, Arroyal, nie odznaczyli się wyższym talentem. Wyróżniają się między nimi wspomniani wyżej: Yriarte przez swoje doskonałe bajki w stylu starohiszpańskim i Valdez przez swe piękne liryki w swojskim również trzymane charakterze. W drugiej połowie XVIII wieku obok naśladownictwa wzorów klasycznych, często od nich niezależnie, a czasem nawet w przeciwieństwie do nich, występują w Hiszpanii żywsze prądy dążeń postępowych, wysnute z idei wieku oświecenia. Najrozumniejszy z hiszpańskich Burbonów Karol III (1759—1788) swoją reformatorską działalnością usiłował obudzić naród z apatycznego zastoju. Te dążenia znalazły skuteczne poparcie kilku dzielnych ministrów, między któremi odznaczył się szczególnie hr. de Campomanes, nietylko czynem, lecz i piórem, jako autor znakomitych rozpraw treści społecznej i ekonomicznej służący swej ojczyźnie. Inny znakomity mąż stanu i minister, wspomniany wyżej Jovellanos, obok tragedyi w guście francuskim pisywał też utwory przenik- turgów kierunku klasycznego na pierwszem miej-

w. G.

sou stawiany bywa Manuel Breton de los Herreros (1800—73), którego sztuki, a osobliwie wyborne komedye satyryczne, z życia współczesnego wysnute, bardzo samoistnym odznaczają się charakterem, a swą wartością poetycką zbliżają się do najlepszych wzorów złotej epoki. W pośród licznych jego naśladowców, zdolnościami wyróżnił się Tomas Rodriguez Rubi (* 1817). Do szkoły klasycznej należą jeszcze: komedyopisarz Manuel Eduardo Gorostiza, dramaturg pochodzenia niemieckiego Juan Eugenio Hartzenbusch i Antonio Garcia Gua-t i erre z, wsławiony przez swoją tragedyę „El Trovador”. Jednym z najpierwszych zwiastunów romantyzmu hiszpańskiego był Martinez de la Rosa (1789—1862), wielostronny pisarz i działacz, rozgłośny mąż stanu, w literaturze znany jako liryk, dramaturg i powieściopisarz. Początkowo był on zwolennikiem klasycyzmu, stopniowo zwrócił się ku romantyzmowi. Inny wybitny dramaturg z pierwszej połowy stulecia, Gil y Zarate (1793 —1861), w teoryi wyznawał zasady klasyczne, ale w praktyce swej twórczości prze-niewierzał się im nieraz; wreszcie trzeci klasyk, poeta liryczny i dramatyczny, a przytem znakomity polityk, Angel de Saavedra książę de Rivas (f 1865), stał się następnie bardzo zdecydowanym i gorącym romantykiem. Najwybitniejszym przedstawicielem kierunku romantycznego w poezyi hiszpańskiej był José Zorrilla (1817—90), poeta bardzo wielostronny, zajmujący wybitne stanowisko w różnych rodzajach poezyi i uwielbiany powszechnie przez cały naród. Obok niego wyróżnili się mniej lub więcej gorliwi romantycy: José de Espronceda (1810—42), przedstawiciel bajronowskiego kierunku w literaturze hiszpańskiej, Nicomedes Pastor Diaz, José Bermudez de Castro, Patricio de la Escosura, Francisco Pa-checo. Panowanie romantyzmu przeciągnęło się w Hiszpanii dłużej aniżeli gdziekolwiek w Europie. Główny przedstawiciel tego kierunku, Zorrilla, w ciągu długiego swego żywota aż do najnowszych czasów zajmował zawsze naczelne miejsce w poezyi ojczystej. Nie brakło też romantycznych upodobań, skłonności i nastrojów u poetów należących przeważnie lub całkowicie do współczesnej nam realistycznej doby. Wymieniamy tu najwybitniejszych wpośród nich: Ramon de Campoamor (* 1817), Antonio de Trueba (f 1889), Ventura Ruiz Aguilera (f

1881), Nunez de Arce (* 1834), Adolfo Becquer (1836—70). Ten ostatni, obdarzony wielkim i oryginalnym talentem, zbliża się najbardziej do najnowszych pessymistycznych i na-turalistycznych prądów literatury europejskiej. Z dramaturgów nowszej doby godni są szczególnie uwagi: Ventura de la Vega, Gertrudis de Avellaneda, Adelardo Lopez de Ayala, Luis Martinez de Eguilaz, Francisco Campradon, José Echegaray, Perez Gal-dos. Romans nowożytny stosunkowo późno rozwinął się w Hiszpanii i bez żadnego prawie związku z dawnemi, takświetnemi w niej, tra-dycyami tego rodzaju literackiego. Kiedy zakwitnął już bujnie w drugiej połowie XIX wieku, wzorował się naprzód na utworach francuskich i angielskich, stopniowo dopiero wyrobił sobie oryginalny w literaturze hiszpańskiej charakter i osiągnął w niej takież same jak w innych literaturach współczesnych przemożne znaczenie. Wpośród licznego zastępu powieściopisarzy hiszpańskich spotykamy wielu wymienionych powyżej poetów, którzy na innem polu głównie się zasłużyli, jak: José de Espronceda, Serafin Cal* deron, Martinez de la Rosa i inni. Jako wybitny talent powieściopisarski odznaczyła się autorka pisująca pod pseudonimem Fernan Caballero (Cecylia de Arrom; 1797—1877), gorliwa rzeczniczka dawnej tradycyi narodowej z jej katolickim i monarchicznym charakterem. Talentem i popularnością zabłysnęła obok niej powieściopisarka, znana też i wspomniana wyżej jako poetka dramatyczna, Gertrudis de Avel-laneda. Wybitniejsi powieściopisarze nowszej doby: Pedro Antonio de Alarcon, Juan Valera, José Selgas, Perez Galdos, Cespedes, M. Pereda, Colom a, Leopoldo Mas, Maria de Pilar Sinues, Angela Grass i, Faustina Saez de Melgar, Emilia Pardo Bazan. Ta ostatnia, bardzo uzdolniona i oryginalna, zagorzała zwolenniczka tak zwanego „modernizmu literackiego”, rozgłośną pozyskała sławę w całej Europie. Ostatniemi czasy nowelle zakonnika, O. Colomy, wielką też w przekładach na różne języki europejskie cieszą się poczytnością.

Literatura naukowa. Bibliografia Historyi literatury hiszpańskiej. Nauka nie rozwijała się w H-i tak świetnie, jak literatura nadobna. Zwłaszcza w naukach filozoficznych wolny i niezależny duch nie mógł się nigdy rozwinąć, gdyż duchowy i świecki despotyzm tolerował najwyżej wiedzę scholastyczną na służbie teologii pozytywnej i jurysprudencyi. (Por. Picatoste „Apuntes para una biblioteca cientifica espanola del siglo XVI” 1891). Filozofia prawie do ostatnich czasów pozostawała na najniższym, scholastyczno-empirycznym stopniu; tylko dyalek-tyka, logika i arystotelizm średniowieczny były nieco uprawiane, te bowiem gałęzie wiedzy służyć musiały teologom do obrony ich dogmatycznych subtelności. Dopiero w w. XIX wydała H. prawdziwego filozofa, Jakóba Balmèsa (f 1848), który łączył w sobie talent pięknego wykładu z głębokim umysłem metafizycznym, stał jednak przeważnie jeszcze na gruncie schola-stycznym. Ożywioną działalność okazuje jednak obecnie H. w przyswajaniu sobie arcydzieł filozoficznych zagranicznych; M. de la Vevilla przełożył Kartezyusza i Kanta, Patricio de Azcarate Leibniza, Sanz del Rio zapoznał swych rodaków z filozofią Krausego, która licznych w H-i znalazła zwolenników. I Hegel był tu nieraz opracowywany, odkąd Castelar wyrobił dlań uznanie w H-i. Z pisarzów filozoficznych czasów najnowszych zasługują na uwagę: Lopez Munoz, który pisywał podręczniki psychologii, moralności i logiki, M. Perez Olmedo, Eduardo A. de Bessón („La lógica en cuadros sinopticos”), Gi-ner de los Rios i inne. Teologia naukowa pozostała ciasnym dogmatyzmem w części teoretycznej, kazuistyką i askezą w praktycznej. Przez całe Wieki Średnie Isidorus HispaJensis uchodził za pierwszą powagę miejscową w dziedzinie teologii. W wieku XV i XVI kardynałowie Torquemada, wielki inkwizytor i regent Jimenez zachęcali do studyów nad Biblią; ale próby uprzystępnienia jej dla szerszych warstw narodu przypłacił ksiądz Luis de Leon więzieniem z wyroku inkwizycyi. Tylko w mistycznej askezie i homiletyce odznaczyli się Hiszpanie, między innemi Antonio Guevara (f 1545), Luis de Granada (f 1588), karmelita Juan de la Cruz (f 1591) i św. Teresa (f 1582). Dopiero w czasach nowszych mogły być rozpowszechniane znakomite przekłady Biblii (Torres Amat, Felipe de San Miquel, Gonzalez Carvajal) i w bardziej tolerancyjnym duchu pisane prace z dziedziny historyi Kościoła i prawa kościelnego, jak pisma J. L. Villanuevy, Blanka White („Leuca-do Doblado”), J. Romy i inne. Ujrzały nawet światło dzienne takie prace, jak Adolfa de Castro „Historia de los protestantes etc.” (Kadyks 1851; przekład niemiecki, Hertza, Frankfurt 1866) i Menendeza Pelago znakomita, choć wyłącznie z hiszpańskiego punktu widzenia pisana „Historia de los heterodoxos espańoles” (Madryt 1880, 2 tomy). Na polu nauk prawnych i społecznych brakło też podstawy filozoficznej i wolności dyskussyi. Zbiorów praw i działalności prawodawczej nie brakło nigdy w H-i. Najstarsze księgi praw hiszpańskich („Fuero Juz-go” Madryt 1815) sięgają aż do czasu panowania Westgotów; prace prawodawcze króla Alfonsa X Mądrego, „Siete Partidas” i „Fuero real” wydane zostały przez Akademię historyczną (Madryt 1847; nowsze wydanie z kommentarzami Jime-neza Torresa w Madrycie 1877). Zbiór ustaw hiszpańskich z kommentarzami najlepszych prawników wyszedł p. t. „Codigos espańoles concor-dados y anotados” (Madryt 1847, 12 t.); „Fueros”, czyli prawa municypalne i prowincyonalne, zbierać zaczął Munoz (Madryt 1847). Cenne prace z dziedziny historyi prawa hiszpańskiego zostawili: Montesa i Manrique; Benvenido Oliver, który się zajmował specyalnie prawem katalońskiem; Soler i Rico y Amat zwrócili uwagę na dzieje życia publicznego. Filozofią prawa zajmowali się Do-noso Cortes, Alcala-Galiano, Clemente Fernandez Elias i F. Giner. Filozofię prawa familijnego i historyę rodziny napisał Manuel Alonso Martinez. Od połowy wieku XVIII rozwija się też wybitnie nauka ekonomii politycznej; na początku wieku XIX mógł już Semper zacząć wydawać „Biblioteca espanola economico-politi-ca”. Oprócz sławnych przy końcu wieku XVIII i na początku XIX ekonomistów, Campomanesa, Jovellanosa, Cabarrusa, odznaczyli się później na tern polu Canga-Arguelles (f 1843), Florez Estrada (f 1853; „Curso de economia politica”) i kobieta Concepcion Arenal de Garcia Carrasco („Obras complétas”, 13 t. do r. 1896). Bardzo pilnie uprawiali zawsze Hiszpanie historyę (ob. Dzieje). Z kronik, w których już od czasu Alfonsa X używano mowy narodowej, i innych pism historycznych epok wcześniejszych, najważniejsze wymienione już były wyżej. W w. XVIII odznaczyli się markiz de San Felipe (f 1726), który opisał dzieje wojny o sukcessyę hiszpańską, Henrique Florez (f 1773; „Espańa sagra-da”), Juan Battista Munoz (f 1799), autor dziejów odkrycia i podboju Ameryki („Historia del nuevo mundo”) i Juan Franc. Masdeu (f 1817; „Historia critica de Espańa”). Na początku wieku XIX zajaśniały imiona Juana Antonia Conde (f 1820), autora słynnej „Historia de la dominacion de los Arabes en Espańa”, i Manuela Josego Quintana (f 1857; „Vidas de Espa-noles célébrés”). Autor Historyi Inkwizycyi, Llo-rente (f 1823), wycierpiał długie prześladowanie i musiał dzieło swoje wydać za granicą i po francusku. Działalności królewskiej Akademii historyi zawdzięczamy, oprócz jej licznych „Me-morias”, jeszcze piękny zbiór źródeł p. t. „Co-lecciou de documentos ineditos para la historia de Espańa” (do 1896 tomów 111) i „Memorial historico espańol” (23 tomy); pierwsze wydawnictwo rozpoczęli Navarrete, Salva i Barrantes, prowadzili je dalej Fuensanta del Valle, J. San-cho Rayon i Fr. de Zabalburn. I później zajmowano się najgorliwiej historyą narodową, zwłaszcza Modesto Lafuente (f 1866), którego „Historia generał de Espana” przewyższa wszystkie wcześniejsze tego rodzaju dzieła; Rico y Amat i Antonio Cavanilles (f 1864), który, niestety, nie dokończył swej wybornej „Historia dc Espańa” i inn. O dziejach cywilizacyi w H-i pisali: Tapia („Historia de la civilizacion de Es pana”), Ramon de Mesonero, Romanos, Ad. de Castro (o kulturze H-i w wieku XVII) i inn. Dzieje poszczególnych prowincyj i miast opracowali Balaguer („Historia de Cataluńa”), Sangui-neti („Historia de la villa de Madrid”), Roque Chabas („Valencia y su reino”) i inne. Dawne kolonie hiszpańskie znalazły też licznych dziejo-pisów, jak Torrente („La revolucion moderna hispano-americana”), Mora („Mexico y sus revo-luciones”), Pedro de Angelis; wydano też zbiory źródeł, dotyczących odkrycia ich i podboju, jako to: „Coleccion de libros que tratan de America” (11 tomów), „Coleccion de documentos relativos à Ultramar” (8 tomów), „Colleccion de libros ra-ros de America” (13 tomów), „Coleccion nueva de documentes ineditos para la historia de Espaüa y de sus Indias” (6 tomów).—Studya arabskie zakwitły pod Gayaugosem, de los Rios młodszym, Simonetem i inn. (w „Biblioteca arabo-hispana” 10 tomów). Z innych dzieł specyal-nych zasługują na wymienienie: Maldonada klasyczna „Historia de la guerra de independencia de Espańa” (1833); hrabia de Torreno „Historia del levantamiento etc. de Espana” (1835), Car-vajal „Espana de los Borbones” (1843), San Miquel „Historia de Felipe II” (1844), Gomez Arteche „Historia de la guerra civil” (1868 i nast.), Barrante „Guerras piraticas de Filipi-nas”, Amador de los Rios „Historia de los Indios de Espana”, Casteiar „Civilizacion en los cinco primeros siglos de cristianismo” i „Historia del movimiento republicano en Europa”, Canovas del Castillo „Ensago sobre la Casa de Austria en Espana” i „Estudio del reinado de Felipe II” i inne. „Boletin historico” wyszedł dotąd w 29 tomach. Na polu hi story i literatury pierwsze miejsce zajmuje Amador de i os Rios (f 1878), autor niedokończonego dzieła „Historia critica de la literatura espańola” (1860 i nast.), choć nie stoi ono na wysokości wymagań nauki dzisiejszej; do lepszych historyków literatury hiszpańskiej należą też: J. Mora-tin („Origenes de teatro espanol”), Lista y Aragon („Ensayos literarios criticos”), Gil y Zârate („Manual de literatura”), Martinez de la Rosa („La poesia didactica, la tragedia y la comedia espanola”), Fernandez Guerra y Orbe („Juan Ruiz de Alarcon” i „Quevedo”), Abelino de Ori-huela („Poetas espaholes y americanos del siglo XIX”), Mila y Fontanals („De la poesia heroico-popular castellana”), Balaguer („Historia de los trovadores”), Valera („Historia de la literatura espanola”), Leopoldo Cueto („Poetas liricos del siglo XVIII”), Canalejos, Revilla („Principios de la literatura espanola”), Perojo, Espino („Ensayo critico-historico del teatro espanol”), Menendez Pelago („Historia de las ideas esteticas en Espana” i znakomita, nieskończona dotąd „Antologia de poetas liricos Castellanos” Madryt 1890—96, 6 tomów, której wstępy tworzą historyę liryki, również i „Antologia Americana”).—Co się tyczy historyi sztuki i archeologii, przede-wszystkiem zasługują na uwagę prace Cean-Ber-mudeza i P. Madrazo; przysłużyli się też nauce Contreras, Maujarres, Villaamil i inni; publika-cye królewskiej Akademii sztuk pięknych, wydawane przez Rada y Delgado „Museo espanol de antiquedades”, gdzie reprodukowane są najciekawsze zabytki półwyspu, oraz „Monumentos arquitectonicos de Espańa”. — Geografią zajmują się Hiszpanie oddawna z powodzeniem. Z dawniejszych prac zasługuje na uwagę pomnikowe dzieło Navarrete’go „Historia de los descu-brimientos y viajes de los Espaholes” (1825— 37, 5 tomów); z nowszych—pisma Minano, Fuste-ra, Carasco, Pascala Madoz („Diccionario geo-grafico - historico - estadistico de Espana” Madryt 1846—50, 16 tomów), Mariany y Sanz („Diccionario geografico etc.” Walencya 1886), del Castillo („Gran diccionario geografico, estadistico e historico de Espana” Barcelona 1890 i nast.), Mingote y Tarazona („Geografia de Espańa”). „Boletin” towarzystwa geograficznego obejmuje 37 tomów. Studyami antropologicznemi zajmował się Fr. Maria Tubino. Rozwój sztuki lekarskiej opisują: A. H. Morejon („Historia biblio-grafica de la medicina espańola” Madryt 1842— 52, 7 tomów) i Gonzales Samano de Mariana („Compendio historico de la medicina espanola” Barcelona 1850).—Obszernym zbiorem autorów hiszpańskich od czasów najdawniejszych do dni naszych jest wydana przez Rivadeneyrę „Biblioteca de autores espaholes” (Madryt 1846— 70, 70 tomów), jak i prowadzona w Paryżu przez Ochoę „Coleccion de los mejores autores espaholes” (1837—60, 60 tomów); zbiór po większej części nowszych utworów belletrystycznych zawierają „Coleccion de escritores castellanos” (do 1896 tomów 106) i „Coleccion de autores espanoles” (Lipsk 1860—86, 48 tomów). Przedruki dzieł starych i rzadkich zawierają „Coleccion de bibliofilos espanoles” (25 tomów do 1896) i „Coleccion de libros espaholes raros y curio-sos” (24 tomy do 1896). —Na polu bibliografii wyróżniają się: Nicolas Antonios „Bibliotheca hispana vêtus” i „Bibliothecahispana nova” (Madryt 1783—88); z nowszych: Sismondi „De la littérature du midi de l’Europe” (Paryż 1813—1829, 4 t.); Ferrer de Rios „Galeria de la literatura espanola” (Madryt 1845), Baret „Histoire de la littérature espagnole depuis les origines jusqu’à nos jours” (Paryż 1863); Salva „Catalogo” (Walencya 1872, 2 tomy), Hubbard „Histoire de la littérature espagnole contemporaine” (1876), Gal-lardo „Essayo de una biblioteca espanola de libros raros” (Madryt 1863—89, 4 tomy), Arboli „Catalogo razonado de la biblioteca Colombina” (l888—91, 2 tomy), Munoz y Romero „Diccionario bibliografico historico” (1865), D. Hidalgo „Diccionario general de bibliografia espanola” (1864—80, 7 tomów) i „Boletin de la libreria” (od 1874). Studyom hiszpańskim poświęcone są: „Revue Hispanique” (Paryż, od 1894) i „Revista critica de historia y literatura espanolas, portu-guesas é hispano-americanas” (od 1895). — Por. Bouterwek „Geschichte der spanischen Poesie und Beredsamkeit” (Getynga 1804; dalszym ciągiem tego dzieła jest praca Brinckmeiera „Die Nationallitteratur der Spanier, seit Anfang des XIX Jahrhunderts”, Getynga 1850); Brinckmeier „Abriss einer dokumentierten Geschichte der spanischen Nationallitteratur bis zu Anfang des XVII Jahrhunderts” (Lipsk 1844); Clarus „Darstellung der spanischen Litteratur im Mittelalter” (Moguncya 1846, 2 tomy); Ticknor „Geschichte der schönen Litteratur in Spanien” (Oryg. wyd. 4-e N.-York 1872, 3 tomy; przekł. niem. Lipsk 1852, 2 tomy); Lemoke „Handbuch der spanischen Litteratur” (Frankfurt 1855—56, 3 tomy); Wolf „Studien zur Geschichte der spanischen und portug. Nationallitteratur” (Berlin 1859); von Schack „Geschichte der dramatischen Litteratur und Kunst in Spanien” (Frankfurt 1854); Klein „Geschichte des spanischen Dramas” (Lipsk 1871—75, 4 tomy); Schaffer „Geschichte des spanischen Nationaldramas” (Lipsk 1890, 2 tomy). — W języku polskim najobszerniej opracowana została historya literatury hiszpańskiej przez J. A. Święcickiego w II i III tomach niedokończonej dotąd „Historyi literatury powszechnej”, wydawanej przez S. Lewentala.

Literatura hiszpańsko - żydowska. Język hiszpański zaczyna się rozpowszechniać i zastępować używany przedtem wyłącznie język arabski śród Żydów na półwyspie Pirenejskim, a zwłaszcza w Kastylii i Aragonii, w połowie wieku XIII-go. Za panowania Alfonsa X-go, który usiłował oczyścić język hiszpański z żywiołów arabskich i romańskich, występują pierwsi au-torowie żydowscy, piszący po hiszpańsku. Szczególnie tłómaczą oni dla owego króla z arabskiego dzieła astronomiczne; są to: Juda de Moseh Cohen, Yshac Ibn Sid, Semuel ha-Levi i t. d. Za panowania następcy Alfonsa, Sancho, napotykamy już śród Żydów autorów oryginalnych, piszących o filozofii, naukach przyrodniczych i t. p.; np. Jacob de Las Leyes, Jehuda de Astruc z Barcelony, Abraham Ibn Hayim i t. d. W w. XIV Żydzi współzawodniczą z trubadurami i uprawiają muzę hiszpańską. Najznakomitszym z tych poetów jest Rabbi Don Santo (albo Santob) z Carrion, którego „Proverbios Morales”, pisane na cześć króla Don Pedra I, zawierają senten-cye wierszowane, wyjęte przeważnie z Biblii i piśmiennictwa rabinicznego.—W r. 1391 powstaje pierwsze srogie prześladowanie Żydów w Hiszpanii i wielu przyjmuje chrzest. Śród tych neofitów znajdujemy mnóstwo wybitnych poetów i dramaturgów, jak np. Juan Alphonso de Baena, Antonio de Montoro, Rodrigo Coto i t. d. Ale i pozostali w wierze ojców piszą wiele po hiszpańsku. Tak np. polemizują w tym języku z chrystyanizmem dwaj sławni rabini i filozofowie: Hasdai Kreskas (ob.) i Józef Albo; Moseh Zarżał, nadworny lekarz Henryka III, pisuje wiersze z okazyi narodzin późniejszego króla, Jana II; Meir Alguadez, nadrabin i lekarz, pisuje dzieła medyczne i t. d.—W r. 1492 Żydzi zostają wypędzeni z Hiszpanii; udają się do Włoch, Francyi południowej i Turcyi, a później znajdują schronienie i w Hollandyi, Anglii, w Hamburgu i Wiedniu. Wygnańcy zachowują wszędzie język, zwyczaje, poezyę, melodye, przysłowia, a nawet gry, dawnej swej ojczyzny i tworzą osobne gminy, które do dziś-dnia istnieją jako „portugalskie”. Mówią językiem kasty 1-skim i piszą w nim dzieła treści świeckiej i religijnej. Ogniskiem literatury żydowsko-hiszpań-skiej są w w. XVI Włochy, w w. XVII zaś Hol-landya, szczególnie Amsterdam. Najstarszemi dziełami są tłómaczenia modlitw i Biblii (Ferrara 1553). W tymsamym czasie Salomon Usque tłómaczy poezye Petrarki na język hiszpański, a Leon Abravanel pisze dzieło filozoficzne p. t. „Los Dialogos de Amor” (Wenecya 1568). Do Hollandyi przybywają w w. XVII Marrani i ich potomkowie, którzy tu jawnie wracają na łono judaizmu, jednakże nie znają już języka hebrajskiego. Dla nich więc tłómaczą i piszą rabini i uczeni dzieła religijne, liturgiczne, etyczne i polemiczne. Zjawiają się i dzieła filozoficzne. Gdy sławny Uriel da Costa przeczy nieśmiertelności duszy., wówczas lekarz Samuel da Silva pisze swój „Tratado da immortalidade del alma” (1623); Yshac Jerurun pisze o Opatrzności boskiej („Liuro da Providencia Divina” 1663), a Moseh Gideon Abudiente—o idei messyanicznej (1688). Wychodzą także tłómaczenia Biblii i jej części, niekiedy ujęte w wiersze. Tłóma-czami są między innymi: słynny jako płodny autor i działacz polityczny Menasseh ben Israel (1604—1657), Yshac Aboab da Fonseca, Yshac Acosta (rabin w Bayonnie), Jacob Yeuda, Leon Templo, David Abenatar Melo, Daniel Israel Lopez Laguna i t. d. Najwięcej zaś uprawiano niwę poetyczną. Największym z poetów ży-dowsko-hiszpańskich w Hollandyi był Miguel albo Daniel Levi de Barrios (zm. 1701). Z pośród licznych jego dzieł wymieniamy: „Flor de Apollo” (Bruksella 1663) i „Coro de las Musas” (tamże 1672). Dalej są znani: Jacob Israel Belmonte i jego syn Moseh, Paul de Pina czyli Rehuel Jesuruu, Antonio Enriquo Gomez i t. d. Stopniowo Żydzi hiszpańscy w Hollandyi i Anglii przyjmują język krajowy, ale jeszcze w pierwszej połowie wieku XVIII napotykamy tu kilku poetów hiszpańskich, tak np. José Henriquez de Almeyda, Bernard Nuńez Garcia, Felix i David Valle Saldana i t. d.—Na Wschodzie wytwarza się z języka hiszpańskiego żargon, zwany zwykle Ladino (ob.), albo też lengua sephardis, lengua vulgär, a na półwyspie Bałkańskim Judesmo. Ladino zachowało wiele form i zwrotów języka hiszpańskiego z końca wieku XV-go, oprócz tego zaś zawiera bardzo wiele wyrażeń i zwrotów hebrajskich. Dzieła w tym języku są drukowane wyłącznie prawie czcionkami hebrajskiemu Wychodzą tłómaczenia Biblii, dzieła religijne, etyczne, homiletyczne i t. d., przeważnie tłómaczone z hebrajskiego. Najbardziej znanem dziełem jest obszerny kommen-tarz do Biblii p. t. „Meam Loës” (wyd. 1-e Konstantynopol 1733). Pojawiają się nawet takie rzeczy, jak tłómaczenie tragiedyi Racine’a „Esther” (Konstantynopol 1882). Oprócz tego wychodzi w tym języku dużo pism peryodycz-nych w Konstantynopolu, Salonikach, Belgradzie, Smyrnie i t. d.—Por. nadto: Amador de los Rios „Estudios historicos, politicos y literarios

Dr S. P.

sobre los Judios de Espana” (Madryt 1848); Kayserling „Sephardim. Romanische Poesien der Juden in Spanien” (Lipsk 1859); tenże „Biblioteca Espanola-Portugueza-Judaica” (Sztras-burg 1890); Grün b aum „Jüdisch-spanische Chrestomathie” (Frankfurt n/M. 1896).

Sztuka. W sztuce H-i średniowiecznej stają obok siebie płody dwu odmiennych co do pochodzenia i charakteru cywilizacyj: zdobywców muzułmańskich (ob. Architektura Maho-metańska) i państw chrześciańskich. Sztuka chrześciańska bardzo jest zależna od sztuki innych narodów zachodnich: Francuzów, Włochów, Hollendrów, Niemców. Wpływy te działały przez osiedlanie się i powoływanie artystów, przywożenie prac obcych, studya Hiszpanów za granicą i naśladowanie obcych wzorów; tylko wyjątkowo, zwłaszcza w wieku XVII, występują odrębne narodowe szkoły hiszpańskie.

I. Architektura. Styl wyrobiony przez Arabów rozwijali dalej Maurowie w zdobytych pro-wincyach (styl Madej ar); widzimy go w wielu kościołach Andaluzyi, w dzwonnicach toledań-skich, w bramie słońca i dwu dawnych synagogach tamtejszych. Najważniejszym jego pomnikiem jest odnowiony przez Piotra de Grasana Alkazar w Sewilli, wzniesiony w latach 1354— 1364. Styl ten, pomieszany z pierwiastkami go-tyckiemi, widoczny jest w bogatej Sali Narad w Alcala. Z kościołów wizygockich zachował się jeszcze San Juan w Banos (fundowany przez Receswintha). Najstarsze budowle państw chrześciańskich znajdują się w Asturyi (pod Oviedo dwa kościoły Ramira 1), Leonie i Katalonii. Najpiękniejszym pomnikiem stylu romańskiego jest katedra w Sant Jago de Compostella (1078), zbudowana na wzór kościoła św. Sernina w Tuluzie; później pojawiły się wspaniałe budowle w Salamance, Tarragonie, Zamorze. Styl g o-t y c k i zanieśli do H-i cystersi. W północno-francuskim stylu katedralnym zbudowane są katedry w Burgos (1221) i w Toledo (1227); pierwszą doprowadził jednak do stanu obecnego dopiero w w. XV Hans z Kolonii. Do stylu pośredniego należy kościół w Leonie (od roku 1250). Największym pod względem zajmowanej przestrzeni kościołem w H-i jest sewilski (od r. 1403); po nim idzie katedra w Segowii (136 i 113 m. dl. — fig. 2). Niektóre kościoły w Katalonii i na Majorce odznaczają się nadzwyczaj śmiało skle-pionemi nawami środkowemi, jak oto w Palmie, Barcelonie (od r. 1298), Manresie i zwłaszcza w Geronie; znajdują się też tam dwie piękne giełdy, w Palmie i Walencyi. W budowlach z czasów Izabelli I-ej, na ornamencie znać wpływy wschodnie, jako to w fasadach kościołów San Pablo i San Gregorio w Valladolid, w kościołach w Villenie i San Juan de los Reyes w Toledo. Jeszcze w wieku XVI zaczęto w stylu ostrołu-kowym budować katedry w Salamance i Segowii (fig. 2). Włoski styl Odrodzenia zaczął wcho-

Enoykł, po wiz. Uuitr. Zeis. 226. X. XXIX

dzić w użycie w w. XV. Najdawniej szemi pomnikami stylu tego są: kollegium St. Cruz w Valladolid (1492), szpital tegoż imienia w Toledo (1507), przez Henryka de Egas. Dalej w tym stylu zbudowano ratusz w Sewilli, Alkazar w Toledo, kollegium San Ildefonso i pałac kardynalski w Alcala. Stare uniwersyteckie miasto Sa-lamanca zajmuje pierwsze miejsce pod względem pałaców i kollegiów w tym stylu; nadzwyczaj pięknem dziełem sztuki jest fasada uniwersytetu (fig. 3). Najgenialniejszym budowniczym hiszpańskim, śmiałym w kompozycyi i konstrukcyi i obdarzonym malowniczą fantazyą w ornamentyce, był Diego de Siloe, twórca katedr w Granadzie i Maladze; do zdolniejszych należał też Valdelvira, który zaczął katedrę w Jaen. Za Filipa II zaczął się rozpowszechniać styl surowy, goły, pozbawiony ornamentyki; do najcelniejszych jego pomników należy Escorial (ob.; 1563 — 1584), zbudowany przez Jana Baptystę de Toledo i Jana de Herrera. Katedra w Valladolid pozostała niewykończoną. Styl barokowy przypadł na okres upadku państwa; najpiękniej szemi jego pomnikami są: dawna katedra w Saragosie (fig. 4), ratusz w Salamance, fasady katedr w S.Yago i w Murcyi. W połowie wieku XVIII powstał wspaniały, w stylu Odrodzenia wykonany, zamek królewski w Madrycie (fig. 5). Zwyrodniała w puste przeładowanie ornamentyka wiąże się z imieniem Churriguery.

II. Rzeźba. Rzeźba hiszpańska w Wiekach Średnich pod względem przemian stylowych rozwija się równolegle z rzeźbą krajów północnych; kraj bowiem brał stamtąd i budowniczych i rzeźbiarzy, tak, że udział obcych i miejscowych artystów w bogatym skarbie pomników trudny jest do odróżnienia. Próby rzeźby od wieku IX są jeszcze pół barbarzyńskie; rozkwit tej gałęzi sztuki datuje się dopiero od wieku XII; Złota Brama w S.Yago jest pierwszem większem dziełem. Katedra w Tarragonie posiada zabytki prawie wszystkich form stylowych, począwszy od stylu starochrześciańskiego, a skończywszy na baroku; katedry w Burg os (ob.), Toledo i Leonie posiadają mnóstwo prac w stylu gotyckim. Nader cennym zabytkiem wypukłorzeźby z w. XlII-go jest ornament przy wejściu do gmachu municipium w Barcelonie (fig. 6). W Katalonii i Walencyi oprócz wpływów francuskich znać jeszcze wpływy szkoły lombardz-kiej i pizańskiej. Od wieku XV widoczne są wpływy hollenderskie i dolnoniemieckie. Złoty wiek plastyki hiszpańskiej trwa od połowy XV do pierwszej ćwierci XVII wieku; wiek XV należy jeszcze do gotyku, XVII zaś do Odrodzenia. Do najpiękniejszych dzieł pierwszej połowy tego okresu należą ołtarze w katedrach w Saragosie i Tarragonie, do największych—wysoko spiętrzone retablos (nastawy) w Sewilli (Dancart) i w Toledo (Egas); bogatą ornamentyką odznaczają się ołtarz i nagrobki w klasztorze kartuzów w Burgos (Gil de

13

oc

Hiszpania (sztuka).

Çi

ii

-,

inl

lin. i

Fig. 2. Katedra w Segowii od strony chóru (w. XVI).

PC

[a

intj

jinjj

LL'ii

||

*j

;■

mm

&!

m: I

ü'ls

■flfc

■mm

|p

I»

JIMSIP

" iiwfc Ös

, «pwlpal

PllÉÉÏllÉi

ill

m 7«

il

•y

(■

fl».

ilÜIff,

nteilt;

x.-;,

Upp ■

i'f. ■

r .1

|g :

SS!

i-.

Li

ép^II pan

•:

11

IÜ!

h=?l

■S

-.¥■ m

âæÊÊÊu

Ktlllil

gp

IR*

Vi'V.fcJ

Fig. 3. Fasada główna uniwersytetu w Salamance (1515—30).

Fig. 4. Katedra z XVII wieku, w Saragosie.

lii

I.

|.:Ji

SLI3

»mmi*

Fig. 5. Zamek królewski w Madrycie, widziany od strony wschodniej, wzniesiony w latach 1734—64; po pożarze odbudowany 1834 r.

PU

I3E

Ej

U/h

' i¹

HP

mami

ly

r

v..

V:

__ïâ

ïi«3

||

Ł,y

Ésr®i

Sra

ml

Bi

r-

>zsmmâk

L_r- - :

: "h;

mm

mm

y:

big. 6. Ornament w wypukłorzeźbie, zdobiący wejście do gmachu municipium barcelońskiego (w. XIII).

Fig. 7. Grobowiec kardynała Talayera, wzniesiony przez Alonsa Berruguete’go (1557) w szpitalu toledańskim.

fv/

b.

im

EL

k-:

»a

tmr/

r-r

CL

h- \ \Ą

BM v

Hi¹

mm

mi z

il

łś-;

S-S.

mm

neza Montańesa (w. XVII), w Muzeum sewilskiem.

Fig. 8. Matka Boska Bolesna, rzeźba Hemandeza, z wieku XYI (Valladolid, Muzeum).

Fig. 9. Madonna, rzeźba Marti- Fig. 10. Św. Franciszek, rzeźba Alonsa Cano (w. XVII).

widia ścienne w panteonie San Isidoro w Leonie. W wieku XIV wraz z architekturą gotycką przyjął się ówczesny styl francuski; na dworze pojawili się Toskańczycy, Delio i Starnina. Freski w Toledo, wielkie retablo w dawnej katedrze w Salamance należą do tej szkoły florenckiej. W drugiej połowie XIV i w XV wieku prawie wszędzie istniały szkoły prowincyo-nalne, jak tego dowodzą zachowane w wielkiej ilości retablos, których styl przypomina współczesny włoski i dolno-reński. W połowie wieku XV zaczęło się przyjmować malarstwo olejne flandryjskie, zrazu dzięki Luisowi Dalmau w Barcelonie (1445), potem dzięki przybyszom Hollendrom (Juan de Flandes) i naśladowcom hiszpańskim (Gallegos, Sanchez de Castro, Alejo Fernandez). Wyjątkowo tylko pojawia się styl freskowy włoskich Quattrocentistôw (Juan de Borgona w Avili); także na malarzu dworskim, Piotrze Berruguete (Avila), znad wpływy włoskie. Obudzony w wieku XV przez powiew realizmu pierwiastek narodowy zniknął przy końcu wieku XVI pod wpływem rzymsko-florenckiego manieryzmu, przyniesionego z Włoch przez malarzy hiszpańskich; zaczął się okres naśladownictwa (Alonso Berruguete i D. Correa w Kastylii, Vargas i Campana w Sewilli, Morales w Badajoz (fig. 12), Pablo de San - Leocadia i Vicente Juan Macip w Walencyi. Skrzydła ołtarza katedry w Walencyi są arcydziełem ucznia Leonarda, Hernanda Y an es i Ferranda de Llanos (1507). Później pojawiła się włoska kolonia malarska w Escorialu i ich następcy: Carduchowie i Caxesi. Tylko w malarstwie portretowem zachowały się tradycye hollender-skie (Antonis Mor, Alonso Sanchez Coello, Pan-toja de la Cruz). Przy końcu wieku XVI podniósł się znów duch narodowy; pierwszymi jego przedstawicielami byli: Fernandez Navarrete, uczeń Tycyana El Greco, uczniowie jego, Luis Tristan i Mai no, Pedro Orr ente. Charakterystyczne cechy malarstwa narodowego hisz-| pańskiego uwidoczniają się po raz pierwszy w pra-* cach wielostronnego Juana de las Roelas w Se-I willi (f 1625 r.) i Francisca Herrery (* r. i 1576—f 1656 roku; fig. 13). W Walencyi przedstawicielem nowego kierunku był Ribalta (f r. 1628). Malarstwo hiszpańskie złotego wieku (XVII) zawdzięcza swych wielkich mistrzów zasadom naturalistycznym; należą do nich: Zurb aran (fig. 14), Jusepe de Ribera z Walencyi (fig. 15), który kształcił się jednak we Włoszech i tam pozostał; wielki portrecista Diego V elasquez (fig. 16), Alonso Cano (fig. 17), wreszcie najsłynniejszy malarz hiszpański, Murillo (fig. 18 i 19). Pod wpływem zebranych w pałacu królewskim dzieł Tycyana i Rubensa utworzyła się w Madrycie w wieku XVII szkoła zręcznych III. Malarstwo. Najstarszemi zabytkami ma- J kolorystów (Cerezo, obaj Rizi, Diego Polo, larstwa hiszpańskiego są miniatury wieku X. , Escalante, Antonio de P e r e d a i Claudio Z wieku XII zachowały się bizantyjskie mało- Coello). W wieku XVIII malarstwo hiszpań-

Siloe). Z tych czasów pochodzi też mnóstwo znakomitych posągów na grobowcach, które znajdują się we wszystkich większych kościołach. Styl Odrodzenia zaczął się rozpowszechniać przy końcu wieku XV za pośrednictwem artystów różnych narodowości; najznakomitszym ówczesnym rzeźbiarzem i ornamentykiem był Filip Vigarni z Burgundyi (pracował w Burgos, Toledo i Granadzie). Piękne motywy wczesnego Odrodzenia zastąpione wkrótce zostały przez styl fantastyczny, z którym wiąże się imię Alonsa Berruguete’go (fig. 7). Wtedy-to wystawiono podług planów Riańa pełną posągów zakrystyę, kaplicę królewską, oraz ratusz w Sewilli. Leon i Pompeo Leoni są twórcami posągów bron-zowych Karola V i Filipa II. Przybyli też artyści florenccy: Domenico Fancelli wykuł pomniki księcia Jana w Avili, Ferdynanda i Izabelli w Granadzie, Michele kardynała Mendozy w Sewilli. Bartol Ordonez z Barcelony przy pomocy rzeźbiarzy toskańskich i lombardz-kich stworzył pomniki Filipa Pięknego i Joanny kastylskiej w Granadzie, kardynała Jimeneza w Alcali i innych. Pierwsze miejsce w hiszpańskiej rzeźbie renesansowej zajmuje Aragonia: płaskorzeźby na alabastrowych ołtarzach w dawnej katedrze w Saragosie i w katedrze w Hue-sce, fasada klasztoru San Engracia. Zjawiają się później rzeźby na drzewie, niekiedy złocone i malowane. Do najwybitniejszych przedstawicieli późnego Odrodzenia należą: Gaspar Becer-ra, Juan de Juni, Gregorio Hernandez (fig. 8), Montanes i Alonso Cano (wiek XVII; fig. 9 i 10). I za czasów baroka posiada H. bardzo utalentowanych rzeźbiarzy, jak np. Salc’illl^o (wiek XVIII; fig. 11).

IN

jumj

g§

as

'•S-r ’

mm

Wm.

BBRB

Fig. 11. Chryslus w Getsemanie, rzeźba Salcilli (w. XVIII), w kościele Pana Jezusa w Murcyi.

skie było tylko bladym odblaskiem szkół francuskich i włoskich (Bayen, Vanloo, R. Mengs, Tie-polo). Dopiero w osobie malarza Goga y Luci e n t e s odżyła szkoła hiszpańska. Po mało-twórezym okresie neoklasycznym i romantycznym zakwitło nagle w ostatnich dziesiątkach lat malarstwo hiszpańskie i olśniło Europę oryginalnością i świetną techniką; wprawdzie lepsi malarze współcześni kształcili się za granicą, żyją i pracują przeważnie w Paryżu i Rzymie, i znajdują największych wielbicieli i najlepszych nabywców za granicą. Jak w wieku XVII naturalizm włoski, tak obecnie realizm paryski obudził ducha narodowego w malarstwie hisz-pańskiem. W obecnym jego stanie odróżnić można dwa kierunki: historyczny, w którym przebija pociąg do tragicznej grozy, do tematów ponurych i okrutnych, oddawanych z nieubłaganym realizmem, i rodzajowy, odznaczający się przeważnie świetnym kolorytem, lekkością i żywością kompozycyi. Przedstawicielami malarstwa historycznego są: Francisco P r a d i 1-1 a, Eduardo Ro sales, Martinez Cubello,

Jose Benlliure y Gil, Tejedor i inni; do rodzajowego: Mariano Fortuny, Zamacois, Juan Antonio Gonzalez, E. Sala, Fernandez y Balde-nes, Jimenes y Aranda, Angel Lezcano i inni.

Dobrymi portrecistami są: Federico Madrazo (f r.

1894), Pescador, Equiquipa. Pejzażyści ulegli również wpływom nowego kierunku francuskiego (najwybitniejsi: Martin Rico, Raimundo de Madrazo,

I. Masriera, Ruis de Valdivia, Modesto Urgell,

Morero y Galicia, Carlos de Haes i inni). Czerpią oni motywy głównie z sąsiedniego Ma-rokka.

Bibliografia: A. Laborde hr. „Voyage pittoresque et historique de l’Espagne” (Paryż 1807— 1818, 4 tomy, z 284 miedziorytami);

Caveda „Geschichte der Baukunst in Spanien”

(przekład P. Heysego, Sztutgard 1858); Palomino y Velasco „Museo pictorico” (Madryt 1715-24,

3 tomy); Cean - Bermudez „Diccionario histo-rico de los mas ilustres profesores de las beilas artes en Espana” (Madryt 1800, 6 tomów);

Cean-Bermudez „Noticias de los arquitectos y ar-quitectura de Espana” (tamże 1829, 4 tomy);

Stirling „Annals of the artists of Spain” (Londyn 1848); Street „Gothic architecture in Spain”

(tamże 1865); Passavant „Die christliche Kunst in Spanien” (Lipsk 1858); A. Ponz „Viaje de Espana” (Madryt 1776—94, 18 tomów); „Monu-mentos arquitectônicos de Espana” (tamże 1859 i nst.); Carderera „Iconografia espanola” (tamże 1855, 1864, 2 tomy); „Museo espańol de anti-quedades” (tamże 1872); Uhde „Baudenkmäler in Spanien und Portugal” (Berlin 1889 — 1892);

Junghändel „Die Baukunst Spaniens in ihren hervorragendsten Werken dargestellt” (z tekstem Korneliusza Gurlitta, Drezno 1889—93); Prenti-ce „The renaissance of architecture and ornament in Spain” (Londyn 1894).

Hiszpańska wojna Sukcessyjna, t. j. wojna o następstwo tronu w Hiszpanii, 1701 — 1714. Ze śmiercią bezdzietnego Karola II hiszpańskiego wygasał dom Habsburski w Hiszpanii; to też na długo jeszcze przed jego śmiercią sprawa spadku po nim zwracała na siebie uwagę dy-plomacyi europejskiej. Pretendentów było trzech. Ludwik XIV francuski żądał części spadku dla wnuka swego, Filipa d’Anjou, gdyż babka jego, a żona Ludwika XIV, była najstarszą córką Filipa IV hiszpańskiego i zrzekała się tylko za siebie korony w traktacie Pirenejskim. Cesarz Leopold I, wnuk Filipa III i również zięć Filipa IV, chciał na tron hiszpański wprowadzić drugiego syna swego, Karola. Ale, żeby nie naruszać „równowagi europejskiej”, najmożniejszy stróż tej zasady politycznej, Wilhelm III, król Anglii i sta-tuder Hollandyi, zaproponował nikomu niegroźnego a najprawowitszego kandydata— JózefaFer-dynanda, syna elektora bawarskiego i arcy-księżniczki austryackiej, która była jedyną córka infantki Małgorzaty Teresy, niegdyś zamężnej za cesaizem Leopoldem. Nastąpiła już powszechna zgoda monarchów, gdy ten kandydat nagle umarł (6 lutego 1699). Wówczas Wilhelm III i Ludwik XIV zawarli (drugi) układ podziałowy (2 marca 1700), na mocy którego arcyksiążę Karol otrzymać miał koronę hiszpańską, a Fran-cya — Neapol, Sycylię, Luksemburg, Guipuzcoę i Medyolan. Leopold I nie chciał na to przystać, bo miał poparcie królowej hiszpańskiej, siostry swojej żony, ale nie chciał też posłać 12 000 wojska, ani puścić młodego jeszcze i najukochańszego syna. Zraził tern Hiszpanów, którzy o podziale monarchii słyszeć nie chcieli; dzięki zręczności posła francuskiego, hr. Harcourt, nabyli oni przekonania, że da się utrzymać jedność państwa tylko pod potężną opieką Francyi. Karol II pod naciskiem swoich doradzców podpisał testament 2 paźdz. 1700, mianujący Filipa d’Anjou następcą całej monarchii Hiszpańskiej, i niebawem umarł (1 listopada), a Junta, objąwszy rządy tymczasowe pod prezydencyą kard. Por-tocarrero, wysłała zaproszenie; Filip V już w lutym 1701 przybył do Madrytu. Z początku zaprotestował przeciwko temu tylko cesarz Leopold; dopiero gdy Ludwik XIV po śmierci zdetronizowanego Jakóba II Stuarta uznał jego syna królem Anglii, obrażony tern Wilhelm III uformował „wielki alians” państw morskich, t. j. Anglii i Stanów Generalnych (hollenderskich) z cesarzem (w Hadze 7 września 1701). Do tej koalicyi, mającej wystawić 232 000 żołuierza, przystąpiły później Rzesza Niemiecka i Portugalia. Sprzymierzeńcami Francyi byli tylko elektorowie: bawarski i koloński, i Wiktor Amadeusz II sabaudzki.—Wojnę rozpoczął w 1701 we Włoszech północnych wódz cesarski, książę Eugeniusz sabaudzki. Pobił on 9 lipca Catinata pod Carpi i Villeroi pod Chiari (1 września); drugiego z nich pojmał nawet w niewolę w jego

==

ł

Ÿl

--' ;

V~'

Ll

f.

’’ ;

’û/A

'W

gv

Fig. 12. Matka Boska Bolesna, obraz Moralesa (Madryt, Academia ael Fernando).

WSÊ

r -yji!

,-"Æk\W

ßl '

ii

ii

Fig. 14. Św. Bonawentura, obraz Franciszką Zurbarana (Galerya drezdeńska).

■ .r-    ;

E?*gS3

gr A

il

il

WM

r'

/-

Pi

r a:

r-r

mm

•§M

jgf _ S^-3®

Fig. 13. Św. Bazyli, obraz Franciszka Hervery Starszego (Paryż, Louvre).

i a.:

1 fm

ni

U'k

r*

M]

W\|

mm

WÊÊÊÊÊIÊÈÊÊÊs

■Asami

il

B jS

il «ç

•v

f®

ji.

Jfi » I

MJ1

E:

;S

, .ii.

Fig. 15. Matka Boska Bolesna, obraz Ribery (Kassel, Galerya).

g!

1111

C^J

y<

?**&• V

^p-

y -- •■.-■■■

mm-

-, ' y-r

Ęfł

,'jy

iJ

te

®?4«i

BwSM

sf#l

PP ' /

tprÿ

JfPjr.i

mm'⁴

]:j

:• •'• -i

f-i

iiéÆ*

I—

»viR

V»

- fe;A- '"■

t '“V

13

f¹

r*

iliianfe; viP

PU

jr -

ISs^s-^

tFig. 16. Książę Olivarez, obraz Velasqueza (Madryt, Museo del Prado).

Fig. 18. Matka Boska, obraz Murilla, zwany „Concepcion” (Madryt, Museo del Prado,.

K? :

p^- • J* ; Kvfïÿfc Ë*â s A

*»Hi

• II

g?l '

V.- Vf:

sfir

SP

•r

PH

?'

?F

«Sp

sgi

■

K'

/' ,

■-J

v.

W^’&lEê

Fig. 17. Św. Jan Ewangielista, obraz Aionsa Cano (Madryt).

Fig. 19. Widzenie Ś-go Antoniego, obraz Murilla (Sewilla, Muzeum).

Józef I, toczył dalej walkę D. 23 maja 1706 Marlbo-

głównej kwaterze, Kremonie (1 lutego 1702). Nowy wódz francuski, Vendôme, zdołał jednak powstrzymać postępy cesarskie we Włoszech, chociaż w 1703 książę Sabaudyi przeszedł na stronę cesarza. Tymczasem nad Renem wódz angielski, Marlborough, pokonał Francuzów, zdobył twierdze nad Mozą i zajął całe elektor-stwo Kolońskie. W Niemczech południowych elektor bawarski, Maksymilian Emmanuel, wkroczył do Tyrolu; wypędzili go wprawdzie sami mieszkańcy, ale przybyła do Bawaryi armia francuska pod dowództwem Villarsa zadała klęskę austryackiemu generałowi Styrumowi pod Höchstädt (20 października) i zdobyła Augsburg (d. 13 grudnia). Na początku 1704 wpadła też w ręce elektora Passawa. Wówczas-to Eugeniusz powziął plan zniszczenia wojsk bawar-sko-francuskich przez skombinowany atak armij koalicyjnych. Marlborough zgodził się na ten plan, pomaszerował ku Dunajowi, połączył się z Eugeniuszem i obaj 13 sierpnia 1704 pod Höchstädt (Blenheim) pobili na głowę Francuzów i Bawarczyków, przyprawiając ich o stratę 15 000 ludzi w zabitych i rannych i 13 000 jeńców. Elektor musiał uciekać ze swego kraju do Francyi. Po śmierci Leopolda I (5 maja 1705) syn z wielką

rough, wróciwszy do Niderlandów, odniósł znów wielkie zwycięstwo pod Ramillies, zajął Louvain, Malines, Bruksellę, Gandawę i Bruges i wszędzie ogłaszał królem Karola III. Gdy z powodu tej klęski wezwano Vendôme’a z Włoch do Niderlandów, Eugeniusz podążył na pomoc oblężonemu przez Francuzów Turynowi i pobił pod tern miastem generałów: Marsin, La Feuil-lade i księcia orleańskiego (7 września); Francuzi na ‘mocy t. zw. kapitulacyi generalnej (13 marca 1707) opuścić musieli całe Włochy. Generał cesarski, Daun, zajął bez walki Królestwo Neapolitańskie na rzecz arcyksięcia Karola (w lipcu 1707). W samej Hiszpanii odniósł kandydat habsburski znaczne korzyści. Zaraz na początku wojny Anglicy zniszczyli flotę hiszpańską, stojącą w porcie Vigo. W 1704 zdobyli Gibraltar, a w r. 1705 przewieźli arcyksięcia Karola czyli „króla don Carlosa III” do Aragonii i zdobyli dla niego Barcelonę. W lipcu 1706 armia anglo - hollendersko - portugalska zajęła nawet Madryt; ale cała ludność Kastylii powstała przeciwko heretykom i zdrajcom, broniąc swego ukoronowanego króla z taką zaciętością, że sprzymierzeńcy musieli ustąpić najkrótszą drogą do Walencyi, gdzie wkrótce dosięgnął ich i pobił (pod Almanza 25 kwiet. 1707) marsz. Berwick, wódz Filipa V. W Niderlandach silna armia francuska, pod księciem Burgundyi i Vendômem, w r. 1708 opanowała Flandryę, ale na wezwanie lorda Marlborougha przybył śpiesznie z armią cesarską Eugeniusz i dopomógł przyjacielowi do zwycięstwa pod

Audenaarden (11 lipoa), poczem obaj wodzo * wie wkroczyli do Francyi i po 4 - miesięcznera słynnem oblężeniu potężnej fortecy Lille—zdobyli ją (9 grud.). Zasoby Francyi wyczerpały się i Ludwik XIV był już gotów zawrzeć pokój nawet na podstawie zupełnego wyrzeczenia się Hiszpanii. Ale zwycięzcy wodzowie, podyktowawszy nader twarde warunki, ofiarowali tylko

2-miesięczny rozejm z żądaniem, aby wojsko francuskie spólnie z nimi wypędziło Filipa V z Hiszpanii w ciągu tego czasu. Ludwik XIV wolał wytężyć wszystkie siły dla wystawienia nowej armii. W strasznej bitwie pod Malplaque t (11 września 1709) sprzymierzeńcy zdobyli okopy Villarsa, ale kosztem 20 000 poległych; Francuzi stracili 14 000, a lubo cofnęli się w porządku, nie zdołali jednak uratować ważnej twierdzy Mons: więc ostateczny wypadek kampanii był niepomyślny. Nadto otrzymał Ludwik XIV od wnuka swojego niespodziewane oświadczenie, że korony hiszpańskiej nie złoży i że wiernych poddanych swoich bronić będzie do ostatniej kropli krwi. W istocie, Hiszpanie stawali przy Filipie V z niezachwianą wytrwałością: gdy bowiem austryacki generał, Starhein-berg, odniósł dwa zwycięstwa i wprowadził (spólnie z Anglikami) Karola do Madrytu (d. 28 paźdz.), mieszkańcy pozamykali sklepy, nie wychodzili na ulice, albo wynosili się za dworem do Valladolid. W marcu 1710 r. znękany Ludwik XIV oznajmił, że zgadza się na propozy-cye, jakie mu w przeszłym roku czyniono. Ale wymagania i buta zwycięzców wciąż wzrastały: zażądali teraz, aby on sam, wyłącznie własnemi wojskami, wypędził Filipa V z Hiszpanii. Na takie urąganie odpowiedział Ludwik: „Gdy mam wojować koniecznie, to już wolę z wrogami, niż z dziećmi własnemi”. Tymczasem zaszły niespodziewane wypadki, które zmieniły zupełnie postać rzeczy. Filip V zebrał 20 000 żołnierza i wziął do niewoli angielskiego generała Stan-hope’a, a 10 grudnia 1710 przysłany mu do rady Vendôme odniósł wielkie zwycięstwo nad Starhembergiem pod Villa Vîciosa; więc Karol powrócił do swej Barcelony, a na wiosnę 1711 po śmierci brata, cesarza Józefa I, wyjechał do Wiednia i wstąpił na tron cesarski pod imieniem Karola VI; jego więc potęga odtąd zagrażała równowadze europejskiej przy połączeniu z Hiszpanią. W Auglii tedy objawiło się usposobienie pokojowe; królowa Anna mianowała ministeryum ze stronnictwa tory, które weszło w tajne układy z Ludwikiem i odebrało kom-mendę księciu Marlboroughowi. D. 8 paźdz. 1711 podpisano preliminarya pokoju w Londynie; 29 stycznia 1712 otworzono kongres w Utrechcie, pomimo protestacyi cesarza. Nowy wódz angielski, hrabia Ormond, nie dawał należytej pomocy Eugeniuszowi; to też marszałek Villars zdobył szańce sprzymierzeńców pod Dencin d. 27 lipca 1712. Anglia i Stany Generalne (hollen-derskie) podpisały 11 kwietnia 1713 r. pokój w Utrechcie, do którego przystąpiły też: Portugalia, Sabaudya i Prusy. Warunki były następujące: Filip V otrzymuje Hiszpanię ze wszyst-kiemi posiadłościami poza-europejskiemi; Hiszpania nie może być jednak nigdy połączona z Francyą; Francya uznaje protestanckie następstwo tronu w Anglii i odstępuje kraje nad zatoką Hudson, Nową Ziemię i Nową Szkocyę, Hiszpanie zaś—Gibraltar, Minorkę i znaczne korzyści handlowe w Ameryce hiszpańskiej; Prusy otrzymują część Geldryi i Neuchâtel, Sabaudya kilka twierdz pogranicznych i Sycylię, Hollan-dya „baryerę”, czyli prawo utrzymywania załóg w kilku twierdzach niderlandzkich, i korzystny traktat handlowy. Cesarz prowadził dalej wojnę, ale nie mógł siłami sprostać Francuzom. Marszałek Villars zdobył 20 sierpnia 1713 Landau, 16 listopada Freiburg: więc d. 28 listopada zaczęto się o pokój układać. Zawarto go w Rastatt 7 marca 1714 na warunkach następujących: cesarz otrzjmał Niderlandy hiszpańskie, Neapol, Medyolan i wyspę Sardynię; Francya zatrzymała ze swych zdobyczy jedynie Landau; elektorowie koloński i bawarski przywróceni zostali do ziem i godności. — Bibliografia: von Noorden „Europäische Geschichte im XVIII Jahrhundert. I Theil: Der Spanische Erbfolgekrieg” (Dusseldorf 1870 — 82, 3 tomy); Lord Mahoń „History of the war of the succession in Spain” (Londyn 1832); Hippeau „Avènement des Bourbons au trône d’Espagne” (Paryż 1875, 2 tomy); Gaedeke „Die Politik Oesterreichs in der spanischen Erbfolgefrage” (Lipsk 1877, 2 tomy); Le-grelle „La diplomatie française et la succession d’Espagne” (Paryż 1888—92, 4 tomy); de Rey-nald „Louis XIV et Guillaume III”; Courcy „La coalition de 1701 contre la France” (Paryż 1886, 2 tomy); Parnell „The war of succession in Spain 1702—1 711” (Londyn 1888); pamiętniki Torcy’ego, Villarsa, Berwicka; W. Coxe „Mémoires of John duke of Marlborough” (Londyn 1847, 6 tomów); Pelet „Mémoires militaires relatifs à la succession d'Espagne” (Paryż 1845 — 62, 11 tomów); Arneth „Prinz Eugen v. Savoyen” (Wiedeń 1858—9, 3 tomy).

Hiszpańska wojna z Napoleonem (1807 —

1814), zwana też Hiszpańsko-Portugalską wojną o niepodległość. Gdy Napoleon wyruszył w roku 1806 przeciwko Prusom, zaczęto w Hiszpanii myśleć o zerwaniu niebezpiecznego przymierza z Francyą. Po bitwie pod Jeną zamysły te upadły. Napoleon jednak myślał już odtąd o zmianie dynastyi w Hiszpanii, aby w niej mieć bezpiecznego sąsiada. W tajnym układzie w Tylży pomieszczono warunek, że Portugalia ma być zmuszona do wojny handlowej z Anglią. Ponieważ w Lizbonie nie posłuchano odrazu rozkazu Napoleona, cesarz zawarł d. 27 października 1807 roku tajny układ z Karolem IV przeciwko Portugalii, i rozkazał Junotowi na czele

Bnoyk). Powie. Iluitr. ZeiE. 226 T. XXIX

20 000 ludzi przekroczyć granicę portugalską; do armii tej przyłączono najlepsze wojska hiszpańskie. Regent Portugalii, Jan, nie stawiał oporu i wyjechał do Brazylii. Napoleon wzmocnił jednak stojące w Hiszpanii wojska do 75 000, pod Muratem, i kazał zająć wszystkie ważniejsze twierdze północno-hiszpańskie, między innemi San Sebastian, Pampelunę, Figueras i Barcelonę. Powstanie ludu, ujmującego się za infantem Ferdynandem, zmusiło Karola IV do abdykacyi na rzecz jego. Napoleon nie przyjął jej, zmusił ojca i syna do zrzeczenia się korony i oddał ją dnia 6 czerwca 1808 roku bratu swemu, Józefowi (ob. Hiszpania, dzieje; Godoy; Ferdynand VII). — Gdy dnia 20 maja ogłoszono urzędownie abdykacyę Karola IV na rzecz Napoleona, naród hiszpański powszechnie za broń pochwycił. W pro-wincyach potworzyły się junty rządzące; rząd centralny objęła junta w Sewilli. Ze stutysięcznego wojska hiszpańskiego 16 000 ludzi stało wtedy w Danii, 14 000 na wyspach Balearskich i w Ceucie, 10 000 w Portugalii, 10 000 w koloniach amerykańskich, tak, że w kraju zostało najwyżej 50 000; Murat zaś miał pod sobą w końcu czerwca około 100 000 Francuzów. Ale wybuchłe powszechne powstanie tamowało ruchy Francuzów. Generał Dupont zajął d. 7 czerwca 1808 r. po lekkim oporze Kordubę, złupił miasto i cofnął się do Andujar przed zebraną w okolicach Sewilli pod Castanosem armię auduluzyj-ską. Reding zamknął przed Dupontem drogę przez Sierra Morenę. Dnia 19 lipca doszło do bitwy pod Baylén, która się skończyła 22 lipca kapi-tulacyą siedemuastotysięcznego korpusu francuskiego. Pochwycono stojące w Kadyksie okręty francuskie; odparto atak Francuzów na Walen-cyę; Palafox obronił przed nimi Saragosę; generał Duhesme napróżno oblegał Gerouę i musiał się cofnąć do Barcelony, gdzie go zamknięto. Cuesta zebrał w Gallicyi około 30 000 ludzi i pomaszerował na Madryt, rozbił go jednak marszałek Bessières pod Medina de Rio Seco (d. 14 lipca). Dnia 20 lipca przybył król Józef do Madrytu, lecz musiał go opuścić już 1 sierpnia i zebrał wojska swe za Ebro. Dnia 20 września wylądował w Santander markiz Romana z 9 000 Hiszpanów, resztką korpusu wysłanego w swoim czasie do Danii. Doświadczone to wojsko stało się wielce pomocuem dla świeżo tworzącej się armii hiszpańskiej. Rząd angielski zdecydował się też wysłać wtedy posiłki Hiszpanom; dnia 6-go sierpnia sir Arthur Wellesley wylądował na czele 9 000 ludzi w Portugalii; d. 8 sierpnia wyruszył z Gibraltaru dla połączenia się z nim gen. Spencer z 5 000 ludzi; sir Hew Dalrymple, znajdujący się wtedy na Gibraltarze, mianowany został naczelnym wodzem wojsk angielskich na półwyspie. W Portugalii po od-jeździe regenta rządził tymczasem Junot; większą część wojska portugalskiego wysłał on drogą morską do Francyi, a resztę rozpuścił; d. 1 lu-

14

tego 1808 roku ogłosił usunięcie dynastyi Bra-ganęa od tronu portugalskiego. Powstanie wybuchło jednak dopiero wtedy, gdy Junot kazał rozbroić znajdujące się w jego obozie wojsko hiszpańskie. Wypędzono załogę francuską z Oporto i ustanowiono tam rząd tymczasowy, któremu poddała się wkrótce cała Portugalia północna. Generałowie Freire i hrabia Castro Merino spędzili Francuzów; w ręku najeźdźców pozostały wszakże twierdze Almeida, Elvas i Peniche. Wellesley wyruszył 10 sierpnia na Lizbonę, 17 sierpnia pobił generała Laborde pod Rolięa, dnia zaś 20-go dotarł do portu Vimeiro, gdzie wylądowało było właśnie 4 000 świeżego wojska angielskiego; oparł się w dniu następnym atakom Junota i tak go ścisnął, że generał francuski zaczął się układać z nieprzyjacielem. Dnia 30 sierpnia zawarto konwencyę w Cintra, podług której znacznie słabsza armia Junota odesłana została morzem do Francyi. Rząd angielski na wieść o tej kapitulacyi odebrał naczelną kommendę Dalrymplowi.—W Hiszpanii kierunek junty naczelnej objął hrabia Florida Bianca. W październiku 1808 mieli Hiszpanie w polu 155 000 żołnierza; Anglicy przybyli z Portugalii na pomoc w sile 33 000 i stanęli pod Valladolidem; sir John Moore był nowym ich wodzem naczelnym. Żeby zgnieść taki opór, Napoleon sprowadził z Niemiec swoją „wielką armię”; wysłał tedy na półwysep w drugiej połowie 1808 r. 110 000 piechoty i 23 000 jazdy i w październiku przybył objąć kommendę osobiście. Zagradzającą mu drogę do stolicy armię, ustawioną pod S o-m o s i e r r a (ob.), odepchnął do Talavery i dnia 4 grudnia wkroczył na czele 50 000 ludzi do Madrytu. Niebawem (22 grudnia) ruszył w 40 000 przeciwko Anglikom, gdy Soult zaczął atakować ich od strony północnej. Zagrożony obsaczeniem generał angielski, Moore, cofa się ku wybrzeżu Gallicyi przez góry; walcząc z nacierającym nieprzyjacielem i z głodem, dosięga nareszcie portu Coruny (d. 11 stycznia 1809 r.), odpiera jeszcze atak Soulta i ginie (16 stycznia), ale wojsko jego zostało ocalone: wsiadło na statki i odpłynęło do Anglii (17 stycznia 1809 roku). Generał Sebastiani przeprawił się przez Tag dnia 24 grudnia 1808 roku, rozbił generała Galuzzo i popędził za nim do Meridy; w Katalonii Saint Cyr zdobył Rosas (6 grudnia), oswobodził Barcelonę i pobił Redinga pod Llobregat. Pozostał w polu tylko markiz Romana z 20 000, a jednak Hiszpanie żadnych oznak uległości nie dali. Zdziwiony i zniecierpliwiony, Napoleon odjechał do Francyi, pozostawiając dalsze działania wojenne marszałkom swoim. Tymczasem Anglia zawarła 14 stycznia 1809 roku przymierze z juu-tą centralną, dosyłała broni, pieniędzy, zreorganizowała wojsko portugalskie, z którego 20 000 ludzi wzięła na żołd angielski. Cuesta zebrał szczątki wojsk hiszpańskich pod Meridą; kilka drobnych korzyści, odniesionych nad marszał-kiein Victorem, podniosło ducha. Trzy armie francuskie stały gotowe do wymarszu do Portugalii: w Gallicyi (Soult), pod Salamanką (Seba-stiani) i nad Tagiem (Victor). Soult pobił Romanę i zdobył szturmem Oporto (29 marca). Victor zwyciężył 28 marca Cuestę pod Medellin i ścigał go do Almendralejo. Sebastiaui rozbił 27-go marca pod Ciudad Rodrigo korpus hiszpański, utworzony w Manczy. Ale wodzowie francuscy pozostali potem przez kilka tygodni w bezczynności i dali tem Anglikom możność ocalenia Portugalii. Dnia 22 kwietnia przybył do Lizbony Wellesley i objął kommendę naczelną; d. 1-go maja wyruszył na czele 22 000 ludzi na Oporto, gdzie Soult stał jeszcze ciągle; zepchnął cofających się Francuzów z drogi do Amarante i zapędził ich do Montalegre (18 maja), zabierając im bagaż i artyleryę. W pierwszych dniach czerwca był już Wellesley nad Tagiem, skąd Victor cofnął się przed nim bez walki.—W dolinie Ebro natrafili Francuzi ponownie w Sara g osie (ob.), bronionej przez Palafoxa, na opór zacięty. Zdobywać musieli dom po domu; w przeciągu dwu miesięcy (do dnia 20 lutego) utracili tam około 36 000 ludzi. Zdobywszy ją, zostawili w Ara-gonii 14 000 ludzi pod Suchetem; pozostałe wojska zostały wysłane pod Mortierein do Kastylii. Tymczasem junta centralna wystawiła w Estremadurze nową armię z 37 000 ludzi pod Cuestą, a Romana usadowił się w Gallicyi, skąd Ney, a potem Soult nie mogli go wyparować. W tych mniej - więcej czasach potworzyły się w Hiszpanii oddziały ochotnicze, partyzanckie, tak zwane guérillas (ob.), do „małej wojny” z Francuzami, którzy wkrótce potem poza obsa-dzonemi miastami mogli się posuwać już tylko w znacznych kolumnach. Dnia 20 lipca 1809 roku Wellesley na czele 9 000 Anglików połączył się z armią Cuesty pod Plasencyą i stoczył 27 i 28 lipca krwawą bitwę pod Talavera de la Reina z 47 000 Francuzów pod królem Józefem, która się skończyła klęską francuską. Za to zwycięstwo otrzymał Wellesley tytuł księcia Wellington. Pośpieszył przeciwko niemu Soult, zajął wąwóz Banos i obsadził Plasencyę (3 sierpnia). Ponieważ Cuesta nie chciał słuchać rozkazów Wellingtona, więc ten pomaszerował do Badajoz, a Cuesta, doznawszy kilku niepowodzeń, zrzekł się kommendy. Następca jego, generał Ariezaga, przyjął szczątki rozbitego korpusu Veuegasa i, mając już około 50 000- żołnierza, ruszył na Madryt, lecz poniósł fatalną klęskę pod Ocana (19 listopada), bo cała prawie armia jego rozproszyła się. W styczniu jednakże 1810 r. zebrał znów 30 000 ludzi w Sierra Morena; nie mógł przecież dotrzymać kroku Soultowi, który, mając 55 tysięcy, pobił go (20 stycznia), a potem zajął Kordubę i Sewillę, gdzie znalazł ogromne zapasy. Dnia 20 stycznia pod Granadą i 5-go lutego pod Malagą pobił znów Ariezagę Sebastiani, poczem całe południe wpadło w ręce Francuzów; Ariezaga zdołał się jednak zamknąć w Kadyksie. W Katalonii Saint Cyr po długiem oblężeniu zajął 10 grudnia roku

1809    Geronę. W maju 1810 roku Augereau po zaciętej obronie zdobył Hostalrich. Prawie cała Hiszpania była znów w ręku Francuzów, Anglicy zdecydowali się więc powiększyć wojska portugalskie do 30 tysięcy i posłać znaczne posiłki Wellingtonowi. W styczniu 1810 r. miał już Wellington 5i 000 wojska, przeciwko którym w kwietniu pociągnął Massena na czele 72 000 starych żołnierzy (korpusy Ney’a i Junota). Massena poprowadził je z Salamanki do Ciudad-Rodri-go, które musiało kapitulować 10 lipca; dnia 24 tegoż miesiąca pobił straż przednią WTellingtona; zaczął 15 sierpnia oblegać Almę idę (ob.), która kapitulowała 27-go. Wellington zajął silne stanowisko pod Vonsanco i odparł 27 sierpnia ataki Masseny, poczem, 8 września, odprowadził swe wojska na linię Torres - Vedras, gdzie się z nim połączyło 8 000 Hiszpanów Romany. Massena próbował go stamtąd wyparować, ale bez powodzenia, i w listopadzie cofnął się do Tho-mar, gdzie się też oszańcował. Przybyło mu 12 000 posiłków. Przy końcu roku skierowano wszystkie wojska francuskie, jakie były pod ręką, na prowincyę Alemtejo, co zmusiło Wellingtona do wysłania w tę stronę wojsk i osłabienia tym sposobem swej głównej armii. Ale w marcu 1811 r. z powodu braku żywności cofnął się Massena, a Wellington pomaszerował za nim i obiegł 9 kwietnia Almeidę; Massena zaatakował go jeszcze bezskutecznie, 3 i 5 maja, i cofnął się do Salamanki; załoga Almeidy wysadziła w powietrze fortyfikacye i podążyła za nim. Tymczasem Soult wyruszył w grudniu roku

1810    z 40 000 ludzi na Badajoz, które 11 marca kapitulowało. Część Francuzów cofnęła się potem do Sewilli, a pod Badajozem ukazało się 15 000 Anglików (dow. Beresford). Soult zbliżył się znów do tego miasta. Beresford zaprzestał oblężenia i, wzmocniony przez korpusy hiszpańskie Blake’a i Ballesterosa, odparł pod Albue-rą ataki Francuzów, poczem znów zaczął oblegać Badajoz, ale bez skutku. Francuzom przybywały posiłki; z Beresfordem połączył się Wellington i na czele 50 000 ludzi zajął silną pozy cyę pod Campomayor. Soult i Marmont zgromadzili w tem miejscu 70 000; oba wojska stały naprzeciw siebie, nie doszło jednak do starć poważniejszych. — Junta centralna udała się do Kadyksu i zwołała tam kortezy, które nadały w końcu roku 1810 konstytucyę Hiszpanii. Partyzantka wzrosła bardzo w r. 1811; przywódzcy gerylasów, Mina i Longa, stawiali opór w górach Aragonii i Nawarry całym korpusom. W Aragonii i Katalonii dowodził Suchet, który zdobył kolejno Leridę (maj 1810), Tortosę (1 stycznia 1811), Tarragonę (28 czerwca), Montserrat (24 lipca), Figueras (20 sierpnia); gdy już Hiszpanie stracili wszystkie twierdze w Katalonii i trzymali się jeszcze tylko w górach, Suchet wkroczył z 25 000 ludzi do prowincyi Walencyi, zmusił do kapitulacyi Murviedro; dnia 9-go stycznia 1812 r. kapitulowała Walencya, Blake z 16 000 Hiszpanów dostał się do niewoli. Tymczasem Soult w lipcu 1811 wrócił z Badajoz do Anda-luzyi, a Marmont, za którym podążał Wellington, odszedł do Salamanki. Dnia 28 września pod Arroyo de Molinas generał Hill rozbił francuski korpus Girarda. Dnia 8 stycznia 1812 r. Wellington obiegł Ciudad Rodrigo i wziął je szturmem dnia 19 tegoż miesiąca; d. 17 marca zaczął oblegać Badajoz. Twierdza poddała się 7 kwietnia, gdy Soult, który szedł z odsieczą, był już tylko o dwa dni drogi od niej. Wellington zwrócił się wtedy przeciwko stojącemu pod Salamanką Marmontowi. Dnia 19 maja Hill zajął oszańcowany most na Tagu pod Almarez i przeciął tym sposobem kommunikacyę pomiędzy Soul-tem, który z 55 000 stał w Andaluzyi, i Mar-montem, zajmującym Leon z 52 tysiącami. Wellington zdobył szturmem Salamankę (22 czerwca), poczem Marmont cofnął się za Duero i zajął Trabancos, otwierając sobie kommunikacyę z Soultem. Dnia 22 lipca 1812 roku stoczono krwawą bitwę pod Salamanką, z której Anglicy wyszli zwycięsko. Generał Clausel, który objął kommendę po rannym Marmoncie, poprowadził Francuzów przez Valladolid do Burgos. Wellington ścigał ich do Valladolid, poczem zwrócił się do Madrytu, gdzie przybył 12 sierpnia; tu kazał narodowi złożyć przysięgę na ułożoną przez kortezy konstytucyę; z Madrytu pociągnął do Burgos. Korpus Clausela wzmocniono tymczasem do 30 000 ludzi i oddano pod kommendę Souhama, który zmusił Wellingtona do odwrotu z pod Burgos. Soult na wieść o klęsce Marmonta opuścił Kadyks i posunął się Granady. W Walencyi Suchet tłumił wszelkie próby powstania i zdobył twierdze Peniscola i Dénia. Souham szedł za Wellingtonem tylko do Duero i połączył się dnia 10 listopada nad Tormesem z armią Soulta i króla Józefa. Te połączone wojska, wynoszące 93 000 ludzi, przeszły na lewy brzeg Tormesu i stanęły pomiędzy Christovalem, gdzie Wellington zebrał 53 tysiące ludzi, i Ciudad Rodrigo. Wódz angielski cofnął się kn Portugalii. W ciągu zimy otrzymał znaczne posiłki, gdy tymczasem Napoleon z powodu nieszczęśliwego przebiegu kampanii rossyjskiej roku 1812 ściągnął z Hiszpanii najlepszych dowódz-ców i znaczną część wojska. Na wiosnę 1813 Wellington miał pod Ciudad - Rodrigo 71 000 ludzi, w Gallicyi, Estremadurze i Andaluzyi stało 50 000 Hiszpanów; ale król Józef miał 100 000 ludzi w prowincyach północnych, Suchet 40 000 w Aragonii i Katalonii. W połowie maja Wellington pomaszerował dwiema kolumnami na Za-morę i Salamankę. Józef, któremu dodano marszałka Jourdana w charakterze szefa sztabu, zajął z 60 tysiącami stanowisko pod Vittorią.

Tu 21 czerwca zaszła bitwa decydująca: Francuzi ponieśli ciężką klęskę i cofnęli się w nieładzie do Pampeluny, następnie jeszcze ścigani przez Hilla poza granicę francuską. Zostały im w półn. Hiszpanii tylko twierdze San Sebastian i Pampe-luna. W lipcu 1813 r. Soult objął naczelną kom-mendę i zreorganizował armię francuską, która już nie miała prawie artyleryi (pod Vittorią bowiem straciła 150 dział). Na czele 80 000 ludzi 25 lipca zaatakował wąwozy Maya i Roncesval-les i zdobył je. Niedaleko od Pampeluny natrafił na armię anglo-hiszpańską; zaatakował (d. 28 lipca), został jednak odparty. Odesłał wtedy artyleryę do Francyi i pociągnął do Ortix, gdzie połączył się z generałem Erlon; Wellington ściągnął posiłki, podążył za nim i zajął znów wąwozy. Pampeluna kapitulowała 30 września, San Sebastian zaś 9 października. Armia Soulta zajęła Nivelle i okopała się tam; musiała jednak po dwudniowej zaciętej walce z Wellingtonem (10 i 11 listopada) opuścić to stanowisko i cofnąć się do Bayonny, a Wellington rozłożył się na leże zimowe pod Biarritz. Suchet opuścił Wa-lencyę i, ścigany przez Bentincka i księcia del Parque, zniszczył fortyfikacye Tarragony, stoczył kilkanaście potyczek z Bentinckiem, ale pod koniec stycznia wyprowadził zaledwo 10 000 ludzi do Carcassonne, zostawiając tylko załogi w Barcelonie, Figneras i twierdzach Walencyi; przybył jednak zapóźno, aby ocalić sytuacyę. W połowie (15) lutego 1814 r. Wellington pobił Francuzów pod St. Palais. Dnia 26 lutego Beresford zaatakował zprzodu, a Hill ztyłu Soulta, który stracił pozycyę pod Orthês; wojsko jego uciekło do Sault de Navailles i utraciło kommunikacyę z Pau, skąd Suchet ciągnął na odsiecz. Soult cofał się powoli przed Wellingtonem do Vic-en-Bigorre, a stamtąd do Tuluzy (23 marca); dnia 1U kwietnia zaatakował go tam Wellington i wyparł z szańców. Już tylko z 35 000 ludzi wyszedł Soult (12 kwietnia) na drogę do Carcassonne, aby się połączyć z Suchetem. Następnego dnia otrzymał wiadomość o abdykacyi Napoleona. Zawarli wtedy wodzowie francuscy (18 kwietnia) konwencyę z Wellingtonem, która działaniom na tej widowni wojny kres położyła.

W wojnie tej walczyły po stronie francuskiej i wojska polskie. Naprzód na wiosnę r. 1808 wkroczył do Hiszpanii pułk lekkokonny (szwoleżerów) gwardyi; był obecny w Madrycie podczas powstania 2 maja. Okrył się następnie wiekopomną sławą dnia 30 listopada 1808 roku przy zdobywaniu wąwozu Somosierra (ob.). W r. 1809 pociągnął wraz Napoleonem na wojnę austryacką. Wrócił do Hiszpanii w początkach r. 1810 i przez rok cały prawie ucierał się z gerylasami, zwłaszcza ze słynnym partyzantem Miną. W kwietniu 1811 r. przyłączono go do cofającej się z Portugalii armii Masseny. D. 1 lutego 1812 r. otrzymał rozkaz powrotu do Francyi.—Jednocześnie z nim, w czerwcu 1808,

znalazła się w Hiszpanii i legia Nadwiślańska, składająca się z trzech pułków piechoty i jednego jazdy (lansyerów); odznaczyła się ona podczas pierwszego (czerwiec — sierpień 1808 roku) i drugiego (grudzień 1808 — luty 1809) oblężenia Saragosy, w oblężeniu Tortosy (lipiec—grudzień 1810) i w niezliczonych bitwach i potyczkach. Przyłączona do armii Sucheta, dzieliła jej losy do lutego 1812, w którym otrzymała rozkaz powrotu do kraju.—Wreszcie w październiku 1808 roku przybyła do Hiszpanii dy-wizya piechoty, składająca się z pułków pieszych Księstwa Warszawskiego: 4, 7 i 9 go; przyłączono do niej wkrótce pułk lansyerów. Odznaczyła się ona pod Ciudad Rodrigo (d. 27 marca 1809); przyłączona do korpusu Victora, walczyła świetnie pod Talavera de la Reina (27—28 lip-ca 1809), Almonacid (10 sierpnia), Ocana (d. 19 listopada 1809 r.). Dwa lata następne spędziła na południowej części półwyspu, ucierając się z gerylasami i z Anglikami. Na początku r. 1812, jak i inne wojska polskie, wróciła do kraju. — Por. Hamilton „Annals of the Peninsular cam-paign” (nowe wyd. Londyn 1849); Buturlin „Précis des événements militaires de la dernière guerre des Espagnols” (Petersburg 1819); Sou-they „History of the Peninsular war” (Londyn 1823—32, 3 tomy); Foy „Histoire de la guerre de la Péninsule” (Paryż 1827, 4 tomy); Carel „Précis historique de la guerre d’Espagne” (Paryż 1815); Napier „History of the war in the Peninsula” (Londyn 1828 — 40, 6 tomów); Broe-ker St. „Pamiętnik” (Warszawa 1879); Brandt H. „Aus d. Leben d. B.” II Theil (Berlin 1868, 506 str., 8-o); Mroziński „Oblężenie i obrona Saragosy etc.” („Pamiętnik”, Warsz. 1819; wyd. 2-e Kraków 1858); Puzyrewskij „Szarża jazdy polskiej pod Somosierrą w Hiszpanii” (przekł. Warsz. 1899); Rembowski „Źródła do historyi pułku polskiego Lekkokonnego gwardyi Napoleona I” (Warszawa

1899).

Hiszpańska czerwień, ob. Car tli am us tin-ctorius.

Hiszpańska febra, ob. Cal en tur a.

Hiszpańska Marchia, dzisiejsza Katalonia.

Hiszpańska mucha czyli kant ary da—Lyt-ta vesicatoria (Gantharis vesicatoria)—owad zaliczony do rzędu tęgopokrywych (Coleoptera), do podrzędu miękkoskrzydłych (Vesicantia), wyróżnia się pięknem szmaragdowo-zielonem, o złotawym połysku ubarwieniem. Historya rozwoju tego owada związana jest z pasorzytnictwem; mianowicie samica składa jajeczka w pobliżu gniazd niektórych owadów, a szczególniej pszczół dzi kich pojedyńczych (np. z rodzaju Colletes); wylęgające się z tych jajeczek drobne bronzowe, z jasnemi nogami larwy wypełzają na przybywające do swych gniazd pszczoły i w ten sposób dostają się do tych miejsc, gdzie są złożone jajka pszczół; żywiąc się temi jajka-

K. K-ć.

■''•4

tang.

żołędzi.

mi, larwy kantarydy podlegają przeobrażeniom, przyczem zmieniają swą postać: stają się ocię-żałemi, ślepemi, krótkonożnemi istotami; takie „wtórne larwy” spożywają prędko nagromadzony dla młodych pszczół pokarm i przeistaczają się w nieruchome t. zw. „niby-poczwarki” (pseudo-chrysalis); w tej fazie rozwoju pozostają one przez całą zimę; następnego roku wewnątrz takiej „niby poczwarki” powstaje „trzecia larwa”, podobna do „wtórnej”; nareszcie przeistacza się w poczwarkę właściwą, z której po upływie pewnego czasu wylęga się dorosły owad. H. mucha jest dość pospolitym u nas owadem; dochodzi do 20 mm. długości. Owady te latają w ciepłe dni: w maju, czerwcu i lipcu, wydzielając estry, nieprzyjemny zapach; zapach ten nadaje owadowi ostra, wydzielająca się ze skó ry, szczególniej na stawmch kończyn, substancya, kautarydyna, wywołująca pęcherze na skórze ludzkiej — i stąd jej zastosowanie w medycynie. H-ie muchy należą do liczby owadów szkodliwych, ponieważ objadają liście z wielu drzew i krzewôvv, mianowicie z jesionu, bzu (lilak), klonu, topoli, modrzewia i innych.

II

My

■!

VrJ

Fig. 20. Hiszpańska mucha.

Hiszpańska trzcina, ob. Calamus Ro

Hiszpański barwnik brunatny, ob. Umbra. Hiszpański kołnierzyk, w połowie drugiej wieku XVI noszono powszechnie na Zachodzie kołnierzyki szerokie, rurkowane, okalające całą szyję, jak obroża do uszu sięgająca, tak, że głowa osoby używającej ich wyglądała jakby leżała na półmisku; podobno moda ta wyszła z Hiszpanii, stąd więc ich nazwa. Z powodu podobieństwa niejakiego, niewielkiego zresztą, pewną przypadłość członka męskiego (paraphimosis) obdarzono w Niemczech nazwą niedorzeczną: S panisch er. Kragen, która i u nas przyjęła się w przekładzie jako H. k., przynajmniej w mowie potocznej, gdyż w słownictwie lekarskiem nazwa polska tego stanu chorobliwego brzmi z a ł u p e k (ob.) lub zadzierzgnie nie

Dr j. p.

Hiszpański pieprz, ob. Pieprznik.

Hita Juan Rui z, częściej zwany Ar ci preste (arcykapłan) de Fita, poeta kastylski z w. XIV, zmarły prawdopodobnie około 1350 roku. Urodził się w Guadajarze lub Alcali, a mieszkał w Hicie. Wydał około r. 1330 zbiór poezyj pod tytułem „Libro de buen amor” i może za treść ich swawolną skazany był przez żarliwego arcybiskupa toledańskiego, Egediusza de Albornoz, na więzienie, w którem napisał jeszcze więcej wierszy w tymsamym rodzaju. Są to utwory satyryczne i żartobliwe, nieraz nieprzyzwoite, czemu wszakże trudno się dziwić, wiedząc jak wolne były obyczaje duchowieństwa średniowiecznego. H. sam o sobie powiada: „Ponieważ jestem człowiekiem i grzesznikiem jak każdy inny, nieraz wielką miłość czułem do kobiet”. W poezyach jego mieszają się wszystkie rodzaje i wszelkie miary wiersza sposobem tak kunsztownym, jakiego przed nim w Hiszpanii nie znano, a rzeczy świeckie ze świętemi. Są tam hymny do N. Panny, remiuiscencye pogańskie, legendy o Wergiliuszu jako czarnoksiężniku, gwałtowne wymysły na skąpstwo Stolicy Apostolskiej, miłość Boga, bajki ezopowe, rozprawy moralne, słynnemi przykładami poparte, erudycya, mistycyzm, szorstkość. Treść tego po większej części, jak prawie u wszystkich poetów kastyl-skicli owoczesnych, osnuta na pierwiastkach, które tam napłynęły z Francyi północnej. W prologu, pisanym prozą, a przepełnionym cytacya-mi łacińskiemi z Pisma św., autor twierdzi, że jedynie w tym celu pisał, aby ludzi poprawić i doprowadzić do zbawienia. Dzieła jego wydał erudyt Sanchez w zbiorze swoim: „Poesias ca-stellanos anteriores al siglo XV” (Madryt 1779— 1790, 4 tomy), przedrukował Eugeniusz de Ochoa (Paryż 1842); wydanie dokładniejsze sporządzili P. J. Pidal i F. Janer w „Biblioteca” Rivade-neiry t. LVII.    *

Hita, albo Hyta (Guines Perez de), pisarz hiszpański z drugiej połowy w. XVI. Pochodził z królestwa Murcyi i służył Filipowi II podczas powstania Alpuhary. Napisał on liisto-ryę romantyczną wojen domowych w Granadzie i podał ją za przekład z rękopisu arabskiego. Część jej pierwsza ma tytuł „Historia de los vandos de los Zegries y Abencerrages.... y ba-tallas partieulares que huvo en la Vego entro Moros y Christianos etc.” (Saragosa 1585). Jest to świetne, lubo niedokładne, opowiadanie o ostatnich walkach Maurów z chrześciauami, od bitwy pod los Alporchones, za Jana II, aż do śmierci Alonza de Aquilar w 1501, za czasów Izabelli i Ferdynanda. Autor swe opowiadanie przeplata epizodami miłosnemi, zapożyczonemi z pseudo-romancerów maurytańskich. Ostatnie rozdziały poświęcił tragicznym losom Abenceragów i królowej, żony Boabdila, spotwarzonej przez Ze-grów, a bronionej przez rycerzy chrześciańskich. H. napisał i drugą część tej historyi p. t. „Guer-ras civiles da Granada y crueles bandos entre

W. N.

W. N.

J. K.

W. N.

lus convertidos Moros y vezinos Christiauos” (Alcala 1604). Ten ciąg dalszy, mniej znany, zawiera mnóstwo szczegółów historycznych o okrucieństwach, jakich się dopuszczali Hiszpanie podczas powstania Maurów za Filipa II; a ponieważ autor sam brał udział w tej srogiej walce, przeto świadectwo jego ze wszech miar zasługuje na wiarę. Jeden ustęp, prawdopodobnie całkiem fantastyczny, w którym bohaterami są Maur Tu-zani i piękna Maleka (roz. 22 i 24), dostarczył Calderonowi treści do dramatu jego „Amar des-pues de la muerte”; z pierwszej zaś części Chateaubriand wziął temat do „Le dernier des Aben-cérages”. „Guerras civiles de Granada” przedrukowano w Madrycie r. 1833, w Bibliotece Rivandeneiry, w tomie III r. 1846, i w Paryżu 1847. Pierwszej części są dwa przekłady francuskie: jeden bezimienny (1608), drugi przez Sané (1809).

Hitatsi, prowincya w Japonii, na wschodniem wybrzeżu środkowego Niponu, między 35⁽⁾45' i 37° 5' szer. półn.; stanowi ona część większej całości administracyjnej, Ibaragi albo Ibaraki, której miasto główne, Mito, leży na terrytoryum tej prowincyi. H. jest ograniczona z północy prowincyą Ivaki, z południa i południo-zachodu prowincyą Szmosa albo Simosa, od zachodu prow. Szmotske albo Simotske; od wschodu oblewa ją ocean Wielki, tworzący łukowatą linię wybrzeża. H. jest krainą górzystą; najwyższy szczyt, Tsukuba-san, wznosi się do 1 080

m., lecz z powodu odosobnionego położenia wydaje się wyższym, niż jest w rzeczywistości. Z licznych rzek przerzynających tę krainę ważniejsze są: na północy Kudżi-Kava, Naka-Gava, znaczniejsza rzeka, przepływająca pod Mito, Ki-nu-Gava, tworząca na niewielkiej przestrzeni południowo-zachodnią granicę prowincyi H., uchodząca już w prowincyi Simosa do rzeki Tone-Gava. Ta ostatnia, jedna z najznaczniejszych rzek Japonii, należy do H. lew⁷ym brzegiem swej wschodniej odnogi, dzieli się ona bowiem na dwie odnogi: jedna z nich skierowywa się na południe do zatoki Tokio, druga zaś płynie na wschód wprost do oceanu Wielkiego; ta druga odnoga, przyjąwszy rzeki Kinu-Gava i Ko-kai-Gava, stanowi granicę między prowincyą H. i Simosa; otrzymuje też z lewej strony odpływ wielkiego jeziora Kasumiga-Ura, obejmującego około 200 km. Q powierzchni z wybrzeżami płaskiemi i lesistemi, z kilkunastu wyspami; następnie przepływa mniejsze jezioro, Nisi-Ura. Jak nazwy tych jezior wskazują (ura znaczy zatoka), są one właściwie lagunami nadbrzeżnemu Nisi-Ura jest oddzielone od oceanu tylko wązkim pasem ziemi, 7—9 km. szerokim, który Tone-Gava w południowej części przerywa, zamieniając go w półwysep na 55 km. długi. H. dostarcza żelaza, kamieni budowlanych, ryżu, tytoniu, herbaty itd. Głownem miastem prowin-cyi jest Mito, niedaleko od wybrzeża, gdzie leży port Nakaminato przy uściu Naka-Gavy.

Hitchin, miasto w Anglii, w hrabstwie Hert-ford, na kolei żelaznej z Londynu do Hunting-don; przeszło 9 000 mieszk.; leży na wysokości 75 m. nad powierzchnią morza, w malowniczej i żyznej dolinie; posiada piękny kościół gotycki z pięknemi nagrobkami; handel zbożem i bydłem, plecionki ze słomy.

Hitopadeęa (po sanskrycku := pouczenie dokładne), nazwa zbioru powieści indyjskich, ułożonych podług Panczatantry (ob.) i innych źródeł; czas powstania niewiadomy; na język angielski przełożył go Wilkins 1787, oryginał ogłosił Carey 1804, a potem inni; najlepsze wydanie sporządził Peterson (Bombaj 1887); tłómaczenie niemieckie Fritzego (Lipsk 1888).

Hitów Pan aj ot, hajduk bułgarski (* 1830 w Śliwnie), był synem bogatego owczarza i już w wieku młodzieńczym doznał był tyle krzywd od Turków, iż, zdjęty żądzą pomsty, porzucił swój zawód rzeźniczy, zbiegł w Bałkany i tam został wodzem hajduków. Miał przytem stosunki z Jerzym Stojkowem Rakowskym (ob.) i w r. 1862 uknuł powstanie, które się wszakże nie powiodło. Długo się tułał po Bałkanach z garstką towarzyszy podczas ostrej, burzliwej zimy, a ciężki ten swój żywot opisał w książce bardzo zajmującej p. t. „Moje to pîduvanije po Staro Pianina” (Bukareszt 1872), zawierającej wiele pieśni i wiadomości o hajdukach. Książka ta wysoko jest ceniona w Bulgaryi, a odznacza się żywem i zwięzłem opowiadaniem, aczkolwiek H. dopiero już w wieku dojrzałym nauczył się był pisać. Na język rossyjski przełożona p. t. „Zapiski Panajota H-a” (w czasopiśmie „Sławianskij Sbornik” t. 2). Po czesku dał z niej wyciąg Jirećek w artykule „Na Balkane” („Osvëta” 1875).

Hitteren, wyspa na zachodniem wybrzeżu Norwegii, u wejścia do Tronthjemfiordu; ma obszaru 526 km. □, choć niezbyt górzysta (najwyższy punkt 320 m. wysokości), jest zamieszkana tylko na wybrzeżach; miasto główne, Fil-land, leży na wybrzeżu północnein, niedaleko wejścia do fiordu.

Hittorf Jan Wilhelm (*27 marca 1824 roku w Bonn nad Renem). W r. 1852 został profesorem fizyki i chemii na wydziale filozoficznym akademii w Monasterze (Münster), gdzie pierwej wykładał w charakterze docenta. Jeden z twórców najnowszych poglądów na teoryę elektrolizy i na skład chemiczny roztworów soli w ogólności. Badania nad wędrówką ionów, wydane w zbiorze klasyków Ostwalda (Lipsk, Engelmann, r. 1891), doprowadziły H-a do wniosku, że, przy rozkładzie roztworu soli przez prąd elektryczny, oba składniki soli (iony), za pomocą których odbywa się ruch elektryczności w roztworze, niejednakowy biorą udział w prze-

rozstrzygnięcia.

s. s.

wodzeniu prądu elektrycznego. Tak up. przy rozkładzie kwasu solnego ion dodatni (kation) wodoru wędruje w kierunku bieguna dodatniego 6 razy prędzej niźli ion odjemny (anion) chloru wędruje ku biegunowi odjeuinemu. Ponieważ wydzielenie obu ionów przy biegunach odbywać się musi w równoważnych ilościach, powstaje więc u bieguna dodatniego nagromadzenie ionów wodoru i chloru, czyli roztwór u bieguna dodatniego jest bardziej stężony niż u bieguna ujemnego, co też przez doświadczenie w zupełności zostaje stwierdzonem. Badania nad wędrówką ionów wykazały dalej, że w pewnych wypadkach ion odjemny złożony jest z ionu dodatniego i od-jemnego; np. przy rozkładzie soli kwasu żelazo-cyanowego żelazo wędruje, nie ku katodzie, lecz ku anodzie. Spotykamy tu po raz pierwszy spostrzeżenie związku, istniejącego pomiędzy przewodnictwem elektryeznem, a chemiczuem oddziaływaniem ciał. Związek ten najdobitniej uwydatnił H. w znanern twierdzeniu: „elektrolity są to sole, sole są elektrolitami”, które do dziś-dnia stanowi zasadniczą definicyę soli. Prócz tego poczesne miejsce w historyi nauki zajmują prace H-a nad allotropizmem selenu i fosforu ogłoszone w rocznikach Poggeudorfa (t. 84 i 126) oraz eiekawe badania nad przewodnictwem gazów (roczniki Poggeudorfa 136, roczn. jubileuszowy, oraz roczn. Wiedemanna 7, 8, 20). W ostatnich czasach wykrył H. niewyjaśnioną dotąd zmianę stanu chromu metalicznego, która sprawia, że tenże chrom to zachowuje się jako metal szlachetny (np. nie rozpuszcza się w kwasach), to zaś jako metal nieszlachetny („Zeitschrift für Elektrochemie” 1899). Prace H-a zaliczyć można do klasycznych, nietylko ze względu na ich doniosłość teoretyczną, lecz również dzięki ich stronie doświadczalnej: do dziś-dnia stanowią one źródło niewyczerpane danych ilościowych, dotyczących zjawisk elektrolitycznych; mimo całego szeregu późniejszych prac w tym kierunku, prace H-a pozostają niedoścignionemi, zarówno co do szerokości zagadnień jak i co do obfitości ścisłych pomiarów. H-owi zawdzięczamy nietylko jasne sformułowanie zagadnień, ale też odkrycie niezawodnych metod w celu ich

M. O.

Hittorff I g n a c y, budowniczy francuski (* 20 sierpnia 1792 r. w Kolonii — f 25 marca 1867 w Paryżu). Kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Belangera. W r. 1849 mianowany został budowniczym królewskim. W latach od 1830 do 1844 wspólnie z Le Pèrem wzniósł kościół Ś-go Wincentego w Paryżu, a jednocześnie wybudował olbrzymią Rotundę na Polach Elizejskich (1833), przeznaczoną na pomieszczenie panoram, później cyrk Cesarzowej tamże, oraz cały szereg domów wokoło Łuku Tryumfalnego na placu De 1’Etoile; wreszcie wzniósł dwie okazałe fontanny na placu Zgody. Prócz tego H. zasłużył się wielce badaniami odnoszącemi się do budownictwa Greków starożytnych, a zwłaszcza poszukiwaniami swemi co do polichromii, stosowanej w budownictwie w Starożytności. W r. 1830 odczytał w Akademii pierwszy swój memoryał w tej kwestyi („L’architecture polychrome chez les Grecs”); praca ta obudziła żywe zainteresowanie się tą kwestyą w całej niemal Europie i wywołała żarliwą polemikę. Dalsze poszukiwania i odkrycia H-a potwierdziły jego wywody („Lettres d’uu antiquaire à un artiste, Restauration du temple d’Empédocle à Sélinonte” Paryż 1851). Prace jego z zakresu badań polichromii starożytnej wywarły silny wpływ na rozwój owoczesuej architektury, i sam H. stosował zasady polichromii w praktyce swojej budowlanej, zwłaszcza przy większych budowlach, które prowadził, jak np. przy wznoszeniu wspomnianej wyżej Rotundy. Prócz bardzo wielu cennych broszur treści archeologicznej H. wydał także: „Architecture antique de la Sicile” (Paryż 1826; nowe wyd. 1870 i nast., folio, wspólnie z L. Zanthem) i „Architecture moderne de la Sicile” (1826—30, w wiel-kiem folio).—P or. A. Normand „Notice sur H.” („Moniteur des architectes” 1867).

Hittyci, ob. Hetejczykowie.

Hitzacker, miasto w pruskiej regencyi Lüne-burskiej, przy uściu rzeki Jeetse do Elby; posiada stary zamek, zwaliska zamku, kościół ewan-gielicki, źródła mineralne, kąpiele błotne. w* N-

Hitze Franciszek, polityk niemiecki (* 1851 w Westfalii), studyował w Würzburgu teologię katolicką, w 1878 został wyświęcony; od 1880 był sekretarzem głównym związku „Arbeiterwohl” w „München-Gladbach” i redaktorem wychodzącego tam miesięcznika „Arbeiterwohl”. W r. 1893 otrzymał katedrę teologii pastoralnej w akademii w Monasterze. Do sejmu pruskiego należy od 1882, do parlamentu od 1885 roku; występował tam nieraz w sprawach socyal-nych, przemawiał zwłaszcza za ubezpieczeniem robotników.—Z pism jego zasługują na uwagę: „Die Sociale Frage und die Bestrebungen zu ihrer Lösung” (Paderborn 1877); „Kapital und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft” (Paderborn 1881); „Die Quintessenz der socialen Frage” (Paderborn (1881); „Schutz dem Handwerk!” (tamże 1883); „Pflichten und Aufgaben der Arbeitgeber in der Arbeiterfrage” (Kolonia 1889); „Schutz dem Arbeiter!” (tamże 1890), „Normalarbeitsordnung nebst Erläuterungen” (tamże 1892).

Hitzig Ferdynand, znakomity egzegeta i krytyk Starego Testamentu (* d. 23 stycznia 1807 w Hauingen, w w. ks. Badeńskiem — f d. 22 stycznia 1875 w Heidelbergu). Niepospolity znawca wschodnich języków, został w r. 1829 profesorem teologii w Heidelbergu, w r. 1833 w Zürychu, w r. 1861 ponownie w Heidelbergu, gdzie dokonał życia, jako tajny radzca teologii.— Z jego pism wymieniamy następujące: „Der

Ks. A. K. D.

(t. III str. 223).

s. p.

Prophet Jesaias übersetzt und ausgelegt” (Heidelberg 1838); „Die Psalmen” (2 części 1835— 36, nowe wydanie 1863—65); „Die zwölf kleinen Propheten” (Lipsk 1838, wyd. 4-e 1881); „Der Prophet Jeremia” (Lipsk 1841, wyd. 2-e 1866); „Der Prophet Ezechiel” (Lipsk 1847); „Der Prophet Daniel” (Lipsk 1850); „Das hohe Lied” (Lipsk 1855); „Die Sprüche Salomonis” (Ziirych 1858); „Das Buch Hiob” (Lipsk 1874); „Ueber Johannes Markus und seine Schriften” (Zürych 1843); „Urgeschichte und Mythologie der Philistäer” (Lipsk 1845); „Geschichte des Volkes Israel” (2 tomy, Lipsk 1869—70); „Sprache und Sprachen Assyriens” (Lipsk 1871); „Vorlesungen über biblische Theologie und messiani-sche Weissagungen des Alten Testaments” (Karlsruhe 1880, wyd. Kneuchera). Życiorys H-a napisał Henryk Steiner (Zürych 1882).

Hitzig Jerzy Henryk Fryderyk (* 1811 w Berlinie — f tamże 1881 roku), kształcił się w Akademii budownictwa w mieście rodzinnem; potem w Tryeście i Berlinie zajmował się budownictwem prywatnem. Należał on do grona najznakomitszych architektów ówczesnych, którzy malowniczy układ części budowli oraz ich zastosowanie do otaczającego je krajobrazu, wzorem Schinkla, prowadzili dalej bardzo szczęśliwie i wytworzyli tę architekturę willową, która jest charakterystyczną cechą zachodniego przedmieścia berlińskiego. Oprócz Palazzo Revoltella w Tryeście, oraz niektórych magnackich siedzib wiejskich w Meklemburgii, H. zbudował pewną liczbę domów prywatnych w Berlinie na Vittoria-i Bellevue-Strasse, Gersona w Thiergartenie, rzeźbiarza Drake’go, oraz hrabiego Pourtalósa. Pierwszym gmachem monumentalnym, przezeń wzniesionym, była nowa giełda berlińska, za której projekt pierwszą nagrodę na konkursie otrzymał. Gmach ten w budownictwie berlińskiem był w pewnej mierze epokowym, gdyż, jako cały wystawiony z kamienia ciosowego, dał popęd ku lepszemu architekturze berlińskiej, która odziewała się aż do owego czasu stiukiem i gipsaturą. Za tern poszły: bank państwowy, politechnika w Char-lotteuburgu, przebudowa Cekhausu na zbrojownię i hallę sławy. Jego też dziełem jest pałac Kro-uenberga w Warszawie. Oddalając się od ścisłego kierunku Schinklowskiego, H. zbliżał się coraz bardziej ku renesansowi włoskiemu, przy którego pomocy, tak w fasadach, jak i we wnętrzach umiał wywoływać wspaniałe architektoniczne efekta. Był kawalerem orderu Pour le mérite i prezesem Akademii sztuk pięknych. Większa część prac H-a wyszła p. t. „Hitzigs ausgeführte Bauwerke” (Berlin 1850-67, 2 tomy i dodatek). R-Hitzig Edward Juliusz (* w Berlinie d. 6 lutego r. 1838), syn budowniczego, Jerzego Fryderyka (ob.), lekarz chorób umysłowych. W naukach zawodowych kształcił się w Wurz-burgu i w Berlinie, gdzie też w r. 1862, po obronieniu rozprawy „De ureae origine”, dyplom doktorski osiągnął. Poświęciwszy się pracy nad nauką, w r. 1872 został tamże docentem prywatnym; w r. 1875 powołano go do Zürychu na profesora zwyczajnego psychiatryi i na dyrektora tamtejszego zakładu dla obłąkanych. W r. 1879 na takąż katedrę przeniósł się do Halli, obejmując jednocześnie zarząd naczelny szpitala dla chorych umysłowo w Nietleben, w pobliżu tego miasta. Od r. 1858 jest dyrektorem kliniki psychiatrycznej i nerwowej w Halli. Zasługą H-a jest, że pierwszy w Prusach założył samodzielną klinikę chorób umysłowych. Pracował wiele nad fizyologią i patologią mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów, zajmował się także elek-troterapią i psychiatryą praktyczną, pierwszy też złożył na doświadczeniach oparte dowody umiejscowienia pewnych działań dusznych w mózgu. Pisywał niemało, ogłaszając przeważnie prace swe, po większej części cenne, w wydawnictwach peryodycznych; wyliczać ich tu wszystkich nie można, przytaczamy więc tylko niektóre, wydane oddzielnie, lub stanowiące większe całości, jak oto: „Untersuchungen über das Gehirn. Abhandlungen physiologischen und pathologischen Inhalts” (Berlin 1874); „Untersuchungen über das Gehirn. Neue Folge” (w Archiv’ie Reich erta i Du Bois - Rey monda r. 1874—1876); oprócz tych dwu prac, które mu zjednały rozgłos badacza znakomitego, zpośród innych wymienić jeszcze wypada: „Studien über Bleivergiftung” (Berlin 1868); „Ziele und Zwecke der Psychiatrie” (Zürych 1876); „Ueber den heutigen Stand der Frage von der Localisation im Grosshirn” (1877, w Volkmanna „Sammlung klin. Vorträge”); „Hypertrophie und Atrophie des Gehirns” (w tomie XI Ziemssena „Handbuch d. spec. Pathologie u. Theraphie”); nakoniec „Ueber den Quä-rulantenwahnsinn, seine nosologische Stellung und seine forensiche Bedeutung” (Lipsk 1895). — Por. „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

Hitzig Henryk F., prawnik szwajcarski (* 25 stycznia 1868 w Burgdorf [kant. Berneński]. Od 1892 r. czynny w fakultecie prawnym w Zürychu: wykłada prawo rzymskie, francuskie i en-cyklopedyę; jednocześnie jest członkiem sądu kasacyjnego. Napisał: „De magistratuum et iudicum Romanorum assessoribus” (1891, to samo po niemiecku 1893); „Der westgotliische Gaius” (1893); „Das griechische Pfandrecht” (1895); „Zum griechisch-attischen Recht” (1897, Zft. d. Savigny-Stiftung, XVIII); „Injuria im griechischen u. römischen Recht” (1899); „Die Grunddienstbarkeit im Schweiz. Entwurf” (1900, Zft. f. Schweiz. Recht); „Zum römischen Strafrecht” (1900, Zft. f. Strafrecht). Poza tern opracowuje artykuły dotyczące prawa i procesu karnego rzymskiego w nowem wydaniu Paulego-Wissowa „Realency-clopaedie d. klass. Alterthums”, a z polecenia fun-dacyi imienia Savigny’ego pracuje nad zarysem procesu cywilnego greckiego.

ang-ho.

W. N.

Hitzinger (także Hicinger) Piotr, pseudonim Podlipski, Znojemski, pisarz słowiński (* 1812—f 1867 w Postojnie). Nauki gim-nazyalne pobierał w Nowem Mieście, studya teologiczne odbył w Lublanie, a potem był dziekanem i dozorcą szkolnym w Postojnie. Odznaczył się jako historyk, a zwłaszcza jako znawca starożytności ojczystych. Artykuły swoje po słowińsku ogłaszał w „Novicich” i w „Zgodnji Danici”, po niemiecku w „Mitteil, des histor. Vereines für Krain” i w „Archiv für die Landesgeschichte des Herzog. Krain.” Z powodzeniem też oddawał się poezyi, zbierał pieśni narodowe, a obok utworów oryginalnych zajmował się też przekładami poetycznemi z różnych języków, których część drukował w „Zgodnji Danici”, a część wydał i ogłosił w zbiorku p. t. „Pobożne narodne pesni” (r. 1857). Oddzielnie wyszły jego pisma następujące: „Zgodbe katolśke cerkve” (Lubiana 1849); „Popis sveta kratko po-vestnico vsih casov i narodov”, przytem „Obraz cele zemlje w dveh polkroglah” (1852); „Domac koledar slovenski” z lat 1859—1864.    *

Hiuen-tsang, chiński mnich buddyjski (* około 608 — f 665); był synem mandaryna; wstąpiwszy do klasztoru buddyjskiego, po siedmioletnim tam pobycie, przez lat sześć jeszcze słuchał nauk u różnych znakomitych buddystów, a wreszcie postanowił poznać buddyzm w jego kolebce, Indyach. Mimo, że cesarz nie pozwolił mu na tę podróż, puścił się za granicę, i śród najcięższych trudów i niebezpieczeństw przeszedł przez kraj Uigurów, Dzun-garyę, góry Musar-Dagabau, część północną Be-lurdagu, potem doliną Jaksartesu przez Baktryę i Kabulistau dostał się do Peszaweru, Kaszmiru, a wreszcie do Magadby i tam pięć lat spędził na studyach. Pendżabem, Kabulistanem i Bak-tryą, przez Kaszgar i Jarkand, po szesnastoletniej podróży (629—645), wrócił do Chin, gdzie zastał buddyzm w najpiękniejszym rozkwicie, wyznawany przez samego nawet cesarza. Nie prz^jąwszy ofiarowanego sobie wysokiego urzędu, otrzymał wielki klasztor buddyjski, w którym wespół ze swoimi mnichami przełożył na język chiński 740 ksiąg buddystycznych w 1335 tomach, i opisał swą podróż p. t. Ssi-yeu-ki” (Pamiętnik o ziemiach zachodu), który jest jednem z najważniejszych źródeł do poznania stanu In-dyj za jego czasów. Życiorys H-t-a nakreślili dwaj jego uczniowie: Hoei-ti i Yen-tzung. Przekład francuski tego życiorysu wraz z Pamiętnikiem wydał S. Galien p. t. „Histoire de la vie de Hiouen-Tsang et des ses voyages dans l’Inde” (Paryż 1851); hollenderski—Hoffmann („De chinesche pelgrin H. en zijne reisen in Indie”,

1853), angielski—Beal (Londyn 1884).

Hiung-nu (Hiong-nu), plemię mongolskie w stepowej krainie Ordos, zajmującej północną część czworokąta, utworzonego przez rzekę Ho-

w. N.

Hiwaoa (Hiwaova) lub Dominika, druga co do wielkości wyspa w polinezyjskim archipelagu Markizów, w jego części południowej, nieco na północ 10° szer. połud.; rozciąga się z zachodu na wschód, na długość 37 km., szerokość —18 km., obszar około 350 km. Q. Jest to wyspa górzysta, wulkaniczna; szczyt jej (1 260 m.) jest najwyższym w Markizach. Mieszkańcy, których liczba się zmniejsza, do najnowszych czasów byli ludożercami. Wyspa ta została odkryta w 1 594 roku przez Mendanę, który ją nazwał Dominiką, lecz pozostała niepodległą aż do r. 1880, w którym zajęli ją Francuzi dla ukarania mieszkańców, którzy pożarli dwóch majtków francuskich w 1879 roku.

Hizen, prowincya nadmorska w Japonii, na wyspie Kiusiu. Zajmuje ona poszarpany, otoczony wysepkami półwysep, łączący się z główną masą wyspy tylko na północo-wschodzie. Na półnoeo-zachodzie, nad cieśniną Korejską, ciągnie się szereg wysepek nadbrzeżnych, zakończony wyspą największą, Hirado; ku południo-zachodowi leżą wyspy Goto i Sima, dalej od brzegu. Półwysep wysyła na wschód i zachód półwyspy podrzędne: półwysep wschodni, Sima-bara, łączy się z głównym za pomocą przesmyku zaledwie 3 km. szerokiego; półwysep zachodni rozszczepia się znów na dwa półwyspy, z których znaczniejszy skręca się ku północy, zamykając od zachodu zatokę Omura, drugi zaś ciągnie się ostrym szpicem ku południo-zachodowi, kończąc się przylądkiem Nomo; między temi dwiema gałęziami półwyspu zachodniego leży przystań Nagasaki, z wybrzeżami wysokiemi i zieleniejącemu Na półwyspie wschodnim, Simaba-ra, wznosi się wulkan Unzen-dake albo Usenga-take, t. j. „góra źródeł gorących”, blizko 1 500 m. wysoki; najstraszniejszy wybuch tego wulkanu, który miał miejsce, jak świadczą kroniki, w 1792 roku, zniszczył miasto Simabara i pozbawił życia kilkadziesiąt tysięcy ludzi, jednakże Guppy, lekarz marynarki angielskiej, który zwiedził tę górę w 1879 roku, nie znalazł tu śladów działalności wulkanicznej współczesnej; spotkał tylko porfiry; w każdym razie i on przyznaje tu istnienie trzech źródeł gorących. Pierwsze z tych źródeł znajduje się na samem wybrzeżu morza, w pobliżu wsi rybackiej Voba-ma; temperatura tego źródła wynosi 45°. Powyżej, na wysokości przeszło 600 m., biją dwa drugie źródła gorące: Kodżygo (82.5°) i Unzen; około tego ostatniego, które bije z wielką siłą, grunt jest pozbawiony zupełnie roślinności i tak silnie rozgrzany, że parzy przez najgrubsze buty; nad źródłem unosi się obłok biały, wydający woń siarki; jego temperatura wznosi się do 95°. I w innych miejscach prowincyi biją źródła gorące; najbardziej uczęszczane są źródła słone Takevo (Ikasaki) o 5 km. od wsi Kitaka-te, oraz źródła siarczane, Uresino. Rolnictwo w prowincyi H. stoi na wysokim stopniu: miesz-

15

Eno. Pow. lluatr. Ze*ł 226, T. XXIX.

kańcy zużytkowali wszystkie zbocza gór za porno- ( manę w charakterze Ruysdaela (1802). —Por. cą kultury tarasowej; uprawiają tu ryż, herbatę, „Meusel’s Archiv für Künstler und Kunstliebha-tytoń, indygo, bawełnę; zajmują się prócz tego ber” (Drezno 1804, T. I); tamże podany por-hodowlą bydła, ptactwa domowego, rybołów- tret tego oryginalnego artysty, stwem, dobywaniem soli, siarki, cynobru, marmuru, węgla i glinki porcelanowej, służącej tutaj do wyrobu wybornej porcelany. Główne centrum przemysłowe prowincyi — Nagasaki.

s. s.

Hjaltelin Jon Jonsson (* na wyspie Islan-dyi w r. 1807—f tamże w r. 1882), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Kopenhadze i Kielu, gdzie w r. 1839 po obronieniu rozprawy „De «Radesyge», Lepra et Elephantiasi sep-tentrionali” dyplom doktorski osiągnął. Zajmował się wiele leczeniem wodą zimną i założył lecznicę wodną w Klampenborgu. Od r. 1855 był fizykiem krajowym na Islandyi, gdzie urządził w Reykjawiku szkołę lekarską i lat wiele był jej przewodnikiem. Napisał dość dużo rozpraw przeważnie popularno-lekarskich w języku duńskim oraz islandzkim i przyczynił się niemało do podniesienia lecznictwa na wyspie rodżin-nej. Obszerniejszy życiorys jego pomieścili Smith i Bladt w „Den danske Laegestand etc.” (Kopenhaga 1885, str. 39).

Hjärne Urban (* d. 20 grudnia r. 1641 w Nyenskans nad Newą, w miejscu, gdzie obecnie leży Petersburg—f w Stokholmie d. 10 marca r. 1724), lekarz, chemik, znawca górnictwa, mąż stanu i pisarz szwedzki. Do uniwersytetu uczęszczał początkowo w Dorpacie, następnie od r. 1660 w Upsali. Ucząc się lecznictwa i chemii, nie zaniedbywał wszakże literatury nadobnej i studentem jeszcze będąc napisał dramat p. d. „Rosimunda”, który wywarł wpływ niemały na dramaturgię szwedzką; wydrukowano go ponownie w tomie III zbioru Hanselle-go (1856). Po ukończeuiu nauk wstąpił H. do służby wojskowej i został w r. 1668 lekarzem załogi szwedzkiej w Rydze; niedługo atoli pozostawał na stanowisku tem, gdyż już w roku następnym porzucił je i puścił się w podróż daleką, zostawszy lekarzem przybocznym hrabiego Totta, wybierającego się do obcych krajów. Zwiedził wtedy Polskę, Anglię i Francyę, gdzie zabawił najdłużej. Podczas pobytu w Angers obronił w r. 1670 rozprawę „De obstructione lacteorum vasorum et glandularum mesenterii” i otrzymał dyplom doktorski; równocześnie został też członkiem londyńskiej Royal Society. Następnie udał się do Paryża, gdzie dwa lata poświęcił na doskonalenie się w anatomii, chemii i chirurgii. Do ojczyzny powrócił w r. 1674 i szybko uzyskał w Sztokholmie rozgłos i wzię-tość niemałą jako lekarz doskonały. W r. 1676 powołano go na członka kommissyi wyznaczonej do sądzenia czarownic i czarowników. Zająw-szy stanowisko to, odrazu wystąpił śmiało i stanowczo w obronie tych nieszczęśliwych, dowodząc, że uważać ich należy albo za obłąkanych albo za niewinnie spotwarzonych przez gawiedź zabobonną a ciemną, a zatem bezwarunkowo karać ich nie wolno i dokazał tego, że odtąd zaniechano w Szwecyi wszelkich prześladowań tego rodzaju przynajmniej urzędowo. Oddawszy się bardzo

w. N.

Dr j. p.

Hizeńska porcelana, najdelikatniejsza porcelana japońska, wyrabiana od r. 1520 w prowincyi Hizen, głównie na wyspie Kiusiu, w Imari i Aryla, z wydobywanego w tamecznych górach kaolinu. Z tej-to prowincyi zaopatrywała się w nią Europa w w. XVII i XVIII. Zbiory drezdeńskie składają się po większej części z porcelany hizeńskiej, odznaczającej się spoistą, twardą masą i ozdobami błękitnemi, czerwonemi i złotemi, których motywy składają się z kwiatów, drzew, ptaków, oraz gałązek fantastycznych. W Hizen w}⁷rabiają też porcelanę do szkła podobną, zielonawo - białą, która tak jest przejrzystą, że przypomina nefryt. Ozdoby na niej składają się jedynie z delikatnych czerwonych i złotych malowideł.    *

lii

fi

HiŻ, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, jeż czarny. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna z mieczem. Nadany dnia 16-go grudnia 1764 roku Franciszkowi, podpułkownikowi gwardyi pieszej koronnej; Piotrowi, kapitanowi artyleryi;

Wilhelmowi, kapitanowi gw. pieszej kor.; Janowi, pułkownikowi gw. pieszej kor., oraz Józefowi, kanonikowi przemyskiemu, — braciom Hiżom. — Źródła: Ks. Kancl. 42a, f.

264; Sygillaty ks. 30, f. 6; Fig. 21. HiŻ (herb).

Wielądko; Ostrowski. D-

Hjaerne Tomasz, poeta i historyk szwedzki (* 1638—f 1678), był pilnym zbieraczem dokumentów i napisał „Collectanea”, przyczynki do dziejów Inflaut, jako też kronikę krytyczną „Esth - Lyf - Lottlaendisehe Geschichte”, wydaną w Napierskiego „Monumenta Livoniae” (Ryga 1835).

Hjaltalin (Dor stein II lin), malarz islandzki (* 1771—f 1817). W 18-m roku życia opuścił kraj rodzinny i po wielu przygodach na morzu i lądzie znalazł protektora w fabrykancie werniksów H. Stobwasserze, który, widząc w nim wielkie zdolności do malarstwa, oddał go na naukę do malarza Weitscha w Salzdahlum H. wykształcił się na wybitnego pejzażystę; najlepsze z pierwszych prac jego były dwa pejzaże trzy-

224).

morska, na 107 m. wysoka.

ziomu jego wód.

gorliwie wyszukiwaniu i badaniu źródeł mineralnych, opuścił stolicę i osiadł w Medevi (Gotlan-dya wschodnia), gdzie do r. 1682 był czynny jako lekarz zdrojowy. W r. 1683 mianowano go assesorem w zarządzie górnictwa; wyjechał wtedy znów za granicę na dłużej. Pod Liine-burgiem badał źródła słone tamtejsze, poczem zwiedził kopalnie w górach Harzu i w Czechach, a w drodze powrotnej norweskie. Powróciwszy do Sztokholmu, zajął się szczerze podniesieniem górnictwa ojczystego, nie zarzucając przytein wykonawstwa lekarskiego, ani też chemii, którą sobie bardzo umiłował. W r. 1685 założył pierwszą w Szwecyi pracownię chemiczną, publiczną, i w ciągu lat wielu stał na jej czele. Prace tam dokonane ogłosił później p. n. „Acta et tentamina chimica in laboratorio Stockholmensi elaborata” (Sztokholm 1712; wyd.

2-e tamże 1753, uzupełnione przez Valleriu-sa tomem drugim). Między innemi odkrył kwas mrówczany, t. j. pierwszy z poznanych kwasów pochodzenia zwierzęcego, a wogóle więcej niż ktokolwiek inny, przyczynił się do rozwoju i postępu chemii w ojczyźnie swej; cieszył się też uznaniem powszechnem wszystkich chemików europejskich, spółczesnych i w związkach listownych z nimi zostawał. W r. 1684 król Karol XI powołał go na lekarza przybocznego, w r. 1689 obdarzył go szlachectwem dzie-dzicznem, nakoniec, zamianowawszy go w r. 1696 archiatrem, postawił go na czele spraw lekarskich w całem państwie. Na stanowisku tern

H. oddał krajowi swemu usługi niepospolite, usuwając lub zmieniając i naprawiając urządzenia przestarzałe, albo szkodliwe, a stawiając na ich miejsce nowe a użyteczne; wpłynął też korzystnie na sposób nauczania lecznictwa w uniwersytetach; nadto wykładał sam anatomię i urządził ogród botaniczny w Sztokholmie.—Pomimo tylu zajęć pozostawał wciąż od r. 1683 w zarządzie górniczym, a w r. 1713 został jego wice-prezesem; z urzędu podróżował dużo po kraju i wielce przyczynił się do ulepszenia dawnych oraz założenia nowych kopalni w Szwecyi północnej. Pisał też wiele o górnictwie; z prac tych jego wymienimy tu tylko „En kort anledning tili ätskilliga malm-och bergarters efterspörjande och augifvande” (Sztokholm 1 702; wyd. 2-e 1706). Po śmierci Karola XII wspólnie z Gyllencreutzem wyznaczony był do rozpatrzenia projektu nowej konstytucyi. W r. 1720 walczył przeciwko obiorowi Fryderyka I na króla; w tymże roku złożył wszystkie dotąd piastowane urzędy i godności, by ostatek życia spędzić w spokoju na łonie bardzo licznej rodziny, z trzechkrotnych bowiem związków małżeńskich posiadał aż 24 potomstwa.— Do zasług H-ego należy też jeszcze dbałość jego o poprawność języka ojczystego i zachęcanie do umiejętnego opracowywania go gramatycznie, nie oglądając się przytem, jak bywało, wyłącznie na łacinę, lecz przedewszystkiem na zabytki starogotyckie i na język islandzki — Oprócz dzieł już wymienionych H. napisał jeszcze wiele innych, treści najrozmaitszej; niejedno z nich spoczywa dotąd w rękopisie.—W r. 1856 Akademia szwedzka kazała wybić na cześć H-go medal, w roku zaś 1878 wzniosła mu pomnik (popiersie) w Medevi.—Życiorys dokładny oraz ocena działalności jego znajdują się w „Swen-ska Akademiens Handlingar” (r. 1857, T. XXIX). Z licznych synów H-go Krystyan Henryk (* r. 1709—f w 1794) był również bardzo cenionym wykonawcą sztuki lekarskiej w Sztokholmie oraz lekarzem nadwornym. — Por. życiorys nakreślony przez Hedeniusa w „Biograph. Lexikon d. hervorragen. Aerzte” (T. III str.

Dr j. p.

Hjärne Harald Gabryel, historyk norweski (* 1848); od r. 1865 odbywał swe studya w Upsali, w 1878 został docentem, a w 1889 profesorem zwyczajnym historyi w uniwersytecie upsalskim. W latach 1879—83 i później podróżował w celu naukowym po Danii, Rossyi, Niemczech, Austryi, Włoszech i Anglii, i wykształcił się na gruntownego znawcę dziejów i stosunków wschodnio-europejskich. Wydał: „Om den fornsvenska nämsen enliugt Götalagarne” (1872); „Om förhalländet melland landslagens bäda editioner” (1883); „Till belysning of Polens nordiska politik närmast före kongressen i Stettin 1570”; „Sigismunds svenska resor”; „De äldsta svenskryska légation sakterna” (wszystkie w Upsali 1884) i „F!rä Moskva tili Peters--bürg. Rysslands Omdaning”, obraz kulturalno-historyczny (tamże 1888—89, 2 zeszyty). Po części wespół z Forssellem wydawał „Sveusk Tidskrift for literatur, politik och ekonomi” (1874—76).    *

Hjelm (Hjelmen), wyspa u wschodniego wybrzeża Jutlandyi, o 38 km. na wschód od miasta Aarhus; wznosi się na niej latarnia

w. N.

Hjelmar, jezioro w południowej Szwecyi w krainie wielkich jezior, na północo-wschód od jeziora Wetter, na wysokości 23 m. nad powierzchnią morza; największa długość z zachodu na wschód 60 km., największa szerokość w środku 20 km., największa głębokość—18 m., obszar 511 km. Q. Najznaczniejsze dopływy, Svartâ i Telgeä, zdążają ku jezioru od połu-dnio-zachodu; odpływ Hyndevad, zwany w dolnym biegu Eskilstunaä, uprowadza jego wody do jeziora Mälar. Za pomocą kanału szluzowego jezioro H. łączy się z rzeką Arboga, która na północ odeń płynie ku wschodowi do jeziora Mälar. Dla osuszenia nizkich, zabagnionych okolic jeziora, przedsięwzięto pracę nad obniżeniem po-

W. N.

Hjelt Otton Edward August (* w Abo [Finlandya] d. 18 kwietnia r. 1823), lekarz bar-

Dr J. P.

w. N.

A. A. K

dzo zasłużony. Wykształcenie zawodowe otrzymał przeważnie w Helsingforsie, nadto jeszcze doskonalił się w nauce w Würzburgu, Berlinie i Wiedniu. W r. 1847 został doktorem filozofii, w roku zaś 1855 licencyatem medycyny. Od r. 1856 do 1859 był prosektorem w Helsingforsie, poczem mianowano go tamże profesorem anatomii patologicznej i medycyny sądowej; na stanowisku tem pozostawał do r. 1885, w którym emeryturę otrzymał. H. przyczynił się niezmiernie do rozkwitu anatomii patologicznej w ojczyźnie swej, będąc pierwszym profesorem przedmiotu tego w uniwersytecie helsingforskim; zasłużył się też niemało założeniem zbiorów patologicznych, bardzo bogatych i wzorowo uporządkowanych. Zajmował się też anatomią porównawczą. Powierzone mu opracowanie praw zdrowotnych dla Finlandyi urzędowo zatwierdzono i ustanowiono jako obowiązujące w d. 22 grudnia r. 1879; w przekładzie niemieckim ogłoszono je w „Vierteljahrschrift f. gerichtl. Med. u. öffentl. Sanitätswesen” (r. 1881). Z prac jego licznych, wymienić tu można: „Systema nervorum Gadi Lotae” (Helsingfors 1847); „De nervis ce rebralibus... Bufouis cinerei” (t-że 1852); „Om uervernas régénération” (t-że 1859); „Naturhisto-riens studium i Finland” (t-że 1868); „Den pa-thologiskt-anatomiska inrättningen vid det Fin ska Universitetet 1859—1871” (t-że 1872); „Bidrag till Sundhetslagstiftningeu i Finland” (t-że 1873—75, 2 części); „Finlands Helsovardsfräga” (t-że 1879); „Die Verbreitung der venerischen Krankheiten in Finnland” (Berlin 1874); „Finlands Medicinalförwaltning” (Helsingfors 1882); „Karl v. Linné als Arzt” (Lipsk 1882); „Det Fińska Universitetets Pathologiskt - Anatomiska Institution 1871—1883” (Helsingfors 1884), wybornie napisane studyum historyczne „Olaf af Acrel, den svenska kirurgins fader” (t-że 1884) i „Svenska och fińska medicinalverkets historia 1663 —1812” (Helsingfors 1892—93, 3 cz.).

Hjörring, okrąg duński na północnym krańcu Jutlandyi, do którego należą też wyspy Lä-sö i Hirtsholmena na Kattegacie, oraz Giöl na Limfiordzie. Obszar — 2 820 km. Q, ludność— 110 603 (1890 rok). Miasto główne, tejże nazwy, o 50 km. na północ od Aalborga, stacya kolei żelaznej z Aalborga do Frederiksbavn; znaczny handel za pomocą przystani Lökken na wybrzeżu zachodniem.

Hjort Piotr (czyt. jórt), krytyk i językoznawca duński, ur. 19 lipca 1793 w Taarnby ua wyspie Amager, w blizkości Kopenhagi, urn. U listop. 1871; był synem Wiktora Krystjana H-a, poety religijnego, kaznodziei w Taarnby, następnie biskupa w Ribe (f 1818), znanego przyjaciela ludu. Piotr H. studjował w uniwersytecie prawo, filozofję i teologję, prócz tego zajmował się gorliwie estetyką, do czego nabrał zamiłowania wskutek przyjacielskich stosunków z poetą Oehlenschlägerem i Pawłem Molierem

estetykiem. W ciągu trzech lat od 1817 do 1821 podróżował, dla kształcenia się, po Niemczech, Włoszech, Belgji i Francji. Po powrocie do kraju, został 1822 r. lektorem języka i literatury niemieckiej w Sorö, gdzie pozostawał do

r. 1849, w którym rzeczoną akademję zniesiono, H. zaś przeniósł się tegoż roku do Kopenhagi, i tu jako prywatny uczony zajmował się dalej nauką. Od młodości był zwolennikiem poezji romantycznej starszej gieneracji w Dauji.

Jako surowy krytyk i polemista brał czynny u- . ' dział w różnych sporach literackich swojego czasu. W r. 1815 pisał przeciwko Ingemannowi, poecie duńskiemu, który potyin był jednocześnie z nim w Sorö lektorem języka i literatury duńskiej; ogłoszona praca H-a nosi tytuł „Om Dig-teren Ingemann og bans Voerker” (1815); w 1816 występował przeciwko Baggesenowi, znakomitemu poecie w głośnym jego sporze literackim z Oehlenschlägerem, broniąc ostatniego, w piśmie p. n. „Tolv paragraplier om Jens Baggesen” (1816). Z zakresu filozofji, będąc w Sorö, napisał w jęz. niemieckim traktat „Joh. Scotus Erigena oder von dem Ursprung einer christlichen Philosophie” (182B), i w duńskim o wolności woli: „Loeren om Viljens Friehed, forsva-ret imod Angreb af en Mediciner” (1825), gdzie polemizuje z Howitzem. Prace H-a z zakresu językoznawstwa duńskiego i angielskiego są: „Tydsk Grammatik for Dansktalende” (wyd. 7-e Kopenhaga 1858); „Tydsk Loesebog for Dansktalende” (wyd. 5-e, 1866); „Om det engelske Conjugationssystem” i inne. Jegó znakomite dzieła „Den Danske Börneven” (duński przyjaciel dzieci; wyd. 10-e Kopenhaga 1877—79) i „Gamie og Nye Psalmer” (wyd. 3-e Kopenhaga 1843) używały ogólnej wziętośei w Danji. Pisał także wiele o polityce; od r. 1848 wydał szereg prac politycznych, dotyczących sprawy szlezwicko-holsztyńskiej, w której staje po stronie interesów duńskich, jak eto: „Breve om det slesvig-holstenske Pore” (1847 — 48); „Opröret i Holsten” (1848); „Natürlichkeit und Unuatür-lichkeit der slesvig - holsteinischen Empörung” (1850); „Holstenspiegel” (1850); „Numererte Blade, isaer om Grundlovens Gyldighed og For-beholdets Betydning” (1854). Wybór swoich artykułów i rozpraw literackich, politycznych i filozoficznych wydał pod nagłówkiem „Kritiske Bidrag til nyere dansk Taenkemaades og Dan-nelses Historie, til biographisk Eftermaele sam-lede og paa ny udgivne” (1852—1867, 5 tomów), nadto 2 tomy swojej korrespondencji (1867—

69, Kopenhaga). Po śmierci H-a brat jego wydał ponownie pracę: „Udsigt over nyere dansk Literatur” (Kopenhaga 1872; wydanie pierwsze wyszło w 1827—30). Oba te dzieła zawierają ważne przyczynki do historji kultury.

Hjort Jens Jan (* w Osia d. 8 maja roku 1798 — f w Chrystyanii d. 27 września r. 1873), lekarz zasłużony jako wielki znawca chorób

skórnych. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Chrystyanii, gdzie też później, w r. 1830, dyplom doktora medycyny uzyskał. Od r. 1821. służył w wojsku, naprzód jako chirurg kompa-niczny; w r. 1826 został lekarzem brygadnym i od roku tego do 1837 był lekarzem zapasowym w filii szpitala rządowego w Chrystyanii, od r. 1841 do 1871 pełnił obowiązki lekarza naczelnego i nauczyciela klinicznego w tymże szpitalu, nadto w latach 1847—1853 zastępował chirurga naczelnego wojsk norweskich. Napisał w języku ojczystym mnóstwo prac drobniejszych, starannie i z wielką znajomością rzeczy obrobionych, pomieszczanych w różnych wydawnictwach peryodycznych, a zajmujących się przeważnie trądem, chorobami skórnemi i przymiotem; wyliczać ich tu nie można; dość będzie wymienić tylko cenne dzieło o trądzie norweskim, p. n. „On Spedalskheden i Norge og Foran-staltninger imod Samme” (Chrystyania 1871). H. należał do rzędu najznakomitszych badaczów tej choroby.—Por. „Biogr. Lexikon d. hervor. Aerzte” (T. III str. 225), gdzie są też wyszczególnione

Dr J. P.

W. Br.

wszystkie jego prace ważniejsze.

Hladik Józef, pisarz czeski (* 1845 w Mie-niku, pod Nowym Bydzowem); studya odbył w Krajowym Hraricu, uniwersytet ukończył w Pradze i w r. 1870 wstąpił do redakcyi „Narodnich Li-stov”, w których prowadził popołudniowy „Telegraf”, a gdy ten po wojnie Prusko - Francuskiej wychodzić przestał, został redaktorem odpowiedzialnym „N. List.” W tymże czasie pisywał do „Svobody” Baraka i „Obrany” Erbena. Później ciężka choroba zmusiła go do usunięcia się od publicystyki i oddania się zawodowi nauczycielskiemu; w roku więc 1874 został profesorem cesarskiego Instytutu nauczycielskiego w Brnie i obowiązek ten spełnia dotychczas z przerwą tylko od 1882—88, gdy był dozorcą okręgowym na Hodomińsku. Gorliwie zajmuje się archeologią i wzbogacił licznemi przedmiotami zbiory Muzeum czeskiego, a jego popularne wykłady o starożytnościach są powszechnie znane na Morawach. Napisał na podstawie ma teryałów uzbieranych w licznych podróżach: „Nauka o iistave mocnarstvi Rakousko-Uherské-ho” (Brno 1879); „Rukovët' dćjin mocn. Rak.-Uher. a jeho ństavy” (tamże 1883); „Slovo o zemëpisnych projekcich a kresbè map” (tamże

1890); „Archeologickć pamatki a jej ich stńri” (1896). Ogłaszał także swoje prace pod znakiem M. w czasopismach: „Sekretär”, „Ucitel-skó Listy”, „Ućitel”, „Pamatki archeologickć” i „Svétozor”, a jest także członkiem redakcyi „Vlastivedy morav.”, do której napisał obszerną orografię.    *

Hladik Wacław, pisarz czeski (* 1868 w Pradze), kształcił się w niższem gimnazyum realnem i w czesko-słowiańskiej akademii handlowej w Pradze; od r. 1887 do 1891 był urzędnikiem banku przemysłowego, a potem wstąpił do redakcyi „Naród. Politiky”. W r. 1894 odbył podróż do Paryża. Z pism jego wyszły osobno: „Z lepsi spolećnosti”, obrazki z życia praskiego (Praga 1892); „Z prażskćho ovzdusi”, obrazki i nastroje (1894); „Treti laska”, romans (1895); „Novÿ zivot”, dramat, wystawiony roku 1896 w teatrze narodowym. „Svetozor” i „Ces-ka revue” drukowały drobne jego studya z literatury francuskiej, obrazki paryskie, referaty o sztukach pięknych i t. p.

Hladolet w glosach staro czeskich oznacza planetę Saturna; w mowie potocznej znaczy żarłok; domyślano się w H-cie jakiegoś bóstwa prasłowiańskiego.

Hlasiwetz Henryk Herman (* 7 kwietnia 1825 w Reichenbergu w Czechach — f 8 października 1875 w Pradze). Po ukończeniu stu-dyów aptekarskich w Jenie, przez pewien czas pracował w aptece, następnie poświęcił się całkowicie chemicznym pracom w Wiedniu i Pradze czeskiej, gdzie otrzymał stopień magistra farmacyi (1848 r.), po złożeniu zaś odpowiednich egzaminów uzyskał stopień doktora chemii. Jednocześnie z otrzymaniem stopnia doktorskiego został asystentem w pracowni Roch-ledera. W roku 1851 powołano go na katedrę chemii w Insbrucku. H. głównie poświęcił się chemii organicznej, którą wzbogacił swe-mi badaniami nad glukozydami i żywicami. Liczne swe prace drukował w czasopismach spe-cyalnych niemieckich.

Hlava Jarosław (* d. 7 maja r. 1855 w Dolnych Kralowicach), lekarz. Szkoły ukończył w Pradze, tamże uczęszczał na wydział lekarski i po złożeniu egzaminów w r. 1879 dyplom doktorski osiągnął. Na rok przed skończeniem uniwersytetu zajmował już miejsce demonstratora przy katedrze anatomii patologicznej profesora Kleb sa (ob.), później został asystentem jego. W latach 1882 i 1883 kształcił się dalej w Berlinie i w Wiedniu. Powróciwszy w r. 1883 do Pragi, mianowany był zastępcą profesora anatomii patologicznej, w roku następnym został profesorem nadzwyczajnym tegoż przedmiotu, nako-niec w r. 1887 profesorem zwyczajnym. Oprócz tego jest prosektorem szpitala powszechnego i od

r. 1894 członkiem Akademii Czeskiej, Akademia lekarska paryska już w r. 1892 powołała go na członka-korrespondenta. W r. 1891/2 był dziekanem wydziału lekarskiego czeskiego. Ogłosił wiele prac treści auatomo-patologicznej w „Öa-sopisie cesk. lćkaru”; również do wydawanego przez E i sei ta podręcznika patologii i terapii szczegółowej dostarczył przyczynek niejeden; razem z Thomayerem wydaje od r. 1885 „Sbor-nik lékarskÿ”, w którym znaleźć można obszerniejsze rozprawy jego, taksamo i w „Rozpra-vâch Akademje”. W r. 1895 wspólnie z d-rem Obrzutem zaczął wydawać podręcznik anatomii patologicznej i bakteryologii. Pisuje też po niemiecku.— Por. „Ottûv Słownik Naućny” (T. XI

Dr j. p.

str. 346), gdzie znajdują się, tu wymienione, ważniejsze prace H-y, oraz życiorys jego obszerniejszy.

Hlavacek Antoni, malarz czeski (* 1842 w Wiedniu), od lat najmłodszych okazywał już wielką skłonność i zdolność do rysunków, lecz, będąc synem tkacza ubogiego, musiał przy robocie ojcu pomagać. Później został malarzem pokojowym, a zarazem robił obrazki rozmaite na sprzedaż. Dopiero w r. 1859 udało mu się dostać do prowadzonej wówczas przez Steinfelda i Zimmermanna klasy malarstwa krajobrazowego w Akademii wiedeńskiej i wkrótce pierwszy jego krajobraz z okolic Wiednia zakupiło stowarzyszenie artystyczne, dzięki czemu mógł odbyć wycieczkę w góry; poczem w pracowni Zimmermanna od r. 1860—62 malował rozmaite widoki ze szkiców w tej wycieczce zebranych, między innemi zaś najudatniejsze: Motyw z Gaster-nu, Krajobraz górski, Poranek na Hintersee, Z Odenwaldu, Z Palatynatu Reńskiego i Pod klonami (dwa ostatnie w Galeryi cesarskiej w Wiedniu). H. stale mieszka w Wiedniu i z zamiłowaniem traktować zwykł motywy z austryackich jezior Alpejskich; głównem zaś dziełem jego jest wielka Panorama Wiednia, widzianego z Nuss-berga. W Muzeum przyrodniczem wiedeńskiem wykonał dwa obrazy ścienne: Kamieniołomy św. Małgorzaty na Węgrzech i Odkopywanie grobów przedhistorycznych pod Santa Lucia. Krajobrazy H-a grzeszą brakiem efektów świetlnych i powietrznych, co stąd wynika, że z natury studyo-wał tylko szczegóły, a malował w pracowni. *

Hlavka Józef, architekt cesar.-król., naczelny radzca budownictwa, słynny mecenas czeski (* 1831 r. w Przeszticach). Ukończywszy r. 1851 nauki w szkole technicznej w Pradze, wstąpił na wydział budownictwa do Akademii sztuk pięknych w Wiedniu, gdzie już w r. 1854 otrzymał pierwszą nagrodę rządową. Kształcąc się w akademii, od r. 1852 do 1854 zwykł był podczas feryj oddawać się praktyce zawodowej przy budowlach architekta wiedeńskiego Sebka, najpierw jako mularz, potem jako kierownik robót, i otrzymał za to świadectwo z ukończenia terminatorstwa, a w r. 1860 patent majster-ski, upoważniający do samodzielnego prowadzenia budownictwa. W tychże latach był spółpra-cownikiem architekta Henryka Ferstla przy wykonaniu planów do budowy nowego banku au-stryackiego i przy rozpoczęciu Kościoła wotywnego. W r. 1856 za prace konkursowe w Akademii sztuk pięknych przyznano mu stypendyum podróżnicze na dwa lata, a potem przedłużono je na rok trzeci. Dzięki temu, mógł zwiedzić Włochy, Grecyę, Francyę, Anglię i Niemcy, i przestudyować wzory najcelniejsze architektury. Powróciwszy z podróży r. 1859, lubo za pobierane przez trzy lata stypendyum obowiązany był przyjąć posadę rządowego architekta austryac-kiego, nie mógł dostać miejsca odpowiedniego. Ministrowie JBruok i Gołuchowski oświadczyli mu, że będzie uwolniony od wysługiwania się rządowi za stypendyum i radzili, aby szukał dla siebie pola za granicą. Nie usłuchał wszakże tej rady, lecz natomiast zażądał koncessyi urzędowej na prowadzenie przedsiębierstw budowlanych, a otrzymawszy ją i odniósłszy pierwszą nagrodę na konkursie na wielki kościół Lazarystów, od niego swą działalność budowniczą rozpoczął (r. 1860). Zaraz potem ministeryum wezwało go do opracowania projektu na pałac dla biskupa grecko-wschodniego w Czerniowcach. Skromny w swym zawiązku ten zamiar panów bukowińskich i biskupa Hackmana przybrał tak szerokie rozmiary, iż postanowiono, żeby rezydencya biskupa była tak zbudowana, iżby w niej było miejsce na zgromadzenia synodalne, seminaryum duchowne, jako też pomieszczenia dla całego duchowieństwa katedralnego i seminaryjnego. Po zatwierdzeniu planu, H-ce powierzono roboty około tej ogromnej a wspaniałej budowli, pod którą d. 19 marca r. 1864 założono kamień węgielny. Z powodu nadzwyczajnie rychłego a doskonałego wykonania kościoła Lazarystów, minister Wi-ckenburg wezwał H-ę do udziału w konkursie na Wielką operę Wiedeńską, w którym również pierwszą nagrodę jego projektowi przyznano i jemu roboty powierzono. Rozpoczął je w r. 1861, a w następnym wykonał plan instytutu położniczego na Katerinkach w Pradze, który, pod jego kierownictwem budowany, w r. 1869 skończony został. W r. 1862 zamianowany był członkiem kommissyi budowniczej, w 1863 kor-respondentem, w 1864 konserwatorem, a następnie konserwatorem cesarsko-król. kommissyi centralnej, czuwającej nad zachowaniem zabytków artystycznych i historyczuych w Austryi. W r. 1866 zamianowano go członkiem rzeczywistym Akademii sztuk pięknych w Wiedniu; w 1869 po skończeniu Wielkiej opery otrzymał tytuł radzcy budownictwa, w 1870 najwyższą nagrodę państwową—większy medal złoty za sztuki piękne i naukę. Oprócz wyżej wspomnianych głównych robót, H. wiele innych jeszcze wykonał, a między niemi: gimnazyum akademickie, pałac arcyksięcia Wilhelma, Kościół św. Ottma-ra na przedmieściu Weissgärber w Wiedniu, kościół w Köpfingu, kościół ormiańsko - katolicki w Czerniowcach i t. d. ' W r. 1869, wskutek przepracowania się i osłabienia nerwowego, złożył swoją koncessyę, a przyjęte roboty przekazał jednemu ze starszych swoich pomocników; w roku zaś 1873, po skończeniu pałacu biskupiego w Czerniowcach, usunął się zupełnie od dotychczasowych swoich czynności i mieszkał bądź w krajach południowych, bądź też w świeżo nabytym swym majątku, Łużanach, pod Przesztica-mi; dopiero w r. 1880 stan zdrowia jego o tyle się poprawił, że już pozwalał mu brać udział w niektórych pracach biurowych. W r. 1882 stracił ukochaną małżonkę, Maryę z Czermaków, z którą szczęśliwie przeżył lat 21. Jeszcze za życia jej i z nią wespoły, z powodu założenia uniwersytetu czeskiego, ustanowił przy nim fun-dacyę z 22 000 złr. imienia Józefa i Maryi H-ów na trzy stypendya po 300 złr. rocznie dla trzech studentów - Czechów z fakultetów: prawnego, filozoficznego i lekarskiego. W tymże czasie powziął był projekt fundacyi dla popierania nauk i literatury, którą doprowadził do skutku 3 listopada 1882 r., na trzy dni przed śmiercią żony, najżywszy w niej udział biorącej. Fundacya ta stała się podstawą wszelkich dalszych zabiegów o założenie Akademii czeskiej. W r. 1883 zapisał 25 000 złr. na fundusz wieczysty imienia Józefa i Maryi H-ów dla politechniki, z zastrzeżeniem, aby odsetki obracane były corocznie na podróże naukowe dla jednego albo dwu techników czeskich. W r. 1884 z powodu uroczystego posiedzenia ces.-król. Towarzystwa naukowego, ustanowił przytero Towarzystwie bezimienną fundacyę jubileuszową z 20 tysięcy złr., którą w ciągu lat trzech podniósł do 35 000, a od której odsetki obracane są co rok na nagrody za dzieła naukowe, przyjęte przez Towarzystwo, i na ich wydawanie.

R. 1886 wszedł w powtórny związek małżeński, z panną Zdenką Havelkówną, córką radzcy dworu, Macieja Havelki, która, równie jak pierwsza żona, podzielała wszelkie szlachetne jego zamiary, szczególniej zaś stała się pełną poświęcenia protektorką założenia Akademii czeskiej. Nareszcie d. 8 czerwca 1888, po długoletnich o to staraniach, złożył H. swój zapis i kapitał 200 tysięcy złr. na ręce najwyższego marszałka królestwa Czeskiego z prośbą o założenie Czeskiej Akademii nauk, literatury i sztuk pięknych, z zastrzeżeniem bezimienności daru. Sejm na tę bezimienną ofiarę przystał i przy poparciu jego d. 23 stycznia r. 1890 zapadło zatwierdzenie najwyższe tego zakładu pod imieniem Czeskiej Akademii nauk, literatury i sztuk pięknych im. cesarza Franciszka Józefa, a na prezesa jej w czerwcu tegoż roku wybrano H-ę. W r. 1891 złożył H. 15 000 złr. na wzniesienie konnego posągu św. Wacława przed gmachem Muzeum czeskiego. Sejm, datek ten przyjąwszy, pozwolił na dalsze zbieranie składek. W r. 1891 ofiarował

H. wydziałowi Akademii czeskiej 1 000 złr. na zbadanie tuberkuliny Kocha. Tegoż roku z oka-zyi 25-letniego jubileuszu związku architektów czeskich zapisał mu 3 000 złr. na popieranie podróży naukowych za granicę. W r. 1893 złożył H. ministeryum wyznań i oświecenia obszerny memoryał, dotyczący upaństwowienia praskiej Akademii malarskiej, z oświadczeniem, że ofiaruje jej 100 tysięcy złr. na stypendya i na podróże artystyczne dla jej uczniów; skutkiem tego, za przyczynieniem się hrabiego Bou-quoy’a, zaproszono do niej na profesorów: Brożi-ka i Hyanais z Paryża. W r. 1893 H. dla uczczenia pamięci matki, która zmarła w Przeszti-cach, zapisał gminie tamecznej 6 000 koron, od których procent ma być przyznawany dożywotnio na wsparcie ubiegającej się o nie najstarszej wdowie lub niezamężnej córce mieszczanina przesztickiego. Niepodobna przytem zamilczeć o dobroczynności H-i prywatnej, którą serdecznie a rozumnie ciągle uprawia. Takim mężem, takim wielkim obywatelem, który, uczciwą, pilną pracą a oszczędnością dorobiwszy się znacznego mienia i wysokich dostąpiwszy zaszczytów, nie wzbił się w pychę, lecz wiernym pozostał tradycyom rodu mieszczańskiego, a dorobek dla dobra swojej ojczyzny poświęca, — słusznie naród czeski chlubić się może. Cieszy się też H. miłością i czcią powszechną ziomków, ma powagę i znaczenie u władz rządowych i osypany jest różnemi godnościami: w r. 1883 wybrany był do rady państwa, w 1884 do sejmu czeskiego, w 1885 otrzymał order żelaznej korony klasy III, w 1890 krzyż komturowski orderu Franciszka Józefa, w 1891 został z postanowienia najwyższego członkiem dożywotnim Izby panów, w 1895 za długoletnią pracę przy zorganizowaniu kommissyi ku zachowaniu zabytków artystycznych i historycznych zamianowano go radzcą naczelnym budownictwa. Dodajmy w końcu, że Akademia czeska, która z jego dotacyi i jego staraniem powstała, obecnie, dzięki ofiarności publicznej, należy do rzędu in-stytucyj najhojniej w Europie uposażonych. * Hieb, imię książąt Rusi szczególnie południowej i zachodniej. 1) H. Włodzimierzowi c z św., książę muromski (* ok. r. 984 — f 1015), syn Włodzimierza św. (ob.) i „Bul-garki” (podług kroniki Jakimowskiej—cesarzów-ny greckiej, Anny). W r. 1015 Świętopełk, ks. turowski, zięć Bolesława Chrobrego, zamierzywszy pozbawić wszystkich swoich braci dziedzictwa, zabił najpierw Borysa, a następnie chciał sprowadzić H-a do Kijowa, wzywając go jakoby imieniem umierającego ojca. W drodze atoli pod Smoleńskiem dowiedział się H. od Jarosława nowogrodzkiego, że ojciec i brat, Borys, już nie żyją; zatrzymał się więc, ale wkrótce przybyli wysłańcy Świętopełka i na rozkaz ich dowódz-cy (Horasiera) H. został zamordowany przez własuego swego kucharza, Torka. W r. 1019 po zajęciu Kijowa przez Jarosława Włodzimie-rzowicza odnaleziono jego zwłoki i pochowano w Wyszogrodzie wraz z ciałem Borysa w cerkwi św. Bazylego. W r. 1031 metropolita Grzegorz zaliczył Borysa i H-a w poczet świętych. —

2) H. Wszewołodowicz, książę horodeński, syn Wszewołoda Dawidowicza, był stronnikiem Mścisława Izjasławicza, wezwanego w r. 1117 na tron kijowski. Kroniki ruskie wspominają o nim po raz ostatni pod r. 1170, kiedy stawał po stronie Mścisława w zatargu jego z H-em Jurjewiczem o tron kijowski.—3) H. Wsze sławie z, syn księcia połockiego Wszesława Bra-tysławicza, pierwszy książę miński. W r. 1106

H. uciekł przed nimi do Perejasławia,

D.

wraz z bratem swym, Dawidem, chciał podbić Semigalię, ale został pobity ze stratą około 9 000 ludzi. W 1116 najechał należącą do księcia ziemię Dregowiczów i spalił Słuck. W odwecie syn Monomacha, Jaropełk, spustoszył mu Druck, a następnie sam Włodzimierz Monomach wraz z księciem Dawidem czernihowskim i książętami swej dzielnicy wyruszył na H-a, zajął Wiaczesław, Orszę i Kopyś, poczem obiegł Mińsk. Wtedy H. obietnicą zupełnego posłuszeństwa względem Włodzimierza wymógł na nim pokój i pozostawienie mu księstwa Mińskiego. W 1118 roku H. napadł ziemię Smoleńską, skąd jednak został wyparty przez syna Monomacha, Mścisława; pozbawiony przez niego dzielnicy i uwięziony w Kijowie, umarł w r. 1120.—4) H. Świętosławie z, książę nowogrodzki, starszy syn w. ks. kijowskiego, Światosława Jarosławicza. Początkowo rządził z ramienia ojca w Tmuto-rakaniu, skąd dwukrotnie (1064) był wypędzany przez Rościsława Włodzimierzowicza. W 1067 otrzymał Nowogród, ale w następnym roku przeniósł się znów do Tmutorakania i po roku dopiero powrócił do Nowogrodu. W 1063 musiał bronić Nowogrodu od najazdu Wszesława połoc-kiego, a w 1071 zwalczać wpływ jakiegoś „czarodzieja”, który „przemawiał przeciw wierze chrześciańskiej, urągał biskupowi”, a na dowód swej świętości gotów był przebyć piechotą rzekę Wołchow. Czarodziej przeciągnął na swą stronę większą część luduości nowogrodzkiej i tumanił ją dopóty, dopóki H. własnoręcznie wobec zgromadzonego ludu nie rozwalił mu głowy toporem. W 1077 H. został przez Nowo-grodzian wygnany, udał się na Zawołocze i tam poległ, zabity przez Czudów (1078).—5) H. Jurje-wicz, w. ks. kijowski (1163—f 1171), syn ks. Jerzego Długorękiego (ob.). Z polecenia ojca brał udział w wyprawach przeciwko Izasła-wowi Mścisławiczowi (1147—48). Następnie po krótkotrwałym pokoju Izasław napadł na niego pod Peresopnicą i zmusił go do uznania jego władzy. Po upadku Jerzego Długorękiego w r. 1151 Mścisławicze osadzili H-a w Perejasławiu, a następnie oddali mu Horodec-Osterski, po wygnaniu księcia suzdalskiego. Wkrótce jednak wyparł go stamtąd Izasław. Wtedy Jerzy Dłu-goręki posłał H-a po Połowców. Z ich pomocą H. obiegł Perejaslaw (1154), ale został odparty przez ks. Rościsława Mścisławicza. H. odzyskał Perejasław, dopiero po roku, dzięki Iza-sławowi Dawidowiczowi czernihowskiemu. W r. 1169, po zdobyciu Kijowa przez wojsko Andrzeja Bogo.lubskiego (ob.), H, z rozkazu Andrzeja osiadł na tronie kijowskim, a Perejasław oddał synowi swemu, Włodzimierzowi. Wkrótce wystąpili przeciwko niemu książęta Mścisław Izasławicz wołyński i Jarosław halicki.

ale niebawem odzyskał Kijów, przyczem przez zemstę spustoszył zupełnie miasteczko Michajłów,

w którem przebywał bratanek Mścisława, Wasyl-ko Jaropołkowicz. Mścisław umarł w r. 1170, śród przygotowań do nowej wyprawy na Kijów, a wkrótce po nim zmarł H. — 6) H. Świętosławie z, książę czernihowski, syn Świętosława Wszewołodowicza, w. ks. kijowskiego. W 1180 r. był przez ojca posłany na pomoc książętom razańskim w czasie wojny, którą prowadzili z w. ks. włodzimierskim, Wszewołodem III Jurjewiczem. Wzięty do niewoli, odzyskał wolność w roku następnym. W 1189 posłował od ojca do króla węgierskiego, Beli. W 1194 bił się z Polowcami. W kilka lat potem (1205) otrzymał Białogród, o który następnie musiał walczyć z Mścisławem Romanowiczem, ks. smoleńskim. Wkrótce po odziedziczeniu księstw Czernihowskiego i Włodzimierskiego umarł w r. 1214.— 7) H. Rościsławicz, książę smoleński (1240—1277), syn Rościsława Mścisławi-cza, W r. 1270 występował po stronie księcia suzdalskiego, Jarosława, brata Aleksandra Newskiego, przeciwko Nowogrodowi; a w r. 1275 pomagał Leonowi halickiemu w chybionej wyprawie na Litwę.— 8) H. Świętosławie z, książę smoleński, starszy syn Świętosława Iwanowicza smoleńskiego. W r. 1386 brał udział w bitwie z Litwinami nad# rzeką Wechrą, był wzięty do niewoli i odprowadzony na Litwę. W r. 1391 dany zakonowi niemieckiemu w charakterze zakładnika litewskiego, powrócił ztamtąd w r. 1392 do Witolda, a następnie udał się do swych ziem smoleńskich. W r. 1395 Witold, ciągnąc z wojskiem na Tamerlana, zatrzymał się pod Smoleńskiem i, pod pozorem pogodzenia kłócących się pomiędzy sobą książąt smoleńskich, zajął miasto, uwięziwszy i odesławszy na Litwę książąt Świętosławiczów, z wyjątkiem H-a, któ remu dał miasteczko Połonne. Odtąd H. służył Litwie i w r. 1399, walcząc po stronie litewskiej z E d y g ą (ob.), zginął w bitwie nad Worskłą. — 9) H. czyli Narymunt, syn Gedy-mina—ob. Ge dymi no wi ce.

Hlebicki-Józefowicz, ob. Józefowicz-Hle-bicki.

Hlebowicz, Chiebo-wicz, Glebowicz, herb litewsko-polski. Na tarczy, w polu barwy - niewiadomej, znak w kształcie przekrzyżowanej litery T z wywiniętemi nieco końcami, utkwiony w półkuli. Nad hełmem korona. Spotykany na pieczęciach Jerzego i Szymona Hlebowiczów, bojarów Fig. 22. Hlebowicz, herb. wileńskich, z lat 1545 — 1591. — (Autografy i pieczęcie w zbiorach ś. p. Gieysztora i antykwa-ryusza Soubise^-Bisiera w Warszawie).

P. Chm.

Hlebowicz Antoni Bolesław (* 1801 — f 29 maja 1847), tłómacz, literat i publicysta; urodził się w Grodnie, studya uniwersyteckie odbył w Wilnie równocześnie z Mickiewiczem, otrzymał tu stopień kandydatrrfilozofii w oddziale literatury i sztuk pięknych i wówczas ogłosił pierwszą swą pracę, dokonaną pod kierunkiem Onacewicza, p. t. „Krótki rys życia Witolda, W. Księcia Litewskiego” (Wilno 1821). Zajmował się następnie przekładami—to z rossyjskiego, wydając Jana Łobojki „Rzut oka^ na starożytną literaturę skandynawską” (Wilno 1822), Gabryela Uspienskiego „Krótkie opisanie starożytności ros-syjskich” (tamże 1822, 2 tomy), — to z francuskiego, tłomacząc i dopełniając Karola Reiffa „Gramatykę rossyjską dla użytku cudzoziemców” (tamże 1823). W r. 1823 objął w Petersburgu urząd w ministeryum oświaty i opracował „Rys statystyki Państwa Rossyjskiego” (Warszawa 1826), a przeniósłszy się w lat kilka do Warszawy, został r. 1833 sekretarzem Rady wychowania publicznego, 1834 wizytatorem generalnym szkół, a w r. 1837, po otwarciu Akademii duchownej rzymsko-katolickiej, otrzymał w niej urząd świeckiego członka zarządu i na tern stanowisku wytrwał do zgonu. W tym okresie czasu ogłosił przekład Mikołaja Grecza „Początkowe prawidła rossyjskiej gramatyki” (Warszawa 1834; potem jeszcze trzy wydania, jako książka używana w ówczesnych szkołach), ułożył z polecenia Rady wychowania „Rozmowy polsko-ros-syjskie” (tamże 1836). W r. 1841 zaczął w Warszawie redagować i wydawać „czasopismo ku zbudowaniu i pożytkowi tak duchownych jako i świeckich osób”, p. t. „Pamiętnik religijno-moralny”, i prowadził je aż do śmierci. Wydawnictwo to jest największym tytułem H-a do zasługi w literaturze naszej; ho chociaż sam nic prawie do niego nie napisał, chociaż w samej czynności redakcyjnej wyręczał się zazwyczaj pracą swego przyjaciela, zacnego i utalentowanego Antoniego Żyszkiewicza, to przecież dbał gorliwie o materyalną stronę pisma i umiał je wśród trudnych okoliczości utrzymać. Pierwszą w Warszawie myśl wydawania pisma religijno-naukowego powziął był jeszcze w r. 1837 ks. Adam Józef Kalasanty Szelewski, profesor akademii duchownej. Plan i program przezeń opracowany pozyskał approbatę arcybpa Choromańskiego i zatwierdzenie rządu; ale nie mógł wtedy dla różnych przyczyn wejść w wykonanie. H. przyjął w głównych zarysach ten program, zamierzając oddziaływać przeciwko zmateryalizowaniu społeczeństwa ciągiem przypominaniem potrzeb duszy. „Zamiast przytłumiać w nas—pisał w prospekcie — iskierkę boskiego jestestwa, starajmy się owszem ją rozniecić i rozdmuchnąć w płomień, któryby nas zapalił miłością Boga i bliźniego, a wiodąc drogą cnoty, oraz przepisów Ewangelii i Kościoła św., zapewniał nam szczęście doczesne i żywot wiekuisty”. Główniejsze

Enoykl. Powie. Ilmtr. Zen. 236 T. XXIX

działy pisma były: obrzędy i zwyczaje kościelne, patrologia, wymowa kaznodziejska, piśmiennictwo duchowne, historya kościelna, żywoty świętych i zasłużonych kapłanów, wiadomości statystyczne o duchowieństwie katolickiem, o akademiach duchownych i fakultetach teologicznych, o zakładach dobroczynnych i o missyach do pogańskich krajów. Na dzieje Kościoła i duchowieństwa polskiego kładziono silny nacisk, stąd mieści się tu sporo materyału historycznego. W każdym zeszycie (wychodziły one co miesiąc) znajdowało się kazanie oryginalne lub tłómaczo-ne. H. chciał dać przewagę rozprawom oryginalnym, ale okazało się to niepodobieństwem; za jego redakcyi najpiękniejszemi były artykuły przełożone zazwyczaj z francuskiego, ponieważ we Francyi miał wówczas katolicyzm wymownych przedstawicieli w piśmiennictwie. H. unikał polemiki, stąd „Pamiętnika” nie zaczepiali postępowcy. Głównymi spółpracownikami byli z pomiędzy księży: Szelewski, Rzewuski, Mętle-wicz, Jeżowski, Topolski, Piasecki, Szymański, a ze świeckich, prócz Żyszkiewicza, Dominik Szulc (kolega uniwersytecki H-a) i Hipolit Ga-warecki. O czystość i poprawność języka dbano w „Pamiętniku” pilnie. Czy miał on licznych prenumeratorów, niewiadomo; w każdym razie utrzymał się długo i po śmierci H-a: trwał do końca r. 1862. — Zob. ks. Ig. Polkowski „Skorowidz do Pamiętnika religijno-moralnego” (Warszawa 1877).

Hlezna Jonasz I, metropolita kijowski w końcu XV wieku, Rusin. Mąż świątobliwy i z tego względu posiadał zaufanie u Kazimierza Jagiellończyka (Dubowic, Stebelski). Te osobliwsze względy królewskie wyniosły go pewnie na metropolię w r. 1482 po śmierci Symeona. Był wprzódy władyką arcybiskupem połockim. Zjawił się wszelako mnich Spirydyon, który chciał Hleznie wydrzeć metropolię. Pojechał przynajmniej do Carogrodu, zmyśliwszy listy do patryar-cliy. Zdaje się, że rodem był z wiel. księstwa Moskiewskiego. Marzyło się mu, że i w Kijowie i w Moskwie razem osiądzie i myślał o zaprowadzeniu stosunków, które się stanowczo już unią florencką rozprzęgły. Ale król czuwał w Litwie: Spirydyona wracającego uwięził i zabrał mu wiele świętych rzeczy i relikwij. Poseł litewski od metropolity Jonasza jeździł z te-mi nowinami na Moskwę r. 1482. Lud samozwańca potępił, przezwał go szatanem—Satauą. Trzymał długo Iwan posła tego u siebie, a wreszcie, puszczając go do ojczyzny, rzekł: „Nie podejmować nam za to z królem wojny” (Karam-zin, wyd. Ejnerlinga, VI, przyp. 475). Za czasów Jonasza na tronie patryarszym carogrodzkim zasiadał Nifont, gorliwy unita. Zresztą o Jonaszu bardzo mało co wiemy, prawie nic. Piszą latopisy ruskie, że król Kazimierz przy nim umierał w Grodnie. Stąd, parafrazując, jedni historycy wnieśli, że król wezwał go do sie-

lfi

w. N.

w. N.

w. N.

bie przed śmiercią, a drudzy, że metropolita był w istocie przy śmierci i że królowi oddał ostatnią posługę. Te powiastki urosły stąd, że król szanował osobiście H-ę. Być może nawet, że powierzał mu czasami swoje sumienie, mianowicie kiedy bawił na Litwie, ale przy śmierci swojej nie mógł go wzywać, gdyż metropolita umarł o kilka lat wprzódy aniżeli król (r. 1489 albo w początkach r. 1490). Ruś ma Jonasza za świętego. W „Katalogach” piszą go Jona, Jan. Następcą jego na metropolii był Makary. —

J. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr.”.

Hlibow Leonid, bajkopis małoruski (* 1827 w gub. Połtawskiej — f 1894). Będąc jeszcze w gimuazyum połtawskiem, pisał wiersze w języku rossyjskim. W siódmej klasie, z powodu złego stanu zdrowia, musiał szkoły opuścić, i wtedy - to, pod wpływem poezyj Szewczenki, zaczął pisać po małorusku. Wyzdrowiawszy, wstąpił do liceum w Nieżynie i tam skończył swe studya. Bajki jego, baśni i artykuły ludoznawcze od 1853 były drukowane w dzienniku „Czernigowskie wiedomosti”, a w latach 1861— 63 także w petersburskiej „Osnowie”. W tymże czasie napisał dwie komedye: „Ostapowa prawda” i „Do myrowoho”. Zostawszy nauczycielem gimnazyalnym w Czernihowie, wydawał tam „Czernigowskij łystok”, po rossyjsku i małorusku. Czasopismo to zostało zakazane, a EL, uwolniony od obowiązku, żył w biedzie, aż do czasu, gdy go zamianowano dyrektorem drukarni ziemstwa. Po roku 1868 umilkł i dopiero w 1890 nanowo się odezwał w czasopismach lwowskich „Zorja” i „Dzwinok”. Poezye jego liryczne przejęte są tęsknotą do lepszej doli, a wspomnienie zaznanych cierpień nadaje im smętność elegijną. Najcelniejszemi utworami H-a są „Bajky” (Czernihow 1863, wyd. 2-e 1872 tamże, trzecie w Kijowie 1882), po większej części oryginalne, niektóre tylko naśladowane z Ezopa, Fedra, Lafontaine’a, a najprawdopodobniej z Kryłowa. Jaskrawość kolorytu często w nich szkodzi naturalności; allegorya wogóle łatwa do zrozumienia, morał krótki, lecz jędrny, żywioł satyryczny mistrzowski. Jednak, mimo tych zalet, bajki H-a nie dorównywają bajkom Hrebinki, ale wyższe są od bajek Borowikow-skiego. Do rzędu najudatniejszycli należą: „De-rewce”, „Szczuka”, „Dwa kuma”, „Lew ta myszą”, „Chaziain ta szkapa”, „Synycia”, „Łysy-cia”, „Kwity”. Próbki bajek H-a w przekładzie czeskim wyszły w „Slov. poesii”. *

HlibÓW, wieś w Galicyi, w obwodzie Tarnopolskim, nad rzeczką Gniłą, dopływem Zbrucza, o 4Yj km. od Grzymałowa.

Hlinka Wojciech, nowellista czeski, ob. Prawda Franciszek.

Hlińsk, wieś na Wołyniu, w powiecie Rówieńskim. Aleksander, w. ks. litewski, nadał tę wieś wraz ze Zdołbicą 1496 r. księciu Konstantemu Ostrogskiemu, w tychsamych granicach, w jakich niegdyś Olizar Szyłowicz ją trzymał. Zdaje się, że do tych czasów należy odnieść i zamek, którego szczątki na wysokiej górze dotąd przetrwały; wspominano o nim jeszcze na początku XVII w. Łomy kamienia wapiennego.

Hlińsko, miasto w Czechach wschodnich, nad rzeką Chrudinką, lewym dopływem górnej Elby, na wysokości 560 m. nad powierzchnią morza, na kolei żelaznej z Wiednia do Pardubic. Mieszkańcy Czesi (około 4 000), zajmują się przemysłem (wyroby tapicerskie, płócienne, skórzane, garncarskie).

Hlohowec, miasto na Węgrzech, ob. G al

Hlubeck Franciszek Ksawery (* d. 11 września 1802 r. na Szląsku—f 10 lutego 1880 roku), znakomity swego czasu autor w przedmiotach rolnictwa dotyczących, piszący i nauczający w języku niemieckim, chociaż, jak samo nazwisko wskazuje, niewątpliwie był słowiańskiego pochodzenia. Z początku miał zamiar poświęcić się zawodowi prawniczemu i studyował prawo na uniwersytetach w Wiedniu i w Brnie Moraw-skiem (Briinn), poświęcając się przytem nauce chemii i rolnictwa. Został profesorem rolnictwa w Wiedniu w r. 1830, we Lwowie w r. 1832 w Lublanie (Laibach) w 1834, w Gradcu w zakładzie Johanneum w r. 1849 i pozostał na tern stanowisku aż do r. 1870, w. którym-to czasie przeszedł w stan spoczynku. W czasie pobytu swego w Gradcu, w r. 1840 został mianowany sekretarzem tamecznego towarzystwa rolniczego, a jeszcze w r. 1833 założył styryjskie stowarzyszenie jedwabnicze. Dzieło jego p. t. Żywienie się roślin i statyka rolnicza (Praga 1841), uwieńczone nagrodą przez wędrowne zgromadzenie rol-niczo-leśne, w rzeczywistości przecież już i w owe czasy nie zasługiwało na to odznaczenie, ponieważ hołdowało przestarzałym pojęciom i wcale nie uwzględniało znaczenia dla roślin materyj mineralnych w gruncie. Niefortunna polemika przeciwko zasadom ogłoszonym przez reformatora chemii rolniczej, profesora J. Liebiga, występuje jaskrawo w innem piśmie H-a: Wyjaśnienie chemii rolniczej d-ra J. Liebiga (Gradée 1842). Więk szą już wartość posiada: Nowa charakterystyka i klasyfikacya winorośli (Gradée 1841). Toż samo można powiedzieć o innej jego pracy: Zadrzewienie Karstu (1858) i Uprawa wina w Austryi (1864), jako też Najważniejsze nauki rolnicze (1867). Najobszerniejsza z prac H-a nosi tytuł: Nauka rolnictwa w całym swym obszarze na podstawie doświadczeń zebranych w ciągu całego stulecia (Wiedeń 1846, 3 tomy; wydanie' 2-e 1851—53); możnaby ją zaliczyć do lepszych dzieł w rolniczej literaturze niemieckiej, gdyby nie zbyt rozwlekłe traktowanie nauk pomocniczych, jak oto: fizyki, botaniki, mineralogii i t. d. Rozdziały mające za przedmiot rolnictwo napisane są dobrze, z wyjątkiem jednak ustępów, traktujących o nawozach i statyce rolniczej, którą H.

St Kew.

'V-

cz

Fig. 23. Hłasko (herb).

D.

W r. 1882 zmu-

D-y.

D-y.

W. N.

W. N.

jący bydłem.

Pierwsze pewniejsze wiadomości o H-u spotykamy w w. XV, kiedy był we władaniu litewskiej rodziny książęcej Holszańskich, zwącej się także książętami Dubrownickimi (w spolszczeniu Dąbrownickimi), którzy tu wznieśli zamek obronny. W r. 1558, po śmierci kniazia Siemiona Holszańskiego, ogromne jego dobra poszły w podział pomiędzy pięć jego córek, z których Zofia posiadła H. z wielu folwarkami, a wyszedłszy za kniazia Aleksandra Połubińskiego, przyniosła mu go w wianie. Potem widzimy z dokumentów, że Jan Chodkiewicz, wielkorządzca inflancki, r. 1568 otrzymał tytuł hrabiego na Szkłowie, Myszy, Bychowie i Hłusku. W księdze mińskiego komitetu statystycznego z r. 1878 znajduje się wiadomość, że dostał on Hłusk w nadaniu od kró-

stara się utwierdzić za pomocą algebraicznych formuł. W literaturze rolniczej H. był bodaj ostatnim szermierzem w sprawie upadłej teoryi próchnicowej i statyki rolniczej A. Thaera.

Hłasko, herb polski.

Na tarczy, w polu barwy niewiadomej, dwa haki ukośnie skrzyżowane, z końcami u góry nazewnątrz, u dołu do siebie wygiętemi. Górne ramiona obejmują lilię, dolne zaś trzy wręby, stopniowo ku dołowi coraz większe. Nad tarczą korona. Odmiana Klamry (ob.), używana na Litwie przez rodzinę Hłasków.— (Autografy z 1797 i 1799 r. w posiadaniu Soubise - Bisiera, antykwaryusza w Warszawie).

Hłasko Józef Maryan Jacek, publicysta polski (* roku 1856 w rodzinnej wiosce Przesie-mieńcach w gubernii Witebskiej). Nauki szkolne pobierał w III-em gimnazyuin w Warszawie od roku 1868 do 1876, a następnie wstąpił do Akademii medyczno-cliirurgicznej w Petersburgu, gdzie przebywał do r. 1881. szony był wyjechać do Jenisejska na lat pięć. Po powrocie do kraju został współredaktorem „Głosu” (1888 — 1894), gdzie zamieszczał artykuły społeczne i ekonomiczne. W roku 1896 wyjechał do Solwyczegodzka i po 3-letnim pobycie w r. 1899 powrócił do kraju. Przełożył na język polski: Goldenweisera „Prądy i reformy społeczne w Anglii XIX wieku”, Web ba „Socyalizm w Anglii”, w części Hobsona „Rozwój kapitalizmu współczesnego” i małż. Webbów „Organizacya zawodowa w Anglii”.

Hłasko Stanisław, współczesny literat polski (* w r. 1868 w Hubinie). Nauki gimna-zyalne pobierał w Witebsku, a uniwersyteckie w Petersburgu na wydziale prawnym, gdzie w r. 1892 otrzymał stopień kandydata praw. Następnie wyjechał na study a filozoficzne do Krakowa. Mieszkał przez jakiś czas w Warszawie i tu był współpracownikiem „Wędrowca”, „Słowa” i „Ateneum”, gdzie zamieszczał nowelle, poezye i artykuły publicystyczne. Pisywał również do „Kraju” (petersburskiego) i „Przeglądu Polskiego” (krakowskiego). W roku 1899 wydał „Poezye”. Obecnie (1901) mieszka w Petersburgu, gdzie jest członkiem redakcyi „Kraju”.

Hłubczyce, ob. Głupczyce.

Hłuboczek, wiele wsi tej nazwy znajduje się na Podolu, tak rossyjskiem jak galicyjskiem. H. Wielki leży w powiecie Tarnopolskim, nad Seretem, 8 km. od Tarnopola, na kolei żelaznej Karola Ludwika, niedaleko gór zwanych T outra mi albo Miodoborami.

Hłuboka (Frauenberg), wielki zamek księcia Schwarzenberga w Czechach południowych, na linii kolei żelaznej z Wiednia do Chebu (Eger), zbudowany w stylu gotyckim, na wzór zamku Windsorskiego, wznosi się na skale, spadającej pionowo na wysokości 84 m. nad poziomem Moł-dawy; posiada bogatą bibliotekę, liczne zabytki sztuki, piękne obrazy (Hamiltona, Van Dycka, Makarta), wspaniały ogród z posągiem przedstawiającym Dunaj.

Hłusk, miasteczko w gubernii Mińskiej, w powiecie Bobrujskim, na Polesiu, na prawym brzegu rzeki Ptyczy, o 43 wiorsty od Bobrujska; leży na zbiegu dróg, miało niegdyś znaczenie strategiczne, a stąd i zamek okrągły, którego okopy dotąd pozostały. Miasto, zbudowane z drzewa, często cierpiało od pożarów, szczególniej w 1775 roku, w którym zupełnie opustoszało,— i dopiero zwolnienie miasta przez sejm na lat 10 od wszelkich podatków skłoniło ludność do powrotu. Około 6 000 mieszkańców, z których prawie połowę stanowią Żydzi, głównie handlu-

w. N.

la Zygmunta Augusta, któremu był go darował Paweł Holszańskki, biskup wileński. Wiadomość ta wszakże jest błędna; niezawodnie musiał go odziedziczyć po ojcu, Hieronimie, kasztelanie wileńskim, który ożeniony był z córką wyżej wspomnianej Zofii z Holszańskich Połubińskiej. Bądź co bądź, Chodkiewiczowie krótko Hłuskiem władali, bo już przy końcu w. XVI, jak świadczą dokumenta, znajduje się on we wspólnem posiadaniu Połubińskich i Czartoryskich, którzy również byli skolligaceni z Holszańskimi i Chodkiewiczami. Wspólność ta była źródłem częstych zatargów o granice, najazdów i krwawych rozpraw. R. 1628 kniaź Konstanty Połubiński fundował w Hłusku cerkiew dyzunicką i zapisał jej grunta we wsi Rudzinowiczach. Aleksander zaś Połubiński r. 1667 założył tu wspaniały kościół i klasztor bernardyński (zniesiony r. 1833). Z wypadków historycznych, wiążących się z tern miastem, zasługuje jeszcze na wzmiankę, odbyty w niem, r. 1508, zjazd wysłańców w. ks. Iwana Wasilewicza z Michałem Glińskim.

D.

W. N.

tonie.

przeważnie grecko-katolicka.

A. Pol.

(Ob. art. „Hłusk” przez A. Jelskiego w „Słów. geogr.”).    *

Hłuszanin, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, złota chorągiew kościelna o trzech połach, z frędzlami i krzyżem złotym na wierzchu. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na trzech piórach strusich—obrączka złota, kopią

CO

Fig. 24. Hłuszanin (herb).

wpoprzek przewleczona. Odmiana herbu Radwan (ob.), używana przez litewską rodzinę Hłu-szaniuów.—Z r ó d ł a: Kojałowicz, Niesiecki, Małachowski, Ostrowski.

Hłuszec, wieś nad Dnieprem, w powiecie Rzeczyckim, przeprawa przez rzekę na drodze z Mozyrza do Czernikowa.

Hłuszniewicz Michał, astronom (* 1797 r. w Mińsku—f 1862 roku w Wilnie). Gimnazyum ukończył w mieście rodzinnem, matematykę stu-dyował w uniwersytecie w Wilnie; r. 1819 został jednym z trzech pomocników dyrektora obserwa-toryum tamecznego. Gdy po zamknięciu uniwersytetu obserwatoryum przeszło pod zarząd Akademii nauk w Petersburgu, pozostał jedynym adjunktem, a gdy Sławiński w roku 1843 przeszedł na emeryturę, H. objął zarząd obserwatoryum, jako pełniący obowiązki dyrektora, które sprawował do uzyskania emerytury w r. 1848. Następnie mieszkał w Wilnie i znany tam był ze swej dobroczynności. Rezultaty spostrzeżeń, które prowadził od roku 1832 do 1846, ogłaszał w pamiętnikach obserwatoryum wileńskiego, wydawanych p. t. „Extrait des observations faites à Vilna”, których cztery pierwsze zeszyty zredagowane były wspólnie przez A. Sławińskiego i H-a, a dwa dalsze przez samego H-a. Ogłosił też znaczną liczbę artykułów w piśmie „Astronomische Nachrichten”, wychodzących w Al-

S. K.

Hmilice Wielkie i Małe, znaczna wieś w Ga-licyi, w powiecie Zbaraskim, niedaleko granicy rossyjskiej, w pobliżu Nowego Sioła; ludność

w. N.

H-mol (włos. Si minore, franc. Si mineur, ang. B. minor) w muzyce jest nazwą tej tonacyi, która ma za podstawę dźwięk H., a tern się głównie różniącą od tonacyi H-dur, że ta ma tercyę wielką, zaś H. małą. Oznacza się dwoma krzyżykami.

Hnëvin Most, miasto w Czechach, ob. Brüx.

Hnëvkovskÿ Sebastian, najdawniejszy poeta czeski z epoki odrodzenia literatury ojczystej (* 1770 w Żebracu—f 1847 w Pradze). Ojciec jego, pochodzący ze starego rodu polskiego (Gniewkowskich), osiadłego w Czechach, rzeźnik, garbarz, rolnik i kopacz węgla kamiennego, lubił czytać i był człowiekiem oświeconym; matka, niewiasta zacna i pobożna, była żywą skarbnicą różnych podań i legend. Sebastyan miał zostać księdzem i w r. 1781 wstąpił do gimna-zyum pijarskiego w Beruniu, skąd po roku przeniósł się do pijarów praskich. Już w klasie piątej zaczął wiersze czeskie pisywać, a w uniwersytecie patryoci Vydra i Cornova, oraz zwolennicy oświaty nowożytnej, Seibt i Meissner, utwierdzili go w duchu narodowym i zachęcili do dalszej pracy literackiej. Poetycki związek niemiecki „Hain”, posłużył za wzór do takiegoż związku czeskiego, do którego H. wciągnął najpierw ziomka swego Wojciecha Nejedlego, a w ślad zatem i Antoniego Puchmajera, rozbudziwszy w nim uczucia patryotyczne. Pierwszym owocem tych zabiegów był almanach: „Sebrani bâsni a zpevû”, który pod redakcją Puchmajera zaczął wychodzić r. 1795 w Pradze. W tymże roku H. opuścił Pragę i przeniósł się do Planicy pod Klatowem, gdzie został radnym; a od r. 1805 do 1826 ten sam urząd sprawował w rodzinnym swym Zebracu, potem do r. 1836 był starostą w Policzce, a ostatnich lat 11 przepędził w Pradze. Urzędowanie nie wiele czasu pozostawiało H-u na pracę literacką: w Planicy prawdopodobnie skończył „Devin”, epopeję heroikomiczną w 12-u pieśniach, z której kilka próbek ukazało się w „Sebraniach”, a całość wyszła w Pradze r. 1805; wydał także swe „Basne drobne” (tamże 1820); wszelakoż dopiero u schyłku życia mógł się całkowicie oddać poezji. W r. 1835 ukazała się jego tragedya „Jaromir”, w 1844 nowa epopeja romantyczno-żartobliwa p. t. „Faust”; „Otakar” pozostał w rękopisie. Z utworów H-ego najważniejsze znaczenie mają jego ballady i „Devin”; starał się w nich być oryginalnym, jednakże naśladował modne na zachodzie burleski; w heroikomicz-nej swej epopei zapatrywał się na Berniego, Tassoniego, Aryosta i nowszych ulubionych poe-tów-humorystów: Wielanda i Blumauera. „Devin”, żartobliwe opracowanie podania, zapisanego w kronice Kosmasa, a później wskrzeszonego w kronice Hajka, o walce kobiet z mężczyznami (ob. Die vin), był swego czasu niezmiernie ulubionym i popularnym: miłośnicy rzeczy ojczystych, ze względu na temat narodowy, na

dowcip ostry a zabawny, i na rozmaite alluzye do stosunków spółczesnych towarzyskich i literackich, uczyli się tego poematu na pamięć, a Nejedli tak go przeceniał, iż utrzymywał, że jedynie Aryost, Voltaire i Wieland ze swoim Oberonem obok niego stanąć-by mogli. H. przerobił go później na epopeję romantyczną w 18-u pieśniach (r. 1829), ale przy zmienionych stosunkach i upodobaniach oba te opracowania upadły i dziś mają jedynie znaczenie historyczne. — Por. Jaromir Vlcek „Prvni novoceska śkola bâsnickâ” (Praga 1896).    *

Hnidawskie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Wołyńskiem, powiecie Łuckim. Podług lustracyi z r. 1628 powstało z dawniejszego starostwa Łuckiego, przez oddzielenie od niego dóbr Hnidawa z folwarkami i przyle-głościami. Tak wydzielone starostwo posiadał w roku 1771 Stanisław Stępkowski, opłacając kwarty 289 złp. 16 gr., a hyberny 108 złp. 20 gr.

w. n.

W. N.

Hnilec, ob. Göllnitz.

Hnojek Antoni Wojciech, ksiądz i pisarz czeski (* 1799 w Brandysie — f 1865 w Nim-burku). Studya teologiczne odbył w Litomierzy-cach i tam też r. 1822 otrzymał święcenia kapłańskie, a 1824 powołano go na katedrę teologii pastoralnej. R. 1831 został dziekanem w Mielniku, w 1842 notaryuszem biskupim, w 1843 radzcą konsystorza, w 1849 c. k. kapelanem nadwornym i proboszczem w Bohosadowie, w r. 1852 proboszczem i dziekanem honorowy m w Li-bocliowicach. R. 1861, tknięty apopleksyą, przeniósł się na odpoczynek do Nimburka i tam poświęcił się pracy literackiej. Jako patryota żarliwy, dbając o wykształcenie ludu w języku narodowym, wcześnie zaczął pisywać drobne artykuły do „Hyllosci”, „Öeclioslava”, „Casop. pro kato-lické duchovenstvo”, „Blahovesta”, „Poutnika z Prahy” i in., i zasilał je naprzód przekładami z moralnych powiastek Krzysztofa Schmida, a potem utworami oryginalnemi w tymże rodzaju, jak np. „Pribëhy Vojtëchowy”, obraz z życia rzemieślniczego (1851). Wiele obok tego napisał rzeczy treści religijnej, z których wielką cieszyło się wziętością „Nebe a zenie klic ciii vserozumitelni zaeâtkové uceni o nebe a żerni” (1843 i 1855). Godne także wspomnienia: „Krńtky dëjepis cirkve Pânë z obzvl. ohledem na ceskou vlast” (1857) i „Christ - katholische Liturgik” (5 tomów, Praga 1835—41), z której wyciąg w czeskim języku p. t. „Katechismus o sv. obradech cerkvi katol.” (1846 i wielokrotnie) przyjęto do wykładu szkolnego.

Hnyłopiat (dawniej Piat), rzeka na Wołyniu, prawy dopływ Teterewa, bierze początek w powiecie Berdyczowskim, w gubernii Kijowskiej i po 85-o wiorstowym biegu uchodzi do Teterewa pod Żytomierzem; płynie śród granitów, które w wielu miejscach spadają stromo do rzeki malowniczemi skałami.

Hoa-czeu, miasto w Chinach zachodnich, w prowincyi Szen-si, nad rzeką Hoei-ho, prawym dopływem Hoang ho. Tutaj rozpoczęło się w 1860 roku krwawe powstanie Taipingów, w czasie którego miasto zostało zniszczone.

Hoang-hai, ob. Żółte morze.

Hoang-ho („rzeka żółta”), wielka rzeka w Chinach północnych, uchodząca do zatoki Peczy-li. Starożytni pisarze chińscy nazywają ją też Ni liii o („rzeką niepoprawną”) z przyczyny jej niszczących wylewów; temu też zapewne zawdzięcza ona swą nazwę Kara muren („rzeka czarna”) i przezwiska: „Klęska dzieci Hana” i „Utrapienie Chin”. Starożytni Chińczycy uważali ją za rzekę, przedstawiającą pierwiastek żeński, yen, w przeciwstawieniu do Yang-tse-kiangu, który był symbolem yang, czyli pierwiastku męskiego. H. poświęcona ziemi, jest oznaczona barwą żółtą, którą mieszkańcy „Ziemi Żółtej” (lössu), uważali za specyalnie ziemną. — H. bierze początek w północno - wschodnim Tybecie, pod 85° szer. półn. i 95°30' dł. wscli. Gr. na północno-wschodnim stoku gór Baian Charaula lub Baian Kara, południowo - wschodniego odgałęzienia Kuen Lu-nu, przepływa blizko siebie leżące jeziora Cza-ryng Nor i Oryng Nor, płynie z początku na po-łudnio-wschód przez wyżynę Tybetańską, następnie w kształcie silnie wygiętego S zwraca się na północ. Zasilona potokami okolicy Kuku-nor, przepływa w kierunku wschodnim prowincyę Kan-su wzdłuż wewnętrznej strony wielkiego muru chińskiego. Poniżej miasta Lan-czeu H. skręca ku północo - wschodowi ; przekroczywszy znów granicę Chin właściwych, płynie wzdłuż Ala-szanu, stanowiącego krawędź Wyżyny Mongolskiej; napotkawszy na swej drodze góry Kara-Narin Ola i In-szan, zwraca się pod 41° na wschód, a następnie na południe, tworząc prawidłowy wielki zakręt, obejmujący stepową krainę Ordos. W biegu wschodnim H. dzieli się na kilka odnóg, które podczas wylewów często zmieniają miejsce, co prawdopodobnie było przyczyną mniemania o zniknięciu rzeki na północ kraju Ordos; wody H., według legendy, giną w piaskach, by wypłynąć niżej, zpośród skał. Przy końcu biegu południowego H. przyjmuje dopływ Wei-ho, kończąc swój wielki zakręt. W tej części swego biegu zasila się z prawej strony dopływami U-tin-ho i Lo - ho, a z lewej Fuen-lio. Wei-ho, płynący z zachodu w dolinie równoległej do grzbietów Chin środkowych i dogodniejszy dla żeglugi, niż rzeka, do której wpada, narzuca jej swój kierunek, wyznaczony przez góry Tsing - ling - szan. H. płynie stąd w kierunku wschodnio-północno-wschodnim, zakreślając kąt ostry. Niegdyś H. zachowywała ten kierunek aż do swego uścia i wpadała do morza Chińskiego, nieco na północ uścia Yang-tse-kiangu; lecz od roku 1851 w kierunku jej zaszła zmiana: rzeka skręca się, począwszy od Kai-fung, ku północo-

w. n.

S. Pł.

w. N.

wschodowi i uchodzi do zatoki Peczy-li w jej części południowej. H., przepływając u podnóża ścian lóssowych, należy do liczby rzek najbardziej obfitujących w muł; wskutek tego wody jej są zawsze mętne; Chińczycy, mówiąc o czemś nie-możliwem, używają przysłowia: „to stanie się wtedy, gdy wody H. się oczyszczą”. Na mapach chińskich bieg tej rzeki jest oznaczony kolorem żółtym. Siła niszcząca jej prądu na brzegi jest tak wielka, że porównano ją do kosy, przesuwającej się śród puszystej łąki. Znaczna ilość napływów, przynoszonych przez rzekę, jest bardzo niebezpieczna dla równin nadrzecznych; napływy powiększają wysokość brzegów, dno rzeki wznosi się również i w epoce wezbrań następują tein straszliwsze zalewy. Nadbrzeżni mieszkańcy starali się uchronić od wylewów za pomocą wysokich grobli, które oprócz koryta zamykają dużą przestrzeń, ulegającą zalewom. Mimo to ani groble, zatrudniające stale sześćdziesiąt tysięcy robotników, ani kanały odpływowe, które odprowadzają nadmiar wody do błotnistego zagłębienia, znajdującego się między H. i Yang-tse-kian-giem, nie zapobiegają zatopieniom kraju i zmianom miejsca łożyska rzecznego, a ludność nadbrzeżna w czasie niepokojów zależy w zupełności od jakiegoś wodza armii lub bandy, który zburzy groble.—H., nie dochodząc do zachodniego krańca gór Szan-tung, rozlewa się na poziomej prawie równinie, tak, iż w różnych czasach skierowywa się to na północ, to na południe od półwyspu Szan - tung, wahając między uściami Pei-lio i Yang - tse - kiangu na przestrzeni około 900 kim. W czasie powstania Taipingów mieszkańcy zaniedbali groblę; rzeka się wylała, w pobliżu wioski Lung-menczu przez wyłom długi na półtora kilometra; błądziła przez dwa lata po północnych równinach, dążąc ku zatoce Peczi-li. W roku 1870 H. usiłowała nanowo zwrócić się ku południu, złączyć się z Yang-tse-kiaugiem przez rzekę Sza-ho i jezioro Huang-tse, lecz niebezpieczeństwo zostało przez mieszkańców zażegnane. Długość H. wynosi około 4 700 kim., obszar dorzecza — blizko 1.9 miliona klm. Q. Uście H. jest zamulone, tylko dla małych statków dostępne.

Hoang Ti, według angielskiej pisowni Hu an g Ti, jeden z najsławniejszych legendowych ce-sarzów Chin, zwany Żółty cesarz, panował od 2698 do 2598 r. przed Chr. Cudownie poczęty przez matkę Pu Pao, świat ujrzał na brzegu rzeki Czy, skąd otrzymał przydomek. Własne jego imię było Yu-hsiung od dziedzicznego księstwa. Zwano go także Hsien-yuan, od miejscowości, w której rezydował, czy, jak inni chcą, od wozów na kołach, których miał być wynalazcą. H. zapoczątkował używanie uzbrojenia, okrętów, naczyń wyrabianych z gliny, i wiele pożytecznych rzeczy. Pod koniec jego mądrego i sprawiedliwego panowania pojawił się feniks i tajemnicze zwierzę czi-lin. H. żył lat 111.— Por. „Chinese Biographical Dictionary by Herbert A. Giles” (Londyn 1898).

Hobart (dawniej Hobarttown), miasto na wyspie Tasmanii, na jej południowo-wschodniem wybrzeżu, nad szerokim uściem rzeki Derwentu, która tworzy port dogodny dla największych okrętów; u stóp góry Wellington do 1 300 m. wysokiej, pokrytej przez większą część roku śniegami; kolej żelazna, przecinająca wyspę, łączy to miasto z miastem Launceston na wybrzeżu północnein. H. jest miastem głównein kolonii Tasmanii i liczy 38 000 mieszk.; zbudowane bardzo prawidłowo, z ulicami szerokiemi, czystemi, przecinającemi się pod kątami proste-mi, posiada piękne pałace i pomniki, oraz fabryki konserw owocowych, skór, wyrobów żelaznych, warsztaty okrętów. H. został założony w roku 1834 przez kapitana Collinsa i już w 1842 stał się stolicą Tasmanii. Okolice H-a. są bardzo malownicze, klimat przyjemny: niema tu dokuczliwego gorąca i suszy australijskiej; dlatego H. w lecie jest schronieniem dla mieszkańców sąsiedniego lądu Australii.

- Hobart-Pasza (August Karol Hobart-Hamp-den), admirał angielski (* 1822 — f w Medyo-lanie 1886). Wstąpił do marynarki w 1835, należał do eskadry bałtyckiej podczas wojn> z Rossyą (1854), w 1863 podczas wojny domowej amerykańskiej wstąpił do marynarki Stanów Skonfederowanych. W 1867 przeszedł do służby tureckiej. Stłumił powstanie na Krecie, mianowany został admirałem (1869) i otrzymał tytuł paszy. Zreorganizował flotę turecką; w ostatnich latach życia pracował nad zawarciem przymierza zaczepnego pomiędzy Anglią i Tur-cyą. Zostawił pamiętniki („Sketches of my li-fe”, Londyn 1887), bardzo ciekawe, ale mało wiarogodne.

Hobbarttown, ob. Ho bart.

Hobbema Meindert, malarz hollenderski (* 1638 albo w końcu 1637 w Amsterdamie — f 7 grudnia, a pochowany 14 grud. 1709 tamże). H. należy do liczby tych artystów, którzy, mało, a przynajmniej zamało, cenieni za życia, dopiero u dalszej potomności uznanie i hołd znajdują. H. niewątpliwie jest po Ruisdaelu największym pejzażystą hollenderskim, ale za takiego uznano go późno. Za życia nie zwracał na siebie uwagi; jak się zdaje, umarł w ubóstwie, gdyż w spisach zmarłych zarówno on (1709) jak i żona jego (1704) pomieszczeni są pod rubryką „klasy ubogich”. Po śmierci zapomniany był zupełnie; historycy sztuki i biografowie nie przechowali o nim żadnych szczegółów. Nazwisko H-y było tak nieznane, że po śmierci jego, gdy sprzedawano obrazy jego pędzla, często kładziono na nich podpis Jakóba Ruis-daela. W r. 1739 poraź pierwszy nazwisko H-y zjawia się w katalogach sprzedaży, ale ceny obrazów jego przez długi czas są bardzo niz-kie; jeszcze w 1768 r. arcydzieła jego pędzla

s. s.

Hobbes Tomasz, wielki filozof angielski, obok Franciszka Bacona (ob.), spółtwórca nowożytnej filozofii angielskiej (* w Malmesbury d. 5 kwietnia r. 1588—+ w Hardwick d. 4 grudnia r. 1679). Kształcił się w Oksfordzie, gdzie przykładał się przeważnie do logiki i fizyki, wy-studyował gruntownie Arystotelesa i w początkach swego zawodu skłaniał się ku doktrynie nominalistycznej (ob. Nominalizm), która zresztą, acz zmodyfikowana, i w następstwie dla jego teoryi poznania za punkt wyjścia służyła. Około r. 1608 został nauczycielem domowym w domu lorda Cavendish i z wychowańcami swymi odbywał podróże po Francyi i Włoszech. Po powrocie wszedł w stosunki przyjaźni z Fr. Baconem. W r. 1629 udał się do Paryża, gdzie oddawał się studyom nad naukami matematycz-nemi i przyrodniczemi i zawiązał blizkie stosunki z Gassendi’m (ob.) i Mercenne’m (ob.). Prawdopodobnie zawarł też (jak się zdaje, w r. 1636) znajomość z Galileuszem (ob.). W Paryżu H. napisał dwa główne swoje dzieła: „Ele-

ceniono od 200 do 300 florenów. Dopiero w drugiej ćwierci minionego stulecia krytyka zwróciła baczniejszą uwagę na wartość obrazów H-y, i odtąd uznanie dla talentu jego, a jednocześnie cena dzieł jego rosły ciągle. Dziś obrazy H-y doszły do cen kolosalnych, często niepomiernie przesadzonych. Data urodzenia i zgonu tego wielkiego artysty niedawno dopiero ustaloną została, a to dzięki poszukiwaniom Scheltemy, Bre-diusa i N. de Roevera, głównie zaś dzięki znalezieniu w Amsterdamie jego aktu ślubnego z dnia 2 października 1668 r., który podaje ówczesny wiek artysty (30 lat), pochodzeuie (Amsterdam), oraz wspomina, że był przyjacielem świadka—Jakóba van Ruisdaela. Domysł, że H. był uczniem tego ostatniego, oparty jest na pokrewieństwie prac ich. Technika obu znakomita, ale każdy z tych artystów jest sam sobą. Zwykle H-ie przypisują większą skrupulatność w trzymaniu się wzorów natury, stąd, jakkolwiek pejzaże jego mniejszą tchną poezyą, niż pejzaże Ruisdaela, są jednak wierniejszem odbiciem prawdy. Zresztą pojęcie albo raczej odczuwanie poetycz-ności w utworze sztuki jest bardzo względnem, i dlatego skala poetyczności nie może służyć jako charakterystyka ich prac. Bardziej znamien-nem jest, że, o ile Ruisdael wybiera tematy dla światłocieni, w których ma zamiłowanie, H. lubuje się znowu w pełnem oświetleniu słonecz-nem, rzucającem śmiało smugi światła, przenikającego wszędzie; stąd gdy pierwszy przedstawia najczęściej zmierzch, drugi wybiera chwilę, gdy zachodzące słońce ozłaca swemi ciepłemi promieniami roślinność krajobrazu. Właśnie to oświetlenie, w połączeniu ze świetnym kolorytem, wywołujące złudzenie rzeczywistości, daje taką wartość obrazom H-y, pomimo, że czas przyciemnił ich barwę. Najwięcej, i to najlepszych, dzieł jego przechowało się w Anglii, przeważnie w zbiorach prywatnych: lorda Hatherto-na w Londynie, Holforda tamże (obraz 1663 r., przedstawiający Las miotany burzą, i znany pod nazwą Cobbe-Hobbema, od nazwiska dawniejszego posiadacza), Th. Baringsa, Fieldsa, ks. west-minsterskiego w Grosvenor House, lorda Oversto-ua, Richarda Wallace’a (Brzeg lasu i inne), M. R. Kanna (Chata w cieniu drzew rozłożystych), baronowej Nathaniel (Piękne wybrzeże rzeki Guel-dry), oraz w National Gallery (słynna Grobla w Middelharnis [N° 830], Ruiny zamku Bredero-de [N® 831] i Wioska z młynem wodnym [832]). Na lądzie stałym Europy Muzeum państwowe amsterdamskie (Rijksmuseum) posiada najpiękniejszy obraz H-y: Młyn wodny, oraz dwa pejzaże: Młyn i Stodoła, nabyte ze zbiorów van der Hoopa. Zbiór obrazów Sixa w Amsterdamie ma ładną Wioskę pod lasem; zbiór Steenga w Hadze—pejzaż, a muzeum Boymansa w Rotterdamie—dwa pejzaże. Ks. d’Arenberg posiada Pejzaż z węglarzami w pałacu swoim w Bru-kselli. Tamże u króla belgijskiego, w jego zbio

rach prywatnych, znajduje się Chata w cieniu dębów. Luwr paryski posiada dwa pejzaże H-y: Pejzaż z dębem uszkodzonym przez piorun, nabyty na sprzedaży Nieuwenhuys w 1850 r. (za 18 000 franków) i Pejzaż z mtynem wodnym, nabyty 1861 r. od bar. Mecklenburga. Z licznych waryantów tego słynnego obrazu wymienić należy jako najpiękniejszy Młyn wodny z figurkami F. Wouwermansa, znajdujący się w posiadaniu Alfonsa Rotszylda. W Niemczech obrazy H-y należą do bardzo rzadkich, a te, co się tam znajdują, zaliczają powszechnie do słabszych jego utworów. I tak: najwięcej, bo 3 obrazy jego pędzla, posiada Instytut Stadia we Frankfurcie nad M.; dwa pejzaże Galerya drezdeńska; i po jednemu: Pinakoteka monachijska, Muzeum berlińskie i Galerya cesarska w Wiedniu. Pejzaż na drzewie, oznaczony Nr. 179 w Galeryi hr. Czernina w Wiedniu, który uchodził do niedawna za dzieło H-y, jest, jak to udawadnia między inne-mi odnaleziony podczas restaurowania tego obrazu podpis na nim, pędzla Korneliusza Dekkera, utalentowanego ucznia jego. Petersburg posiada dwa obrazy H-y: jeden pejzaż w Ermitażu (Nr. 1152) i drugi w zbiorze prywatnym hr. P. S. Strogonowa. W Warszawie znajdują się także dwa obrazy H-y w prywatnej galeryi obrazów E. Pos-selta; z nich jeden zwłaszcza, z podpisem artysty, jest niezrównanej piękności. Z powodu rzadkości oryginalnych obrazów H-y, a stąd i ceny ich uadzwyczajnej na rynku dzieł sztuki, fałszerze podpisów dostarczają w handlu częstokroć falsyfikatów, nieraz tak zręcznie robionych, że czasami udaje się im wprowadzić w błąd poważne nawet instytucye. — Porów. Michel E. „Meinderth H.” („L’Art” 1886, T. I str. 257), oraz „H. et les paysagistes de son temps en Hollande” (Paryż 1890, z 12-u reprodukcya-mi).

menta philosophica de cive” i „Leviathan”. Do Anglii wrócił H. w r. 1652 i był przez czas jakiś nauczycielem późniejszego króla Karola II. Tam, już w późnym wieku, napisał resztę swoich dzieł, o których niżej. Życie polityczne jego kraju zawsze go mocno interesowało i, jakkolwiek nie brał w niem bezpośrednio udziału czynnego, wszakże usiłował na nie wpłynąć przez swoje pisma. Już jako starzec osiemdziesięcioletni napisał, pod tytułem „Hippopotam, czyli długi parlament”, historyę tendencyjną rewolucyi angielskiej. Dzieło to, które król zabronił drukować, w skróceniach i wyciągach było jeszcze za życia autora kilkakrotnie drukowane i budziło powszechne zainteresowanie. Wierny swojej zasadzie (ob. niżej), że religia, przez państwo uznana, jest dla wszystkich obywateli obowiązująca, H. przed śmiercią przyjął pociechę religijną ze strony duchownego wyznania anglikańskiego. Gdy jednak spowiednik jego okazał się człowiekiem interesującym się sprawami naukowemi i korrespondującym z Gasseudim, H., szybko załatwiwszy się z formalnościami kościelnemi, ze zdumiewającą jasnością umysłu toczył z nim niemal do ostatniego tchnienia rozmowę o treści tej korrespondencyi.—Cele filozofowania H-a były natury praktycznej. Chodziło mu o ustalenie zasad prawa państwowego, karnego i cywilnego. Usiłując wywody swoje w tej mierze uzasadnić, natrafił na konieczność skonstruowania całkowitej teoryi woli, to zaś doprowadziło go do teo-ryi poznania, gdyż akty woli uważał za zależne całkowicie od czuć i wyobrażeń. Matematyka i nauki przyrodnicze, które gorliwie studyował, były dla niego środkami do konsekwentnej kon-strukcyi teoryi poznania.—Filozofię określał H. jako naukę o przyczynach, poznawanych podług ich skutków, i o skutkach, poznawanych z ich przyczyn. Celem filozofii (nauki) jest, podług niego, przewidywanie zjawisk, kierowanie niemi na zasadzie tego przewidywania i urządzenie życia odpowiednio do niego. Wiedza sama przez się nie ma żadnej wartości. Wartość jej stanowi potęga (panowanie nad zjawiskami), której przez nią nabywamy. Wszakże H. miał tu na oku cele natury przeważnie państwowo-politycz-nej, nie zaś, jak Fr. Bacon, technicznej. Jedy-nem źródłem wiedzy jest doświadczenie, przynajmniej ono jedno może być, jako wiarogodne źródło wiedzy, wykazanem. Wszystkie twierdzenia o pozadoświadczalnych źródłach wiedzy, jakkolwiek ostatecznie mogą być słuszne, nie dają jednak żadnej rękojmi swojej prawdziwości i przeto nie mogą być w nauce uwzględniane, gdyż ta jest systemem wiedzy rozumowej, wspartej na ścisłych, dla rozumu oczywistych dowodach. Z tego względu H. oświadcza się za mechani-stycznym (ob. Mechanizm) poglądem na świat Galileusza. Przedmiotem filozofii są wszelkie rzeczy istniejące —istnieją zaś w sposób niewątpliwy tylko ciała—stąd więc przedmiotem filozofii są ciała, a ona sama może być inaczej nazwaną nauką o ciałach. Coś, co nie jest ciałem, nie jest też dla umysłu naszego dostępnem i winno być przeto uważanem za urojenie. Tym, którzy twierdzą, że Bóg jest duchem, a jednak istnieje, odpowiada H., popierwsze, że Bóg nie jest przedmiotem filozofii, powtóre zaś, że, zdaniem wielu ludzi nader pobożnych, Bóg jest ciałem. Ciała są naturalne i sztuczne. Pomiędzy temi ostatniemi najważniejszem dla nas i najbardziej interesującem jest ciało sztuczne, zwane państwem. Państwo winno być przez naukę traktowane jak machina, jak mechanizm, który rozkładamy na części, aby ich wzajemny związek i wzajemną zależność poznać. Częściami, które po rozłożeniu państwa otrzymujemy, są ludzie poszczególni, osobniki (indywidua), skutkiem czego wstępem koniecznym do nauki o państwie jest nauka o naturze człowieka, spe-cyalnie zaś o tem, o ile ludzie z natury swojej są zdolni lub niezdolni do utworzenia organizmu państwowego, i w jaki sposób winni się pomiędzy sobą wiązać i łączyć, aby organizm taki wytworzyć. Stąd podział filozofii na filozofię natury (natural philosophy) i filozofię państwa (civil philosophy). Wstępem do obu jest „pierwsza filozofia”, traktująca pojęcia zasadnicze, takie, jak przestrzeń, czas, rzecz, cecha, przyczyna, skutek. Filozofia natury nazywa się inaczej fizyką, filozofia zaś państwa polityką. Ciała składają się z bardzo małych cząstek, których jednak nie mamy prawa za niepodzielne uważać. Materyi nieokreślonej, będącej ogól-nem podścieliskiem wszelkich możliwych własności ciał, niema. Pojęcie ogólne materyi jest jedynie abstrakcyą od własności ciał danych, określonych. Wszystkie zjawiska rzeczywiste są różnemi formami i rodzajami ruchów. Przyczyną ruchu może być tylko to, co samo jest w ruchu. Ruch udzielać się może tylko przez zetknięcie dwu ciał, z których przynajmniej jedno jest w ruchu. Działania na odległość niema. Wrażenia zmysłowe oraz zależne od nich wyobrażenia ludzi i zwierząt są formami ruchu, który od obwodu (peryferyi) udziela się mózgowi, a od mózgu sercu. Odwrotny ruch od serca ku obwodowi wywołuje ruchy organizmu, będące reakcyami na wrażenia zmysłowe. Stąd jakości czuciowe (barwy, dźwięki i t. p.) mają byt wyłącznie podmiotowy i poza czującym podmiotem nie istnieją. Ruchy zaś wywołujące rozliczne stany świadomości uważa H. zwykle za przedmiotowo realne, wszakże nie wszędzie jest w tej mierze konsekwentnym i niekiedy (jak np. w piśmie „De corpore”) nietylko nieprzenikliwości, lecz nawet ruchom ciał odmawia realności przedmiotowej. Rzeczywiste (transscendentne — ob. Transscendentność) własności ciał są nam zupełnie nieznane. Czułość (Sensibility) jest własnością pierwotną wszelkiego ciała. Drugą własnością ciał jest pamięć, czyli zdolność do przechowywania śladów, pozostawionych przez wrażenia. Takie jest określenie fizyologiczne pamięci. Jej określenie psychologiczne brzmi podług H-a: „Sentire se sensisse est memoria” („Czuć, że się czuło, jest pamięcią”). Treść pamięci stanowi doświadczenie. U podstawy całego procesu pamięciowego i wogóle psychicznego leży mechanizm. Na drodze mechanicznej objaśnia się też kojarzenie wyobrażeń, które u H-a wielką gra rolę. — Ludzie udzielają sobie wzajemnie wyobrażeń za pomocą znaków umówionych. Ze znaków tych najprzedniejsze-mi są wyrazy, które zresztą nie są czem innem, jeno znakami umówionemi (por. wyżej o nominalizmie). Łączenie przedmiotów w gru-py, objęte tymsamym wyrazem jest czynnością dowolną, która daje początek określeniu (defini-cyi). Myślenie (tworzenie sądów i wniosków) jest łączeniem lub rozłączaniem znaków wyobrażeń, czyli wyrazów. Stąd analogia pomiędzy myśleniem a rachowaniem. Dowodzenie sądów, połączonych pomiędzy sobą, daje początek wiedzy. Wyrazy, będące z natury swej jeno znakami umówionemi, są dla mędrca liczmanami, dla głupca zaś złotem.—Z każdem czuciem związane jest uczucie przyjemności lub przykrości, stosownie do tego, czy czucie tó obieg krwi przyśpiesza, czy też zahamowuje. Wynikami uczuć przyjemności i przykrości są akty woli. Wolność woli jest złudzeniem podmiotowem, gdyż każdy poszczególny akt woli jest przez poprzedzające go ruchy z bezwzględną ścisłością wyznaczony. W stanie natury wszelka jednostka dąży wyłącznie do zachowania siebie i pomnożenia summy swych przyjemności. Wszelkie przez licznych myślicieli człowiekowi przypisywane instynkty społeczne uważa H. za urojone. Stanem naturalnym człowieka jest wojna wszystkich przeciw wszystkim (bellum omnium contra omnes). Ponieważ ostatecznie ten stan naturalny staje się, wobec warunków intellektualnych człowieka, nie do wytrzymania, występuje więc konieczność wyjścia z niego, a tym usiłowaniom ku wyjściu ze stanu natury spółdziałają po części uczucia, poczęści rozum — uczucia takie, jak obawa cierpień i śmierci, pożądanie przedmiotów potrzebnych do wygodnego życia, nadzieja zdobycia takich przedmiotów na drodze pracy. Rozum wskazuje człowiekowi najwłaściwszą ku temu drogę, a tą jest zrzeszenie się. Jedyną naturalną i rozumną formą zrzeszenia się jest poddanie się wszystkich zwierzchności jednego pana absolutnego, któremu wszyscy są bezwarunkowo posłuszni, a który wzamian ochrania ich przed przemocą innych. Prawa społeczne służą ku zaspokojeniu naturalnego popędu człowieka do samozachowania się i do pomnożenia summy przyjemności, ponieważ zaś cele te na innej drodze, jak na drodze utworzenia społeczeństwa (państwa), osiągnięte być nie mogą, przeto prawa państwowe winny być uważane

Eao, Pow. Unitr. Zeum 227. T, XXX.

tak samo jak prawa natury. Życie istotnie ludzkie możliwem jest tylko w państwie. Panującym może być osoba pojedyncza (monarchia), albo zgromadzenie (rzeczpospolita). W każdym razie jednak władza panującego jest nieograniczona. Ze względu na większą jedność woli panującego monarchia jest formą doskonalszą. Pojęcia prawa i bezprawia, cnoty i występku, dobra i zła—są pochodnemi od pojęcia państwa i wyznaczają się podług jego celów i zamierzeń. Dobrem jest to, co absolutna władza państwowa sankcyonuje, złem to, czego zabrania. Rzeczy, któreby same w sobie były dobremi albo żłemi, niema. Sumieniem obywatela jest prawo publiczne. Kara nie powinna być zemstą, i celem jej nie jest zapłata za dokonane zło, lecz uchronienie społeczeństwa od zła na przyszłość. Kara winna być tak obmyślaną, aby obawa przed nią była większą od przyjemności, którą obywatel może sobie z dokonania czynu zakazanego obiecywać. Obawa przed mocami niewi-dzialnemi (wymyślonemi, lub przyjmowanemi na podstawie tradycyi) jest religią, o ile ją państwo od siebie uznaje, w przeciwnym zaś razie—zabobonem. Stanowienie obowiązującej dla wszystkich obywateli religii jest prawem państwa, wszelka zaś działalność indywidualna na tern polu jest buntowniczą. Teologia winna być od filozofii (nauki) zupełnie i całkowicie oddzielona. Stąd filozofia nie ma potrzeby rachować się z twierdzeniami teologii, które wogóle dane są nam nie poto, abyśmy je krytykowali, lecz abyśmy w nie wierzyli. Tajemnice wiary podobne są do pigułek, które, połknięte w całości, wywierają zbawienny skutek, ale nie są przeznaczone do żucia. — Na rozwój filozofii, zarówno w Anglii jak i gdzieindziej, H. wywarł wpływ potężny. Lepiej wykształcony od Fr. Bacona i obdarzony umysłem głębszym, ściślejszym i zdolniejszym do szerokiej abstrakcyi, więcej od niego dokonał dla położenia fundamentów pod gmach filozofii indukcyjnej. Wielkim też był jego wpływ na rozwój doktryn politycznych w. XVII i XVIII. Materyaliści późuiejsi lubili się często powoływać na H-a, i stąd niektórzy historycy filozofii uważali go za materyalistę, a nawet za protoplastę materyalizmu nowożytnego. Jest to pogląd zupełnie błędny. H. tak dalece nie był materyalistą, że materyi, jako substau-cyi, bytu nawet nie przyznawał. Był on, wraz z Galileuszem i Descartesem, spółzałożycielem poglądu mechanistycznego na świat, który to pogląd został przez materyalistów późniejszych przyswojonym, ale sam przez się żadnych pierwiastków materyalistycznych, ani wogóle metafizycznych, w sobie nie zawiera. — Bibliografia: „Elemeuta philosophica de cive” (Paryż 1642, Amsterdam 1647); „Leviathan, or the matter, form and autority of governement” (Londyn 1651, w przekł. franc. Paryż 1652, w prz. łacińs. Leyda 1653, Amsterdam 1668); „Ele-

17

Mus

W. N.

ments of law, natural and politic”, napisane w Paryżu ok. r. 1640, bez wiedzy autora ogłoszone drukiem w r. 1650, jako dwa odddzielne pisma: „Human nature or the fundamental éléments of policy” i „De corpore politico”; „Behemoth or the lang Parliament” (Londyn 1669). Wydania zbiorowe: pierwsze łacińskie („Thomas-si H. opera philosophica”), sporządzone przez samego autora, Amsterdam 1668; „Th. H. moral and political Works” (Londyn 1750); „Th. H. opera philosophica quae latine scripsit, ed. Mo-lesworth” (Londyn 1839—45, t. 5); „Th. H. english Works, ed. Molesworth” (Londyn 1839— 45, t. X i XI zawierający indeks). Korrespon-dencyę H-a z Sorbière’em, Mercenuem, Gassen-dim i inn. ogłosił F. Tönnies („Arch. f. Gesch. d. Philos.” tom III). O H-ie pisali: R. Bathurst „Th. H. Angli Malmesburiensis vita” (Amsterdam 1680); F. Tönnies „Anmerk. üb. d. Philos, des H.” („Vierteljahrsch. f. wissenth. Philos.” 1879—81); tenże „H. Leben und Lehre” (Sztut-gard 1896); V. Jeanvrot „De l’origine et des principes des lois d’après Th. H.” (Paryż 1881); V. Mayer „Th. H., Darsttellung und Kritik seiner philosophischen, staatsrechtlichen und kirchenpolitischen Lehre“ (Freiberg 1886); J. C. Robertson „Hobbes” (tom X wydawnictwa W. Knigtha „Philosophical classics” Edynburg 1886), oraz liczne monografie po czasopismach filozoficznych, których wykaz szczegółowy znajduje się w Ueberwega „Grundriss der Geschichte der Philosophie” (t. III, Berlin 1901, str. 75—7,6).

Hobhouse Jan, baron Broughton of Gyf-ford, polityk angielski (* 1786—f 1869). Stu-dya odbywał w Cambrigde, gdzie zaprzyjaźnił się z Byronem. Podróżował następnie po Wschodzie i Niemczech, w 1814 przybył do Paryża, gdzie przejął się wielkim entuzyazmem dla Napoleona I. Ogłosił o nim listy apologetyczne, za co, po powrocie do Anglii, dostał się na kilka miesięcy do więzienia. Uczyniło go to popularnym i w 1820 wybrano go do parlamentu, gdzie wkrótce zwrócił na siebie uwagę jako jeden z najintelligentniej szych i naj czynniej szych członków stronnictwa liberalnego. H. był jednym z założycieli „Westminster-Review”. W lutym 1832 zasiadł w gabinecie Greya jako sekretarz stanu do spraw wojennych; zniósł wiele synekur włswym wydziale i proponował zredukowanie armii angielskiej do 5 000 ludzi. Opo-zycya wojskowa zmusiła go wtedy do złożenia teki. Był potem jeszcze prezesem biura kontroli (1846—52) w gabinecie Russella. W 1851 wyniesiono go do godności para. H., który w początkach swej kary ery politycznej, był bardzo radykalny, pod koniec stał się krańcowym konserwatystą. Choć nie był wielkim mówcą, ani statystą pierwszorzędnym, odegrał jednak rolę w dziejach politycznych swego kraju. Napisał: „Journey into Albania and other provinces of the Turkish Empire” (Londyn 1813, 2 tomy) i „Recollections of a long life” (Londyn 1865).

Hoboken, 1) miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New-Jersey (północny wschód Stanów Zjednoczonych), na prawym brzegu rzeki Hudson, szerokiej tu na 2 000 m., naprzeciwko New Yorku, z którym jest połączony licznemi promami parowemi i którego przedmieście stanowi (około 50 000 mieszk.); tworzy on wraz z New Yorkiem, Brooklynem, New-arkiem i Jersey City jedną wielką grupę miast przemysłowych, amerykański Londyn; posiada szkołę politechniczną i liczne fabryki, szczególniej jedwabne, ale obok tego wspaniałe parki wzdłuż rzeki (Elysian Fields). Flamandzka nazwa tego miasta pochodzi od wychodźców ant-werpskich, którzy brali udział w pierwszej kolonizacyi tej części wybrzeża amerykan skiego. — 2) Miasteczko w belgijskiej prowincyi Antwerpii, w pobliżu prawego brzegu Skaldy i na krzyżownicy kolei żelaznej; warsztaty okrętowe. Około 9 000 m-ców.

Hobrecht Jakób, zwany także O brecht, Obreht, Obertus lub Hobertus (* około 1450 r. prawdopodobnie w Bruges — + 1505 r. w Ferrarze), jeden z najsławniejszych kontra-punkcistów niderlandzkich. W roku 1490 był kapelmistrzem w Bruges przy kościele St. Donata; w r. 1492 objął po Barbireau stanowisko kapelmistrza przy katedrze w Antwerpii. W r. 1504 udał się do Ferrary, gdzie w rok później padł ofiarą zarazy. Hobrecht napisał bardzo wiele utworów treści religijnej, z których Pétrucci wydał w r. 1503 tom mszy p. t. „Missae Obrecht”, oraz dwie księgi motetów (w „Odhecaton” 1503— 1505); Peutinger w „Liber selectorum cantionum” (1520) wydał pięciogłosowe motety, a Rau w „Se-lectae harmoniae” (1538)—paię hymnów na cztery głosy. Kilka rękopisów mszy, motetów, hymnów i t. p. Hobrechta posiada archiwum kapeli papieskiej i książnica królewska w Monachium.    A- Po1'

Hobrecht Artur Henryk Ludolf Johnson, minister pruski i nowellista (* d. 14 sierpnia 1824 roku w Kobierczynie pod Gdańskiem). Po nauce uniwersyteckiej na wydziale prawnym, w roku 1844 wszedł do służby w Naumburgu. W zimie 1847—1848 rząd pruski powierzył mu zarząd powiatu Rybnickiego na Szląsku górnym, przeniósł do Grotkowa w regencyi Opolskiej, a w r. 1849 powołał na assesora regencyjnego w Poznania, następnie w Gliwicach i w Kwi-dzyniu. Od r. 1860 — 63 pracował H. w rnini-steryum spraw wewnętrznych. W polityce wyznawał zasady ówczesnego stronnictwa narodo-wo-liberalnego. W roku 1863 wybrany na burmistrza przez Wrocław, stanowisko to zajmował do r. 1872; wtedy już przymioty okazane przez H-a w zarządzaniu gospodarstwem miejskiem tak były wybitne, że go Berlin na uadburmistrza

A. Kusz.

W. N.

Hobson John A., ekonomista i socyolog angielski, autor głośnego dzieła p. n. „The évolution of modern capitalism, a study of machine production” (Londyn 1894; tłómaczenie polskie, pod tytułem „Rozwój kapitalizmu współczesne-

st. A. K.

St. A. K.

W. N.

swego powołał. Na obu urzędach municypalnych był H. wirylnym członkiem Izby panów w Prusiech. Dawszy się poznać sferom najwyższym, po wstąpieniu ministra Camphausena, wskutek nieporozumień z Bismarckiem, zajął jego miejsce (26 marca 1878), ale go nie zagrzał; nie zgadzając się na politykę ceł ochronnych i widząc Bismarcka coraz bardziej oddalającego się od narodowców, już w czerwcu 1879 r. zażądał dymissyi, a w parę tygodni ją otrzymał (7 lipca) z rangą rzeczywistego radzcy tajnego. Odrazu w roku 1879 Niemcy w okręgu Starogrodzkim na Kaszubach (Preussisch Stargardt) wybrali go do Izby deputowanych sejmu pruskiego, a w roku 1881 wyborcy kwidzyńscy wysłali go do Sejmu Cesarstwa, gdzie zasiadał do początku r. 1893; na wyborach tegoż roku nie utrzymał się i odtąd usuwał się coraz bardziej w zacisze starości. Żył jeszcze w r. 1900. Piśmiennictwu niemieckiemu prócz nowel drobniejszych dał powieść historyczną „Fritz Kannacher” (Berlin 1885, 2 tomy).

Hobrecht Jakób (*31 grudnia 1825 w Tyl-ży), inżynier niemiecki, ceniony specyalista w ka-nalizowaniu miast, brat pruskiego ministra skarbu. Studya odbył w berlińskiej akademii budowlanej. Po złożeniu w r. 1856 egzaminu na budowniczego wstąpił na służbę przy budowie kolei Frankfurt n/O.-Kostrzyń, W r. 1860, wysłany przez rząd, zwiedził Anglię i Francyę dla zapoznania się z systemami kanalizacyi miast. Po powrocie do kraju otrzymał posadę radzcy budowlanego w Szczecinie. Obowiązki te sprawował do r. 1869. Przeniesiony do Berlina na stanowisko radzcy budowlanego, jednocześnie objął kierownictwo robót nad wypracowaniem planu kanalizacyi i zabudowania miasta, po których wykonaniu przystąpił w r. 1875 do właściwych robót kanalizacyjnych i pomimo piętrzących się trudności, ukończył to wielkie dzieło w niespełna lat 20. W r. 1892 powołano go na katedrę profesorską w berlińskiej akademii sztuki budowlanej.—Jako doświadczony specyalista zapraszany był wielokrotnie do obcych krajów w charakterze rzeczoznawcy w sprawie kanalizacyi miast—i tak: w r. 1887 do Tokio, w 1892 do Kairu i t. d. — Ze źródłowych prac H-a wymieniamy: „Kanalisation der Stadt Stettin” (Szczecin 1848); „Die Kanalisation von Berlin” (wyd. 2-e Berlin 1887).

Hobro, miasto portowe wschodniej Jutlandyi, w prowincyi Aarhuus, o 25 klin. na północo-zachód od Randers, przy uściu rzeki Skals Aa do Mariager-Fiordu, stacya kolei żelaznej z Aarhuus do Frederikshavn; około 3 000 mieszkańców.

go”, wyszło nakładem „Głosu” w Warszawie roku 1898). Główne znaczenie dzieła tego polega na wskazaniu, że koncentracya przemysłu machinowego coraz bardziej rośnie i że wobec tego dojrzałą prawie już jest do uzbiorowienia, czyli do przejścia w ręce korpor8cyj publicznych; wszelka bowiem praca rutyniczna (a taką jest wytwórczość machinowa) nadaje się do zmonopolizowania przez państwo. H. sądzi, że, gdyby to nastąpiło, zyskałaby praca, wymagająca wysiłku ściśle indywidualnego, i podniosłoby się jakościowo spożycie powszechne. Tą teoryą, napoły so-cyalistyczną, lecz zawierającą zupełnie nowe i często bardzo trafne spostrzeżenia, H. odrazu zjednał sobie rozgłos i uznanie zwolenników stopniowych reform społecznych.

Hoburg, góra, ob. Gotland.

Hoch Karol (* 1808 w Pradze—f 1869), ekonomista i polityk austryacki. Studya prawne odbywał w uniwersytecie wiedeńskim, potem poświęcił się szczególniej badaniom prawno-pań-stwowyin i ekonomicznym. Z początku został urzędnikiem celnym, następnie szefem wydziału w ministeryum finansów i członkiem rady państwa. Główna jego zasługa polityczna polegała na tem, iż dość zręcznie bronił interesów austryackich w układach handlowych ze związkiem celnym („Zollverein”). Ogłosił następujące dzieła: „Die Finanzverwaltung Frankreichs” (Sztutgard 1857); „Die oeffentlichen Abgaben u. Schulden” (tamże 1863); „Die Finanzen der Vereinigten Staaten” (tamże 1867); „Der oesterreichische Staatsrat” (Wiedeń 1868 — 78; pracę tę prowadził dalej Biderman).

Hochangabad (Ho sh an g ab ad), niewielkie miasto w Indostanie, główne prowiucyi Nerbada, na lewym brzegu rzeki Nerbada; handel zbożem i bawełną; okolice H u są poczęści żyzne, zajęte przez pola uprawne, poczęści lesiste i ma-laryczne.

Hochberg. 1) Margrabiowie H., pierwotnie gałąź boczna książęcego domu Zähringen, wzięli imię od górskiego zamku H. (Hochburg, Hach-berg, 7 kilom, na północ od Freiburga); zamek ten zniszczyli w 1689 Francuzi, do dziś-duia jednak zachowały się z niego ogromne ruiny. Protoplastą tej gałęzi był Herman I (f 1074), drugi syn księcia Bertolda I, który po śmierci ojca otrzymał ziemie Hachberg i Sausenberg; za żoną, Itą z Calw, otrzymał ziemię Baden, od której syn jego wziął nazwisko. Jego potomkowie (margrabiowie Badeńscy) podzielili się w 1190 na dwie linie, Badeńską i Hachberską, w osobach Hermana V i Henryka I. Linia Hachberska rozpadła się znów w 1300 na dwie: Hachberską i Sausenberską. Pierwsza wygasła w 1418, w osobie Ottona II; druga wygasła w linii męskiej w 1503, w osobie margrafa Filipa. Jedyna jego córka, Joanna, która wyszła potem za hr. Ludwika Longueville, otrzymała hrabstwo Neuchâtel;

pozostałe ziemie przeszły w ręce margrabiów Badeńskich.—2) Nazwisko H. pojawiło się znów w wieku XVIII, gdy margrabia, później wielki książę Badeński, Karol Fryderyk, zawarł w 1787 małżeństwo morganatyczne z Ludwiką Karoliną Geyer von Geyersberg (* 1768 — f 1820), którą cesarz obdarzył tytułem hrabiny H. (1796); synowie jej uznani zostali w 1817 za margrabiów Badeńskich i książąt domu panującego. W osobie wielkiego księcia Leopolda linia ta dostała się w 1830 na tron Badeński.—3) Stara rodzina szląska, która oddawna posiadała ziemię Fürstenstein w dzisiejszym powiecie Walbrzychowskim (Waldenburg); od 1650 byli ci H-owie baronami czeskimi, od 1666 hrabiami czeskimi, od 1683 hrabiami cesarstwa. Z rodu tego pochodzą obecni książęta Pszczyny (von Pless). Głową hrabiowskiego domu H. jest obecnie Bolko von H. (* 1843), generalny intendent teatrów królewskich w Berlinie.

Hoche Ludwik Łazarz, generał francuski (* w Wersalu 24 czerwca 1768—f w Wetzlarze 18 września 1797). Ojciec jego, Ludwik, był masztalerzem dworskim; matkę, Annę, z domu Merlière, utracił w młodym wieku; wychowaniem jego zajęła się ciotka; ksiądz Merlière, wuj jego, nauczył go trochę łaciny. Mając lat 14, objął służbę w stajniach królewskich, w 1784 zaciągnął się jednak do gwardyi francuskiej. W wolnych chwilach pracował gorliwie nad swem wykształceniem. W 1788 wyzwał na pojedynek kaprala ze swego pułku, który denun-cyował kolegów; zranił go ciężko, sam jednak dostał w czoło cięcie, po którem blizna została mu na całe życie. D. 31 sierpnia 1789 rozpuszczono pułk jego; następnego dnia H. wstąpił do gwardyi narodowej paryskiej jako sierżant grenadyerów. W styczniu 1792 przeszedł do 104 pułku piechoty, a 18 maja mianowany został podporucznikiem w 58 pułku pieszym. Podczas oblężenia Thionville H. zobaczył po raz pierwszy wojnę; był wtedy kapitanem. Odznaczył się następnie w kampanii Hollenderskiej, zwłaszcza podczas oblężenia Namuru (list.-grud. 1792) i Maestrichtu (luty 1793), W marcu H. został adjutantem generała Le Veneur, który był jego pierwszym nauczycielem sztuki wojennej. Po klęsce Dumourieza wysłano go do Pa-, ryża, aby wystawił przed komitetem Ocalenia publicznego całą grozę sytuacyi. Wywiązał się z tego zadania z wielką zręcznością. Po powrocie do armii dowiedział się o aresztowaniu Le Veneura, którego szlacheckie pochodzenie i stosunki z Dumouriezem uczyniły podejrzanym. Wymknęło się wtedy H-owi kilka słów nieostrożnych, za które aresztowano go i stawiono przed trybunałem rewolucyjnym w Douai; został jednak uniewinniony (20 sierpnia). Pod rozkazami Sou-łiama odznaczył się H. następnie przy obronie Dunkierki; 13 września 1793 otrzymał nomina-cyę na generała brygady. D. 23 października

mianowano go generałem dywizyi i powierzono mu kommendę tymczasową nad armią Mozelli. Zadanie było trudne. Należało zająć nanowo linię Wissemburga i uwolnić Landau od oblężenia. D. 17 listopada H. rozpoczął operacye przeciwko Prusakom, ale 28, 29 i 30 listopada, pomimo bohaterskich wysiłków, cofnąć się musiał z pod Kaiserslautern. Wkrótce potem zdobył jednak Froeschwiller (22 grudnia), pomimo bezczynności Pichegru. Reprezentanci, Lacoste i Baudot, powierzyli mu wtedy kommendę naczelną nad armiami Mozelli i Renu. D. 26 grudnia H. uwolnił Landau od oblężenia; Lauterburg, Kaiserslautern, Germersheim i Spira wpadły w ręce Francuzów (27—29 grudnia 1793). Francuzi zajęli wtedy leża zimowe, a H., korzystając z przerwy w działaniach wojennych, ożenił się (11 marca 1794, z Anną Adelaidą De-chaux). Intrygi Pichegru, popieranego przez Saint-Justa i Le Basa, spowodowały aresztowanie H-a w dziesięć dni po ślubie, pod zarzutem zdrady. Przewieziony do Paryża, pozostawał w więzieniu aż do upadku Robespierre’a; wypuszczono go na wolność 4 sierpnia 1794 roku. Dnia 21 sierpnia mianowano go naczelnym wodzem armii operującej w Bretanii. Jego energiczne środki zastosowane przeciwko przywódz-com powstania i łagodność względem żołnierzy powstańczych przyczyniły się do szybkiego uspokojenia kraju. Traktat w La Jaunaye zdawał się kończyć wojnę (d. 15 lutego 1795); Charette i Cormatin poddali się. Wkrótce jednak przy-wódzcy rojalistów znów za broń pochwycili. Armia emigrantów wylądować miała na brzegach Bretanii; dopomagała jej w tern flota angielska. H. nadbiegł nad zatokę Quibéron, gdzie wysiadł był na ląd Sombreuil i inni emigranci, otoczył ich i zadał im ciężką klęskę (16 lipca L795). Dnia 21 lipca zdobył fort Penthièvre i zmusił Sombreui-la do kapitulacyi. Dnia 31 sierpnia H. otrzymał kommendę naczelną nad armią Zachodnią; podzielił ją na kolumny ruchomo, które przebiegały kraj, zadając dotkliwe ciosy powstańcom. D. 24 lutego 1796 r. schwytano Stoffleta, 23 marca Charette wpadł w ręce republikanów. Stracono ich, a po ich śmierci pacyfikacya kraju szybko postępowała. Dnia 2 kwietnia H. ofiarował dezerterom, którzy się poddadzą, możność służenia w wojskach Rzeczypospolitej; d. 7 maja zawiesił stan oblężenia w Nantes; d. 14 maja poddali mu się Scepaux i Szuanie, 22 czerwca przywódz-cy morbihańscy. Powstanie było stłumione. D. 22 lipca 1796 r. H. otrzymał kommendę naczelną nad armią przeznaczoną do wylądowania w Ir-landyi. Udał się do Brestu i zajął się organi-zacyą korpusu ekspedycyjnego; udało mu się skoncentrować flotę z 48-u żagli, pod kommendą Morarda de Galie. Dnia 15 grudnia 1796 roku wyprawa opuściła Brest. Miano wylądować w zatoce Bantry. Na nieszczęście fregata „Fraternité”, na której znajdował się H., oddzieliła się

ras

pedyi.

Hochheim, miasto w Prusach, w regencyi Wiesbadeńskiej, niedaleko Menu, na kolei żelaznej do Frankfurtu nad Menem, na wysokości przeszło 120 metrów nad powierzchnią morza; wyborne wina z winnic, rosnących na stokach okolicznej wyżyny; fabryki wiu musujących; około 3 000 m-ców. W r. 1813 zaszła tu bitwa Au-

w. N.

W N.

W. N.

W. N.

W. N.

od reszty i musiała uciekać przed okrętem angielskim. Flota przybyła do zatoki Bantry; wojsko zostało na okrętach, czekając ua przybycie wodza, wreszcie wyprawa odpłynęła. H., który przybył nareszcie do Irlandyi,- już jej tam nie zastał. Wrócił więc do Brestu i zajął się przygotowaniami do nowej wyprawy, gdy w styczniu 1797 roku mianowano go wodzem naczelnym armii Sambry i Mozy: udał się więc na nową widownię wojny. Miał działać przeciwko Austryi w porozumieniu z Moreau i Bonapartym. W nocy z 17 na 18 kwietnia przeprawił się przez Ren i odniósł zwycięstwo pod Neuwied, ale preliminarya pokoju, podpisane przez Bonapartego w Leoben, wstrzymały go w pochodzie. H. zajął się wtedy znów projektami .wylądowania w Irlandyi; udał się incognito do Hagi, gdzie zapewnił sobie współdziałanie rzeczypospolitej Batawskiej, potem w Paryżu konferował z admirałem Truguetem. Bar-pod pozorem spisku rojalistów, skłonił go do objęcia ministeryum wojny po Schererze (16 lipca 1797). Tymczasem jeden z oddziałów przeznaczonych do wyprawy irlandzkiej zbliżył się, wbrew konstytucyi, do Paryża, co wzbudziło niepokój. Z powodu denuncyacyi Aubry’ego i Pi-chegru, Carnot wezwał H-a przed dyrektoryat, gdzie kazano mu się wytłómaczyć skąd otrzymuje rozkazy. H. spostrzegł, że Barras postawił go w fałszywej pozycyi i podał się do dy-missyi. Dnia 2 września 1797 roku otrzymał H. kommendę naczelną armii Renu i Mozelli. Choroba piersiowa, na którą cierpiał już w młodości, odezwała się teraz z nową siłą, i pomimo starannej opieki H. umarł 19 września w Wetz-larze, gdzie była główna kwatera armii, opłaki-wauy przez podkommendnych, którzy go uwielbiali, i żałowany przez cały naród który w nim widział jednego z najgenialniejszych i najczystszych wodzów rewolucyjnych. Wdowa po nim żyła do roku 1859. Jedyna córka jego, Jenny (* 1796 r. — f 1867 roku), zaślubiła w r. 1814 hrabię de Roys, para Francyi za Ludwika Filipa. W roku 1832 miasto Wersal, w którem H. ujrzał światło dzienne, wystawiło mu pomnik, dłóta Lemaire’a.—Por. H. Martin „Hoche et Bonaparte” (1875); Dutemple „Vie politique et militaire du général Hoche” (1879); A. Duruy „H. et Marceau” (1885).—E. Charavay w „Grande En-cycl.” Lamiraulta.

Hochfeder Kacper (f około 1540 r.), drukarz najprzód w Norymberdze (1491—98), potem w Metzu, gdzie między innemi odbijał także książki przez Polaków pisane, a nakładem Jana Hallera z Krakowa wychodzące. Pierwszą taką książką znaną jest opracowanie średniowiecznej psychologii Jana Versora („Quaestiones librorum de anima”), przez Jana z Głogowa (1501). Następnie przeniósł się H. do Krakowa i tu drukował, już-to nakładem Hallera, już-to własnym (pierwsza „Epistoła Caii Plinii secundi maioris ad Titum Yespasianum imperatorem” 1503), róż-ne książki. Niedługo jednak bawił w Krakowie; między rokiem 1505 a 1509 wrócił H. do Metzu, gdzie jeszcze długo jako drukarz-wydawca pracował. Jego druki krakowskie nie odznaczają się pięknością. Mniejsze czcionki, których w Krakowie używał, są teżsame, któremi drukował w Metzu, wielkie są odmienne.—Por. Bandtkie „Historya drukarń krakowskich” (str. 155, 216— 223); Lelewel „Bibliograficznych ksiąg dwoje” (I, 72); por. także art. Haller w tej Encyklo-

P. Chm.

stryaków z Francuzami.

Hochkirch, wieś w królestwie Saskiem, w Łu-życach Górnych, w okręgu Budyszyńskim. Tutaj w roku 1758 marszałek Daun pobił na głowę Fryderyka Wielkiego, przyczem zginął marszałek pruski Keith.

Hochland (Hogland), wysepka w zatoce Fińskiej, po fińsku Suursaari (wielka wyspa), na południo-zachód od Viborga, o 150 km. na zachód od Kronsztadu, ma 11 km. długości, 3 km. szerokości, 160 m. wysokości; składa się przeważnie z granitu; niegdyś łączyła się z Fiulan-dyą, a i obecnie jest z nią w zimie spojona lodami; na wiosnę płynące lody przynoszą tu z wybrzeży Finlandyi masę głazów, które leżą chaotycznie nagromadzone na wybrzeżu wyspy; tutaj też okręty zaopatrują się w balast, a miasta nadbrzeżne zatoki Fińskiej biorą stąd ma-teryał na bruki. Wyspa posiada trzy latarnie morskie, kościół i około 800 m-ców, zajmujących się rybołówstwem. W 1788 r. zaszła tu bitwa morska, w której Szwedzi zwyciężyli Rossyan.

Hochnarr (Goldberg), grupa górska w Alpach Wschodnich, w Wysokim Tauernie, między grupą Grossglockner na zachodzie i grupą An-kogel na wschodzie. Grupa ta dosięga 3 258 m. wysokości w szczycie H. i oprócz tego posiada szczyty: Schareck 3 130 m., Sonnblick 3 095 m., na którym znajduje się obserwatoryum astronomiczne, i Goldberg 3 066 m., w którym znajdowały się niegdyś kopalnie złota.

Hochspeyer, wieś w Bawaryi, w Palatynacie Reńskim, o 10 km. ua wschód od Kaiserslautern, u źródeł Speyerbachu, lewego dopływu Renu, i na przecięciu kolei żelaznej; fabryka chemiczna, wyrabiająca ocet drzewny; wyroby z drzewa i handel drzewny.

Höchst, miasto w Prusach, w prowiucyi Hessen-Nassau, w regencyi Wiesbadeńskiej, przy uściu Niddy do Menu i na krzyżownicy kolei żelaznych; wielkie fabryki farb, dalej—tabaki,

w- N.

w. N.

lony.

Höchstadt (Hochstädt), miasteczko w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, na lewym brzegu Dunaju; fabryka słodu; około 2 500 m-ców. W r. 1703 Francuzi pod wodzą marszałka Vil-larsa pobili tu Niemców, w 1704—odwrotnie: sprzymierzeni, pod wodzą księcia Eugeniusza i Marlborougha, zwyciężyli armię francusko-ba-warską; Anglicy miejsce zwycięstwa nazywają Blenheim, od sąsiedniej wsi Blindheim.

s. j.

VŸ. N.

W. N.

cygar, wodociągów i t. d. Około 11000 mieszkańców. W r. 1622 Tilly pobił tu księcia Chry-styana Brunświckiego, a w 1795 r. Austryacy Francuzów.

Hochstadt, miasteczko w Czechach, na wyżynie, wznoszącej się z prawej strony nad Iserą (prawy dopływ Elby); przędzalnie lniane.

Höchstadt, miasteczko w Bawaryi, w regen-cyi Górnej Frankonii, nad rzeką Aiscb; planta-cye chmielu i browar; do 2 000 m-ców. W r. 1633 H. był zdobyty przez Szwedów i . spa-

w. N.

w. N.

Hochstetter Ferdynand von, geograf i geolog (* 30 kwietnia 1829 r. w Esslingen—f 18 lipca 1884 r. w Oberdöbling pod Wiedniem). Syn zasłużonego przyrodnika, zwłaszcza botanika, pastora Chrystyana Fryderyka H-a, studyo-wał w Maulbronnie i Tübindze teologię, głównie atoli poświęcił się naukom przyrodniczym i doktoryzował się, napisawszy rozprawę o szpacie wapiennym. Wkrótce potem wziął udział w pracach zakładu geologicznego rządowego w Wiedniu, w 1853—54 r. robił zdjęcia geologiczne w Lesie Czeskim, a w 1855—56 prowadził takież studya w górach Karlsbadzkich i w środkowych bazaltowych górach Królestwa Czeskiego. W r. 1856 został docentem na uniwersytecie wiedeńskim. W 1857 r. przyłączył się do ekspedycyi „Novary” jako geolog, porzucił ją jednak w Nowej Zelandyi i poświęcił się dokładnemu zbadaniu południowej i północnej części tej wyspy. W 1860 r. został mianowany profesorem mineralogii i geologii w instytucie politechnicznym w Wiedniu, a w r. 1867 prezesem Towarzystwa geograficznego tamże. W 1863 zwiedził Szwajcaryę i Włochy; w 1869 Turcyę, w 1872—Rossyę i góry Uralskie. W r. 1876 został intendentem muzeum przyrodniczego dworskiego, a jednocześnie przyjął obowiązki dyrektora gabinetu mineralogicznego i zbiorów autropologiczno - etnograficznych. W roku 1881 porzucił profesurę przy wyższej szkole technicznej i wkrótce potem umarł.—H. ogłosił: „Neuseeland” (Sztutgard 1863); „Geolog.-topographi-scher Atlas von Neuseeland” (do spółki z Peter-mannem; 6 kart, Gota 1863); „Reise der österreichischen Fregatte «Novara» um die Erde” (część geologiczna; 3 tomy, Wiedeń 1864—66); „Reise durch Rumelien” (pomieszczona w „Mitteilungen d. geographischen Gesell, zu Wien”, 1870— 71); „Die geologischen Verhältnisse des östl.

Teils der europ. Türkei” (z mapami geologicz-nemi; w „Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt”, 1871—72); „Ueber den Ural” (Berlin 1873); „Asien, seine Zukunft, Bahnen nnd Kohlenschätze” (Wiedeń 1876). Jednocześnie wydawał nader rozpowszechnione podręczniki mineralogii i geologii: „Geolog. Bilder der Vorwelt und der Jetztwelt” (Esslingen 1873); „Die Erde” (Praga 1875) i t. d. Do spółki z Hahnem i Pokornym wydał H. „Allgemeine Erdkunde” (wyd. 4-e Praga 1886). Ostatnie lata naukowej działalności poświęcił studyom nad etnografią i archeologią. Nauce tej oddał się od czasu, gdy został zwierzchnikiem kommissyi archeologicznej przy cesarskiej akademii nauk. Uważamy za właściwe tu dodać, że H. nietylko w geologii stratygraficznej i opisowej zaznaczył dodatnio swą działalność. Podróż, odbyta na „Novarze”, wiele niezwykłych zjawisk, obserwowanych w tym czasie, zwróciły twórczy jego umysł na drogę samodzielnego ich badania; geologia dynamiczna zawdzięcza mu też niemało. Uczony ten badał zwłaszcza tworzenie się raf koralowych, wybuchy wulkanów na wyspie Nowej Ze-landyi, tudzież skrzętnie notował zjawiska, towarzyszące gejzerom, t. j. źródłom gorącym.

Hochvogel, najwyższa góra w Alpach Wapiennych Algauerskich, między Illerem i Lechem; jest to piramida dolomitowa, na 2 594 m. wysoka. Ze szczytu jej roztacza się wspaniały widok na Alpy od Wysokiego Tauernu (Gross Venediger) do Alp Glarneńskich (szczytu Tödi).

Hochwald, 1) góry porfirowe na Szląsku Dolnym, na obszarze waldenburskich pokładów węglowych, wznoszące się do 840 m.—2) grzbiet górski wyżyny Hunsrück, należącej do wyżyny łupkowej Reńskiej, w pruskiej prowincyi Reńskiej.—3) góra stożkowa, fonolitowa, wznosząca się na 784 m. zpośród piaskowcowych gór Łużyckich, o 8 km. na południo-zachód od Zittau; piękny widok ku stronie czeskiej.—4) falisty i bezleśny pomimo swej nazwy grzbiet na przeszło 900 m. wysoki, łączący Tatry z górami Liptowskiemi (Niżneini Tatrami) i stanowiący dział wodny między Wagiem i Popradem, czyli między morzem Czarnem i Baltyckiem, będący więc częścią wielkiego europejskiego działu wodnego.

Höcker Paweł, współczesny malarz niemiecki (* i 1 sierpnia 1854 w Oberlangenau, w hrabstwie Kłodzkiem). Wychowaniec akademii monachijskiej, H. kształcił się pod kierunkiem W. Dieza, zwiedził następnie Paryż i Hollandyę (1882), po-czem poświęcił się wyłącznie niemal malarstwu rodzajowemu. H. należy do szeregu tych artystów, dla których malarstwo szkoły hollender-skiej stało się pierwowzorem, i którzy oczami mistrzów hollenderskich najchętniej patrzą na naturę, a właściwiej od nich uczą się obserwowania przyrody. Już podczas studyów akade-

mickich H. najbardziej zachwycał się obrazami pod górą Grodziskiem. Obfituje w raki. Wzdłuż Hollendrów, które widział w Piuakotece mona- tej rzeki prowadzi droga do Węgier, chijskiej, upodobanie to nabrało większej jeszcze siły po zwiedzeniu przez artystę Hollandyi.

W. N.

Ho Cz’uo (* 1660—f 1722), rodem z Kiang-su, znany pisarz - krytyk. Wydał Historyę dy-nastyi Han, i Historyę trzech Królestw.

Hodakowa Arnoldyna, malarka morawska (* 1822); odznaczała się głównie w malowaniu kwiatów, w czem doszła do wysokiego stopnia doskonałości, odtwarzając je nietylko z łudzą-cem podobieństwem do natury, ale także nadając im układ poetyczny, pełen wdzięku i głębszej myśli. Prócz tego wykonała wiele obrazów, przedstawiających rozmaite owoce i ptactwo, malowniczo na stołach marmurowych rozłożone.    *

s. Pł.

Jego obrazy nadesłane na wystawę międzynarodową w Monachium w r. 1883 mają za temat przeważnie sceny hollenderskie i odznaczają się dobrą charakterystyką typów oraz wyrobioną już techniką, zwłaszcza w zakresie kolorystyki, spe-cyalnie zaś w przedstawianiu sumiennie wystu-dyowanych efektów światłocienia. Lata 1884 —

1888 H. spędził w Berlinie, gdzie malował na-przemian portrety dziecinne, sceny rodzajowe z Hollandyi (jak np. Wspomnienia Zelandyi,

Hodann Karol Juliusz (* we Wrocławiu d. 13 czerwca r. 1816—f tamże d. 21 stycznia r. 1880), chirurg. Wykształcenie zawodowe o-trzymał w mieście rodzinnem i tam też w r. 1842 osiągnął dyplom chirurga klasy I (Wundarzt). W roku 1846 został chirurgiem wrocławskiego szpitala Wszystkich Świętych i stanowisko to zajmował do śmierci, ceniony jako człowiek zacny i jako biegły wykonawca swej sztuki. W roku 1856 wydział lekarski w Greifswaldzie mianował go doktorem honorowym; w r. 1864 H. został, uie opuszczając posady szpitalnej, nadto chirurgiem okręgu miejskiego wrocławskiego (Kreis-wundarzt). W latach 1866 i 1870/1 odznaczył się w szpitalach wojskowych, urządzonych dla rannych we Wrocławiu. Prace swe, dość liczne, po największej części zwykł był ogłaszać w „Verhandlungen der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur”, należąc do najruchliwszych członków tego towarzystwa; z prac tych wymienimy tylko najważniejszą, p. n. „Der Harn-säure-Infaret in den Nieren neugeborener Kinder in seiner physiologischen, pathologischen und forensischen Bedeutung” (1855). W r. 1867 wynalazł sposób uwidoczniania plastycznego śladów zbrodniarzy i opisał go w „Archiv für preuss. Strafrecht”. W chwilach wolnych zajmował się też poezyą, szczególnie humorystyczną, jak o tern świadczy krotochwila „Der Traum des Medici-ners”, odegrana w r. 1872 podczas zjazdu lekarzy i przyrodników we Wrocławiu.

Hodegeta (grec, ó07]YYnję:=przewodnik, w znaczeniu przenośnein ten, kto w studyach naukowych drogę odpowiednią wskazuje. Hodege-tyka albo Hod egez e=nauka o sposobach metodycznego odbywania tych studyów. W r. 1822 Józef Jeżowski wykładał tę naukę w uniwersytecie wileńskim.

s. s.

Dziewczynka z kotem, O zmroku, Przy kominku), oraz epizody z życia na pokładzie okrętów niemieckich (Czyszczenie broni na pokładzie okrętu cesarskiego Deutschland, Próba strzelania z pancernika niemieckiego). W r. 1888 H. osiadł napowrót w Monachium, gdzie uprawia odtąd przeważnie nowy kierunek w technice malarskiej, dążący do uchwycenia farbami prawdziwego efektu światła słonecznego oraz skłania się do nowoczesnej szkoły mistyków. Do tej kategoryi obrazów jego należą: Zakonnica w alei cienistej, Zwiastowanie Matce Boskiej, liczne portrety i wnętrza mieszkań.

Hockerland (Oggerlandya), jedna z dwunastu prowincyj, na które Prusy pod panowaniem Krzyżaków podzielone były. Dusburg i inni dawni historycy zwykle okolicę tę Poge-zanią nazywają. Podług Hartknocha nazwa

H. później dopiero, za czasów krzyżackich, wprowadzona przez Niemców, którzy tę część Prus Hochrichtes Land, tj. kraj nierówny, nazywali, a to dla górzystości tamecznej ziemi. Ho-ckerlandyę oddzielała od Natangii rzeka Pasarga, a od Pomeranii—rzeki Melsunk i Drausen. Miasta w niej były: Elbląg, Brandeburg, Frauenburg,

Tolkemit, Mühlhausen i zamek Szarpów (Gwag-nin). Traktatem z r. 1466 prowincya ta do Polski przyłączoną została. Ob. Pogezania.

Ho-czeu, t. j. „góra ognista”, wygasły wulkan na południowym stoku Thian szanu, nieda-

leko oazy Turfan.

w. N.

Dr j. p.

K.

Hodeida, miasto w Arabii, w prowiucyi Ye-men, nad morzem Czerwonem, port Sany (ob.), wywozi kawę i bawełnę; 25 000 m-ców. w-N-Hodell Franciszek Oskar Leonard, popularny dramatürg szwedzki (* 1840 w Sztokholmie—f 1890 w Lemshadze pod Sztokholmem). Był naprzód farmaceutą, potem, od 1860-70, akto-

w. N.

Hoczewka, rzeka górska w Galicyi; wypływa z Karpat Lesistych, płynie śród wązkiej górskiej doliny, której zbocza pokrywają lasy jodłowe; przepływa pod Baligrodem, i dalej, płynąc już szerszą doliną, wpada z lewej strony do Sanu

Hoczew (Hoczów), wieś w Galicyi, w powiecie Lisieckim, nad rzeką Choczewką, w pobliżu jej uścia do Sanu; posiada dwa kościoły, rzymsko-katolicki i grecko-katolicki. Pierwszy został ufundowany w r. 1510 przez Mikołaja Bała, ale w 1562 Maciej i jego brat Stanisław Bal, podkomorzy sanocki, zajęli grunta plebańskie i zamienili kościół na zbór protestancki; dopiero w r. 1629 kościół został zwrócony katolikom.

str. 855).

nal” (1886, T. I str. 447).

Hodgson Józef (*w r. 1788 w Penrith [Cumberland] — f w Londynie d. 7 lutego roku 1869), chirurg znakomity. Do szkół uczęszczał w Birminghamie, następnie w Londynie uczył się sztuki lekarskiej, kształcąc się głównie na chirurga w szpitalu św. Bartłomieja; w czasie tym na utrzymanie swe ciężko zarabiać musiał dawaniem lekcyj oraz pisywaniem dla dzienników. W r. 1811 praca jego „Essay on diseases of the arteries and veins” na konkursie

rem; w 1870 objął redakcyę pisma humorystycz. „Söndagsnisse”, a w r. 1881 sam stał się jego właścicielem.—Najpopularniejsze z jego komedyj są: „Anderson, Petterson och Lumdstróm” (1886); „En Sondag in det grona” (1861); „Bort met ständen” (1864, polityczna); „Fabriksfiickau”; „Familien Trögelin”; „Herr Larson Pariserhärd”: „Hamrer Petterssous nyärsvisiter”; i „Syfröknar-na” (w wydaniu zbiorowem 1868 r.); „Teater-lif” (1869) i „Tre pas skor” (1851). Prócz tego wydał zbiór wierszy okolicznościowych p. t. „Visor och kupletter” (2 zeszyty, ilustrowane przez Wahlboma, 1873).    *

Hodge Hugh Lenox (* d. 27 czerwca r. 1796 w Filadelfii — f tamże 23 lutego r. 1873), znany i zasłużony ginekolog amerykański. Wykształcenie lekarskie otrzymał w filadelfijskiej Pensyl-vanian University i w r. 1817 dyplom doktorski osiągnął. Osiadłszy w mieście rodzinnem zajął się wykonawstwem lekarskiem, uprawiając szczególnie położnictwo i leczenie chorób płci niewieściej. W latach 1826 i 1827 był współwy-dawcą pisma „North American Med. and Surg. Journal” i ogłosił w nim szereg prac drobniejszych treści różnej. W r. 1835 został w Filadelfii profesorem położnictwa i chorób niewieścich; stanowisko to zajmował chlubnie do roku 1863, w którym ustąpił, jako emeryt. Z prac jego większych najważniejsze są: „On diseases peculiar to women, including displacemeuts of the uterns” (Filadelfia 1860) i „The principles and practice of obstetrics” (tamże 1864), w obu pomieścił to wszystko, czego wieloletnie, a bardzo bogate, doświadczenie nauczyło go.— Syn jego, także imieniem Hugh Lenox (* w Filadelfii d. 30 lipca r. 1836—f tamże w roku 1881), był również lekarzem i zajmował się chirurgią oraz anatomią.—Por. Biograph. Lexikon d. hervorragenden Aerzte” (tom III str. 228 i tom VI

Dr j. p.

Hodgkin Tomasz (* w Tottingham d. 16 stycznia r. 1798—f w Jaffie d. 5 kwietnia roku 1866), lekarz, filozof i filantrop. Wykształcił się w Edynburgu, gdzie w r. 1823, obroniwszy rozprawę „De absorbendi functione”, dyplom doktorski otrzymał. Osiadłszy w Londynie, gdzie zajął się wykonawstwem lekarskiem, w r. 1825 został członkiem towarzystwa Royal College of Physicians, jako też docentem anatomii patologicznej i konserwatorem zbiorów anatomicznych w Guy’s Hospital. Na stanowisku tem zasłużył się, porządkując powierzone pieczy swej zbiory i opisując je w „Catalogue of the préparations in the anatomical muséum of Guy’s Hospital etc.” (Londyn 1829). W szpitalu wymienionym założył też klinikę i nauczał w niej do roku 1837, w którym przeszedł do szpitala św. Tomasza, gdzie otrzymał posadę kuratora zbiorów muzealuych i profesora lecznictwa praktycznego. Jako lekarz cieszył się wziętością i powodzeniem niemałem; pomimo to pracował wie-le naukowo, jako członek licznych towarzystw uczonych; należał też lat wiele do senatu uniwersytetu londyńskiego.—Zaniechawszy zupełnie wykonawstwa lekarskiego, w ostatnich latach życia zajmował się już wyłącznie prawie filozofią, filantropią i antropologią, przyczynił się też znacznie do założenia towarzystwa etnologicznego w Londynie. H. był przyjacielem M. M o n-tefiorego (ob.) i jako lekarz towarzyszył mu niejednokrotnie w podróżach na Wschód; podczas podróży takiej w r. 1866 zachorował w Jaf-fie na biegunkę krwawą i zmarł; Montefiore uczcił go pomnikiem w tern mieście. H. należał w swym czasie do liczby najuczeńszych lekarzów angielskich; obok nauk lekarskich, które znał wybornie, z zamiłowaniem zajmował się nadto filozofią, filologią, geologią, zoologią, antropologią i dziejami lecznictwa. Pozostawił mnóstwo prac większych i mniejszych, napisanych przeważnie dobrze; tu wymieniamy tylko dzieło jego najważniejsze: „Lectures on the morbid anatomy of the serous and mucous membranes” (Londyn i Paryż 1836 i 1837, 2 tomy; przekład niemiecki, F. G. Behrenda i Le vin a, Lipsk 1843 i 1844). Po śmierci H-a S. W ilks wydał część prac po nim pozostałych p. n. „An account of some unpublished papers of the late Dr Hodgkin” (w „Guy’s Hospital Reports” 1878, ser. 3, tom XXIII str. 53 i nast.). — Por. „The Lancet” (1866, T. I str. 445) i „British Med. Jour-

Dr J. P.

otrzymała nagrodę; rozszerzoną znacznie i pogłębioną wydał później p. n. „Treatise on the diseases of the arteries und veins” (Londyn 1815, wyd. 2-e tamże 1822; przekłady: niem., Koberweina, Hannower 1817, franc. Bresche ta, Paryż 1819, włoski, C ai mi ego, Me-dyolan 1823). Był to w swoim czasie najlepszy podręcznik o chorobach naczyń krwionośnych. Jako dopełnienie do niego wydał H. atlas p. n. „Engravings intended to illustrate cases of the diseases of the arteries etc.” (Londyn 1815, in fol.). Wstąpiwszy w r. 1811 do służby wojskowej, został H. chirurgiem młodszym {Assistant Surgeon) w York Hospital (Chelsea), potem czas pewien zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Cheapside. W r. 1818 przeniósł się do Birminghamu i został tam chirurgiem ordynującym w szpitalu głównym (General Hospital and Eije Inßrmary). Stanowisko to zajmował lat 30, wy-konywając lecznictwo także na mieście. Zapro-

zef).

sou” (Londyn 1881).

Hodgson John-Evan, współczesny malarz angielski (* 1 marca 1831 w Londynie), wycho-waniec akademii królewskiej. Uprawiał z początku malarstwo rodzajowe, następnie historyczne, a po odbytej podróży do Afryki (1868) umiłował przedewszystkiem tematy arabskie. Na wystawie paryskiej z 1878 r. znane były powszechnie dwa jego obrazy: Płatnerz i Nowoczesny Akteon.

szenia na objęcie miejsca chirurga w londyńskim Middlesex Hospital nie przyjął; tak samo odmówił w r. 1840 przyjęcia katedry chirurgicznej po W. Fergussonie (ob.) w Edynburgu. Zaniewidziawszy na jedno oko, opuścił Birmingham w r. 1848 i osiadł w Londynie, gdzie już wcale nie trudnił się wykonawstwem lekarskiem, lecz wyłącznie zajmował się naukowo, jako członek różnych towarzystw uczonych, stołecznych; od r. 1823 był też członkiem korrespondentem Towarzystwa lek. wileńskiego.—H. należał do rzędu najwybitniejszych chirurgów swego czasu, ale, zajęty przeważnie wykonawstwem, pisywał niewiele: tylko dzieło już wyżej wymienione zjednało mu sławę europejską.— Por. „The Lancet”

r. 1869 (T. I str. 243); „British Med. Journal” (1869, T. I str. 154) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej” (Warszawa 1889, str. 795, gdzie jednak imię podano mylnie Wilhelm zamiast Jó-

Dr j. p.

Hodgson Brian-Houghton, orjentalista, dyplomata i publicysta aDgielski (* w końcu wieku XVIII). W r. 1818 wstąpił do służby cywilnej w Bengalu, w 1820 był posłany do Katmandu, stolicy Nepalu, jako towarzysz rezydenta angielskiego, i tu przebywał do roku 1843, w którym wyszedł ze służby. Po pięciu latach wrócił znowu do Indji i jako ozłowiek prywatny mieszkał w Dardżylingu przez lat 9; poczym wrócił do Europy, osiadł w południowej Francji, gdzie żył w odosobnieniu do późnej starości. Przez czas dwudziestu przeszło lat pobytu swojego w stolicy Nepalu, poznał dokładnie język, przyrodę, stosunki etnograficzne i gieograficzne tej krainy himalajskiej. W tym także schronisku buddyzmu indyjskiego odkrył nieznane zabytki sanskryckie literatury buddyjskiej, które następnie za pomocą kopji, na miejscu wykonanych, rozpowszechnił w świecie uczonym europejskim i indyjskim, rozsyłając je do towarzystw azjatyckich w Kalkucie i innych miastach Bengalu, w Londynie, w Paryżu, do bibljoteki Bod-lejańskiej w Oksfordzie, do Instytutu francuskiego i do Burnoufa. Tym sposobem H. stworzył sanskryckie studja buddystyczne. Jego też liczne rozprawy, drukowane w różnych czasopismach naukowych położyły podstawę i ustaliły na długo nasze wiadomości z zakresu etnografji, gieografji, lingwistyki, fauny i flory Nepalu. Rozdawnictwem zaś cennych swych zbiorów, kraju tego dotyczących, wzbogacił różne muzea. W przedmiocie badań buddyzmu wydał dwa znakomite dzieła: „l’Introduction à l'histoire du Bouddhisme indien” i „Lotus de la Bonne Loi”. Rajendra Lal Mitra podał bibljografję artykułów i rozpraw H-a w przedmowie do dzieła: „The Sanskrit Buddhist Literaturę of Nepal” (Kalkuta 1882). Wybór tych prac wydano pod nagłówkiem „Essays on the languages, literaturę and religion of Nepal and Tibet” (Londyn 1874).

W. Hunter ogłosił katalog darów, jakie H. poczynił z rzadkich i cennych swych rękopisów; tytuł jego: „Catalogue of sanscrit manuscripts collected in Nepal and presented to various li-braries and learned societies by B. H. Hodg-

A. A. K.

s. s.

Hodgson Schadworth Henryk, znakomity spółczesny filozof angielski (* 1864), jeden z najwybitniejszych krzewicieli t. z w. idealizmu krytycznego (ob.) w Anglii, t. j. szkoły filozoficznej, usiłującej konsekwentnie rozwijać i uzupełniać doktrynę filozoficzną Kanta (ob.). Za właściwą metodę filozofii uważa H. metodę „świadomości refleksyjnej”, która polega na analizie podmiotowej danych nam w rzeczywistości zjawisk świadomości. W rzeczywistości jednak szkoła angielska idealizmu krytycznego daleko odbiega od Kanta, gdyż za właściwą dyscyplinę filozoficzną uważa, nie teoryę poznania, lecz metafizykę, która poucza o zasadach bytu. Teorya poznania jest, podług tej szkoły, wynikiem nie-prawowitego rozdziału pomiędzy rzeczywistością a jej poznaniem. Świadomość pierwotna stanowi szereg nie odniesionych jeszcze przez podmiot ani do przedmiotu, ani do siebie samego czuć i wyobrażeń, uczuć i myśli. Dalszym stopniem rozwoju świadomości jest uznanie pewnej części tych swoich stanów za „rzeczy”. Od tej chwili rozpoczyna się „refleksya”. Trzecim stopniem jest wyraźne odróżnienie „rzeczy” od stanów świadomości. Na tym stopniu odróżnia H.: metodę przyrodniczą, która traktuje „rzeczy” niezależnie od stanów świadomości, i filozoficzną, której zadaniem jest sprowadzenie znaczenia wszystkich pojęć do świadomości. W tern znaczeniu rozumie H. znaną zasadę: „Esse est per-cipi” (istnieć—znaczy być postrzeganym). Z tego stanowiska, podług H-a, jest przyjęcie rzeczy w sobie, niezależnych od świadomości, sprzecznością wewnętrzną (contradictio in adjecto). Dla nauk przyrodniczych ma pojęcie rzeczy w sobie wartość metodyczną, dla filozofii—żadnej. Kanta krytykuje H. dość stanowczo i na miejsce jego wywodu warunków transscendentalnych świadomości stawi badanie zjawisk pierwotnych świadomości, na której-to drodze, zamiast kantow-skich form apriorycznych, znajduje tak zwane przez siebie elementy niepodzielne świadomości. Te elementy niepodzielne są zarazem od świadomości nieoddzielne. Punkty widzenia, z których dana egzystencya może być rozważaną, odróżniać należy od pierwiastków, które tę egzystencyę

18

Kncyk\. powie. Ilmtr Zeic. 2*7. T. XXIX

Mns.

J. K.

Hodi J. T. (pseud.), ob. Tokarzewicz Jó

cław.

W. N.

Węgrów.

w. N.

graficzny”).

Hodów, wieś we wschodniej Galicyi, w powiecie Złoczowskim, o 5 km. na wschód od Pomorzan. Wieś ta pamiętna jest w dziejach męstwem garstki Polaków w liczbie 600, otoczonej tutaj przez tłumy Tatarów w 1694 r.: wezwani do poddania się, Polacy odpowiedzieli: „my czekamy śmierci”—i po sześciogodzinnej walce odparli Tatarów; których 4 000 zostało na placu, wszyscy zaś z naszego oddziału byli okryci ranami, a wódz Zachorowski zmarł wskutek ran odniesionych. O boju tym świadczą liczne mogiły w pobliżu wsi, w samej zaś wsi, na stromern wzgórzu, wśród włościańskiego ogrodu, wznosi się pomnik kamienny w kształcie piramidy z żelaznym krzyżem na szczycie, postawiony przez Jana Sobieskiego. („Słownik geograficzny”).

Hoduciszki, wieś w powiecie Swięciańskim, nad rzeką Komajką (dopływ Birwiły, która wpada do Miadziołki, dopływu Dzisny), leży o 28 wiorst na wschód od Swięcian, a o 112 wiorst od Wilna; niegdyś własność Kiszków, z których

Stanisław, biskup wileński, ufundował tu koś-

W. N.

stanowią. Podmiot i przedmiot nie są róźnemi elementami, ani tern mniej różnemi egzystencya-mi, tylko rezultatami różnych punktów widzenia, z których jedna i taż sama egzystencya jest u-ważana. Natomiast, czas, przestrzeń i czucia są elementami. Powyższe zasady tworzą; podług H-a, treść filozofii analitycznej. Oprócz niej istnieje jeszcze filozofia konstrukcyjna, której przedmiotem jest nieoddzielny od świata widzialnego świat niewidzialny. Główniejsze dzieła H-a: „Time and space” (Londyn 1865); „Kants analytic and synthetic judgements” („Mind”, t. II, r. 1877); „The philosophy of reflection” (2 t., Londyn

1878); „On causation” („Mind”, t. V, r. 1880); „On free will” („Mind”, t. VI, r. 1881); „The metaphysical method in philosophy” („Mind”, t. X, r. 1885); „Philosophy and expérience” (Londyn 1885); „Reorganisation of philosophy” (tamże

1886) ; „Unseen world” (tamże 1887); „Subject and object in psychology” („Mind”, t. XII, r.

1887) ; „Free will: an analysis” („Mind”, t. XIV,

r. 1889); „What is logie” (Proc. of Royal Soc., 1889); „The laws of association” (t-że 1889); „Matter” (t-że 1891); „Mind” (t-że 1892); „The conception of infinity” (t-że 1893).

Hödhr (albo Ho dur), ślepy brat Baldra, powodujący śmierć jego (ob. Baldur). U Sakso-na Gram. H. występuje jako ' H oth erus, syn króla szwedzkiego, i walczy z bratem Balderem o piękną Nannę norweską.—P o r. Grimm „Deutsche Mythologie” (204, 783); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1063, 1064, 1100, 1117.

zef.

Hodietina Wacław (z), ob. Hajek Wa

Hodister Artur, podróżnik pochodzenia belgijskiego (* 1847—f 1892 w Afryce), odbywszy liczne podróże po Australii, Indyach i Filipinach, wstąpił do służby państwa Kongo, gdzie rozwinął energiczną działalność. W 1891 r. przedsięwziął podróż na górną część rzeki Kongo, gdzie miał założyć stacyę handlową, lecz w Riba-Riba został zabity wraz z sześciu białymi towarzyszami przez zbuntowanych Arabów.

Hódmezo - Vâsârhely, miasto na Węgrzech, w komitacie Szongradzkim, niedaleko Cissy, na kolei żelaznej do Szegedynu; miasto przemysłowe i handlowe, jarmarki na bydło i konie; posiada dwie studnie artezyjskie; 56 000 m-ców,

w. N.

Hodometr (z grec.), przyrząd do mierzenia drogi, przebytej wozem albo pieszo.

Hodonin (Göding), miasto w Morawii, na prawym brzegu Morawy (March), która tu tworzy granicę z Węgrami, na kolei z Krakowa do Wiednia; wielka fabryka tytoniu; w pobliżu kopalnia węgla kamiennego; w 1890 r. 8482 mców, w tem 4 266 Czechów, 3 268 Niemców.

Hodowice albo Ho do wic a, wieś we wschodniej Galicyi, w powiecie Lwowskim, w pagórkowatej okolicy, o 12 km. na południo-zachód od Lwowa, o 6 km. na północo-zachód od stacyi pocztowej w Nawaryi, a o 3 km. na północo-wschód od stacyi kolei Glinna, nad potokiem Szczerkiem, tworzącym tu mały stawek (potok ten płynie dalej ku południu przez krainę gipsową i uchodzi do Dniestru). Do obrazu Matki Boskiej w tutejszym kościele odbywają się pobożne pielgrzymki („Słownik geo-

w. N.

W. N.

ciół. („Słown. geogr.”).

Hodża Michał Miłosław, kaznodzieja ewangielicki i pisarz słowacki (* 1811 w Rak-czy, w zupie Turczańskiej —f 1870 w Cieszynie). Nauki początkowe pobierał u starego Buriana, który był nauczycielem Kollara; to też idee piewcy Córy sławy wcześnie się w jego sercu przyjęły. Na studyach teologicznych w Preszburgu już należał do grona najżarliwszych literatów czesko-słowackich, a w mowie swej, wypowiedzianej d. 23 września r. 1833 na pierwszem posiedzeniu Towarzystwa Słowackiego, gorąco głosił naukę Kollarowską o wzajemności, głównie pomiędzy Czechami i Słowakami (drukowana w „Plodech sboru ucencû reci ceskoslovanske preśporskeho” w Preszburgu r. 1836). Również w gloryfikacyi lirycznej „Öe-skoslovenske reći” (w temże czasopiśmie) i w obrazie epickim z dziejów Słowaków północnych p. t. „Mec krivdy”, naśladował najwierniej Córę sławy.—Ukończywszy w r. 1837 studya teologiczne w Wiedniu, H. zaraz potem został wybrany na pierwszego kaznodzieję zboru liptowskiego św. Mikołaja. Tam pracował i cierpiał aż do śmierci; cierpiał skutkiem zawiści podwładnych mu starszych kolegów, skutkiem

Ks. A. K. D.

s. s.

intryg i waśni stronnictw miejscowych, najbardziej zaś z powodu uporczywej madiaryzacyi, z którą walczył wszelkiemi sposobami. W r. 1848—49 rozpoczął agitacyę patryotyczną: przemawiał na zgromadzeniach ludowych, z Hurba-nem i Szturem formował drużyny ochotnicze na pomoc wojsku cesarskiemu w walce z Węgrami, a podczas największego terroryzmu w porę uchylił się do Pragi. Po stłumieniu powstania, powrócił do św. Mikołaja, ale tam spotkało go nowe prześladowanie ze strony tak zwanych ma-di aronów, którzy agitowali za połączeniem luteranów słowackich z kalwinistami węgierskimi, coby się lównało wynarodowieniu; H. więc, korzystając z patentu cesarskiego z r. 1859, powracającego Kościołowi ewangieückiemu na Węgrzech dawny samorząd, bronił żarliwie języka narodowego, jako liturgicznego, i w tym celu po-zaprowadzał w liturgii pewne innowacye, które właściwie były tylko powrotem do starych obrzędów jednoty braterskiej. Za to powstały przeciw niemu naprzód wszystkie żywioły rene-gackie w sądach kościelnych, a potem władze cywilne i wojskowe, i skończyło się na tern, że w r. 1867 został pozbawiony swego urzędu, opuścił kraj ojczysty i zamieszkał w Cieszynie. Zasługi jego w sprawie narodowej były ogromne; w piątem dziesięcioleciu w. XIX w jego domu się odbywały wszelkie narady patryotyczne; on założył i od r. 1844—47 prowadził towarzystwo literackie „Tatrin”; r. 1845 powołał do życia Towarzystwo wstrzemięźliwości; w tymże roku wespół z innymi patryotami doprowadził do skutku założenie pierwszego dziennika politycznego, który potem wydawał Ludewit Sztur. Później d. 28 marca 1848 r. na wolnem zgromadzeniu Żupy Liptowskiej on-to sformułował pamiętne „Żiadosti näroda slovenskeho”, podstawę słynnego Memorandum słowackiego z r. 1861. Zasady naukowé dzisiejszego literackiego języka słowackiego wyłożył w pracach swoich: „Epigenes slovenicus. Liber primus. Tentamen orthogra-phiae slovenicae” (w Lewoczy 1847) i „Vëtin o slovencinë” (1848). W książce swej „Dobruo slovo Slovakom, sucim na slovo” (Lewocza) postawił przed oczy spółziomkom smutny stan ich ojczyzny, słusznie go przypisując niedostatecznemu wykształceniu i bezmyślnemu popędowi do wynarodowienia się; cudzoziemcom zaś wyjaśnił opłakane położenie Słowaków w znakomitej broszurze „Der Slovak” (Praga 1848).—W późniejszych latach H. jako poeta już nie występował publicznie, ale wierszować nie przestawał, o czem świadczą znane tylko z wyjątków: obszerny utwór liryczny „Vieroslavian”, oraz poemat bohaterski „Matora” w rodzaju kollarow-skim.—Jar. Vlcek w Encyklopedyi Otty. * Hoë von Hoënegg Maciej, zelotyczny teolog luterański (* w Wiedniu około r. 1580— f w Dreźnie 1645). Szlachetnie urodzony, umiał to wyzyskać na każdym kroku swego życia. Po

odbyciu studyów w Wittenberdze, zdołał tak pozyskać względy elektora Chrystyana II, że tenże w r. 1602 mianował go trzecim nadwornym kaznodzieją w Dreźnie, obdarzając go często hojnemi zapomogami pieniężnemi. Zniewolony poruczyć mu w 1604 superintendenturę w Plauen, obdarował go hojnym, jak na ówczesne czasy, darem: 3 tysiącami guldenów. W r. 1611 H. powołany został na dyrektora stanów ewangie-lickich w Czechach, a w dwa lata później elektor saski, Jan Jerzy I, powołał go na pierwszego kaznodzieję nadwornego do Drezna, gdzie

H. działał do śmierci. Był on nietylko nieprzejednanym luteraninem, ale zawziętym przeciwnikiem tak Kościoła ieformowanego jak rzymskokatolickiego. Przyjęcie ze strony elektora brandenburskiego, Jana Zygmunta, wyznania helwec-kiego (1613), ofiarowanie korony czeskiej reformowanemu elektorowi Palatynatu, Fryderykowi V (1619), wogóle przewaga wyznania helwec-kiego w Cesarstwie Rzymskiem—jeszcze bardziej roznamiętniała dumnego szlachcica na duchow-nem jego stanowisku. Nienawiść do Kościoła Rzymskiego objawiła się w czasie Trzydziestoletniej wojny w interesownej przyjaźni. Pomawiają H., że nie korzystnie użył swego wpływu na elektora saskiego Jana Jerzego I, wchodząc w stosunki z cesarzem i jezuitami, i że skłonił elektora do podpisania uiezaszczytnego dla Ewangielików pokoju. Z literackich prac

H. wymieniamy: „Triumphus calvinisticus” (1614); „Prodromus” (1618); „Evangelisches Handbüchlein wider das Papstthum”. Przez 30 lat pracował nad Kommeutarzem do Apokalipsy (1610 — 40, 2 tomy). Żywot i działalność H-a opisał

F. A. G. Tholuck „Lebenszeugen der lutherischen Kirche vor und während der Zeit des dreissigjährigen Krieges” (1861).

Hoechener, ob. Hohenheim W. B. v. i Paracelsus.

Hoechle Jan Baptysta, malarz szwajcarski (* 1754 w Klingenau, w kantonie Aargau — f 1831 w Wiedniu). Kształcił się pod kierunkiem Hartmanna w Augsburgu i Doernera w Monachium. Jako malarz nadworny bawarski, a później austryacki, tworzył na zamówienia mnóstwo portretów, obrazów rodzajowych i kopiował mistrzów niderlandzkich; najważniejszy jednak jego repertuar artystyczny stanowią obrazy historyczne, a z nich wybitniejsze są: Spotkanie cesarza z elektorem, Zaślubiny Franciszka II z księżniczką d’Este, oraz Berthier ubiegający się o rękę ks. Mar} i Ludwiki.

Hoecke van den, uzdolniona rodzina malarzy flamandzkich. Protoplastą ich był Gaspar van den H. (* w Antwerpii — f po r. 1635), który w 1603 został mistrzem wyzwolonym św. Łukasza. Pracował przy ozdabianiu opactwa Sant Wyn-nock.— Jan van den H. (* 1598 w Antwerpii— f 1651 tamże). Syn i uczeń poprzedzającego,

le sztuki.

272).

Hoefer Wolfgang (* w r. 1614 we Frei-singu [Bawarya górna]—f w Wiedniu około r. 1681) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Ingolstadzie, gdzie ojciec jego był profesorem lecznictwa, i tam po zwiedzeniu znaczniejszych uniwersytetów włoskich i francuskich w r. 1653 dyplom doktorski otrzymał. Następnie z powodzeniem zajmował się wykonawstwem le-karskiem w Straubingu (Bawarya), Linzu i Raa-bie na Węgrzech; nakoniec powołano go do Wiednia, gdzie życia dokonał, jako ces. kr. radz-ca nadworny. H. pierwszy z lekarzy opisał karłactwo (Cretinismus) w jedynem, znanem dziele swem „Herculis medici, sive locorum communium medicorum tornus primus” (Wiedeń 1657, wyd. 2-e tamże 1664, 3-e Norymberga 1666, 4-e tamże 1675).— Por. „Biographie médicale” (T. V str. 235); H. Haesera „Lehrb. d. Gesell, d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 416) i Dareinberga „Histoire des sciences méd.”

Dr J. p.

a także Rubensa, uprawiał malarstwo pejzażowe i portretowe. Bawił czas jakiś we Włoszech, studyując głównie w Rzymie, następnie udał się do Niemiec, gdzie pracował dla cesarza i elektorów. Do Antwerpii powrócił dopiero razem z dworem arcyksięcia-regenta Leopolda Wilhelma (1647), u którego stale wówczas pracował. Portret tego księcia, na koniu, w zbroi, pędzla H-a, znajduje się w Wiedniu. Prace H-a są bardzo rzadkie. Jego Chrystus na krzyżu w kościele Zbawiciela w Bruges odznacza się siłą wyrazu; muzeum antwerpskie posiada jego Św. Franciszka z Assyżu w adoracyi przed Dzieciątkiem Jezus: inne, nieliczne, obrazy znajdują się po kościołach belgijskich i w Wiedniu, który, oprócz dwóch portretów arcyksięcia Leopolda Wilhelma, posiada kilka obrazów alegorycznych tego artysty.— Robert van den H. (* 1622 w Antwerpii—f po r. 1695), brat poprzedzającego, a syn i uczeń zarazem Gaspara. Uprawiał malarstwo rodzajowe, batalistyczne i historyczne; naśladował Piotra Snayersa, znać na nim także wpływ Teniersa. Arcyksiążę Albert mianował go inspektorem fortyfikacyj fłandryjskich, nie zostało to bez wpływu na rodzaj jego obrazów; odtąd zaczął malować przeważnie sceny wojskowe, grupy figurek, jakie umieszczał na tych obrazkach, są wybornie uchwycone, prawdopodobnie z natury. Obrazy jego znajdują się w Brukseli, Dunkierce (Obozowisko, z r. 1665, w muzeum miejscowem) i w Wiedniu, gdzie ich jest najwięcej, bo dziewięć—wszystkie w Galeryi Cesarskiej; z nich najciekawszy obrazek: Obchód uroczystości na lodzie w obrębie fortyfikacyj ostendzkich. H. był także zręcznym rytownikiem; Bartsch wylicza 21 jego prac w tym dzia-

s. s.

Hoeckert Jan Fryderyk, malarz szwedzki (* 26 sierpnia 1826 w Joenkoeping—f 16 września 1866 w Goeteborg). Uczeń J. K. Boklun-da (1844), przejął od niego dążność do malowni-czości w obrazach, a raczej dążność tę spotęgował, gdyż sam posiadał wrodzone poczucie kolorystyki. R. Muther powiada, że H. był pierwszym w Szwecyi, który patrzył na świat okiem prawdziwego artysty, i że właściwie nie jest on ani malarzem rodzajowym, ani historycznym, za jakiego uchodzi, ale „malarzem par excellence”, to jest, że mu nie tyle szło o przed-miotowość i znaczenie traktowanego tematu, ile o efekta światła i cieni, oraz grę barw, jaka uderzała go w naturze. Umysł wrażliwy, badawczy, obdarzony zmysłem piękna, H. przestu-dyował wszystkie niemal szkoły, zwiedził wiele krajów i wchłaniał w siebie wszystko, co go uderzało, zarówno w historycznym rozwoju malarstwa, jak i w malowniczych stronach, jakie poznał w podróży swojej. Studyował głównie w Monachium (1846) i w Paryżu (1851—57), gdzie obraz jego: Kazanie ludowe w izbie u Lapończyków, nagrodzony został wielkim medalem

podczas wystawy z 1856 r. i zakupiony do muzeum w Lille. Drugi obraz podobnej treści: Wnętrze chaty lapońskiej, wystawiony tamże w Salonie (1857), nabyty został do Muzeum narodowego w Sztokholmie. Z innych obrazów jego najwybitniejsze są: Córka Roettvika (1862), uchodzący za jego dzieło naczelne; Bellmau w pracowni Sergela (1865) i wreszcie ostatnia praca jego: Pożar zamku sztokholmskiego w r. 1697 (1866), ze świetnemi refleksami światła pożarnego na staroświeckich kostiumach. H. niewiele malował, ale cokolwiek tworzył—tworzył z zamiłowaniem i dobrze.—Por. T. Chasrel „Etudes sur le Musée de Lille” (w „L’Art” 1877, IV, 261);

R. Muther „Geschichte der Malerei im XIX Jahrhundert” (Tom III, Monachium 1894, str. 271 —

s. s.

(T. II str. 962 i 1302).

Hoefer Jan Krystyan Ferdynand (* d.

21 kwietnia r. 1811 w Döschnitz [ks. Schwarz-burg-Rudolstadt]—f w Bruuoy [Seine - et-Oise] w maju r. 1878), lekarz i literat. Rodzice przeznaczyli go do stanu duchownego, do którego wszakże nie czuł w sobie powołania żadnego; . opuścił więc dom rodzicielski z zasobami bardzo skromnemi i piechotą przeszedł Niemcy, Hollan-dyę i Belgię. Wydawszy się z grosza ostatniego wstąpił w r. 1830 do pułku cudzoziemskiego ks. Hohenlohego i z nim popłynął do Morei. Gdy w roku następnym pułk ów rozpuszczono, przybył do Paryża i znalazł tam zajęcie w szkołach: Collège Nantua, Saint-Etienne i Roanne; był też do r. 1836 sekretarzem W. Cousi- . na (ob.), oraz zarabiał na życie dawaniem lek-cyj prywatnych i pisaniem artykułów naukowych dla „Annales d’anatomie et de physiologie”, oraz innych wydawnictw peryodycznych najróżniejszych. Uzyskawszy pozwolenie na wstąpienie do szkoły lekarskiej paryskiej, wziął się gorliwie do pracy i w r. 1840 dyplom doktorski uzyskał. Zatrudniał się wprawdzie potem wy-

Aerzte” (t. III str. 231).

kselli.

u.

S. K.

kouawstwem lekarskiem w Paryża, ale zawsze zajęciem jego glównem była praca literacka, bardzo pokaźna, o ile chodzi o liczbę dzieł wydanych, ale tylko kompilacyjna, nie oparta na poszukiwaniach własnych. W latach 1843 i 1846 z polecenia rządu francuskiego jeździł do Niemiec dla zbadania sposobu nauczania na wydziałach lekarskich i w szkołach rolniczych; po powrocie z wycieczek tych złożył sprawozdania szczegółowe o wyniku badań swych. W r. 1848 otrzymał obywatelstwo francuskie w nagrodę za oddane usługi. W r. 1851 wydawca paryski, Didot powierzył mu redaktorstwo naczelne swej „Nouvelle biographie générale” (Paryż 1851 —1866, tomów 46). Oprócz tego wydał między innemi: dzieje chemii (Paryż 1842 i 43; wyd. 2-e tamże 1867 — 69), słowniki chemii i fizyki (1846), lecznictwa praktycznego (1847), botaniki (1850), nadto dzieje fizyki i chemii (1872), botaniki, mineralogii i gieologii (1872), zoologii (1873), astronomii (1873) i matematyki (1874); na język fraucuski H. przełożył chemię Berzeliusa (1845—50) i Humboldta „Ansichten der Natur” (1850).—Por. G. Vapereau „Diction, universel des contemporains etc.” (wyd. 5-e, str. 943) i „Biograph. Lexikon d. hervorrag.

Dr J. P.

ïïoefnagel Joris (Jerzy), malarz flamandzki, przeważnie miniaturzysta (* 1545 w Antwerpii—I 1618 w Wiedniu). Syn zamożnych ridzi-ców, podróżował wiele; poznał prawie całą Europę (Włochy, Francyę, Hiszpanię i Niemcy), najwięcej jednak pracował w Monachium, w Pradze i w Wiedniu. H. był uczniem J. Bola i należał do rzędu najbardziej wszechstronnie wykształconych artystów swego czasu. Lubił przedewszyst-kiem obrazki małego rozmiaru, najchętniej tworzył rysunki przeznaczone do reprodukcyi, szkice, i malował miniatury, czem przyczynił się poniekąd do wznowienia upodobania w tym rodzaju malarstwa. H. pracował przy dworze książąt bawarskich Alberta i Wilhelma, a następnie dla cesarza Rudolfa II i arcyksięeia Ferdynanda, dla których wykonał nader pracowite i cenne rzeczy, a mianowicie: dla cesarza Rudolfa zbiór 1 300 rysunków miniaturowych z zakresu trzech królestw przyrody, a dla arcyks. Ferdynanda, przechowywany dotąd w Wiedniu w bibliotece cesarskiej, mszał czyli „Missale romanum”, ozdobiony w piękne litery i winiety. Mszał ten, który kosztował go 8 lat pracy (1582 — 1590), jest najważniejszem dziełem jego w zakresie malarstwa miniaturowego; niewyczerpana pomysłowość w ornamentyce i wyborne traktowanie pejzażu, zwierząt i drobnych przedmiotów, zdumiewają bogactwem motywów i świetnością barw. Szkice swoje archeologiczne i pejzażowe, jakie gromadził w licznych podróżach, H. spożytkował głównie w obszernem sześciotomowem (in folio) dziele geograficznem ilustrowanem, wyda-nem z tekstem kanonika Jerzego Brauna w latach 1572—1618 w Kolonii, p. t. „Civitates orbis terrarum in aes incisae... colloborantibus Francisco Hohenbergio, calcographo, et Georgio Hoefiiagel”. Piękną miniaturę z jego podpisem i datą (1573), przedstawiającą widok Sewilli, posiada biblioteka książąt burgundzkich w Bru-

s. s.

Hoeijer Benjamin Karol Henryk, sławny filozof szwedzki (* w Stora - Shewdi w Dale-karlii 1767 r.—f w Upsali 1812 r.). Roku 1789 był docentem, w 1798 adjunktem filozofii w Upsali. Jego charakter niepodległy, duma, opinie liberalne, sarkastyczność—przeszkadzały mu w ka-ryerze naukowej: siedem razy był prześcigany przez współzawodników, niedorównywających mu zdolnościami i zasługami, i dopiero po re-wolucyi, r. 1809, zdołał otrzymać katedrę profesorską. Uczeń Kanta, zaprzyjaźniony z Reinholdem, Fichtem i Schellingiem, z którymi się zapoznał podczas swoich podróży (1798, 1800— 1802), stał się propagatorem filozofii niemieckiej w Szwecyi i był w niektórych punktach zwiastunem idei Hegla. Uchodzi, obok Boestrema, za największego z myślicieli szwedzkich. Wykłady jego ustne odznaczały się siłą i głębokością myśli, jasnością i szlachetnością wysłowienia, które niezawsze w równym stopniu dają się napotykać w jego pismach. Zbiorowe ich wydanie wyszło w pięciu tomach p. t. „Samlad skrifter” (1825—27). Są tam, między innemi: O zasadach, istocie i postępach filozofii krytycznej; O kon-strukcyi filozoficznej; O systemacie; O intuicyi; O metodzie pragmatycznej w historyi; Rzut oka na pisma, odnoszące się do historyi filozofii francuskiej; Porównanie literatury i wymowy u starożytnych i nowoczesnych; O sztukach pięknych współczesnych; Wykłady filozofii sztuk pięknych; Pomysły w historyi sztuk pięknych; Uwagi o pro-zodyi i wersyfikacyi.

Hoek Marcin, astronom (* 1834 w Hadze— f 1873 w Utrechcie), syn lekarza, studyował również pierwotnie medycynę w Lejdzie, następnie jednak zwrócił się do matematyki i astronomii i w r. 1856 został obserwatorem w dostrzegalni w Lejdzie, a w r. 1859 profesorem astronomii i dyrektorem obserwatoryum w Utrechcie. Zajmował się obserwacyami asteroid, komet i gwiazd zmiennych; badał też aberracyę światła i w tym celu oznaczył położenie 2 500 gwiazd. Obliczył drogi kilku komet i zajmował się też kwestyami żeglarskiemi. Rezultaty swych dostrzeżeń ogłaszał w zbiorze „Recherches astronomiques de l’observatoire d’Utrecht”.

Hoelperl Antoni, malarz rodzajowy i portretowy czesko-niemiecki (* 1820 r. w Sławkowie—f 1888 r. w Pradze). Kształcił się w Wiedniu, gdzie, nie mogąc wstąpić do Akademii, studyował w galeryach obrazów. Potem odbywał wycieczki artystyczne po księstwie Salzburskiem; przez pewien czas bawił w Karlsbadzie, malując

ski.

D.

obrazy rodzajowe i portrety, a nareszcie zamieszkał w Pradze, gdzie się znacznie przyczynił do rozwoju malarstwa ludowego, odtwarzając realistycznie sceny powszednie z życia ludu bez żadnych efektów ideowych i stylistycznych. W hi-storyi współczesnego malarstwa rodzajowego należy on do szkoły zapoczątkowanej przez A. Dworzaka, a prowadzonej dalej przez Józefa j Gwidona Manesów, i ma takie znaczenie w malarstwie etnograficznem, odtwarzającem sceny i typy z życia ludu niemieckiego w Czechach, jakie ma Dworzak wobec ludu czeskiego, ale nie dorównywa mu ani talentem, ani wprawą techniczną. Obrazy jego są bardzo liczne.    *

Hoene-Wroński, ob. Wroński.

Hoepken 1) Daniel Niklas baron, polityk szwedzki (* 1669 r. pod Bremą—f w roku 1741 w Sztokholmie). Był zrazu kopistą w sekcyi niemieckiej kancelaryi szwedzkiej (1396), potem sekretarzem stanu w wydziale finansów (1714), później w wydziale spraw zagranicznych (1719). Gdy partya Horna utworzyła większość na sejmie z roku 1726 —27, opuścił kancelaryę i został prezesem biura haudlu; ale, poparty przez posła francuskiego Calleya, utworzył wraz z braćmi Gyllenborg partyę Kapeluszy (ob. Hattar), która, na sejmie roku 1738, obaliła Horna. Niezbyt skrupulatny i dobry mówca, H. uchodził za zręcznego dyplomatę.—2) Anders Johan, hrabia, polityk, mówca i pisarz szwedzki, syn poprzedzającego (* w Sztokholmie 1712 r.—f roku 1739). Zapisany do kancelaryi od r. 1728, wegetował tam za rządów Horna, ale po tryumfie Kapeluszy (Hattar) w r. 1738 użyty już został do korrespondencyi (1739), mianowany potem radzcą stanu (1746), wreszcie prezesem kancelaryi, to jest pierwszym ministrem (1752 — 61). Radzcą stanu został powtórnie za Gustawa III (1773 — 80). Mówił i pisał po szwedzku najlepiej ze wszystkich współczesnych; nazywano go Tacytem szwedzkim. Dzieła jego, składające się z mów pochwalnych, memoryałów, raportów i rozpraw politycznych, po szwedzku, po łacinie, po francusku i po angielsku, wydał Carl Silfverstolpe (1890 — 91). H. był jednym z założycieli akademii nauk w Sztokholmie (1739) i pierwszym jej sekretarzem; królowa Ludwika Ulryka powierzyła mu zredagowanie statutów Akademii sztuk pięknych (1753) i mianowała go jej prezesem. Od r. 1760 do 1764 był kanclerzem uniwersytetu w Upsali.

Hoerner, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu błękitnem, dwa poprzeczne pasy złote; pod niemi wisi róg myśliwski czerwony, w złoto oprawny, na sznurze czerwonym. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła orle: prawe błękitne, lewe czerwone. Labry błękitne, podbite szkarłatem. Służy rodzinie niemieckiej Hoer-nerów, z której Tomasz otrzymał indygienat dnia 10 lipca 1568 roku.— Źródła: Siebmacher

(III, 11, 110); „Baltisches Wappenbuch”; Ostrowos i*).

Fig. 25. Hoerner, herb.

Hoesick Ferdynand (* 16 paźdz. 1867 r.), literat, syn księgarza warszawskiego, obecnie już zmarłego; ukończył w Warszawie szkołę realną rządową, poczem zapisał się na wydział handlowy politechniki w Rydze, lecz po dwu latach, przekonawszy się, iż nie jest stworzony na kupca, wyjechał do Heidelberga na studya uniwersyteckie i tu w ciągu dwu semestrów słuchał wykładów sławnego Kuno Fischera, Win-ckelmana i innych. Na początku r. 1888 przybywszy do Krakowa, w uniwersytecie tamecznym uczęszczał na odczyty St. Tarnowskiego, St. Smolki, M. Sokołowskiego, ks. Pawlickiego. W r. 1890 uzyskawszy „absolutorium” z ukończonych studyów, udał się do Paryża, by w Sor-bonnie i Kollegium Francuskiem przesłuchać się takim uczonym jak: Renan, Ribot, Gaston Paris. W r. 1891 stale zamieszkał w Warszawie. Pierwsze swe prace belletrystyczne i estetyczne pomieszczał w czasopismach krakowskich („Świat”) i warszawskich („Kłosy”, „Kuryer Warsz.”), jeszcze jako słuchacz uniwersytetu Jagiellońskiego. Od przyjazdu do Warszawy coraz częściej można było czytać jego rozprawki i rozprawy w „Ateneum”, „Bibliotece Warszawskiej”, „Przeglądzie Tygodniowym”, „Bluszczu”, „Tygodniku ilustrowanym”, „Tygodniku polskim”, „Gazecie Polskiej”, „Wieku”, a także w „Kraju” petersburskim. W r. 1895 ogłosił z czasopism to, co uważał za najlepsze, dwa tomy: jeden z nich p. t. „Samotność” zawarł rzeczy belletrystyczne, niezbyt udatne krajobrazy i opowiadania; drugi p. t. „O Słowackim, Krasińskim i Mickiewiczu” mieścił w sobie studya historyczno-literackie, silnie pierwiastkiem fantazyjnym przesycone, tak, że i w nich był raczej nowellistą, dowolnie kombinującym dane faktyczne, aniżeli ścisłym krytykiem. Marzył o postaciach, o których chciał opowiadać, i marzenia te wprowadzał do materyału, którym się posługiwał, mieszając

P. Chm.

Dr j. p.

Dr J. P.

wypadki niewątpliwe z domysłami i rojeniami własnemi, mieszając teksty, mające istotnie znaczenie dokumentów, z obrazami, znalezionemi w pismach danego autora, bez dokładnego wglą-dnięcia w to, czy owe obrazy rzeczywiście odnosiły się do realnych danej osoby stosunków. Kiedy krytyka wytknęła mu tę dowolność, starał się w pracach dalszych o większą ostrożność, a jakkolwiek nie wykluczył i nie mógł wykluczyć fantazyi przy obrabianiu tematów, pragnął przecież utrzymać ją w szrankach badawczego rozumu. Już w r. 1895 krakowska Akademia Umiejętności wydała studyum jego bardziej analityczne, będące przyczynkiem do dziejów twórczości Słowackiego p. t. „Anhelli i Trzy poematy”, a chociaż w niem dużo się mieści domysłów i przypuszczeń całkiem bezpodstawnych, są tu jednakże zestawienia pomysłów naszego poety z pomysłami Chateaubrian-da, zestawienia mające znaczenie trwałych nabytków krytycznych. Wydane w r. 1897 wielkie trzytomowe dzieło: „Życie Juliusza Słowackiego na tle współczesnej epoki” (Kraków-Warszawa) wywołało dużo nader nieprzychylnych ocen, mianowicie ze strony młodszych naszych krytyków i poetów, z przykrością widzących, że H. uwielbianego ich mistrza w dro-biazgowem swem przedstawieniu ściągnął na poziom bardzo powszedni. Niepotrzebnie i niewłaściwie nazwał autor swe dzieło „biografią psychologiczną”, bo od takiej biografii wymaga się znacznie więcej, niż szerokiego kommento-wania zdarzeń zewnętrznych, upodobań powierzchownych; trzebaby było sięgnąć aż do najwe-wnętrzniejszych skrytek duszy i pokusić się o syntezę ducha wieszczego. Pomimo jednak licznych wad swoich, zarówno w układzie jak w sposobie traktowania, dzieło to, jako najobfitsze nagromadzenie materyałów do życia poety, zajmuje poczesne miejsce w naszej literaturze, a jako pisane bardzo przystępnie i zajmująco, stanowić może pożądaną lekturę dla ogółu. W r. 1898 ogłosił H. zarys biograficzny: „Fryderyk Chopin” (Petersburg, w zbiorze „Życiorysy sławnych polaków”); jest to jakby tymczasowy program obszernej monografii, nad któą autor obecnie pracuje, drukując od czasu do czasu pewne z niej wyjątki w pismach peryodycz-nych. W r. 1899 w „Bibliotece dzieł wyborowych” pomieścił żywo pisane historyczno-literackie opowiadanie p. t. „Miłość w życiu Zygmunta Krasińskiego” (2 tomy); jest to rzecz dawniejsza z pierwszej książki H-a wyjęta, ale całkowicie przerobiona i na nowych dokumentach oparta. Ostatnią, jak dotychczas, książką H-a są „Szkice i opowiadania historyczno literackie” (Warszawa 1900, str. 489). Jest to mieszanina sprawozdań, artykułów i artykulików nader różnej wartości, przedrukowanych z czasopism; niektóre zgoła nie nadawały się do takiego przedruku i obniżyły ogólne znaczenie zbioru.

Hoevelke Michał, Gdańszczanin, był w połowie drugiej wieku XVIII lekarzem poselstwa pruskiego w Konstantynopolu, następnie zajmował się wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzinnem, używając wziętości niezwykłej. — S. Kośmińs ki „Słów. lek. pols.” (str. 173). Hoevelke, ob. Heweliusz.

Hoevell (van) Walbert Robert, pisarz i mąż stanu hollenderski (* 1812 w Deventer — f 1879 w Hadze). Mieszkając jako kaznodzieja w Batawii, poznał dokładnie stosunki osad hol-lenderskich, a powróciwszy do ojczyzny, nabytych wiadomości używał w parlamencie (1849 — 1862), występując w sprawie zniesienia niewolnictwa i wprowadzenia reform w polityce kolonialnej. Oprócz przekładów z języka malajskie-go wydał: „Reis over Java, Madura in Bali, in het midden van 1847” (Amsterdam 1849— 52, 2 t.); „Slaven en vrigen onder de Neder-landsche wet” (Zaltbommel 1854, 2 t.); „Uit het Indische leven” (Amsterdam 1860). Mowy jego parlamentarne wyszły p. t. „Parlamentair rede-voeringen over koloniale belagen 1849—62” (Zaltbommel 1862—66, 2 t.).

Hoeven Korneliusz Pruys van der (* w Rotterdamie d. 13 sierpnia r. 1792 — f w Lejdzie d. 5 grudnia r. 1871), lekarz niezmiernie uczony. W r. 1812 wstąpił na wydział lekarski w Lejdzie i ukończył nauki w r. 1816, otrzymując dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De constitutionis epidemicae doc-trina”, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem w Rotterdamie, gdzie w r. 1824 wydał dzieło cenne p. u. „Chrestomatia Hippocratica”. W tymże roku powołano go na katedrę lecznictwa do Lejdy; wykładał do r. 1862, w którym jako emeryt ustąpił. H. pomimo niezwykłej uczo-ności swej był tylko miernym profesorem, ale za to pisarzem znakomitym; z zamiłowaniem szczegól-nem zajmował się antropologią i dziejami lecznictwa, nad niemi też pracował najwięcej.— Z wielu prac H-a drukiem ogłoszonych najprzedniejsze są następujące: „Historische lessen over de cholera” (1812); „Initia disciplinae pathologi-cae” (1834); „De arte medica” (1838—1840); „Historia medicinae” (1842); „Historia morbo-rum” (1846); „Historia medicamentorum” (1847); „Pathologische Anthropologie” (1851, wyd. 2-e

1854); „Historische Anthropologie” (1852, wyd.

2-e 1855); „Klinische Anthropologie” (1853, wyd.

2-e 1855); „Christelyke Anthropologie” (1853, wyd. 2 e 1855, wyd. 3-e 1856); „Levensstudien” (1857) i „Academieleven” (1866). W latach 1825 do 1830 był redaktorem głównym wydawnictwa „Geneeskundige Bydragen”, w którem pomieścił niejedną pracę drobniejszą; pisywał też dla innych wydawnictw peryodycznych hol-lenderskich.—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 234).

Hoeven Jan van der (* w Rotterdamie d. 9 lutego r. 1802—f w Lejdzie 10 marca 1868), brat

Dr j. p.

W. N.

St. A. K.

(1880).

młodszy Korneliusza v. d. H. (ob.), również lekarz, zajmujący się jednakże wyłącznie naukami przyrodniczemi, szczególnie zoologią. Początkowo kształcił się w rotterdamskiem Theatrum anatomicum, następnie w r. 1819 udał się do Lejdy i tam pracował gorliwie nad naukami przyrodniczemi i lekarskiemi. W r. 1822, obroniwszy rozprawę „De sceleto piscium” osiągnął dyplom doktoia filozofii, w r. zaś 1824 przyznano mu godność doktora medycyny na mocy rozprawy „De morbis aurium auditusque”. Obie te rozprawy, jak również trzecia p. n. „De cau-sarum finalium doctrina ejusque in zoologia usu”, napisana w r. 1823, uwieńczone były nagrodami. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich udał się H. do Paryża, gdzie zajmował się głównie anatomią porównawczą pod przewodnictwem C u-viera (ob.). Powróciwszy do Rotterdamu zaczął wprawdzie zajmować się wykonawstwem lekarskiem, ale niedługo, gdyż towarzystwo batawskie tamtejsze (Bataafsche Genootschap) powierzyło mu wykład fizyki, a w r. 1826 uniwersytet lejdejski powołał go na profesora hi-storyi naturalnej; z katedry tej nauczał do śmierci zoologii i antropologii, w końcu także mineralogii i geologii. H. był profesorem znakomitym, a jako zoolog słynął w Europie całej; odznaczał się też niezwykłą zdolnością do rysunku.—Napisał wiele prac bardzo cennych, które wszystkie prawie są wyliczone w Carusa i Engel-manna „Bibliotheca zoologica”; najdonioślejsze z nich: podręcznik klasyczny „Handbock der Dierkunde” (Amsterdam 1828 — 1833, 2 tomy, wyd. 2-e tamże 1829—1856; przekł. niemiecki Schlegla i Leuckarta 1850 — 1856; ang. Clarka 1856 — 1859); „Philosophia zoologica” (Lejda 1864) i „Over de natuurlyke geschiedenis van het dierenryk” (Leeuwarden 1851 — 1857). Sławny jego zbiór czaszek znajduje się w posiadaniu syna jego, d-ra med. Jana v. d. H., w Rotterdamie.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervor. Aerzte” (T. III str. 235).

Hof, miasto w Bawaryi, w regencyi Górnej Frankonii, na północy gór Fichtel, w malowniczej okolicy nad Saalą, na krzyżownicy kolei żelaznych, na wysokości przeszło 500 m. nad powierzchnią morza, posiada 3 kościoły ewangelickie i 1 katolicki, ratusz, w stylu gotyckim. Liczba mieszkańców w 1895 r. 27 377. Miasto przemysłowe: fabryki wełniane i bawełniane, far-biernie, fabryki machin, chemikaliów, browary, garbarnie itd. Liczne zakłady dobroczynne.

Hof Karol Wit, pisarz czeski (* 1826 w Pradze—f 1887 w Kundraticzach pod Pragą). Ukończywszy studya filozoficzne sprawował różne obowiązki prywatne i publiczne, a w końcu został urzędnikiem magistratu praskiego. Jeszcze będąc studentem brał czynny udział w ruchu literackim, pisując w „Kvëtach”; „Ceskó Yćele”; „Lumirze” i w innych wydawnictwach peryodycznych. W Almanachu czesko - moraw-skim umieszczał artykuły etnograficzne o Chinach, Japonii, Indyach Wschodnich, o których także pisał osobno („Obrazy z Vÿch. Indie”). Między 1850 a 1870 był redaktorem „Prażske-go Posła” i „Rodinné Kroniky”. Z większych prac jego zasługują na wzmiankę: powiastka „Dluh a wina” (1876) i obraz historyczny „Pluk Madlonskÿ” (1875). Obok belletrystyki

H. pracował także w zakresie historycznym, umieszczając artykuły swoje w „Zlatć Praze”. Wydał także „Dćjiny velkého Nârodniho divadla w Praze” (1868) a następnie rozpoczął wielką pracę nad Kalendarzem historycznym wszech narodów i wieków ze szczególnem uwzględnieniem rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza czeskich; ale choroba oczu, a później i zupełna ślepota, nie pozwoliła mu tego dzieła wykonać. *

Hofacker Jan Daniel (* 1788 r. w Wor-macyi—f 1828 roku w Tiibindze), doktor medycyny, potem lekarz zwierząt w Wiedniu. Z dzieł jego szczególną uwagę zwróciła praca p. n. „Dissertatio de quaJitatibus parentum in sobolem transeuntibus, praesertim ratione rei equariae” (1826). Tasama praca wyszła później po niemiecku (Tiibinga 1828). Jest to rozprawa mająca za treść wskazanie właściwości, które u ludzi i zwierząt z rodziców przechodzą na potomstwo, H. stawia tu domniemanie, że różnice wieku obojga rodziców mają wpływ na płeć dzieci, a mianowicie, że, gdy ojciec jest starszy, rodzi się więcej chłopców, i przeciwnie, — przy równym zaś wieku rodziców przeważają urodzenia córek. Hypoteza ta była przedmiotem badań statystycznych i dlatego ma pewne znaczenie w statystyce ludności. Ze szczególną starannością sprawdzał ją Berner na statystyce urodzeń w Norwegii w okresie 1871—75; pokazało s;ę jednak, że się nie potwierdza. Natomiast w stadninach węgierskich dostrzeżono potwierdzenie jej na obserwacyach ginekologicznych, czynionych nad urodzeniami źrebiąt. O sprawie tej pisali

E. Berner („Ueber Ursuchen der Geschlechtsbildung”), oraz Lexis.

Hofacker Wilhelm Gustaw Ludwik, teolog protestancki (* dnia 15 kwietnia 1798 roku w Wildbad—fd. 18 listopada 1828 r. w Rielingshausen pod Marburgiem). Studya teologiczne odbył w Tiibindze i w r. 1820 został wikaryuszem w Plieningen pod Sztutgardem, następnie pomocnikiem swego ojca, proboszcza w Sztutgardzie, w roku zaś 1826 otrzymał probostwo w Kielingshausen pod Marburgiem, gdzie po krótkiej działalności zmarł w młodym wieku. Jego kazania p. t. „Predigten für alle Sonn-, Fest- und Feiertage” (1827) były chętnie czytane i doczekały się bardzo licznych wydań. Kierunek teologiczny H-a był biblijny, pozytywny, uważający śmierć ofiarną Chrystusa Pana za podstawę zbawienia. Życiorys Hofackera napisał L. H. Knapp

Ks. A. K. D.

W. N.

s. s.

Cr?

Hofdijk Wilhelm Jacobsz, pisarz hollen-derski (* 1816 r. w Allmar—f 1888 r. w Arnheim), był naprzód nauczycielem wiejskim, a potem pisarzem gminnym w mieście rodzinnem. Nie przeszkadzało mu to studyować pilnie język i dzieje hollenderskie, a osobliwie oddawać się malarstwu i poezyi. Od roku 1851 — 1886 był nauczycielem gimnazyalnym historyi i literatury w Amsterdamie. Z dzieł historycznych H-a ważniejsze: „Geschiedenis der Nederlandsche letter-kunde” (Amsterdam 1856; wydanie 7 e 1887); „Het Nederlandsche volk geschetst in de ver-schillende tijdperken zijner ontwikkeling” (o Ludzie Niderlandzkim w różnych momentach rozwoju; wyd. 2-e Haarlem 1873); „Geschiedenis des Nederlandschen volks” (Historya Ludu Niderlandzkiego; Amsterdam 1865 — 72); „Ous voor-geslacht in zijn dageljiksch leven geschilderd” (o Życiu powszedniem dawnego pokolenia; Haarlem 1858 — 64, 6 części; wyd. 2-e 1873 — 75); „De kloosterorden in Nederland historisch onder-zocht en geschetst” (Haarlem 1862—64). Wespół z Lennepem wydał „Merkwaardige Kastee-len in Nederland” (Amsterdam 1852 — 61; wyd.

2-e 1881—84). Jako poeta dał w latach 1852— 1887 kilka opowiadań epickich: „Aeddon”, „Grif-fo de Saliër”, „Helena”, „In’t harte vau Java”, „Dajand Soembi”. W młodości pisał ballady „Kennemerland” (Haarlem 1850 — 52). Próbki dramatyczne Hofdijka są bez właściwej wartości.

Höfe, okrąg w szwajcarskim kantonie Schwyz, nad jeziorem Ziirychskiem; mieszkańcy, katolicy, zajmują się uprawą wina i drzew owocowych. Z góry Feusisberg (przeszło 680 m.) roztacza się piękny widok i dlatego stała się ona celem wycieczek turystów i miejscem klimatycznem. Miasto główne W o 11 er au.

Höfel Blasius, malarz, miedziorytnik i drzeworytnik niemiecki (* 1792 r. w Wiedniu — f 1863 w Salzburgu). Wychowaniec akademii wiedeńskiej, następnie pod kierunkiem Kwiryna Marka wydoskonalił się w rytownictwie, a zwłaszcza w używaniu sposobu -kreskowego i punktowania. Stał się głośnym przez portret cesarzowej Maryi Teresy. Był czas jakiś (od r. 1820) profesorem rysunku ręcznego w akademii wojskowej w Neustadt. Najwięcej jednak zasługi położył na polu drzeworytnictwa, a mianowicie przez udoskonalenie techniki i założenie odrębnej szkoły, w której wykształcił wielu dobrych drzeworytników. W szkole tej wykonywano drzeworyty dla „Theaterzeitung” Bäuerlego.

Hofer Andrzej, wódz powstańców tyrolskich (* dnia 22 listopada 1767 roku w gospodzie „Am Sande” w dolinie Passeyerthal—f 20 lutego 1810 roku w Mantui), handlował winem i końmi, objął potem po ojcu gospodę i prowadził ją dalej. W wojnach 1796—1805 przeciwko Francyi brał udział jako strzelec, później

Enc. Poważ. Ilnatr. Zeaz. 227 T. XIJX

jako kapitan kompanii strzelców, a gdy Austrya rozpoczęła przygotowania do nowej wojny, był jednym z mężów zaufania, których latem 1808 arcyksiążę Jan wezwał do Wiednia, gdzie ich zaznajomiono z ułożonym przez Hormayra planem ogólnego powstania przeciwko nieprzyjacielowi. Powstanie, wybuchłe d. 9 kwietnia 1809 roku, udało się w zupełności. Szczęśliwa potyczka, którą oddział H-a stoczył z wojskami bawarskiemi pod Sterzinger Moos (11 kwietnia), wkrótce imię jego rozsławiła. Gdy po klęsce Chastelera pod Wörgl (d. 13 maja) Bawarczycy nanowo Tyrol zdobyli i większość wojsk au-stryackich odeszła, Hofer stanął na czele obrony kraju. Stoczył z Bawarczykami dwie potyczki pod górą Isel (d. 25 i 29 maja 1809 roku) i zmusił ich do opuszczenia Innsbrucku i całego Tyrolu. Wkrótce też nieprzyjaciel zaniechał oblegania Trydentu, gdzie się zamknął był Leiningen. Już zamierzał H. połączyć się z wojskami, które miały odebrać Celowiec (Klagenfurt) i tym sposobem ustalić kommunikacyę pomiędzy Tyrolem i wewnętrznemi prowincyami Austryi, gdy rząd cesarski, po klęsce pod Wagram, zawarł rozejm w Znój tnie (Znaim), na mocy którego Austryacy opuścić mieli Tyrol i Vorarlberg. H. zachowywał się zrazu spokojnie, mniemając, że podczas zawieszenia broni wszystko zostanie po-dawnemu; gdy jednak generał Lefebvre kazał 40 tysiącom Francuzów, Bawarczyków i Sasów wkroczyć z różnych stron do Tyrolu, H. powołał ludność do broni. Piotr Mayr, oberżysta z Mahr, kapucyn Haspinger i Speckbacher zebrali znaczne oddziały; H. tymczasem, którego bawarski patent o „amnestyi” wyjął był z pod prawa, pozostawał przez czas jakiś w ukryciu. Trzej patryoci znieśli d. 4 i 5 sierpnia pod Mittewald pułk saski; H. ukazał się potem pod Sterzing i zmusił Lefebvre’a do odwrotu, a po bitwie przy górze Isel (13 sierp.)—do zupełnego opuszczenia Tyrolu. — Odtąd aż do pokoju Wiedeńskiego (14 października), według którego Austrya zrzekła się ostatecznie Tyrolu, w ręku H-a zostawała cywilna i wojskowa administracya kraju. Po zawarciu pokoju Hofer zawiadomił wicekróla Eugeniusza Beauharnais i dowódzców bawarskich, że się poddaje; wkrótce jednak, obała-mucony przez fałszywe wieści o zwycięstwach i zbliżaniu się arcyksięcia Jana i podniecany przez Haspingera, znów za broń pochwycił, ale już d. 1 listopada, pokonany przez przeważne siły, cofnąć się musiał do Passeyeru. Nie zgodził się na propozycyę przyjaciół, którzy mu radzili, aby uciekał do Austryi, i ukrywał się przez dwa miesiące w chacie na Passeyerze. Wreszcie zdradził go chłop, nazwiskiem RaffI, aby zagarnąć nagrodę, która za głowę H-a była wyznaczona.

D. 28 stycznia 1810 r. przyprowadził on oddział wojsk włoskich do kryjówki H-a: szlachetnego męża schwytano i pod silną eskortą odesłano do Mantui, gdzie d. 20 lutego został rozstrzelany.

19

s. s.

14 tomów).

Szedł na śmierć odważnie, nie pozwolił sobie oczu zawiązać i sam zakommenderował „pal!”. Dnia 9 stycznia 1823 roku odkopano ciało jego na cmentarzu mantuańskim i przeniesiono do Innsbrucku, gdzie je złożono w kościele franciszkanów obok grobowca ces. Maksymiliana I. W roku 1893 wystawiono mu pomnik na górze Isel pod Innsbruckiem. Rodzinie jego nadał cesarz szlachectwo w r. 1818. — Porów. Hormayr „Das Land Tyrol und d. Tyrolerkrieg v. 1809” (bezimiennie; wyd. 2-e Lipsk 1845); Rapp „Tirol im Jahre 1809” (Innsbruck 1852); Egger „Geschichte Tyrols” (Innsbruck 1870—80, 3 tomy); Heigel „Andreas Hofer” (Monachium 1875); Stampfer „Landwirt Andreas Hofer” (Freiburg 1891),— Losy H-a są treścią utworu dramatycznego Im-mermana pod tytułem „Trauerspiel in Tirol” (1828).

Hofer Ludwik, rzeźbiarz niemiecki (*1801 w Ludwigsburgu w królestwie Wirtemberskiem— f 1887 w Sztutgardzie). Kształcił się w Sztut-gardzie, a od r. 1819 pracował przez cztery lata w Monachium jako sztukator i rzeźbiarz przy budowie tamtejszej Glyptoteki. Następne lat 15 spędził we Włoszech, pracując przez pierwsze pięć lat pod kierunkiem Thorwaldsena. Powróciwszy do Sztutgardu 1838 r., H. przywiózł z sobą Psychę w rzeźbie, którą król wirtemberski nabył do swoich zbiorów. Odtąd H. pracował przeważnie dla swego króla, zdobiąc pracami swemi ogród pałacu sztutgardzkiego i letnią re-zydencyę królewską w Rosenstein. I tak, w pierwszym z nich znajdują się trzy olbrzymie grupy marmurowe, a mianowicie: dwie, przedstawiające spłoszone konie, i jedna—Porwanie Hylasa; w drugiej—Rozgniewany amor. Prócz tego w obu tych rezydencyach królewskich znajduje się wiele ko-pij z rzeźb starożytnych, dłóta H-a. Z większych oryginalnych prac jego pomnikowych wymienić jeszcze należy: posąg konny ks. Eber-harda z Bartu, w dziedzińcu starego zamku sztutgardzkiego; postać spiżową, przedstawiającą Zgodę (Concordia), na kolumnie jubileuszowej króla Wilhelma, i posąg bronzowy tegoż króla na koniu tamże, oraz posąg marmurowy Szylle-ra w Ludwigsburgu. W muzeum sztutgardzkiem widzieć nadto można jego grupę marmurową z r. 1880, przedstawiającą Porwanie Prozerpiny.

Höfer Edmund, powieściopisarz niemiecki (* w Greifswald 1819—f w Sztutgardzie 1882). Był synem prawnika, studyował w uniwersytetach w Heidelbergu i w Berlinie, aby się poświęcić karyerze urzędniczej, którą wkrótce porzucił, poczem oddał się całkiem literaturze. Młodość i znaczną część męskiego wieku spędził w mieście rodzinnem; wkrótce po 1850 r. przeniósł się do Sztutgardu, gdzie do śmierci przemieszkiwał. Pisywał powieści realistyczne, odznaczające się trafną chrakterystyką, dosadnym stylem, szlachetnym i poważnym poglądem na życie; ale w późniejszym czasie, wskutek wyczerpania się zasobu spostrzeżeń i wrażeń autora, oraz nadmiernej jego produkcyi, dość monotonne, zmanierowane i wpadające niekiedy w banalność. Treść ich czerpał H. przeważnie z życia północnych Niemiec ze schyłku XVIII i z pierwszych dziesięcioleci XIX wieku. Za najlepsze uchodzą najwcześniejsze utwory H-a: zbiory nowel i szkiców: „Aus dem Volk” (Sztutgard 1852); „Aus alter und neuer Zeit” (t-że 1854); „Schwan-wick” (tamże 1856). Wpośród późniejszych wielkich powieści H-a wyróżniają się wartością literacką: „Altermann Ryke” (Berlin 1864); „Unter der Fremdherrschaft” (Sztutgard 1863); „Der grosse Baron”. Z pozostałych wymieniamy jeszcze następujące popularne swojego czasu, ale znacznie niższe od wyżej wymienionych: „Auf deutscher Erde” (Sztutgard 1860); „Die Honoratiorentochter” (1861); „Frau Venus” (1867); „Ein Findling” (1868); „In der Welt verloren” (1869); „Unter fliegenden Fahnen” (1872); „Der Demagoge” (1872); „Erzählungen aus der Heimat” (1874); „Dunkle Fenster” (1879). Oprócz tego pozostawił H. prace naukowo-literackie: „Deutsche Litteraturgeschichte für Frauen” (Sztutgard

1876), oraz „Goethe und Charlotte von Stein” (tamże 1878). Zbiór jego dzieł wyszedł p. t. „Erzählende Schriften” (Sztutgard 1865, 12 tomów) i „Ausgewählte Schriften” (Jena 1882,

w. G.

Hofer Hans, geolog (* 17 maja 1843 r. w Elbogen, w Czechach). Studyował w Leoben i w Wiedniu. Następnie pracował w zakładach górniczych rządowych. W 1868 został mianowany profesorem przy szkole górniczej w Klagenfurcie, w 1879 profesorem akademii górniczej w Przybramie, a 1882 w Leoben. W 1871 zwiedził Czarnogórze, w 1872 z hr. Wilczkiem Szpicberg, Nową Ziemię i zagłębie Peczory; w 1876, z polecenia rządu—Stany Zjednoczone i niemal wszystkie obwody górnicze Europy Środkowej. Wydał: „Die Mineralien Kärntens” (Klagenf. 1870); „Die Petroleumindustrie Nordamerikas” (Wiedeń 1877); „Die Kohlen- und Eisenerzlagerstätten Nordamerikas” (t-że 1877); „Die Erdbeben Kärntens” (tamże 1880); „Beiträge zur Spreng oder Minentheorie” (tamże

1886); „Das Erdöl und seine Verwandten” (Brun-świk 1888). Od 1869—76 redagował „Zeitschrift des Berg- und Hüttenmännischen Vereins für Steiermark und Kärnten”, od 1881 „Österreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen”, a od 1889 „Jahrbuch für die Bergakademien Leoben, Przibram und Schemnitz”.

Höfer Ferdynand, ob. Hoefer.

Hoff Karol Ernest Adolf von (* 1771 r. w Gotha—f 24 maja 1837 r.). Studyował prawo w Jenie i Getyndze, jednocześnie atoli zajmowały go bardzo nauki przyrodnicze. Został następnie w Gotha urzędnikiem tajnej kancela-ryi i Archivum; od roku 1801 — 16 wydawał gotajski „Hofkalender”. W r. 1817 był kom-

s. J.

w. N.

na-

s. s.

missarzem rządu do spraw uniwersytetu w Jenie i uczestniczył w jego reformie. Nieco później wstąpił do ministeryum gotajsko-koburskiego, wreszcie został dyrektorem obserwatoryum astronomicznego w Seebergu. W r. 1828 mianowano go dyrektorem głównego konsystorza, a w roku 1832 oddano mu zwierzchni dozór nad zbiorami nau-kowemi i artystycznemi w Gotha. Napisał: „Gemälde der physischen Beschaffenheit, besonders der Gebirgsformationen von Thüringen” (Erfurt 1812); „Geognostische Bemerkungen über Karlsbad” (Gotha 1825); „Geschichte der natürlichen Veränderungen der Erdoberfläche” (Gotha 1822— 1841, 5 tomów); „Höhenmessungen in und um Thüringen” (Gotha 1833). Wydał prócz tego „Magazin für die gesammte Mineralogie” (Lipsk 1800), a wespół z Jacobsem—dzieło „Der Thüringer Wald” (Gotha 1807—12).

H. już w uniwersytecie, studyując prawo, powziął, pod wpływem Blumenbacha, zamiłowanie do geologii. Przebywał wtedy w Berlinie, kiedy, 1807, powstała na Haweli nowa wyspa; H. zajął się zbadaniem tego zjawiska i odtąd zwrócił się wogóle do badania zmian powierzchni ziemi, dających się stwierdzić historycznie. Około tegoż czasu (1819 r.) gietyngieńskie towarzystwo naukowe rozpisało konkurs na zadanie tej samej treści; H. odpowiedział nań dziełem: „Geschichte der durch Ueberlieferung nachgewiesenen natürlichen Veränderungen d. Erdoberfläche” (Gotha 1822—41). Zadanie konkursowe było sformułowane jak następuje: „Die gründlichste und umfassendste Untersuchung über die Veränderungen der Erdoberfläche, welche in der Geschichte sich nachweisen lassen und die Anwendung, welche man von ihrer Kunde bei Erforschungen der Erdrevolutionen die ausser dem Gebiete der Geschichte liegen, machen kann”. W cztery lata później wyszedł pierwszy tom wyżej zatytułowanego dzieła H-a, uwieńczony nagrodą; tom drugi ukazał się w r. 1824, trzeci w r. 1834, czwarty i piąty w 1840/1, już po śmierci autora. Sądząc ze współczesnych sprawozdań, dzie-to to nie uczyniło wielkiego wrażenia; tylko Goe-łhe poznał się na niem, pisząc: „Hier liegt ein Schatz, zu welchem man immer etwas hinzu-thun möchte, indem man sich daran bereichert”. Jeżeli dziś po latach kilkudziesięciu — mówi współczesny nam geolog, Johannes Walther — weźmiemy dzieło H-a do ręki, to musimy podziwiać wielką znajomość celu, do którego zdążał autor. H. zrozumiał jak wielkie znaczenie ma jego metoda dla postępu geologii — metoda obserwowania zjawisk współczesnych dla zrozumienia zjawisk, które zachodziły w odległej geologicznej przeszłości. Zadanie swoje Hoff sformułowuje w następujący sposób: Musimy przedewszystkiem zbadać, czy obecnie przed oczami człowieka działające siły natury nie są wystarczające, przy bardzo długim czasie działania, do wytworzenia zewnętrznych form powierzchni ziemi i znacznej części mas skalnych wchodzących w skład ziemskiej skorupy? — lub, czy rzeczywiście trzeba prócz tego przyjmować nagłe powszechne i nadzwyczajne katastrofy, o których historyczne dane wcale nie wspominają, i na nich, jak to czynią zwykle geologowie, opierać systemy tworzenia się ziemi?—systemy, które z nadzwyczajną oszczędnością obchodzą się z czasem, a za to siły, działające według stałych i miarowych praw, starają się zuchwa-łemi rękami wyolbrzymić, trwoniąc je bez wszelkiej miary”. W przedmowie do drugiego tomu swej pracy H. powiada: „Ażeby mej pracy nadać charakter spójnej całości („zu einem Ganzen zu bilden”), musiałem obrać pewne punkty widzenia dla zebranych faktów, gdyż bez pierwszych zbiór tych drugich byłby ciałem zupełnie bezdusznem”. „I rzeczywiście — mówi J. Walther — wysokie punkty widzenia i pilne badania szczegółów, są wybitnemi cechami dzieła H-a”. Idee jego nie znalazły z początku wielkiego rozpowszechnienia i dopiero w tej doskonalszej formie, jaką im nadał później Lyell („Principles of Geology” 1830), wywarły wielki wpływ na dalszy rozwój nauki.

Hoff Konrad, malarz niemiecki (* 1816 r. w Szwerynie—f 1883 r. w Monachium). H. uprawiał długo specyalnie malarstwo dekoracyjne, pokojowe i teatralne, po większyeh miastach niemieckich, jako fachowiec w tym kierunku, nim zdobył prawdziwie artystyczne wykształcenie podczas pobytu swego we Włoszech i stu-dyów w akademii drezdeńskiej. Studya te przerwał jednak dla braku funduszów i jął się powrót praktyki dekoracyjnej. Odtąd zawód swój

H. uprawiał głównie we Wrocławiu, w Krakowie, w Warszawie i w Wiedniu, poczem osiadł nastałe w Monachium. Obdarzony Wysokiem poczuciem artystycznem, H. tworzył rzeczy wartościowe: jego dekorowania odznaczają się wyborną perspektywą i harmonią kolorytu; w malarstwie architektonicznem najczęściej rozwijał motywa rokokowe lub renesansowe włoskie, które odtwarzał z widzianych zabytków owej epoki podczas podróży swoich. Do najpiękniejszych jego zdobień architektonicznych należą: Wnętrze Frauenkirche w Monachium, oraz Schody i pokój sypialny w pałacu w Schleissheimie.

Hoff Karol, malarz niemiecki (* 1838 roku w Mannheimie—f 1890 w Karlsruhe). Kształcił się w Karlsruhe, w Szkole sztuk pięknych (1855 — 1858), pod kierunkiem J. W. Schirmera i Descoudres’a, a następnie u Vautiers’a w Düs-seldorfie, poczem, zwiedziwszy Paryż (1862), osiadł nastałe w Düsseldorfie, gdzie uprawiał przeważnie malarstwo rodzajowe; stąd powołany został w r. 1878 do Karlsruhe dla objęcia katedry malarstwa w tamtejszej Szkole sztuk pięknych. Do najlepszych większych obrazów jego należą: Spoczynek podczas ucieczki (1867), Powrót (1869, obecnie w Galeryi w Filadelfii),

s. s.

mnie kocha.

Tartuffe i Elmira (1872), Chrzest pogrobowca (1875, zakupiony do zbiorów galeryi narodowej w Berlinie), oraz Pomiędzy życiem i śmiercią (1886), epizod wzruszający z czasów wojny Trzydziestoletniej (w galeryi miejskiej w Karlsruhe). Ostatni większy obraz jego: Odbijanie od brzegu, przedstawia chwilę, gdy kapłan z Sakramentem świętym odbija od brzegu na promie, wśród lodów, by nieść pociechę umierającemu. H. łączy szczęśliwie w obrazach swoich kierunek natura-listyczny z nastrojem poetycznym. Szczególnie pełne są uczucia i myśli podniosłej liczne małe obrazki jego, zaliczane do kategoryi pejzażów, ale będące właściwie wyrazem danego nastroju artysty, któremu odpowiada piękne, poetyczne tło pejzażowe. Są to, tak zwane przez niego, Nastroje: wiosenne, jesienne i t. d. (Frühlings-, Herbst - Stimmungen), albo np. Primmula veris, i inne. H. był obdarzony i talentem poetyckim; z utworów jego znane było w swoim czasie epos komiczne: Schein (Sztutgard 1878).

H. jest także autorem broszury: „Künstler und Kunstschreiber” (Monachium 1884).

Hoff Jakób, współczesny malarz niemiecki (* 1838 we Frankfurcie nad Menem). Pierwotnie uczeń Zwergera, wstąpił następnie do instytutu Stadia w mieście rodzinnem, gdzie kształcił się dalej pod kierunkiem Beckera. Ważniejsze prace jego są: Obchód uroczystości religijuej w Schwelm, Pod lipami, Przy fontannie, On

s. s.

Hoff Jakób Henryk van’t (* d. 30 sierpnia 1852 roku w Rotterdamie). Należy on bez zaprzeczenia do rzędu najznakomitszych chemików ostatniej ćwierci XIX w. W istocie nikt nie położył tak zasadniczych zasług w tak różnorodnych dziedzinach chemii, jak ten uczony: stworzył on fundamenty, na których długo jeszcze inni uczeni budować będą. Początkowe wykształcenie otrzymał H. w prywatnej szkole realnej w Rotterdamie i już w 17-ym roku życia wstąpił na politechnikę w Delfcie, której kurs trzyletni odbył w dwa lata, uzyskawszy stopień technologa. Po ukończeniu politechniki wstąpił na uniwersytet w Leodyum, gdzie poświęcił się matematyce, i po roku zdał egzamin na kandydata matematyki i fizyki. Wtedy obudziło się w nim zamiłowanie do chemii: w r. 1872 udaje się do Bonn, gdzie pod kierunkiem Ke-kulego poznaje tajniki chemii organicznej; dalej kształci się w Paryżu pod kierunkiem Adolfa Würtza i w r. 1874 zyskuje w Utrechcie tytuł doktora nauk przyrodniczych. Początek działalności naukowej H-a przypada na okres rozkwitu chemii organicznej; że rozkwit ten przetrwał jeszcze czas długi, jest to w znacznym stopniu zasługą H-a. Zasługa ta polegała na rozszerzeniu pola widzenia poglądów na budowę związków organicznych, na przejściu od wzorów płaskich do wzorów przestrzennych. Teoryę swoją, która stanowi podwalinę powstałej potem stereochemii, streścił H.

w małej broszurce hollenderskiej, p. t. „Voorstel tot uitbreding der tegenwoording in de schei-kunde gebruikte structuur-formules inderuimte”, na 11-u stronicach; daleko bardziej znanem jest ogłoszone w rok później (1875) francuskie wydanie tego dziełka p. t. „Chimie dans l’espace”. Autor przypisuje atomowi węgla postaó tetraedru, u którego rogów zawieszone są związane z nim atomy:

Jt

Hypoteza ta przewiduje dwa wypadki izomeryi, niewyjaśnione przez wzory płaskie: I. gdy atom węgla połączony jest z czterema rozmaitemi atomami lub rodnikami, otrzymujemy dwa wzory, mające się względem siebie jak obraz do odbicia w zwierciedle; podobieństwo obu związków, wzorom tym odpowiadających, wyraża się w tem, że ich własności fizyczne i chemiczne są jednakowe, — różnica zaś polega na tem, że posiadają one zdolność skręcania płaszczyzny światła polaryzowanego: jeden nalewo, drugi o tyleż naprawo; II. gdy dwa atomy węgla połączone są z sobą podwójnem wiązaniem, a każdy z nich połączony z dwoma rozmaitemi atomami lub rodnikami (izomerya kwasu maleinowego i fumarowego):

,/i

W tym wypadku oba związki różnią się co do własności fizycznych i chemicznych i nie skręcają płaszczyzny polaryzacyi. Gdy H. ogłosił swą hypotezę, niewielką zaledwo mógł przytoczyć ilość faktów na jej poparcie; to też spotkał się z niedowierzaniem wielu chemików, a nawet z ironią (Kolbe); w obronie teoryi H-a wystąpił Wi-slicenus i zebrał znaczną ilość faktów na jej potwierdzenie. Dziś, po 25-u latach, zastęp faktów zwiększył się znacznie (por. Bischoff - Waiden „Stereochemie” Frankfurt 1894), a wszystkie one pozostają z teoryą H-a w zgodzie i potwierdzają ją znakomicie. — W roku 1876 został H. docentem fizyki w szkole weterynaryjnej w Utrechcie, w rok później lektorem, a potem profesorem chemii w Amsterdamie. Tu ogłasza w r. 1878 dwutomowe dziełko p. t. „Ansichten über organische Chemie”; w dziełku tem rozwija program zarówno systematyki chemicznej, jak

M. C.

dylitis” (Monachium 1901).

i statyki i dynamiki chemicznej, będących podówczas zaledwo w zawiązku. Nietylko jednak sformułował program działania, lecz zabrał się niezwłocznie do wykonania tego programu: w r. 1884 drukuje po francusku: „Études de la dynamique chimique”, w których streszcza wyniki swej pracy. Jak pierwsza praca H-a stanowiła podwalinę stereochemii, tak „Études” stanowią podwalinę, na której opiera się współczesna nauka o szybkości reakcyj chemicznych i o stanie równowagi chemicznej: dynamika i statyka. Jak tam tak i tu prace późniejsze zdołały tylko w najszerszym zakresie potwierdzić prawa ogólne, postawione przez genialnego uczonego holenderskiego. Tu poczyna też H. stosować niezłomne prawa termodynamiki do zagadnień natury chemicznej, usuwając coraz bardziej na drugi plan hypotezę atomistyczną.—Nietylko stereo-chemię i dynamikę chemiczną stworzył H.; praca, przedstawiona przezeń w r. 1885 akademii szwedzkiej: „L’Equilibre chimique dans les Systèmes gazeux ou dissous à l’état dilué” rozpoczyna trzeci okres rozwoju naszego badacza, a jednocześnie nowy okres rozwoju chemii fizycznej — teoryę roztworów. Opierając się na mało znanych podówczas badaniach fizyologicz-nych Pfetfera nad ciśnieniem osmotycznem, po-wstającem w naczyniu napełnionem roztworem cukru, a stykającem się z czystą wodą za pomocą przegrody przepuszczalnej tylko dla wody a nie dla cukru, dochodzi on do przekonania, że ciśnienie osmotyczne, wywierane przez ciało rozpuszczone w roztworze, równa się ciśnieniu wywieranemu przez tosamo ciało przy temsamem stężeniu w stanie gazu. Wszystkie prawa, dotyczące ciał w stanie gazowym, dotyczą w równej mierze roztworów — oto ogólne prawo, odkryte przez H-a. Śmiało twierdzić można, iż teorya roztworów doniosłością swą przewyższa teoryę gazów, dziedzina bowiem roztworów jest daleko obszerniejszą i w przejawach rozmaitszą. Dość wspomnieć, że w gazach dyssocyacya elektrolityczna, której teorya stauowi konsekwencyę teo-ryi H-a nie występuje wcale, lub w odrębnej postaci. W roku 1887 bierze H. wraz z Ostwaldem udział w założeniu czasopisma, poświęconego opracowaniu nowoczesnych zagadnień chemii: „Zeitschrift für physikalische Chemie”, którego też współredaktorem pozostaje dotąd: roczniki czasopisma tego stanowią gmach, powstały na założonych przez niego fundamentach. Nie poprzestaje jednakże H. na osiągniętych przez się wynikach: otwiera nowe pole badań, stosując zasady równowagi chemicznej do chemii nieorganicznej. W roku 1896 powołany do Berlina na stanowisko członka pruskiej Akademii i profesora uniwersytetu; w prywatnem laboratoryum, w willi położonej w Wilmersdor-fie pod Berlinem, w otoczeniu zaledwo kilku pracowników, prowadzi H., wraz ż d-rem Meyer-hofferem, badania „nad powstaniem pokładów

soli w Sztasfurcie”. Badania te nie są jeszcze ukończone; trudno już dziś przeto ocenić ich doniosłość. Nie ulega jednakże wątpliwości, że w chemii nieorganicznej stanowić będą one taki sam przełom, jak teorya tetraedru w chemii organicznej, a stadya dynamiczne i teorya roztworów w chemii fizycznej. W tym czasie wydał

H. „Vorlesungen über theoretische Chemie” (Brun-świk 1898—1900, w 3-ch tomikach).— Nie sposób tu wyliczyć tytułów wszystkich prac H-a; wymieniliśmy najbardziej zasadnicze. Dokładny wykaz ich podany jest w XXXI tomie (poświęconym H-owi) „Zeitschrift für physikalische Chemie”; życiorys w dziełku E. Cohena „Jacobus Henricus van’t Hoff” (Lipsk 1889); zarys działalności naukowej H-a przez W. Ostwalda we „Wszechświecie” z r. 1900.

Hoffa Albert (* w Richmondzie [kolonia Przylądka Dobrej Nadziei] d. 31 marca r. 1859), chirurg. W naukach lekarskich wykształcił się we Freiburgu w Bryzgowii i w Würzburgu; w pierwszym z wymienionych uniwersytetów w r. 1883, po obronieniu rozprawy „Ueber Nephritis saturnina” dyplom doktorski otrzymał, i zaraz potem został assystentem kliniki chirurgicznej profesora Maas a (ob.) w Würzburgu. Osiągnąwszy tamże w r. 1886 docenturę prywatną, wkrótce potem, po śmierci Maasa, objął po nim wykłady chirurgii i zarząd kliniki. Obecnie (rok 1901) jest profesorem zwyczajnym chirurgii i dyrektorem kliniki chirurgicznej w Würzburgu. H. jest jednym z najruchliwszych chirurgów spółczes-nych w Niemczech i ogłosił drukiem już wiele prac, z których przytaczamy następujące, jako najważniejsze: „Die Natur des Milzbrandgiftes” (Wiesbaden 1886); „Ueber den sogenannten chirurgischen Scharlach” (1887 w „Sammlung klinischer Vorträge”); „Lehrbueh der Fracturen und Luxationen” (Würzburg 1888, wyd. 3-e tamże 1896 z 408 rycinami i 29 tabl. kolor.); „Lehrb. der orthopädischen Chirurgie” (Sztutgard 1891; wyd. 3-e tamże 1898); „Atlas und Grundriss der allgemeinen Chirurgie” (tamże 1896); „Technik der Massage” (Sztuttgard 1897, wyd. 3-e tamże 1900); „Atlas und Grundriss der Verbandlehre” (tamże 1897; przełożył na jęz. fr. P. Hallopeau, Paryż 1900); „Kinesiotherapie” (Wiedeń 1898); „Die moderne Behandlung der angeborenen Hüftgelenksluxationen” (Monachium 1899); „Der menschliche Fuss und seine Bekleidung” (Würzburg 1899); „Die moderne Behandlung des Klumpfusses” (Monachium 1899); „Die chronische ankylosirende Entzündung der Wirbelsäule” (Lipsk 1899, w „Samml. klin. Vorträge”); „Die Osteotomie bei der Behandlung der Hüftgelenksdeformitäten” (Würzburg 1900, z 9 tabl.); „Die Orthopädie im Dienste der Nervenheilkunde” (Jena 1900, z 80 rycinami) i „Die moderne Behandlung der angeborenen Hüftgelenksluxationen, des Klumpfusses und der Spon-

Dr J. p.

S. PL

Mus.

S. S.

Hoffbauer (Dworzak) Klemens Marya, błogosławiony (* 26 grudnia 1751—f 16 marca 1820). Urodził się w Taszowicacli pod Znojmem na Morawach, pod wiejską strzechą. Od dzieciństwa pragnął być księdzem, lecz uboga matka, zaledwie ukończył szkołę wiejską, oddała go na naukę do piekarza. Jako czeladnik piekarski kilka lat spędził w klasztorze norbertanów w Bruck, ucząc się jednocześnie w klasztornej szkole. Po latach czterech pobytu w klasztorze poczuł w sobie ducha pustelniczego i próbował samotnego życia w Mühlfrauen, a potem pod Tivoli we Włoszech ; lecz powołanie do kapłaństwa, do czego nieodzowne było ukończenie odpowiednich studyów, wyprowadziło go z pustelni. Udał się do Wiednia, gdzie, ciężko pracując, ukończył kursa filozoficzne. Teologii postanowił uczyć się w Rzymie i z przyjacielem swoim, Czechem, Tadeuszem Hüblem, przybył do Wiecznego Miasta. Wstąpienie do zakonu redemptorystów ułatwiło im nabywanie wiedzy teologicznej, a zaledwie zostali kapłanami, wysłano ich do Warszawy (ob. Bennona S go bractwo). W 1808 r. H., po chlubnej i pożytecznej pracy dla Kościoła i społeczeństwa, został wraz z towarzyszami swymi wypędzony z kraju; zamieszkał w Wiedniu. Praca około młodzieży i wpływ, jaki na nią wywierał, ściągnęły na H-a liczne nieprzyjemności; dopiero osobiste zajęcie się nim cesarza, uznanie zakonu redemptorystów za prawnie istniejący w Austryi, oddanie im kościoła Maria-Stiegen, pozwoliło mu spokojnie pracować. Lecz niedługo już ta praca trwała, bo po trzech latach, w 1820 r., choroba powaliła go na łoże i dokonał swego pracowitego, pełnego poświęcenia żywota. Wspomnienie świątobliwego męża, cuda przezeń czynione, skłoniły duchowieństwo i wiernych, a na ich czele cesarza Franciszka Józefa i jego stryja, Ferdynanda, do proszenia Stolicy Apostolskiej o kanonizowanie H-a. Po 25 - letnim procesie Leon XIII zaliczył H-a w poczet błogosławionych 9 marca 1886 r. Uroczystość bł. Klemensa oznaczono na dzień 15 marca. Żywot bł. H-a po polsku napisał o. Bernard Łubieński, redemptorysta, pod tytułem: „Apostoł Warszawy, czyli żywot bł. Klemensa Maryi Hoffbauera” (Mościska, nakładem oo. Redemptorystów, druk Pillera i Sp. we Lwowie r. 1889).

Hoffbauer Jan Krzysztof (* r. 1766 — f 1827), filozof niemiecki. Nauki pobierał w Halli, pod kierunkiem Eberhardta (ob.). W r. 1744 został tamże profesorem filozofii, na której-to katedrze pozostał aż do czasu zupełnego ogłuchnięcia (1813). Z początku przeciwny Kantowi, zaliczał się następnie do jego najżarliwszych zwolenników i opracował w jego duchu logikę formalną.— Dzieła: „Analytik der Urtheile und Schlüsse” (Halla 1792); „Naturrecht aus dem Begriffe des Rechts entwickelt” (tamże 1793); „Anfangsgründe der Logik” (tamże

1791); „Uebersicht des Vorzüglichsten, was seit 1781 für die Logik geleistet ist” (tamże 1795); „Naturlehre der Seele in Briefen (tamże 1796); „Allgemeines Staatsrecht” (tamże 1797) „Anfangsgründe der Moralphilosophie” (tamże 1798); „Untersuchungen über Krankheiten der Seele” (tamże 1802); „Die Psychologie in ihren Hauptanwendungen auf die Rechtspflege” (tamże 1808); „Ueber die Analysis in der Philosopie” (tamże 1810); „Versuch über die sicherste und leichteste Anwendung der Analysis in den philosophischen Wissenschaften” (tamże 1810); „Grundriss der Erfahrungsseelenlehre” (tamże 1810).

Hoffbauer Teodor Józef Hubert, współczesny budowniczy i malarz francuski (* 1840 roku w Neuss w pobliżu Akwisgranu). Zrodzony z rodziców Hollendrów, naturalizowany Francuz, wychowywał się i kształcił w Paryżu. Maluje przeważnie widoki starego Paryża i obrazy dla dioram. H. jest autorem albumu in 4-o „Paris à travers les âges” (1869—83), wydanego także in folio w 1885 r., w dwóch tekach (u Didota); dioramy tejże treści (1885); czterech dioram wykonanych dla Ameryki; faksymilowanego wydania planu Paryża z czasów Henryka II, robionego przez Truscheta i Hoyau’a (8 tablic in folio, 1877, u Championa), oraz seryi widoków Starego Paryża, zamówionych u niego przez zarząd tego miasta, na wystawę w r. 1889.

Höffding Harald, spółczesny filozof duński (* 1843), od r. 1883 zajmuje katedrę filozofii w Kopenhadze. Najbliższe węzły duchowe wiążą H-a z tym kierunkiem filozofii niemieckiej, który się nazywa nowokantyzmem. Nie są mu wszakże obce wpływy filozofii francuskiej, zwłaszcza pozytywizmu, głównie zaś empiryzmu i ewolucyonizmu angielskiego. Szereg prac H-a z dziedziny psychologii, etyki i historyi filozofii, skwapliwie tłómaczonych na język niemiecki, a w części i na inne, stawia go w poczcie najwybitniejszych i nader wpływowych uczonych spółczesnych. Do poczytności pism H-a w znacznym stopniu przyczynia się jego niepospolity talent pisarski, jasność i piękna forma literacka wykładu, oraz umiejętność utrzymywania wszechstronnej i harmonijnej równowagi pomiędzy stanowiskami uprawnionemi w nauce, ale w wyłączności swojej jednostronnemi.—Do najwybitniejszych prac H-a należą: „Om grundlaget for den humane Etik” (Kopenhaga 1876) i tosamo po niemiecku: „Die Grundlage der humanen Ethik” (Lipsk 1880); „Psychologien i Omrids paa Grundlag of Erfaring” (Kopenhaga 1882, wyd. 3-e 1892) i tosamo po niemiecku: „Psychologie in Umrissen auf Grundlage der Erfahrung” (Lipsk 1887, wyd. 2-e 1893), a także przekład polski F. Daszyńskiego „Psychologia doświadczalna w zarysie” (Warszawa 1890 —

1891); „Etik, de etiske Prinoiper og deres an-vending paa de vigtigste livsforhold” (Kopenhaga 1887) i tosamo po niemiecku: „Ethik. Eine

nej.

J. H-ch.

St. A. K.

Darstellung der ethischen Prinzipien” (Lipsk 1888); „Einleitung in die englische Philosophie unserer Zeit” (w prz. niem. Lipsk 1889); „Spinozas Leben u. Lehre” (1877); „Charles Darwin” (1889 i polski przekład Warszawa 1900); „S. Kirgegaard, som filosof” (Kopenhaga 1892), po niemiecku: „S. Kir-kegaard als Philosoph” (Sztutgard 1890); „Jan Jakób Rousseau. Życie i dzieła”, polski przekład z niemieckiego (Warszawa 1900); „Geschichte der neueren Philosophie” (2 tomy, Lipsk 1875—76); „lieber Wiedererkennen, Association und psychische Activität” (cztery artykuły w „Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Philosophie”, 1889 str. 420 — 458, 1890 str. 27 — 54, 167 — 205 i 293 — 316); „Zasady etyki”, odczyt miany w Zurychu, dwa polskie przekłady J. Wł. Dawida i Zofii Daszyńskiej (oba Warszawa 1901).— W psychologii H. zajmuje stanowisko pośrednie pomiędzy empiryczną psychologią angielską a psychologią fizyologiczną niemiecką; nie opiera się wyłącznie na prawie kojarzenia, lecz asocyacyo-nizmowi przeciwstawia aktualizm po-swojemu rozumiany, jako czynne zachowanie się osobnika, będącego summą dziedzicznie przekazanych skłonności i usposobień. Tosamo stanowisko obszerniej rozwija H. w swojej, wyżej przytoczonej, monografii- „Ueber Wiedererkennen”. W „Zarysie psychologii” uzasadnia także swój krytycyzm teoryopoznawczy. Punktem wyjścia niewątpliwie jest słynne dzieło Karola Gö-ringa (ob.): „System der kritischen Philosophie”; gdy jednak Göring główny nacisk kładzie na rolę w sprawie poznawania i objaśniania woli, H. uzupełnia go, podkreślając znaczenie w sprawach poznawczych uczucia. W etyce

H. za podstawę oceny etycznej uważa spółczucie czyli miłość bliźniego, za miarę zaś wartości etycznej—dobro powszechne. Zasady dobra powszechnego i swobody wewnętrznej są podporządkowane naczelnej zasadzie spółczucia powszechnego. H. odróżnia w etyce część histo-ryczno-porównawczą, zwaną niekiedy eto logią, od części filozoficznej, która powinna system etyczny podporządkować jednej naczelnej zasadzie. Pierwszą rozwija w dziele „Grundlagen' der humanen Ethik”, drugą—w „Ethik. Eine Darstellung der ethischen Prinzipien”; w tej drugiej pracy, po wyłożeniu zasad ogólnych, rozwija etykę indywidualną i socyalną, której najwięcej miejsca poświęca i przypisuje szczególne znaczenie. W zakresie historyi filozofii H. odznacza się przedewszystkiem jako świetny monografista (Spinoza, Kirkegaard, Darwin, Rousseau). W niezwykle pięknem dziele swojem „Geschichte der neueren Philosophie” obejmuje okres od Humanizmu do roku 1880. Roztrząsając systemy i kierunki filozoficzne, głównie uwzględnia cechy osobiste filozofów, stosunek zagadnień i poglądów filozoficznych do dziejów nauk szczegółowych, oraz stosunek systemów filozoficznych do warunków kulturalnych epoki; nie przeładowując dzieła szczegółami bibliograficznemi, nie spuszcza z oka ciągłości dziejowej, której ogniwa umie nawiązywać wielostronnie i trafnie. Jest to jedno z najlepszych dzieł poświęconych historyi filozofii nowożytnej w literaturze spółczes-

Ad. M.

Hoffman Gotfryd, budowniczy, przybył do Polski ze Szląska. W Poczajowie, w powiecie Krzemienieckim, gubernii Wołyńskiej, przebudował, a raczej nanowo wzniósł, w latach 1771 — 1792 dawny kościół i klasztor bazyliański, pierwotnie z ciosu wystawiony w r. 1650 (r. 1832 na cerkiew zamieniony), kosztem Mikołaja Potockiego, starosty kaniowskiego.

Hoffman Jan Gottfried (* 1765 we Wrocławiu—f 1847 roku w Berlinie), profesor filozofii i nauk kameralnych w Królewcu i Berlinie oraz dyrektor pruskiego biura statystycznego. H. był w ekonomii i polityce handlowej zwolennikiem handlu wolnego, a jako członek kommis-syj rządowych i sprawozdawca projektów pruskiego prawa finansowego z r. 1818 wpływem swym znacznie się przyczynił do przyjścia do skutku wolnohandlowego prawa podatkowego i celnego. Należał on również do pierwszych w Niemczech obrońców teoryi monety złotej i był stanowczym przeciwnikiem podatku gruntowego, jako nierównomiernego. W zakresie poglądów naukowych dał dość ważną wskazówkę co do „renty gruntowej”, uważając ją za jedno z rentą kapitałową. Najważniejsze jednak zasługi położył na polu statystyki w Niemczech; jako dyrektor przetworzonego biura statystycznego w Berlinie ugruntował właściwie urzędową statystykę. Ogłosił bardzo wiele książek i broszur; godniejsze uwagi są następujące: „Ueber die wahre Natur und Bestimmung der Renten aus Boden-und Kapitaleigentum” (Berlin 1837); „Die Lehre vom Gelde” (Berlin 1838); „Die Lehre von den Steuern” (tamże 1840); „Das Verhältnis der Staatsgewalt zu den Vorstellungen ihrer Untergebenen” (tamże 1842); „Zur Judenfrage. Statistische Erörterung über Anzahl und Vertheilung der Juden im preussischen Staate” (tr-że 1843); „Sammlung kleiner Schriften” (tamże 1843); „Nachlass kleiner Schriften” (t-że 1847); „Erläuterung d. Frage: Was ist Geld?” (1847).

Hoffmann Jan Chrystyan (* 1767 w Lipsku—f 1819), profesor ekonomii i technologii od r. 1812 na wydziale prawa i administracyi w Wiedniu, a następnie od r. 1815 w uniwersytecie warszawskim. Studya uniwersyteckie u-kończył w Lipsku, skąd w r. 1804 powołany został na profesora fizyki i nauk przyrodniczych na wydział filozoficzny w Zamościu. Prace swe ogłaszał po niemiecku. Pisał dzieła z zakresu ekonomii, chemii i technologii. Wydał książki następujące: „Oekonomische Heft für den Staat und den Landwirth” (kilka tomów); „Handbuch der Chemie zum Selbst-Unterricht” (3 części);

St. A. K.

W. N.

redagował pismo peryodyczne p. n. „Journal für Fabrik, Manufactur und Mode”.

Hoffman Karol FryderykVollrath, geograf (* 1796 roku w Stargardzie—f 1842 roku w Sztutgardzie); uczęszczał na uniwersytet w Berlinie, był z początku nauczycielem, następnie dyrektorem instytutu geograficznego w Sztutgardzie. W roku 1829 został docentem na uniwersytecie w Monachium, ale z powodu swych wol-nomyślnych przekonani! musiał wkrótce opuścić Monachium i powrócić do Sztutgardu, gdzie zmarł w ciężkiej nędzy, przeżywszy zaledwie kilku dniami zaproszenie od uniwersytetów w Dorpacie i Petersburgu. Napisał następujące dzieła: „Die Erde und ihre Bewohner” (1833; wyd. 6-e opracowane przez Berghausa i Völtera 1861 —

1865); „Deutschland und seine Bewohner” (1834— 1836, 4 tomy); „Die Völker der Erde, ihr Leben, ihre Sitten und Gebräuche” (1840, 2 tomy); „Hertha”, wstęp do geografii (1840 — 41, 2 tomy) i inne.

Hoffman Karol Boromeusz Aleksander (* 1798 —f 1875), publicysta, prawnik i historyk), rodem z Mazowsza; ukończywszy wydział prawny w uniwersytecie warszawskim, wszedł do sądownictwa, zajmując kolejno różne posady, to asesora przy sądzie policyi, przy kommis-syach hypotecznych, przy trybunale cywilnym, to pisarza sądu apellacyjnego. Ciężkie w tym okresie czasu przechodził koleje. Pokochał słynną już wtedy autorkę, Klementynę Tańską, ale nie śmiał oświadczyć swych uczuć, dopóki nie miał zabezpieczonego bytu. Dopiero w r. 1828, zostawszy radzcą prawnym Banku Polskiego, niedawno wówczas otworzonego, prosił Klementynę o rękę i otrzymał ją. Zawiązał spółkę do założenia drukarni pod nazwą Gałę-zowskiego w celu rozpowszechniania dzieł dobrych; przełożył z angielskiego i wydał: „Życie i pisma Benjamina Franklina” (Warszawa 1827, dwa tomy); redagował i wydawał czasopismo prawnicze „Temis polska” (1828—30, osiem tomów); tu pomieścił kilka własnych rozpraw z zakresu prawa cywilnego, handlowego i administracyjnego. W r. 1830 i 1831 ogłosił w Warszawie dwa dzieła publicystyczne, które nabrały wielkiego rozgłosu i były tłómaczone na języki obce: francuski, niemiecki, szwedzki. Są to: „Wielki tydzień Polaków”, oraz „Rzut oka na stan polityczny Królestwa Polskiego od r. 1815 do 1830”. W końcu r. 1831 przez czas jakiś zatrzymał się w Dreźnie, a następnie wraz z żoną podążył do Paryża, gdzie również wystąpił jako publicysta, drukując po francusku i po angielsku broszury, rozbierające ważne owoczesne kwestye. Oto ich napisy: „La nationalité polonaise...” (1832); „Dernier mot sur le statut organique” (1833); „Débats de la Chambre de Communes dans la séance du 9 juillet 1833”; „Lettre d’un Polonais a Ms les pairs et Ms les députés de la France” (1833); „Commercial relations botween England und Poland” (1838). Wśród stronnictw wychodźczych przyłączył się do t. zw. obozu monarcbieżnego, którego głową był książę Adam Czartoryski; w tym duchu napisał broszurę o „Czterech powstaniach”, w tym duchu prowadził czas jakiś r. 1838 „Kronikę emi-gracyi polskiej”. Od tego roku usunął się od publicystyki a zaczął pogłębiać studya historycz-no-prawne, zwracając główną uwagę na dzieje wewnętrzne Rzplitej. Już r. 1839, w książce: „Vademecum polskie”, dał interesującą i cenną rozprawkę „O zarządzie skarbu publicznego w dawnej Polsce”. Najważniejszą jego atoli pracą był „Obraz rządu i prawodawstwa dawnej Polski” (drukowany w r. 1847 — 48 w „Przeglądzie Poznańskim”). W swoim czasie był to najgruntowniejszy, a zarazem najpowabniej przedstawiony, całokształt wewnętrznego ustroju Rzeczypospolitej: skreślony w duchu przeciwnym poglądowi „gminowładnemu” Lelewela, bo w duchu monarchicznym. Słusznie stwierdzając istnienie monarchii za Piastów, widział i w dalszym rozwoju dziejowym słuszność po stronie królów, wytykał błędy i winy możnowładzców i szlachty, nie szczędził i duchowieństwa, a mianowicie jezuitów. Pomijając atoli tę strouę tendencyjną, znajdujemy w „Obrazie” gruntowną znajomość rzeczy i jasność wykładu, tak, że dziś jeszcze dzieło to z wielkim pożytkiem może być czytane. Jego dopełnieniem jest obszerna i zajmująca „Historya reform politycznych w dawnej Polsce” (Lipsk 1867, drugie wyd. w Poznaniu 1869). Pomiędzy jedną książką a drugą

H. napisał i częściowo wydrukował dwie lżejsze, belletrystycznie obrobione, prace. Jedna z nich jest opowieścią historyczną, przedstawiającą ustęp z dziejów Stanisława Leszczyńskiego, p. t. „Król wygnaniec 1714—1725” (Lipsk 1854 w „Bibliotece powieści historycznych” Bobrowicza); druga zaś—to „Historya upadku domu Sobieskich”, częściowo drukowana w odcinku „Gazety Polskiej” r. 1862 (w Warszawie), całość zaś w 3-ch tomach pozostaje dotąd w rękopiśmie. Prócz tych prac głównych ogłosił H. jeszcze trzy pomniejsze. Chronologicznie pierwsza z nich ma charakter publicystyczny, rozwodzi się nad dążeniami Bolesława Chrobrego jako wskazówką polityki dalszej, wskazówką niewprowadzoną w czyn przez następców; tytuł jej „O pansla-wiźmie zachodnim” (Poznań 1868). Druga jest roztrząsaniem archeologiczno-historyczuem „Onajdawniej szych grobowcach królów polskich” (tamże 1872). Trzecia wreszcie podejmuje zagadnienie wielokrotnie przez historyków naszych rozbierane, a podobno do dziś-dnia niezałatwione ostatecznie, p. t. „Przyczyny podziału monarchii polskiej po Bolesławie Krzywoustym” (Kraków

1872). Pisał jasno, czasem barwnie, czystym jęr zykiera; był człowiekiem rozważnym, z charakterem silnym, wytrwałym i szlachetnym; zgłębieniem urządzeń politycznych Rzplitej i ich

przedstawieniem położył trwałą zasługę w hi- ₍ lę, w której przez wzgląd na wielkość jej he-storyografii naszej. — Ob. życiorys i charaktery- roicznego czynu, sam mąż przebłagany może jej stykę, napisaną przez Adolfa Pawińskiego w „Ty- byłby przebaczył. Nie dziwię się, iż ten grom

P. Chm.

godniku ilustrowanym” r. 1875.

teatru w pierwszem wystawieniu tej sztuki zro-

staćby się mogła sztuką, chlubnie zaczynającą dramatykę polską” (K. Koźmian „Pisma prozą” 1888, str. 338 — 364). Ani kome-dye H-a, ani tragedye nie były drukowane. Z „Bolesława Śmiałego” dał „Pamiętnik Warszawski” r. 1821 (t. XX) dwa wyjątki, stwierdzające spostrzeżenie tamże w przypisku dołączone, że H. obrał sobie za wzór tragiedye Al-fierego w silnym rysunku charakterów, w odrzuceniu roli powierników, w użyciu zwięzłej mowy, pozbawionej kwiatów poetyckich. Wątek tragiedyi snuje się około spisku, uknutego przeciw Bolesławowi przez hetmana Wszebora, brata Hermana i królową Wisławę. Energiczny i bystrością umysłu celujący charakter Bolesława, przewrotny lecz wyniosły i hardy charakter Wszebora, silnie odbijają od słabych, chwiejnych postaci Wisławy i Hermana. Osoby biskupa w tych urywkach niema wcale, a nawet wzmianki o nim. Czyżby tę znaną katastrofę H. wykluczył ze swojej tragedyi? Redakcya „Pamiętnika” wzywała do nadesłania rękopisów H-a, lecz wezwaniu temu nie stało się zadość i dziś musimy poprzestać na tych ułamkowych wiado-

P. Chm.

Hoffman Karol Fenno, poeta i nowellista bił na publiczności wrażenie, bo autora w pro-amerykański (* 1806 w New-Yorku — f 1884 wadzeniu rzeczy nie odstąpiła na moment ani w Harrisburgu). Po ukończeniu nauk prawnych znajomość sztuki, ani znajomość serca ludzkie-na uniwersytecie został adwokatem, ale już w r. go... Nie lękamy się powiedzieć, iż osnowa tej 1833 oddał się całkiem literaturze, w której sztuki, jeżeli nie jest doskonałą, jest zdolna przy-działalność jego była krótkotrwała. W r. 1849 jąć tak wysoki stopień doskonałości, iż gdyby dostał pomieszania zmysłów i 35 lat w tym sta- jej pióro i myśli Osińskiego na pomoc przyszły, nie przeżył. Na początku zawodu literackiego założył i prowadził wpływowy „Knickerbocker Magazine”, a. po ustaniu tego wydawnictwa redagował „Atlantic Monthly”, następnie „New York Mirror”, wreszcie „N. Y. Literary World”.

Jego pióra są wielce zajmujące opisy podróżnicze: „A winter in west” (1835, 1882) i „Wild scenes in the forest and the prairie” (1837, 2

t.; przekł. niem. Gerstäckera, wyd. 2-e Lipsk

1860). Nowelle H-a „Greyslaer” (1839), „Van der Lyn” były w swoim czasie bardzo poczytne.

Jako poeta zostawił po sobie zbiorek poezyi lirycznej „The vigil of faith and other poems”

(1842), „Barrowed notes for home circulation”

(1834), „Poems” (1845, wyd. 2-e dokonane przez synowca 1874). W zbiorze Sparka „American biography” mieści się praca H-a „The administration of Jacob Leslie”.

Hoffman Antoni (f 1816), dramatyk, którego współcześni wprost „znakomitym” nazywali, twierdząc, że on „na niepospolite miejsce w literaturze naszej zasłużył” („Pamiętnik Warszawski”, t. XX str. 328), mało nam dziś jest znany i co do szczegółów życia, i co do twórczości.

Hoffman Karol, były artysta dramatyczny i literat, urodził się 1855 w Łomży, skończył gimnazyum w Suwałkach i był dwa lata na prawnym wydziale w uniwersytecie warszawskim, został następnie aktorem, zarządzał czas jakiś z Głodowskim towarzystwem dramatycznem zor-ganizowanem w Łomży, które miało pewne powodzenie w Kole, Turku i Łęczycy. Wydał „Kalendarz Suwalski na r. 1879”, był współpracownikiem „Słownika geograficznego” w jego początkach i „Wędrowca” za redakcyi F. Śuli-mierskiego, dawał artykuły do „Gazety Sądowej” w r. 1879 i 1880, do „Kolców” za redakcyi Wężyka, Noskowskiego, Kamińskiego. Od r. 1880—86 był spółpracownikiem „Gazety Lubelskiej”, pisywał do „Tygodnia” piotrkowskiego i „Kaliszanina” (od r. 1887); pisywał korrespon-dencye do niektórych gazet warszawskich i do „Kraju” petersburskiego. Osiadłszy w Radomiu, redagował tameczny „Dziennik gubernialny”, a w r. 1889 założył czytelnię bezpłatną. Osobno ogłosił dwa zbiorki wierszy: „Nieznany gość” (Suwałki 1878), „Pierwsze kroki”, dalej nokturn sceniczny w 1 akcie p. t. „Na letniem mieszkaniu” (Suwałki 1878), fautazyę dramatyczną

Wiadomo o nim tylko, że za Stanisława Augu- mościach. sta był kapitanem artyleryi polskiej, że umarł w Puławach, że napisał i wystawił dwie kome-dye: „Don Kiszot”, „Ubodzy bogaci” i dwie tra-gedye pięcioaktowe wierszem: „Heligunda” i „Bolesław Śmiały”. Kajetan Koźmian napisał obszerną recenzyę „Heligundy” (około r. 1812) i oddał jej wielkie pochwały pod względem układu i rysunku charakterów, a wytknął słabe strony w dyalogu i wierszowaniu. Treścią jej jest podanie o Heligundzie i Walgierzu Wdałym.

„Z dwóch sprężyn—powiada Koźmian—ku poruszeniu serc ludzkich w dramatyce działających, trwogi i litości, autor obrał drugą. Prowadził on Heligundę przez stopnie bojaźni, zgryzoty i niebezpieczeństwa, dał jej żal z popełnionego występku, chęć nagrodzenia na łoże Walge-ra ściągnionej hańby, dał jej walkę między sercem i rozumem, między skłonnością najtrudniejszą do zwalczenia a cnotą i obowiązkami, między miłością występną a miłością czystą i prawą. Postawił ją w bolesnem dla niej położeniu wyboru uwolnienia męża lub zabicia kochanka (Wiślimierza) i temi sposobami szedł do poruszenia serca widzów, do ujęcia go na stronę Heligundy. Za moment jej zguby obrał tę chwi-

20

Encykl. powie. Haiti. Zen. 227. X. XXIX

P. Chm.

■4^

•.. V« *

\V*

D.

S. Pł.

s. s.

Dr J. P.

w 1 akcie wierszem p. t. „Na rozdrożu” (tamże 1880), zbiór nowel p. t. „Szczęśliwi”, powiastkę na tle prawdziwego zdarzenia, p. t. „Skazaniec” (Warszawa 1897) i dopełnienie jej p. t. „Nic nie ginie” (tamże 1898), życiorys „Adama Mickiewicza”, wierszem skreślony (Warszawa-Złoczów 1899), wreszcie 2 zbiorki monologów, dyalogów, scen, fragmentów, monodramów, obrazków humorystycznych i dramatycznych, poezyj i wierszy do deklamacyi, zbiór poprzedzony i objaśniony wskazówkami dla deklamujących, przepisami dotyczącemi pięknego czytania na głos, użycia i hygieny głosu, p. t. „Wieczory artystyczno-literackie” (Warszawa 1897). Wyobraźni ma niewiele, ale uczucia dużo; w stylu stara się o prostotę i poprawność, w swoim szczupłym zakresie jest pracownikiem pożytecznym, a niektóre jego utwory, np. „Skazaniec”, prawdą wiernie odtworzoną a budzącą uczucia podniosłe, mogą nawet wzruszyć. W r. 1901 z pogadanką „O książce i czytaniu” objechał wszystkie miasta gubernialne, oraz Łódź, Koło i Nałęczów, a w Warszawie wygłosił ją dwukrotnie (Wyszła z druku pod datą 1902).

Hoffmanianie, ob. Hoffmann Melchior. Hoffmann (Hofman), herb polski z nadania.

W polu czerwonem, na kotwicy srebrnej uchem do góry—dwie belki złote, ukośnie skrzyżowane.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej — sześciopro-mienna gwiazda złota. Nadany d. 29 stycznia 1781 roku Józefowi, podpułkownikowi gwardyi konnej koronnej, Ignacemu, majorowi w regimencie generała Goltza, i Janowi, porucznikowi gwardyi kon- Fig. 26. Hoffmann, herb. nej koronnej, — braciom

Hoffmannom, przez Stanisława Augusta.— Źródła: „Volum. Legum” VII, 801; „Ks. kancl.” 106, f. 7.

Hoffmann Melchior (f około 1543 roku). Urodził się w Hall, w Szwabii; z zawodu kuśnierz wędrowny, zapoznawszy się w Inflantach z zasadami protestanckiemi, zapragnął je głosić. Oskarżony o zbójeckie napady i rabunek klasztorów, chroniąc się przed odpowiedzialnością, opuścił Inflanty. W Niemczech poznał anabaptystów, przejął się ich nauką i głosząc się Eliaszem, zapowiadał koniec świata. Zyskał sobie niewielu wyznawców, zwanych Hoffmania-nami.— Pisał o H-ie Hermann „Sur la vie et les écrits de M. Hoffmann” (Sztrasburg 1852).

Hoffmann Jakób, rytownik gdański. Był czas pewien inżynierem przy dworze Władysława IV, króla polskiego. Rytował między inne-mi widok miasta Gdańska, wydany w roku 1635 w dwóch odmianach, z objaśnieniem po łacinie, po polsku i po niemiecku, a także plan Torunia, dołączony do dzieła Schulzego: „Accurate Nachricht von der russischen u. sächsischen Belagerung der Stadt Danzig”. — Por. K. v. Różycki „Die Kupferstecher Danzigs” (Gdańsk 1893).

Hoffmann Fryderyk [starszy] (* r. 1626 — + w Halli d. 21 maja r. 1675), lekarz, ojciec słynnego Fryderyka H-a (ob.), a syn aptekarza Andrzeja H-a. Do nauk zawodowych przykładał się w Jenie i Wittenberdze, dyplom doktorski przyznano mu w roku 1652 w Jenie, po obronieniu rozprawy „De odontalgia”. Później został lekarzem , przybocznym administratora arcy-biskupstwa magdeburskiego i fizykiem miasta Halli; oba urzędy te zajmował do śmierci. — Ogłosił drukiem kilka prac, napisanych po łacinie, z których w swoim czasie powodzeniem największem cieszyła się „Clavis pharmaceutica Schroederiana, cum thesauro pharmaceutico” (Hal-la 1675; wydanie 2-e tamże 1681 i przekłady niemieckie J. U. Müll era 1685, oraz G. D. Koschwitza 1693).—Por. „Biographie médicale” (T. V, str. 238) i „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 237).

Hoffmann Fryderyk (* w Halli d. 19 lutego r. 1660—f tamże d. 12 listopada r. 1742) jeden z najsławniejszych lekarzy wieku XVIII, syn Fryderyka H-a starszego (ob.). W r. 1678 zapisał się na wydział lekarski w Jenie, po dwu latach nauki przeniósł się do Erfurtu, gdzie głównie zajmował się chemią. Po kilko-miesięcznym tam pobycie, powrócił pod koniec

r. 1680 do Jeny i obroniwszy rozprawę „De autochiria”, dyplom doktorski osiągnął. Wkrótce potem został tamże docentem i rozpoczął wykłady o lecznictwie z powodzeniem tak wiel-kiem, że wzbudził ku sobie niechęć i zazdrość profesorów tamtejszych; to, jako też nieosobliwy chwilowo stan zdrowia, skłoniło go do opuszczenia Jeny i zamieszkania w Minden, gdzie miał krewnych. W mieście tern trudnił się wykonawstwem lekarskiem i prędko doszedł do wzię-tości. Po dwu latach pracy puścił się w podróż naukową, która zawiodła go do Hollandyi i Anglii, krajów przodujących wówczas w lecznictwie. Zbogaciwszy wiedzę swą wrócił znów w r. 1684 do Minden i w roku następnym został lekarzem załogi tamtejszej; w r. 1686 mianowano go fizykiem księstwa Mindeńskiego, w r. 1688 objął w Halbersztadzie urząd fizyka ziemskiego (Landphysicus), nakoniec w r. 1693 elektor brandenburski, Fryderyk III (niebawem jako król pruski — I-y), powołał go do Halli na pierwszego profesora nauk lekarskich. Na stanowisku tern H. dobił się znaczenia niepospolitego i zasłynął w Niemczech i poza granicami ich jako znakomitość lekarska, ściągająca do Halli, nietylko licznych bardzo studentów, ale także wielu lekarzów, a nawet profesorów, zda-

leka przybywających, aby go posłuchać. Wykładał fizykę, chemię, anatomię, chirurgię i lecznictwo praktyczne. W r. 1709 zaproszono go do Berlina na lekarza przybocznego królewskiego; urząd ten zajmował do r. 1712, w którym, zniechęcony do życia dworskiego, powrócił znów do Halli na katedrę swą, opuścił ją wszakże po raz wtóry na 5 miesięcy w r. 1734, udając się do Poczdamu do ciężko chorego króla Fryderyka Wilhelma I, któremu zdrowie szczęśliwie przywrócił, poczem osypany hojnie darami i zaszczytami wszelkiego rodzaju zajął się znów w Halli dawną pracą profesorską i pomimo wieku podeszłego i nadwątlonego już zdrowia z powodzeniem wielkiem nauczał do śmier-ęi.—H. był lekarzem bardzo uczonym i światłym, a przytem posiadał wiele przymiotów i zalet osobistych, jednających mu ludzi; jako profesor odznaczał się wykładem świetnym i porywającym słuchaczów, a przytem zwykle zrozumiałym i jasnym. Taksamo jak spółcześni mu

J. E. Stahl i Boerhaave (ob. te n,), był twórcą systemu włąsnego, obejmującego uzasadnienie teoretyczne lecznictwa, zastosowane do wykonawstwa sztuki lekarskiej. Streszczone zasady jego w zarysie są następujące: Rozsądek i doświadczenie (ratio et experientia) stanowią podstawę główną lecznictwa całego, mogącego tylko zająć miejsce w rzędzie nauk, jeżeli osiągnięte przez nie fakty będziemy umieli wyjaśnić za pomocą fizyki oraz anatomii: to warunek konieczny. Objawy biologiczne objaśnia zatem H. w sposób następujący: Najpowszechniejszemi własnościami ciał wszelkich są: spój (cohaesio) i opór (resistentia); w ustrojach żywych dodać do tego trzeba możność ruchu, objawiającego się jako napięcie (tonus), czyli możność kurczenia się i rozkurczania części ciała stałych. Ruch ten, podług przypuszczeń H-a, ma powstawać pod wpływem czynnika, nazwanego przez niego płynem nerwowym (fluidum nerveum), podobnego do eteru przenikającego i napełniającego wszechświat, a mającego siedzibę w mózgu, z którego pod wpływem skurczu i rozkurczu opon mózgowych rozchodzi się po całem ciele, wywołując ruch i czucie, oraz łącząc się z krwią i za jej pośrednictwem oddziały wając na wszystkie narządy ciała. Zatem cały ustrój ludzki jest rodzajem machiny hydraulicznej, utrzymywanej w ruchu ciągłym za pomocą owego przypuszczalnego płynu nerwowego. Jeżeli napięcie wszystkich części ciała jest jak być powinno, to wtedy ustrój jest zdrów, w razie przeciwnym choruje. Zboczenia napięcia wywołują w częściach ruchomych ustroju albo kurcz (spastica strictura), albo porażenie (atonia). Gorączka np. powstaje z kurczu nerwów lub ze skurczu naczyń, wywołanego przez mlecz pacierzowy; także cierpienia narządów niektórych mogą spowodować stan taki; szczególnie własność tę posiadać mają narządy zostające w związku spół-

czulnym (consensualis) z układem nerwowym, a do takich H. zalicza osobliwie żołądek i kiszki. Stan napięcia wzmożonego wywołuje też zapalenia miejscowe, krwawienia, nerwobóle, nieżyty i t. d.; przewlekłe zaś choroby są następstwem porażenia (atonia). Do teoryi tej H. przystosowuje leczenie, w zasadzie przynajmniej, mając zawsze na celu albo wzmocnienie, albo zwątlenie owego napięcia swego, więc w chorobach ostrych, powstałych jakoby wskutek napięcia nadmiernego, przepisuje leki uchodzące za zmniejszające lub usuwające je, w przewlekłych zaś stosuje środki podniecające. Rozumie się, że wszystkie te poglądy H a, jak tyle innych, wcześniejszych lub późniejszych, posiadają tylko znaczenie historyczne, jako wymysły dowolne, zaledwie pozorem rzeczywistości poparte. H. pomimo uczoności, niewątpliwie bardzo wielkiej, oraz zdolności niepospolitych i doświadczenia lekarskiego, niezmiernie rozległego, chcąc wtłoczyć lecznictwo całe w systemat jednolity, a w dodatku oparty przeważnie tylko na poglądach zacieśnionych zgóry powziętemi poglądami, raczej filozoficznemi, niż przyrodniczemi, musiał wejść koniecznie na bezdroża, widoczne dziś dla nas, ale za jego czasu uchodziły one za ścieżki proste i do celu wiodące. Systemat jego, tu w rysach najogólniejszych podany tylko, aczkolwiek błędny, odznaczał się prostotą i jasnością wielką przed innemi, dlatego też znalazł stronników licznych, szczególnie w Niemczech i w Anglii, i aż do początku wieku XIX nie zbywało mu na zwolennikach, sławiących bystrość poglądów H-a i dowcip jego w kojarzeniu i objaśnianiu zjawisk najróżnorodniejszych w ustroju zdrowym i chorym.—Jeżeli i dziś jeszcze wspominamy H-a z uznaniem, to nie dlatego, że wymyślił ów system niegdyś ceniony, ale, że oddał lecznictwu pewne usługi trwałe i, że był rzeczywiście znakomitym wykonawcą swej sztuki, lekarzem dzielnym i spostrzegaczem nielada, że więcej niż ktokolwiek inny przed nim przyczynił się do rozpowszechniania używania wód mineralnych, jako też kory chinowej, której był wielkim zwolennikiem i chwalcą. Jako chemik biegły zbogacił też farmacyę, wynajdując kilka przetworów aptecznych, do dziś jako leki używanych, jak np. t. zw. balsam życia (Baisamum vitae Hoffmanni), krople H-a czyli a no dyny (Liquor anodynus mineralis H.), eliksyr żołądkowy (elixir viscerale H.) i inne, wyszłe już dziś z użycia. Działalność pisarska H-a była bardzo wielka, chociaż piórem pracować zaczął dopiero w wieku podeszlejszym. Zasady i teorye’ głoszone przez siebie zawarł głównie w dziele „Medicina rationalis systema-tica” (Halla 1718 — 1740, w 4-e, tomów 9; przekł. franc. Bruhiera, Paryż 1739 —1743, w 12-e, tomów 9); bardzo ciekawy jest też jego „Medicus politicus” (Lejda 1738, wyd. 2-e Halla 1740; przekł. uiem. Auerbach a p. n. „Pq-

litischer Medicus, oder Klugheitsregeln, nach gimnazyum toruńskiego, jeszcze raz, roku 1744, welchen ein junger Medicus seine Studien und zajął się sprawą etymologii polskiej, wytykając Lebensart einrichten soll” Lipsk 1753), zaszczyt błąd Leibnizowi, wyprowadzającemu wyraz Śro-zaś największy H-owi przynosi jego „Medicina da od Zoroastra, a Eccardowi, że nazwę Wan-consultatoria” (Halla 1721 —1739, w 4-e, tomów da wywodził od słowa Vates; sam zaś wyjaśnić

12); jest to zbiór opisów chorób różnych, a ra- się stara pochodzenie następnych wyrazów: J e s-czej przypadków choroby, prawdziwie po mi- se, Bohatyr, Hołota, Czołem, Środa, Mir strzowsku sporządzony i dziś jeszcze godzien i imiona własne z niego złożone. Tytuł tej roz-czytania. Innych prac jego nie wymieniamy tu- prawki: „Viro magnifico... Brackenhausen... gra-taj; zebrał i wydał je razem J. H. Schulze, tulatur... exhibito specimine collectaneorum ety-jako „Opera omnia” (Genewa 1748, in fol. 6 to- mologicorum...” (Toruń). W tymże roku 1744 mów i 2 tomy uzupełnień, tamże 1751 i 1753). ogłosił rozbiór dzieł, odnoszących się do słyn-Szczegółowy spis wszystkich prac H-a zestawił nego „Colloquium charitativum thoruniense” z r. Haller w „Bibliotheca medicinae practicae” 1645 („Synopis historico-litteraria”). Najważniej-(Bern i Bazylea 1776—1788, T. III str. 536 szem atoli z tego czasu dziełem H-a jest pierw-i nast.). — Por. Lasègue „L’école de Halle” sza u nas próba historyi drukarń polskich: „De (w „Conférences historiques” Paryż 1866, str. typographiis earumque initiis et incrementis in 33—61); Daremberg „Hist, des sciences méd.” regno Poloniae et M. D. Lithuaniae cum variis (Paryż 1870, T. II • str. 905—953); Haeser observationibus rem literariam et typhographicam „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II utriusque gentis aliqua ex parte illustrantibus” str. 509—519); Sponholz „Pr. H. der Begrün- (Gdańsk 1740, przedruk 1753 w „Collectio no-der der Balneologie und Klimatotherapie” (w „Ba- va Scriptorum rerum polon, et prussicarum”). dearzt” Wiedeń 1882) i J. Pagel „Gesch. d. Dziełko to pobudziło innych do badań. Od roku Med.” (Berlin 1898, Cz. I, str. 275 i nast.). Dr J-p- 1745 aż do zgonu był H. profesorem filozofii, Hoffmann Jan Benedykt, malarz gdański historyi i wymowy w Elblągu. W programatach z drugiej połowy XVII i pierwszej XVIII wieku, tamtejszego gimnazyum pomieścił dużo rozprawek Urodzony w Sorau, osiadł w Gdańsku, gdzie też, o monetach, o handlu Anglii z Prusami, o Krzyia-mając lat 77, zmarł w roku 1745. H. malował kach, o Kadłubku, o panowaniu Piastów, o przy-obrazy historyczne i portrety, cenione dla ich łączeniu Prus do Polski, o wyrugowaniu z Prus podobieństwa, a także ozdobił wiele ścian i su- pogaństwa, o potędze przyzwyczajenia i wiele fitów domów prywatnych w Gdańsku malowidła- innych. Wyliczenie ich znaleźć można u Estrei-mi, które dotąd się przechowały. — Syn jego, tych- chera: „Bibliografia polska”, t. XVIII str. 234— że imion, uprawiał malarstwo w tymże, co i oj- 237. Kwestyami religijno-literackiemi zajmował ciec, kierunku. Wedle J. R. Fuessliego miał on się także; przedrukował Katechizm rakowski po przez 8 lat pracować w Warszawie u nadwor- polsku i po łacinie, podał wiadomość o polskiem nego malarza Mocka; mogło to być przed 1740, tłómaczeniu zmienionej konfessyi augsburskiej, gdyż w tym roku Mock umarł. W r. 1765 H. jak niemniej o psałterzu w języku łacińskim był już z powrotem w Gdańsku, gdzie umarł przed i słowiańskim. Badacz to sumienny,

r. 1774. — Por. Rastawiecki „Słownik malarzów Hoffmann Krzysztof Ludwik (* w Reh-polskich” (Warszawa 1850 — 1857, tom III str. dzie [Westfalia] w r. 1721—f w Eltville d. 28

P. Chm.

235).

s- s-    lipca r. 1807), lekarz w swym czasie bardzo ce-

Hoffmann Józefat (f 1756 roku w Poznaniu), zakonnik dominikański, kaznodzieja pa-negiryczny. Pracował głównie w Poznaniu i Warszawie.

S. Pł.

Hoffmann Jan Daniel (* 1701—f 1766 r.), erudyt, piszący głównie o rzeczach polskich, urodził się w Toruniu, tu skończył gimnazyum roku 1723, co upamiętnił rozprawką (zamiast praktykowanej w takich razach dysputy), p. t. „Com-parationem discordantium opiniorum de Christo... proponit”, którą odczytał na zgromadzeniu pod prezydencyą rektora Piotra Jaenichiusa, i drukiem ogłosił (Toruń). W roku 1730 wydał rozprawę o początkach języka polskiego: „De ori-ginibus linguae polonicae commentatio” (Toruń); tu wyłożywszy mniemania niektórych uczonych względem wywodu mowy polskiej z języka perskiego, greckiego lub in., dowodził rozsądnie, że z kilku wyrazów o źródle całej mowy wnosić nie można. Zostawszy r. 1732 nauczycielem

niouy. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Jenie, gdzie też w r. 1746, obroniwszy rozprawę „De auditu”, dyplom doktorski osiągnął, poczem osiadł w Monasterze (Münster) i zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem, z czasem zaś został dyrektorem tamtejszego Collegium medi-cum. W r. 1787 przeniósł się do Moguncyi, gdzie został konsyliarzem tajnym arcybiskupa-elektora, później przesiedlił się do Aschaffen-burga, nakoniec do Eltvillu i tam życia dokonał.

H. był twórcą systemu lekarskiego, w którym usiłował wskrzesić zasady chemiatryi (ob.), starając się jednocześnie pogodzić je z nauką Hallera (oh.) o układzie nerwowym. Z licznych prac jego, napisanych po łacinie lub po niemiecku, najważniejsze są: „Abhandlung von der Empfindlichkeit und Reizbarkeit der Theile” * (Monaster 1779 i Moguncya 1792; przekł. łać. Düsseldorf 1794) i „Abhandlung von den Pocken” (Monaster t. I 1770, t. II 1788). W wy-

daniach zbiorowych prace H-a pisane po łacinie wyszły p. n. „Opuscula latina medici argumen-ti” (Monaster 1789), niemieckie zaś jako „Vermischte medicinische Schriften” (tamże 1790—

złych, statek podwodny, którego opis i zarys wręczył w r. 1797 generałowi de Saint-Cyr w Rzymie, ten przesłał go Dyrektoryatowi w Paryżu, który polecił Fultonowi (ob.) wykonanie tego pomysłu; nakoniec był wynalazcą kirysu do pływania, mającego służyć osobom pływać nie umiejącym.—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce” (T. III

Dr j. p.

1795, 4 tomy). — Por. „Biographie méd.” (t. V str. 236), „Allgem. Deutsche Biogr.” (t. XII str. 575) i Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.”

(wyd. 3-e, t. II str. 738).

Dr j. p.

Hoffmann Franciszek Benedykt, autor dramatyczny i krytyk francuski (* w Nancy 1760—f w Paryżu 1828). Kształcił się w Nancy i w Sztrasburgu, potem zaciągnął się do wojska, lecz rychło je opuścił, wrócił do Nancy i jął się pracy literackiej. Pierwsze swe próbki poetyczne drukował w „Almanach de Muses”. W r. 1784 przeniósł się do Paryża i tam r. 1785 ogłosił tom poezyj. W następnym wystawiono w Operze jego poemat dramatyczny p. t. „Phèdre”, który miał wielkie powodzenie. Powróciwszy z podróży do Włoch, r. 1789 wystawił operę swoją „Nephtó”. Następny jego utwór, „Adrien”, nie mógł być wystawiony na razie, autor bowiem nie zgodził się na pewne modyfi-kacye, których wymagano od niego. Odtąd H. dzieła swe wystawiał przeważnie w Operze komicznej. Utworów jego wymieniać nie będziemy, są one bardzo liczne i w wydaniu zbioro-wem tworzą 16 tomów in 8-o. Wspomnimy tylko jeszcze, że się odznaczał jako krytyk i polemista. Pisywał do wielu dzienników, głównie zaś do „Journal de 1’Empire” i „Journal des Dé-

Hoffmann Jakób Fryderyk (* w Ostro- str. 57 i 232). dzie [Prusy książęce] d. 16 września r. 1758— f w Warszawie w r. 1830), lekarz i przyrodnik.

Pierwotnie od r. 1771 uczył się aptekarstwa w Elblągu i w Królewcu, następnie dostał się do Rygi w r. 1778. Po złożeniu egzaminu w najwyższem kollegium lekarskiem w Petersburgu został tamże podaptekarzem w cesarskiej aptece głównej, a w r. 1779 przeniesiono go do apteki admiralicyi w Archangielsku, skąd uwolniony w roku następnym, otrzymał pozwolenie uczenia się sztuki lekarskiej w cesarskim lazarecie lądowym w Petersburgu. W r. 1781 wyjechał do Królewca i zapisał się na wydział lekarski tamtejszy, dalej jeszcze kształcił się w Wiedniu i Berlinie, dyplom zaś doktorski osiągnął w r. 1784 we Frankfurcie nad Odrą.

Hoffmann Jerzy Franciszek (* w Mark-breit nad Menem d. 19 stycznia roku 1766 — f w Moskwie d. 17 marca r. 1821), lekarz zasłużony jako botanik. Do trzynastego roku życia wychowywał się w domu stryja, d-ra Adama H-a, rozmiłowanego w botanice, i wtedy też sam zasmakował w niej; zapisawszy się więc w roku 1782 na wydział lekarski w Erlangen, nie tyle zajmował się lecznictwem, ile botaniką. W roku 1787, obroniwszy rozprawę „De vario lichenum usu”, osiągnął dyplom doktora medycyny, ale się nigdy wykonawstwem lekarskiem nie zajmował. W roku 1788, gdy skończył za-ledwo 22-gi rok życia, został w Erlangen profesorem nadzwyczajnym botaniki; w roku 1792 powołano go do Gietyngi na profesora zwyczajnego tegoż przedmiotu, oraz na dyrektora ogrodu botanicznego. Nauczał tam do r. 1803, w którym zaproszono go na katedrę do Moskwy; objąwszy ją w r. 1804, zajmował aż do śmierci. Zaczątek ogrodu botanicznego tamtejszego przekształcił i rozwinął należycie, zgodnie z wymaganiami nauki; praca ta jego pierwsza poszła wszakże na marne, gdyż w r. 1812 pożar zniszczył i ogród, i bibliotekę jego, bardzo zasobną w dzieła botaniczne. Nie zrażony tem, wziął się nanowo do pracy nad ogrodem i doprowadził

W r. 1785 osiadł w Warszawie, gdzie w ciągu lat 6-iu był lekarzem ks. Giedroycia, biskupa żmujdzkiego. W r. 1794 wstąpił do służby . wojskowo-lekarskiej w pułku 16-ym piechoty, później mianowano go lekarzem dywizyjnym i postawiono na czele szpitala urządzonego w pałacu Radziwiłłowskim, oraz szpitala Ujazdowskiego w Warszawie. Lata 1797 i 1798 bats”, spędził we Włoszech jako lekarz legionów polskich; powróciwszy potem do kraju, zamieszkał na wsi, w Rybienku pod Wyszkowem. W r.

1807 powierzono mu urząd lekarza naczelnego w tymczasowym szpitalu wojskowym w Toka-rach pod Płockiem, skąd w tymże roku jeszcze wysłany był w Sochaczewskie dla stłumienia szerzącej się tam zarazy na bydło. W r. 1809 powołano go do Warszawy na katedrę historyi naturalnej w nowo-założonym wydziale akade-micznym lekarskim, gdzie wykładał wszystkie nauki przyrodnicze do r. 1817, w którym wydział wcielono do uniwersytetu królewsko-war-szawskiego; odtąd nauczał już tylko mineralogii.

W r. 1810 założył ogród botaniczny przy pałacu Kazimirowskim i sporządził z wosku zbiór okazów botanicznych, dla uniwersytetu przeznaczonych. W r. 1823 otrzymał szlachectwo dziedziczne. H. był mężem uczonym i ogłosił drukiem sporą wiązankę prac lekarskich i botanicznych po polsku i po niemiecku; drugie tyle pozostawił w rękopisach; ponieważ wszystko to rzeczy przestarzałe, a nadto nieciekawe, więc nie wyszczególniamy ich tu wcale, spis ich zupełny znaleść można w S. Kośmińskiego „Słowniku lekarzów pols.” (str. 174). Obdarzony zdolnościami mechanicznemi, H. wynalazł narzędzie do wydobywania kul w ranach uwię- I go znowu, o ile się dało, do stanu kwitnącego;

str. 243).

Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz

•V?

by

nadto zajmował się sporządzeniem i uporządkowaniem olbrzymiego zielnika. Od r. 1817 wykładał też botanikę w akademii medyko - chirurgicznej moskiewskiej. Pisarzem był płodnym i pozostawił mnóstwo prac mniejszych i większych, wyłącznie botanice poświęconych; nie wymieniamy ich tu; wykaz ich zupełny podaje Richter w dziele „Geschichte der Medicin in Russland” (tom III str. 372—375). — Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (tom III

Dr j. p.

(* w Królewcu 24 stycznia 1776 — f w Berlinie 24 lipca 1822), znakomity powleściopisarz niemiecki. Odznaczał się wielostronnemi uzdolnieniami. Oprócz pisarskiego i poetyckiego talentu od najmłodszych lat okazywał wybitne zdolności do muzyki i malarstwa i obie te sztuki dość gorliwie w młodości swej uprawiał, szczególnie w muzyce do wysokiej doszedł doskonałości. Jednocześnie kształcił się w uniwersytecie królewieckim na prawnika i po skończeniu studyów wstąpił do służby rządowej pruskiej. W roku 1800 otrzymał urzędowanie w świeżo przyłączonych do Prus prowincyach polskich: naprzód w Poznaniu, potem w Płocku i w Warszawie. Zapoznał się tu i zaprzyjaźnił z głośnym później dramaturgiem, Zacharyaszem Wernerem, i ze swym późniejszym biografem, Hitzigiem, którzy również w Polsce karyery urzędowej szukali. Zwycięstwa Napoleona w latach 1806 i 1807 spowodowały upadek panowania pruskiego w krajach dawnej Polski. H., wraz z innymi urzędnikami pruskimi, utracił swoje stanowisko; przez czas pewien nie miał stałego zajęcia i usiłował zdobyć sobie środki do życia przy pomocy różnorodnych swoich talentów, a głównie jako dyrektor i kompozytor muzyczny w różnych teatrach niemieckich w Bam-bergu, w Dreźnie i w Lipsku. W r. 1814 otrzymał znowu urzędowanie w Berlinie i odtąd stale w tern mieście przemieszkiwał, poza obrębem swych obowiązków urzędowych oddany twórczości literackiej, a także bardzo ożywionym i dość hulaszczym (szczególniej w późniejszych czasach) stosunkom towarzyskim. Życie niespokojne i awanturnicze, oraz bezsenne, na pijaństwie często spędzane noce, rozstroiły z natury chorobliwie wrażliwą indywidualność psychiczną H-a: stąd wynikła coraz większa i coraz bardziej anormalna wybujałość genialnej jego wyobraźni, ujawniająca się w wielu dziwacznych i paradoksalnych powieściach, szczególniej z ostatniego okresu jego twórczości. H. obdarzony był pierwszorzędną zdolnością twórczą, objawiającą się głównie w ogromnej intuicyi psychologicznej i artystycznej, pozwalającej mu wnikać bardzo głęboko w różne zjawiska życia i sztuki. Wrodzone skłonności, w połączeniu z zaznaczonemi powyżej warunkami życia i panującym współcześnie w Niemczech romantycz-

nym nastrojem umysłów, zwróciły jego twórczość w kierunku wybujałej fantastyki, która występuje już w początkowych jego utworach, w szkicach drukowanych naprzód w czasopiśmie „Allgemeine musikalische Zeitung” (zebranych później p. t. „Phantasiestücke in Callots Manier”, Bamberg 1814 i 1815), a następnie coraz większą osiąga przewagę i zamienia się niemal w chorobliwą halucynacyę, z której H. wysnuwał mnóstwo mrocznych, ponurych obrazów, pełnych grozy i okropności, rozwiniętych na tle dzikiego demonizmu, oplątującego życie ludzkie tysiącem złowrogich wpływów. Najpełniejszy wyraz nastrój ten znajduje w większej powieści p. t. „Elixiere des Teufels” (Berlin

1815) i w zbiorze nowel p. t. „Nachtstücke” (tamże 1817). W innych swych powieściach połączył H. wybujałą fantastyczność naiwnego bajarza z kapryśną samowolą satyryka - humory-

AA*

Fb'"

Mc

/ Bp kkHŁ ■■

«dmij

\ "ibMi¹ fi

Fig. 27. Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz.

sty, patrzącego na życie przez pryzmat romantycznej ironii. Tu należą: „Seltsame Leiden eines Theaterdirektors” (Berlin 1819); „Klein Zaches genannt Zinnober” (tamże 1819); „Lebensansichten des Katers Murr, nebst fragmentarischer Biographie des Kapellmeister Johannes Kreisler in zufälligen Makulaturblättern” (Berlin 1820), wreszcie ostatni, wydany za życia autora, utwór: „Meister Floh” (Frankfurt n. M. 1822). Oprócz tego pozostawił H. zbiór różnerai czasy napisanych baśni i opowieści — „Die Serapionsbrüder” (Berlin 1820). Po śmierci autora wydano pozostałe z ostatnich czasów opowieści: „Letzte Erzählungen” (Berlin 1825); wkrótce wyszedł wybór jego pism „Ausgewählte Schriften” (tamże 1827).—Biografię H-a napisał przyjaciel jego, J. E. Hitzig, p. t. „Aus Hoffmanns Leben und Nachlass” (2 t., Berlin 1823). Przekłady utworów H-a na język polski: bezimiennie „Panna Scuderi”, powieść historyczna z cza-

W. Gr.

A. Pol.

Prócz tego wydał: „Com-

aż do t. 28-go.

sów Ludwika XIV (Warszawa 1822). Powieści tłómaczył M. E. Wereszczyński (Natansona wybór przekładów z wzorowych pisarzy zagranicznych—Tomy 28-y i 29-y (Warszawa 1859); bezimiennie „Sczęście graczy” (Kraków 1848); „Wilia Bożego Narodzenia” podług H-a, przełożył E. S[ulicki]—(odcinek z „Gazety Polskiej”)— Warszawa, M. Orgelbrand 1869.

Jako muzyk, utalentowany wszechstronnie, H. wywalczył sobie stanowisko wybitne w rzędzie kompozytorów niemieckich XIX stulecia. Wykształcony w dobrej szkole Podbielskie-go, znakomitego organisty w Królewcu, uprawiał wszystkie rodzaje muzyki, a głównie grę na fortepianie, śpiew i kompozycyę. W czasie pobytu w Poznaniu, gdzie w 1801 r. piastował urząd assesora, napisał muzykę do „Scherz, List und Rache” Goethego, zaś w Płocku opery: „Renegat” (1803) i „Faustyna” (1804). Przeniesiony do Warszawy na stanowisko radzcy regencyjnego, założył, przy pomocy urzędników pruskich Mosqua i Kuhlmeyera, oraz 120-u muzyków i amatorów, Niemców i Polaków (w ich liczbie był i Józef Elsner), towarzystwo muzyez ne. Pierwsze zebrania członków tego towarzystwa, a raczej „Resursy muzycznej”, odbywały się w pałacu Ogińskich (dziś hotel Europejski). Było to wszakże pomieszczenie tymczasowe, w którem odbywały się próby, i wogóle prace przygotowawcze do kampanii koncertowej. Dopiero gdy zakupiono z funduszu, zebranego na akcye, pałac Mniszchów—dzisiejsza Resursa kupiecka (król pruski dał także kilka tysięcy talarów), H. gorączkową czynnośó rozwinął. Sam skreślił plan lokalu, sam zajął się jego malowaniem i wogóle urządzeniem. Stosownie do ustawy, „Resursa” miała trzech dyrektorów; H. był drugim; z urzędu miał dozór nad biblioteką oraz inwentarzem muzycznym. Nowy ten przybytek sztuki, wspaniale urządzony, otwarto w dzień imienin króla pruskiego, 3 sierpnia 1806 r. Niezależnie od czynności w „Resursie” H. pilnie uprawiał kompozycyę; napisał bowiem w Warszawie, w ciągu roku 1805 trzy opery: „Weseli muzykanci”, „Kanonik medyolański” i „Miłość z zazdrości” („Schärpe und Blume”), prócz wielu utworów okolicznościowych, tańców, marszów, kantat i t. p. Bitwa pod Jeną położyła kres gospodarce pruskiej na ziemiach polskich. Po zajęciu Warszawy przez Francuzów, w 1806 r., ÏL przeniósł się do Bamberga, gdzie otrzymał posadę dyrektora orkiestry przy teatrze miejskim, dla którego napisał czteroakto-wą operę „Der Trank der Unsterblichkeit” (1809). Gdy teatr zbankrutował, H. wpadł w tak wielką nędzę, że dla uratowania siebie i żony (Polki, Michaliny z Trzcińskich, którą w listach do przyjaciół nazywał geborene Rh or er) od śmierci głodowej, musiał sprzedać ostatni surdut, jaki posiadał. Wydźwignąwszy się z nędzy, pojechał do Bydgoszczy, gdzie wystawił operę „Das Gespenst” (1809) i melodramat „Diana” (1811). W Berlinie napisał swe arcydzieło, trzyaktową operę „Undine” (1816), wystawioną z wielkiem powodzeniem, której rękopis (unikat) spłonął w czasie pożaru biblioteki teatralnej. Wogóle H. skomponował oper 11, kilka melodramatów, jeden balet, wiele utworów religijnych, pieśni, symfonię, kwartet smyczkowy, parę tańców, kantat i drobnych utworów instrumentalnych, o których współcześni krytycy wyrażali się nawet z zachwytem.

Hoffmann Andrzej Gotlib, niemiecki krytyk biblijny i orjentalista, ur. 13 kwiet. 1796 w Welbsleben w hrabstwie Mansfeld, um. d. 16 marca 1864 w Jenie; brał udział jako ochotnik w wojnie 1813 r., następnie uczęszczał na uniwersytet w Halli, gdzie studjował teologję oraz u Geseniusa języki syryjski i hebrajski, sam nawet miewał potym wykłady o językach wschodnich. W r. 1823 został profesorem nadzwyczajnym, w 1825 zwyczajnym w Jenie; w r. 1828 radcą kościelnym, a w roku 1843 radcą tajnym. Główne jego dzieło jest „Grammatica sy-riaca” (Halla 1827).

mentarius philologico-criticus in Mosis benedictio-nem” (Halla 1822, następnie Jena, w 8-u programach uniwersyteckich); w przeróbce dzieło Warnekrosa: „Entwurf der hebräischen Alterthü-iner” (Wejmar 1832) i „ Apokalyptiker der alten Zeit unter Juden und Christen in vollständiger Übersetzung” (t. I, 2 części, Jena 1833 — 38), obejmujące księgę Enoclia. Obok prac tych H. redagował także w latach 1827—51 drugą sekcję Encyklopedji Erscha i Grubera, z początku wspólnie z G. Hasselem, od tomu zaś 8-go sam

A. A. K.

Hoffmann August Henryk von Fallersleben, zasłużony historyk literatury niemieckiej, językoznawca i poeta (* 2 kwiet. 1798 w Fallersleben w Lüneburskim — f 19 stycznia 1874 w Korvei nad Wezerą). Nauki gimnazjalne pobierał w Helmsztecie i Brunświku; w 1816 r. wstąpił do uniwersytetu w Getyndze, gdzie z początku słuchał teologji, wkrótce jednak wskutek zachęty Beneckego oddał się stu^jom giermani-stycznym i historji literatury niemieckiej i przedmioty te studjował także w 1819 r. w Bonn. W 1821 przez pół roku przebywał w Lejdzie dla badań literatury staroniderlandzkiej, potym był nauczycielem prywatnym w Berlinie; w r. 1823 został kustoszem bibljoteki uniwersyteckiej we Wrocławiu i miejsce to zajmował przez lat 15, w r. 1830 otrzymał profesurę nadzwyczajną w tamtejszym uniwersytecie, a w 1835 tamże profesurę zwyczajną języka i literatury niemieckiej. Kilkakrotnie odbywał podróż naukową do różnych krajów: do Austrji w 1827 i 1834, Danji 1836, Holandji i Belgji 1837, do Szwaj-carji w 1839. W kilka lat po objęciu profesury zwyczajnej opuścił dobrowolnie urząd kustosza bibljoteki (1838), poczym i na katedrze pro-

Hoffmann August Henryk.

fesorskiej pozostawał niedługo, dekretem bowiem króla pruskiego 20 grudnia 1842 r. został usunięty z posady i pozostawiony bez pensji, z powodu myśli i tendencji politycznych, które wypowiedział w dziele „Unpolitische Lieder” (Hamburg 1840—41, 2 tomy; wyd. 2-e tomu 1-go

1840). Wskutek tego z wielu niemieckich miast związkowych był policyjnie wydalany i prowadził przez trzy lata życie tułacze, przenosząc się z Niemiec do Szwajcarji i Włoch (ob. „Zehn Aktenstücke über die Amtsentsetzung des Professors H.” Mannheim 1843). Dopiero w roku 1845 uzyskał w Meklemburgu prawo obywatelstwa; w 1848 rehabilitowany w Prusiech, otrzymał pensję, wyznaczoną dla osób oczekujących na posady (Wartegeld), i w 1853 r. zamieszkał w Wej marze, gdzie razem z Oskarem Schade założył czasopismo naukowe « Weimarisches Jahrbuch für deutsche Sprache, Litteratur u. Kunst >, którego wyszło 6 tomów (Hanower 1854—57). W r. 1860 H. został bibljotekarzem u księcia na Raciborzu w zamku Korvei, gdzie pozostał do śmierci (1874). Działalność pisarska H-a była dwojaka: jako uczonego badacza i jako poety. Jako uczony należy do liczby najzasłużeń-szych badaczy literatury i języka niemieckiego; zasługi jego dla nauki polegają na ogłoszeniu wielu zabytków literatury niemieckiej, jako też poważnych badań z dziedziny literatury i językoznawstwa. Jako poeta zdobył sobie ogólne uznanie swojemi pracami około wskrzeszenia ojczystych pieśni ludowych. Wydał kilka zbiorów różnego rodzaju pieśni ludowych i sam pisał wesołe i śpiewne poezje, oddając w krótkiej formie epigramatów pojęcia i poglądy życiowe spółczesne; przytym prostotą i szczerością uczuć utrafiał w ton prawdziwej pieśni ludowej, wskutek czego niektóre jego pieśni stały się śpiewami narodowemi. Badania naukowe H-a zawierają się w dziełach następujących: „Horae Bel-gicae” (Berlin i Lipsk 1830—62, 12 części), zawierające zbiór rozpraw i zabytków literatury staroniderlandzkiej ; „Fundgruben für Geschichte deutscher Sprache u. Litteratur” (2 tomy, Berlin 1830—37); „Geschichte des deutschen Kirchenliedes bis auf Luthers Zeit” (Wrocław 1832, wyd. 3-e Hanower 1861); wspólnie z M. Hauptem, filologiem i giermanistą, wydał „Altdeutsche Blätter” (Lipsk 1835—40, 2 tomy), obfity zbiór pomniejszych zabytków i rozpraw; znalezione i wydane ze Stef. Endlicherem „Fragmenta theotisca” (Wiedeń 1834, wyd. 2-e tamże

1841); zabytki językowe p. n. „Elnonensia. Monuments des langues Romane et Tudesque dans le IX siècle, contenus dans un manuscrit de l’Abbaye de S-t. Amand.” (Gandawa 1837, z tłumaczeniem i uwagami J. E. Willemsa; wyd. 2-e

1845); „Bonner Bruchstücke von Otfried” (Bonn

1822); „Althochdeutsche Glossen”(Wrocław 1826); „Reineke Vos” (Wrocław 1834, wyd. 2-e 1852); „Sumerlaten, mittelhochdeutsche Glossen aus den

Handschriften der Hofbibliothek zu Wien” (Wiedeń 1834); „Michael Vehes Gesangbüchlein vom Jahr 1537”, najdawniejsza księga pieśni katolickich; „Theophilus”, dramat dolnoniemiecki z połowy w. XV (Hanower 1853—54, 2 t.). Ogłosił cenne monografje literacko-historyczne: życiorys Jana Chr. Günthera (Wrocław 1832) i Bart. Ringwaldta i Beuj. Schmolka (tamże 1833); przegląd bibljograficzny prac z zakresu filologji niemieckiej podał w dziele „Die deutsche Philologie im Grundriss” (Wrocław 1836); wydał także „Verzeichnis der altdeutschen Handschriften in der Hofbibliothek zu Wien” (Lipsk

1841), oraz „Spenden zur deutschen Literaturgeschichte” (t-że 1844, 2 części) i „Geschichte der deutsch-lateinischen Mischpoesie” (1854). W 1858 rozpoczął wydawnictwo p. t. „Findlinge”, obejmujące zbiór rzadkich lub nieznanych materjałów do historji języka niemieckiego i poezji (Lipsk 1859 — 60, 4 zeszyty). Poprzednio ogłosił jeszcze: „Hannoversches Namenbüehlein” (Hanower 1852); następnie: „Kasseler Namenbüchlein” (Kassel 1863); „Braunschweiger Namenbüchlein” (Brunświk 1866); „Lieder der Landsknechte unter Georg u. Kaspar v. Frunds-berg” (Hanower 1868); „Henneke Knecht, ein altes niederdeutsches Volkslied” (Berlin 1872); „Unsere volkstümlichen Lieder” (Lipsk 1859, wyd. 3-e 1869). Wydawał także miesięcznik, poświęcony rzeczom szląskim: „Monatsschrift von und für Schlesien” (Wrocław 1829, 2 tomy). Wiele z ogłoszonych prac H-a zawdzięcza swój początek jego zamiłowaniu do poezji ludowej, jak: „Schlesische Volkslieder mit Melodien” (Lipsk 1842); „Niederländische Volkslieder” (wyd. 2-e Hanower 1856); „Willirams Übersetzung und Auslegung des Hohenliedes“ (Wrocław 1827); „Politische Gedichte aus Deutschlands Vorzeit” (Lipsk 1843) i „Die deutschen Gesellschaftslieder des 16 und 17 Jahrhunderts” (tamże 1844, wyd. 2-e 1860), oraz „Ruda. Polnische Volkslieder der Oberschlesier” (Kassel 1865, w 8-ce str. 56), wybór pieśni ludowych górno-szląskich, przełożonych z polskiego ze zbioru J. Rogera (Wrocław 1863). W związku z dziełem H-a „Unpolitische Lieder” pozostają poezje „Deutsche Lieder aus der Schweiz” (Zürych 1843 i 1845, wyd. 4-e Altona 1862) i „Streiflichter” (Berlin

1872), ostatnie H-a pieśni polityczne; „Deutsche Gassenlieder” (wyd. 2-e Zürych 1845); „Diavo-lini” (wyd. 2-e Darmsztad 1847); „Hoffmansche Tropfen” (Zürych 1844). Do innego zakresu należą zbiory pieśni okolicznościowych, oraz pieśni ludzi różnego zawodu i wieku, jak oto: „Alemannische Lieder” (Wrocław 1827, wyd. 5-e Mannheim 1843); „Fünfzig Kinderlieder” (Lipsk 1843, wyd. 4-e Hamburg 1866); „Maitrank” (Paryż 1844); „Deutsche Salonlieder” (Zurych

1844); „Fünfzig neue Kinderlieder” (Mannheim 1845, wyd. 3-e Sztutgard 1874); „Vierzig Kinderlieder” (Lipsk 1847); „Hundert Schullieder”

tom 68-y).

Kośmińskiego „Słownik lekarzów polskich”

Dr j. p.

Li.

mann

(Berlin 1878—80).

Hoffmann Franciszek (* 1808 —f 1881), filozof niemiecki ze szkoły Baader a (ob.), uważany przez tegoż za najwybitniejszego z jego uczniów, profesor filozofii w Würzburgu. — Ogłosił drukiem: „Die spéculative Entwickelung der ewigen Selbsterzeugung Gottes, aus Baaders Schriften zusammengetragen” (Amberg 1835);

(t-że L848); „Deutsches Volksgesangbuch” (t-że 1848); „Liebeslieder” (Moguncja 1851); „Hei-matklänge” (tamże 1850); „Rhelnleben” (tamże

1851); „Soldatenlieder” (t-że 1851); „Soldatenleben” (Berlin 1852); „Jägerlieder” (Wrocław 1828); „Kinderwelt in Liedern” (t-że 1853); „Lieder aus Weimar” (wyd. 3-e, Hanower 1857). Zbiory własnych poezji H-a wychodziły pod nagłówkiem „Gedichte” w r. 1827 (we Wrocławiu), w 1834 (w Lipsku, 2 tomy), w 1837, w 1843 i nst. (wydanie pomnożone). Wybór poezji H-a ukazał się wkrótce po śmierci poety jako wydanie 8-e (Berlin 1875, wyd. 9-e 1887); w parę lat wyszedł też zbiór pieśni dziecinnych „Kinderlieder” staraniem L. v. Donopa (Berlin

1877). Biografję swoją, pełną ciekawych szczegółów, ogłosił H. w sześciotomowym dziele „Mein Leben. Aufzeichnungen und Erinnerungen” (Hanower 1868—70; w skróceniu wydał Gerstenberg, Berlin 1894, w 2 tomach). Wydanie zbiorowe dzieł H-a sporządził H. Gerstenberg w 8-u tomach (Berlin 1890—93). Wkrótce po śmierci H-a ukazały się także jego listy w książce p. n. „Briefe von H. von Fallersleben und M. Haupt an Ferdinand Wolf” (Wiedeń 1874). Dodać należy, że w mieście rodzinnym wystawiono H-owi w 1883 r. pomnik w postaci obelisku; inny znowu, staraniem Schapera, wzniesiony był w roku 1891 na wyspie Helgoland, który wszakże po trzech latach, 12 lutego 1894, zwalono. —Porów. J. M. Wagner „H. von Fallersleben 1818— 1868” (Wiedeń 1869; dodatek, Drezno 1870): Gottschall „Porträts und Studien” (tom 5-y, Lipsk 1876); Kreyenberg „H. von Fallersleben” («Preussische Jahrbücher» 1891 r.,

A. A. K.

Hoffmann Aleksander (* w r. 1805 w Nowym Dworze nad Narwią), lekarz. Po ukończeniu liceum w Warszawie zapisał się tamże w r. 1822 na wydział lekarski; po złożeniu egzaminu w r. 1826 wyjechał do Berlina, gdzie spędził półtora roku na kształceniu się dalszem, poczem udał się do Wilna i tam w r. 1828 otrzymał dyplom lekarski. Osiadłszy w Warszawie, do r. 1831 oddawał się wykonawstwu lekarskiemu; w roku wymienionym wstąpił do służby wojskowo - lekarskiej, następnie wyjechał do Francyi i do r. 1838 był czynny, jako lekarz w Paryżu; w roku tym mianowano go lekarzem obwodowym w Alzacyi. Na urzędzie pozostawał dwa lata, poczem opuścił Francyę i przeniósł się na Szląsk. Dla uzyskania prawa zajmowania się lecznictwem w państwie Pruskiem udał się do Berlina i, złożywszy tamże egzamin rządowy oraz obroniwszy rozprawę doktorską „De retentione urinae observationes très cum epicrisi”, osiadł początkowo w Poznaniu, później wszakże przeprowadził się do Szremu, gdzie zajmował się wykonawstwem lekarskiem.—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do liistoryi sztuki lekar. w PolBce” (T. III str. 374) i S.

Eno. Po w. Iluatr. Zeie. 227. T. XXX

(str. 173).

Hoffmann Jan Józef, znawca znakomity chińskiego i japońskiego języka i literatury (* r. 1805 w Würzburgu—f 1878 w Hadze); studyo-wał w swojem mieście rodzinnem filologię, a potem udał się do Hollandyi, gdzie się zwrócił ku studyom języków: chińskiego i japońskiego. Posiadłszy je, powołany do wykładu ich w uniwersytecie lejdejskim. — Z prac jego wymienimy: „Catalogus librorum et manuscriptorum japoni-corum” (Lejda 1.845) i „Japanische Sprachlehre” (tamże 1877; dodatek „Japanische Studien”

1878). Z przyrodoznawcą P. Fr. Sieboldem pracował nad wydaniem obszernego dzieła „Nippon. Archiv zur Beschreibung von Japan” (Lejda 1852—51, 20 sekcyj).

Hoffmann Ludwik Fryderyk Wilhelm, znakomity kaznodzieja i polityk kościelny (* d. 30 października 1806 r. w Leonbergu w Królestwie Würtemberskiem — f w Berlinie dnia 28 sierpnia 1873 roku). Po skończeniu uniwersytetu w Tübiudze został w r. 1833 wikaryuszem miejskim w Sztutgardzie, w następnym roku proboszczem w Wienenden, w r. 1839 dyrektorem zakładu missyjuego w Bazylei i profesorem teologii miejscowego uniwersytetu, w r. 1850 profesorem w Tübindze; w końcu w r. 1852 król pruski powołał go na kaznodzieję nadwornego do Berlina; w tym charakterze H. został członkiem najwyższej Rady Kościelnej, generalnym super-intendentem Marchii elektoralnej, wiceprezesem konsystorza brandenburskiego, członkiem Rady Państwa i kierownikiem kształcenia kandydatów teologicznych. Wpływ swój wywierał w kierunku pozytywnej pruskiej unii ewangielickiej. Z mis-syjnych prac H-a zasługują na wzmiankę: „Die Morgenröthe des tropischen Afrika” (Berlin 1859!; „Missionsstunden u. Vorträge” (Sztutgard 1847); „Franz Xavier” (Wiesbaden 1869). H. ogłosił drukiem wiele zbiorów kazań, mianowicie: „Ruf zum Herrn” (Berlin 1854 — 58, 8 tomów); „Die Haustafel” (tamże 1859 — 1863, 3 części); „Ein Jahr der Gnade in Christo Jesu” (tamże 1864). Od roku 1866 H. usiłował przez pisma dokonać porozumienia się między południowemi i północ-nemi Niemcami, i w tym celu napisał: „Deutschland einst und jetzt im Lichte des Reiches Gottes” (Berlin 1868); „Deutschland und Europa im Lichte der Weltgeschichte” (tamże 1869). Pomimo prac na swem stanowisku, H. był płodnym pisarzem. — Życiorys jego skreślił K. Hoff-p. t. Żywot i działalność L. F. W. H-a

Ks. A. K. D.

21

Mns.

Dr J. P.

S. S.

„Die Vorhalle der speculativen Theologie Baaders” (Aschaffenburg 1836); „Die Grundzüge der Societätsphilosophie von Franz Baader” (Würzburg 1837); „Franz von Baader als Begründer der Philosophie der Zukunft” (Lipsk 1839); „Grundriss der reinen Logik” (Würzburg 1811, wyd. 2-e tamże 1855); „Acht philosophische Abhandlungen über Franz von Baader und seine Werke” (Wlirzburg 1857); „Ansprache an die Verehrer und Freunde der Baaderschen Philosophie” (Erlangen 1868); „Die Weltalter, Lichtstrahlen aus Baaders Werken” (Erlangen 1868). „Kirche und Staat” (Gütersieben 1873). Wydanie zbiorowe p. t. „Philosophische Schriften” w 8-u tomach (Erlangen 1868 — 82). Był spół-redaktorem 16-tomowego wydania dzieł Baadera (Lipsk 1851—60).

Hoffmann Henryk f we Frankfurcie nad Menem d. 13 czerwca r. 1809 —f tamże w r. 1894), lekarz - psychiatra, znany też jako poeta i humorysta. Dyplcm doktorski osiągnął w roku 1833 w Halli, w roku następnym przyjęto go do Kollegium lekarskiego frankfurckiego i odtąd jako lekarz służył gorliwie i uczciwie miastu rodzinnemu. W r. 1834 należał do grona założycieli kliniki dla ubogich, której zadaniem było niesienie pomocy lekarskiej, bezpłatnej, ludowi wiejskiemu z okolic Frankfurtu; w zakładzie tym pracował bezinteresownie do roku 1845; wtedy powierzono mu wykłady anatomii w Instytucie lekarskim imienia d-ra Senckenberga. W r. 1851 objął posadę lekarza szpitala dla obłąkanych i epileptyków, który znajdował się wtedy jeszcze w samem mieście Frankfurcie, a bardzo niestosownie i źle był urządzony. Widząc, że w starej siedzibie o naprawie i rozwoju mowy być nie może, postarał się o wzniesienie budowli nowych i odpowiednio urządzonych, poza miastem położonych, i od r. 1864 do śmierci był dyrektorem tego zakładu. — Oprócz wielu prac drobniejszych treści psychiatrycznej, pomieszczonych w wydawnictwach peryodycznych, i sprawozdań rocznych z zakładu, któremu przewodniczył, ogłosił: „Ueber Hallucinationen” (Frankfurt 1851) i „Beobachtungen über Seelenstörungen u. Epilepsie etc.” (tamże 1859). Większy jednakże rozgłos, niż prace lekarskie, zjednały mu jego wiersze. Poezye te, przeważnie wesołe, wyszły po raz pierwszy w r. 1842; wydanie 2-e, znacznie pomnożone, ukazało się w roku 1873 p. n. „Auf heiteren Pfaden”. W roku 1847 wydał „Humoristische Studien”, zbiór wierszy i przemówień wesołych, okolicznościowo w różnych czasach wypowiedzianych, a teraz razem zebranych. Najszerzej rozsławiła go wszakże książeczka dla dzieci, napisana wierszem w sposób bardzo oryginalny, ilustrowana przez niego samego i wydana po raz pierwszy bezimiennie w roku 1845 p. n. „Struwwelpeter. Lustige Geschichten und drollige Bilder”. Do dziś oryginał wydano już przeszło 180 razy, a przełożono lub przerobiono go prawie na wszystkie języki europejskie; w przekł. polskim nosi napis „Złota różdżka” (kilka wydań), ale stracił wiele na tein, że opatrzono go w ryciny nowe, dobre wprawdzie, niedorównywające jednakże pierwowzorowi, odznaczającemu się naiwnością przedziwną, najwyraźniej przemawiającą do umysłu dziecięcego. Podobnem, choć nie tak powszechnem i długiem, powodzeniem poszczycić się może drugi utwór H-a p. n. „Handbuch für Wühler, oder kurzgefasste Anleitung, in zwei Stunden Volksmann zu werden, von Peter Struwwel, Demagog” (Lipsk 1848 i do r. 1849, 3 wydania). Jest to satyra polityczna, bardzo dowcipna na ruchy ówczesne w Niemczech; po ustaniu ich straciła też i wartość swą prawie zupełnie. W roku 1861, pod pseudonimem Polycarpus Gastfenger, wydał satyrę, również bardzo dowcipną, ośmieszającą zdrojowiska lecznicze, p. n. „Der Badeort Salzloch, seine jod-, brom-, eisen- u. salzhaltigen Schwefelquellen und die tanninsauien animalischen Luftbäder, nebst einer Apologie des Ha-zardspiels”. Bardzo uroczyście obchodzono dnia 10 sierpnia r. 1883 pięćdziesięciolecie działalności lekarskiej H-a. — Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (tom III str. 245) i Vircho wa-Hirscha „ Jahresbericht ” za rok 1894, gdzie przytoczono życiorysy Hoffmanna, drukiem ogłoszone.

Hoffmann Henryk, malarz niemiecki (* 18 października 1814 r. we Frankfurcie nad M.— f 11 czerwca 1896 tamże). Z początku malarz pokojowy, przez młodych artystów zachęcony, wykształcił się w instytucie Stadia (1843 — 50) pod kierunkiem Jakóba Bekera, na dobrego pejzażystę. W ciągłych wycieczkach w okolice gór Tauuusu, Odenwaldu i Szwarcwaldu, nad Renem, Mozelą i Ahrem, H. robił studya z natury i malował pejzaże w kierunku romantycznym, zmodyfikowanym nieco ścisłą obserwacyą natury. Dalsze wycieczki jego artystyczne do Szwaj-caryi i do Tyrolu rozszerzyły w nim skalę ob-serwacyi, ale nie zmieniły jego skłonności do idealizowania natury. Liczne jego pejzaże lub motywa z ulubionych okolic miasta rodzinnego — Frankfurtu, jako też widoki starej części tego miasta, a także ruiny zamków na wzgórzach Taunusu, widzieć można przeważnie we frankfurckich zbiorach prywatnych.

Hoffmann Fryderyk Edward, przemysłowiec i inżynier niemiecki (* w r. 1818), jako 20-letni młodzieniec poświęca się zawodowi budowlanemu. Między r. 1848 i 1857 pracuje w charakterze asystenta i zastępcy głównego inżyniera Neuhausa przy budowie kolei Berlin -Hamburg. W r. 1857 wykończył i praktycznie przeprowadził swój pomysł pieca pierścieniowego do wypalania cegły i innych wyrobów glinianych, który to wynalazek posiada ogromną doniosłość w przemyśle ceramicznym i zapewnił swemu twórcy znaczne powodzenie materyalne.

z. z.

1891).

174).

H. skonstruował nadto młyn pneumatyczny i dragę hydrauliczną, a w r, 1870 szynę do kół o podwójnych flancach, która upowszechniła się zwłaszcza na kolejkach roboczych. H. prowadzi olbrzymie przedsiębiorstwo fabrykacyi materya-łów budowlanych (zwłaszcza hydraulicznych) w kilku fabrykach rozrzuconych po całych Niemczech i wydaje „Deutsche Töpfer- & Zieglerzeitung”. Przy piśmie tern istnieje zasobne labo-ratoryum, którego organem jest „Notizblatt”. M Sk-

Hoffmann Herman, botanik (* w r. 1819 w Rödelheimie pod Frankfurtem nad Menem—f w 1891 w Giessen). Słuchał medycyny w Giessen i Berlinie, w r. 1842 został docentem prywatnym w Giessen, a w 1853 profesorem zwyczajnym tamże. Napisał wiele dzieł i rozpraw z dziedziny mykologii, geografii, klimatologii i phänologii roślin. Jako badacz tej ostatniej dziedziny zajmuje H. wybitne stanowisko. Zupełny wjkaz bardzo licznych prac jego znajduje się w nekrologu ułożonym przez Ihnego („29 Bericht der Oberhessischen Gesellschaft für Natur- und Heilkunde zu Giessen”).

Hoffmann Emanuel, filolog klasyczny, ur. 11 kwiet. 1825 w Nissie na Szląsku, studjował filologję starożytną we Wrocławiu 1843 — 47, w 1848 i 49 odbył podróż naukową po Włoszech i Francji, w 1850 został profesorem nadzwyczajnym filologji w Gradcu styryjskim, 1856 profesorem zwyczajnym w Wiedniu i kierownikiem tamtejszego seminarjum filologicznego.— Z prac jego ważniejsze są: „Homeros und die Homeridensage von Chios” (Wiedeń 1856); „Cae-saris commentarii etc. cum praefatione critica” (t-że 1856 — 57, 2 tomy; wyd. 2-e 1890); „Der Agricola des Tacitus” (Wiedeń 1870); szereg rozpraw z zakresu archeologji i mitologji, jak oto: „Die Arvalbrüder” (Wrocław 1858); „Das Gesetz der zwölf Tafeln von den Foreten und

Sanaten” (Wiedeń 1866); „Mythen aus der Wanderzeit der gräco-italischen Stämme” (Lipsk 1876, t. I czasop. «Kronos und Zeus»); „Patri-zische und plebejische Kurien” (Wiedeń 1879); z zakresu gramatyki: „Die Konstruction der lateinischen Zeitpartikeln” (Wiedeń 1860, wyd. 2-e 1873); „Studien auf dem Gebiete der lateinischen Syntax” (t-że 1883); „Das Modusgesetz im lateinischen Zeitsatz” (Wiedeń

A A. K.

Hoffmann Karol Ernest Emil(*w Darm-stadzie d. 27 kwietnia r. 1827—f w Bazylei d. 15 grudnia r. 1877), anatom zasłużony. Początkowo zajmował się farmacyą i w r. 1850 złożył egzamin na aptekarza; wkrótce potem jednak zapisał się na wydział lekarski w Giessen. Wykształcenie dalsze otrzymał w Würzburgu, gdzie w r. 1854, po obronieniu rozprawy „Ueber die Resorption der Fette und des Quecksilbers”, przyznano mu dyplom doktora medycyny, poczem został tamże asystentem Vir chowa (ob.). W r. 1856, złożywszy egzamin rządowy w Giessen, zajął się tamże wykonawstwem lekarskiem; w r. 1858 został docentem prywatnym i mianowany był prosektorem oraz asystentem przy katedrze fizyologii uniwersytetu tamtejszego. W r. 1863 powołano go do Bazylei na prosektora i docenta histologii patologicznej, a wkrótce potem posunięto na profesora nadzwyczajnego; nako-niec w r. 1872 został H. profesorem zwyczajnym anatomii i embryologii. Na stanowisku tern pozostawał do śmierci, która zaskoczyła go nagle. — Hoffmann był anatomem biegłym i bardzo dobrym profesorem, przyczynił się też wielce do ulepszenia wykładów anatomii w uniwersytecie bazylejskim. Oprócz wielu prac pomniejszych, poświęconych anatomii opisowej, patologicznej i porównawczej, oraz fizyologii i patologii doświadczalnej, rozsypanych po wydawnictwach peryodycznych, wydał dzieła większe, następujące: „Die Lage der Eingeweide des Menschen etc.” (Lipsk 1863, z 15 tabl.; wyd. 2-e wyszło pod napisem zmienionym „Die Körperhöhlen des Menschen und ihr Inhalt” Erlangen 1873); „Grundriss der Anatomie des Menschen” (Lipsk 1865; wyd. 3-e, opracowane przez

A. Raub era, Erlangen 1886, 2 t.); „Untersuchungen über die pathologisch-anatomischen Veränderungen der Organe beim Abdominaltyphus” (Lipsk 1869) i „Quain-Hoffmann, Lehrbuch der Anatomie des Menschen” (Erlangen 1870— 1872, 2 tomy; z kilku wydań późniejszych ostatnie wyszło w Lipsku 1897—1898); nie jest to przekład, ale znacznie rozszerzona i uzupełniona przeróbka podręcznika anatoma angielskiego Quai na (ob.); posiadamy ją w przekładzie polskim p. u. „Anatomia opisowa ciała ludzkiego”. Przekład dzieła „Lehrb. d. Anat. von Q.-H.” przez Kazimierza Gurbskiego T. I, Warszawa 1874, w 8-ce, str. 320; T. II tamże 1877, str. 378; T. III, przekład Teodora Dunina, tamże 1878, str. 564 i III. — Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 246) i S. Kośmińskiego „Słowu. lek. pois.” (str.

Dr j. p.

Hoffmann Józef, współczesny malarz niemiecki (* 22 lipca 1831 r. w Wiedniu). Kształcił się w pracowni Rahla w Wiedniu do r. 1852, w 1856 udał się do Monachium, zwiedził następnie Tyrol i Wenecyę, w roku następnym Grecyę (1857), poczem osiadł na dłuższy czas w Rzymie (1858). Tu powstały jego krajobrazy greckie w idealnym nastroju, odtwarzające dawne zabytki: Szczątki świątyni Wenery na drodze do Eleusis, Ateny za czasów Pery-klesa, Widok na Ateny z ogrodów królewskich, Grób Anakreonta, Góry Sabińskie w okolicy Ole-vano. W r. 1864 H. powrócił do Wiednia, gdzie stale pracuje, i gdzie od r. 1867 jest członkiem miejscowej akademii sztuk pięknych. H. uprawia przeważnie malarstwo pejzażowe w kierunku idealno-historycznym (pięć widoków starożytnych Aten, wymalowane dla barona Sina, dwa

krajobrazy z epoki ustalania się skorupy ziemskiej, dla muzeum przyrodniczego w Wiedniu); malarstwo dekoracyjne w tymże kierunku (obrazy ścienne w pałacu Epsteina w Wiedniu, deko-racye ścian Kursalu w parku miejskim tamże, dwa obrazy ścienne w nowym gmachu parlamentu wiedeńskiego, i takież obrazy w Zamku Hörenstein), oraz specyalnie malarstwo dekoracyjne teatralne (dekoracye do „Fleta zaczarowanego”, do „Wolnego Strzelca” i do „Romea i Julii” dla Nowej Opery wiedeńskiej [1866]; szkice dekoracyjne dla teatru wagnerowskiego w Bayreucie, oraz osobny cykl dekoracyj do Pierścienia Nibelungów dla króla bawarskiego

s. s.

5-7).

do wlanej.

Hoffmanowa (lub Hofmanów a) Klementyna (* 23 listopada 1798 — f 19 września 1845), najbardziej wpływowa ze wszystkich na-

Ludwika II).

Hoffmann Karol (* 1836 r. w Karlsruhe), wybitny technik w zakresie papiernictwa i pisarz zawodowy. Przez szereg lat kierował licz-nemi niemieckiemi i amerykańskierai fabrykami papieru. Ogłosił: „A practical treatise on the manufacture of paper” (Filadelfia 1873; tosa-mo dzieło wyszło po niemiecku, Berlin 1875, p. n. „Praktisches Handbuch der Papierfabrikation”, oraz po francusku, r. 1877). H. wydawał od r. 1876 w Berlinie „Papierztng”. Od

r. 1878 jest członkiem niemieckiego urzędu patentowego. Z jego zapoczątkowania i podług planów jego założono w Charlottenburgu urzędową instytucyę próby papieru i atramentu.st- A- K*

Hoffmann Fryderyk Albin (* w Ruhror-cie d. 13 listopada r. 1843), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Tübindze, Würz-burgu i Berlinie, gdzie w r. 1868 dyplom doktorski osiągnął, poczem został asystentem klinicznym profesora Frerichsa (ob.). W 1874

r. powołano go do Dorpatu na profesora zwyczajnego kliniki chorób wewnętrznych; przewodniczył tam także poliklinice i ordynował w szpitalu miejskim. Na jesieni r. 1886 został w Lipsku profesorem zwyczajnym patologii i terapii szczegółowej, oraz dyrektorem polikliniki. Z licznych prac jego wyszczególniamy: „Studien über Diabetes mellitus” (Berlin 1874, wspólnie z Bockiem); „Vorlesungen über allgemeine Therapie etc.” (Lipsk 1885; wyd. 4-e, tamże 1895; przekł. włoski, Medyolan 1892); „Lehrbuch der Constitutionskrankheiten” (Sztutgard 1893) i „Emphysem und Atelektase” (Wiedeń 1900). W przekładzie polskim posiadamy jego „Kuracye dye-tetyczne” (Warszawa 1899, str. 122, tłóm. H. Landau; wchodzi w skład „Odczytów klin.” wydawanych przez „Gazetę lek.”, Ser. XI, zesz.

Dr j. p.

Hoffmann Jan (Hans), poeta i nowellista (* r. 1848 w Szczecinie), odbywał studya filologiczne w Berlinie, Bonn i Halli, odbył podróż naukową do Włoch, a w r. 1871 za rozprawę „Über die Entstellung der Niebeluugen” otrzymał stopień doktora filozofii, poczem był nauczycielem gimnazyalnym w Szczecinie, Słupcu i Gdańsku. W r. 1872 przez czas dłuższy przebywał w Rzy-

mie, zwiedził Ateny i Konstantynopol. W roku 1878 zrzekł się obowiązków nauczycielskich i całkiem się oddał literaturze. Odbywszy kilkakrotnie podróż do Włoch i Grecyi, r. 1882 osiadł w Berlinie, potem przeniósł się do Frei-burga w Badenii, stamtąd do Bozen, następnie do Poczdamu, a od r. 1894 mieszka w Wernigerode. Jest on jednym z najlepszych liryków współczesnych. Zawód swój rozpoczął od no-weJli włoskich p. t. „Unter blauen Himmel” (Berlin 1881); za tern poszły: „Der Hexenprediger und andere Novellen” (tamże 1883); „Im Lande der Phäaken” (tamże 1884); „Neue Korfugeschichten” (t-że 1887) i większe opowieści: „Brigitta von Wisby” (Lipsk 1884; według której R. Voss napisał swoją tragedyę „Brigitte”), oraz „Iwan der Schrekliche und sein Hund” (Sztutgard 1889). Z nowelli jego poetycznych najudatniejsze są: „Das Gymnasium zu Stolpen-burg” (Berlin 1891, wyd. 2-e 1893); „Ruhm” (tamże 1891) i piękny cykl „Von Frühling zu Frühling” (t-że 1889, wyd. 2-e 1893). Romans jego humorystyczny „Der eiserne Rittmeister” (Berlin 1890, 3 t.) zawiera krytykę poetycką kantowsko - staroniemieckiej nauki o Imperatywie; przedmiotowo wiąże się z tym utworem opowiadanie tragiczne „Landsturm” (t-że 1892, wyd. 2-e 1893). W „Geschichten aus Hinterpommern” (Berlin 1891, wyd. 2-e 1894) maluje poeta w humorystyczny sposób charakter swoich bliższych spółziomków; w romansie historycznym „Wider den Kurfürsten” (Berlin 1894, 3 t.), opowiada o oblężeniu Szczecina przez Wielkiego Kurflrsta. W poezyach „Vom Lebenswege” (Lipsk 1892) daje widzieć wyraźnie w pieśniach odznaczających się skończenie piękną formą rozwój swego talentu pod względem artystycznym. Oprócz tego napisał poemat epiczny „Der feige Wandelmar” (Lipsk 1883).    *

Hoffmann Ludwik, współczesny budowniczy niemiecki (* 31 lipca 1851 r. w Darmszta-dzie). Studya specyalne oddył w Kasselu i w Berlinie, poczem uzupełnił swą wiedzę teoretyczną praktyką, prowadząc roboty przy budowie berlińskiej akademii wojennej. Pracę jego konkursową, stanowiącą projekt zabudowania wyspy muzealnej w Berlinie, nabył rząd pruski; inna jego praca konkursowa, wykonana do współki z P. Dybwadem, zdobyła w marcu 1885 r. pierwszą nagrodę. Był to projekt gmachu Sądu państwowego rzeszy niemieckiej w Lipsku, którego wykonanie poruczono H-owi, jako jego autorowi. Gmach ten, w stylu odrodzenia włoskiego (ob. rysunek tego gmachu pod wyrazem Lipsk) przez H a budowany, ukończony został 1895. Odtąd H. zamieszkał Berlin, gdzie wiosną w r. 1896

mianowany został członkiem rady miejskiej bu-

s. s.

ei

[ma

szych autorek pedagogicznych, była córką Ignacego Tańskiego (ob.) i Maryanny z Czempińskich; przyszła na świat w Warszawie, ale przez trzy pierwsze lata wychowywała się na wsi w Wyczułkech, potem oddano ją pod opiekę Doroty Szymanowskiej, najstarszej córki dziedziczki Izdebna. Dom to był zacny, patryotycz-ny, ale sfrancuziały; historyi polskiej uczono się z Naruszewicza, mozolnie tłómaczonego na francuski, modlono się nawet w tym języku i nastrój panował tu sentymentalny. Od czternastego roku życia KI., dostawszy się napowrót do rodziny, pod wpływem różnorodnych okoliczności, zaczęła odwykać i od francuszczyzny, i od sentymentalizmu. „Żal za polskim językiem”,

;>v

j''

Wm

'V

■i

m'L

'"v**"

*;•

Fig. 28. Hoffmanowa Klementyna (z Tańskich).

tak wymownie do Polek przez Kazimierza Brodzińskiego zwrócony, w r. 1818 dokonał reszty w sprawie przejęcia się ważnością mowy ojczystej; KI. zaczęła pilnie studyować literaturę polską i wprawiać się w pisanie po polsku. Pierwsze jej dziełko, obrobione według wzoru niemieckiego Jakóba Glatza, a wydane w Warszawie r. 1819 p. t. „Pamiątka po dobrej matce”, łączyło w sobie harmonijnie ówczesne wymagania postępowe z rozumną czcią dla wszystkiego, co było dobrem w tradycyjnem wychowaniu kobiet; zostało też przyjęte nader przychylnie i zyskało odrazu sławę autorce. Zachęciło to ją do pracy dalszej. Zrazu chciała ciągnąć dalej „Pamiątkę”, przedstawiając jak jej bohaterka wywiązywała się z zadania kształcenia dzieci. Powzięła więc plan obszernej dydaktycznej pracy p. t. „Amelia matką”; ale gdy jej -pisanie nie szło łatwo, zwróciła się do twórczości belletry-stycznej, i powoli dokonała zupełnie prawie nowej u nas rzeczy: zapoczątkowała polską czytelnię dziecinną. Pierwsza próba w tym kierunku: „Powieści moralne dla dzieci” (Warszawa 1820) nie była szczęśliwą, ale następna p. t. „Wiązanie Helenki” (tamże 1823), przeznaczona dla dzieci uczących się czytać, zawierała już bardzo cenne opowiadania, które sprawiły, że książeczka ta stała się najpopularniejszą ze wszystkich napisanych przez naszą autorkę. „Druga książeczka Helenki” (Warszawa 1825) mniej miała powodzenia, lecz niektóre w niej powiastki są wcale udatne. Najwięcej atoli powiastek dla dzieci mieści się w słynnych „Rozrywkach dla dzieci”, które KI. wydawała przez lat pięć (1824—1828). Znajdujemy tu dwa arcydzieła Kl-y: „Listy Elżbiety Rzeczyckiej” (r.

1824)    i „Dziennik Franciszki Krasińskiej” (rok

1825) , gdzie starała się wiernie odtworzyć obyczaje nasze z końca panowania Augusta III, W „Listach” do nakreślenia tego zarysu obrała sobie dziewczynę prostą, wychowaną w dworku wiejskim, uległą ówczesnym przesądom najzupełniej, lecz roztropną, umiejącą patrzeć i słuchać. Dziewczyna ta rozwija się w oczach naszych: poznanie ludzi, obcowanie z ukształco-nymi rozszerzyło jej widnokrąg myślowy tak, iż Elżbietka, która marzyła poprzednio o zostaniu w zakonie dlatego, że tam niema troski codziennej o chleb, a o zbawienie łatwiej,—szybuje w końcu wyżej, myśli o sprawach kraju. „Dziennik Krasińskiej” zaznajamia nas z innym typem panienki XVIII wieku. Franciszka jest bogata, wychowana w rygorze staropolskim, ale z polorem nowszym, francuskim. Pobożna, przesądna trochę, dosyć próżna, a wielce dumna i daleko planami swemi sięgająca, ulega łatwo wpływowi blasku zewnętrznego; ale przytem jest czuła, serdeczna, śmiała i odważna. Lubi zabawy, wesołość, szczodrobliwość; lecz też i rzeczami publicznemi zajmuje się pilnie. Boi się być nieposłuszną rodzicom, poddaje się jednak czarowi miłości i ambicyi, naraża się na przycinki i upokorzenia, biorąc tajemnie ślub z królewiczem.—Obok powiastek do działu belletry-stycznego „Rozrywek” należą komedyjki dla dzieci. Jest ich 12; nie roszczą one sobie pre-tensyi do znaczenia artystycznego; miały posłużyć do korzystnej i pouczającej zabawy, do wprawienia się w dobre wymawianie i nabranie zgrabnych ruchów, do wpojenia wreszcie pewnej przestrogi moralnej. Autorka czerpała wiele z francuskiego, całkiem swojskie jest „Wesele Jasia i Marysi” (r. 1826). Do utworów beletrystycznych w „Rozrywkach” liczę także kilka „opisów podróży”, w których KI. kładła zawsze na pierwszym planie wspomnienia historyczne, popierane nieraz długiem wyliczaniem sławnych osobistości, podawaniem napisów⁷ grobowych, aktów urzędowych; na drugim dopiero planie mieściła zwyczaje, obyczaje i podania ludow⁷e; na ostatnim — krajobrazy. Z opisów tych rzecz o Puławach ma dziś największą bodaj cenę; jest bowiem najdokładniejszem sprawozdaniem z tego, czem była siedziba Czartoryskich w r. 1825.—W życiorysach sławnych Polaków autorka, zgodnie ze swojem usposobieniem, wybierała ludzi znanych raczej z nauki i talentu, aniżeli z męstwa, dzielności i zręczności dyplomatycznej. To też wśród 18-u szkiców biograficznych, przez nią nakreślonych, znajdujemy 3 tylko poświęcone znakomitościom wojskowym i politycznym, ale te właśnie należą do najmniej udat-nych. Znaczenie nietylko pedagogiczne, lecz i naukowe, z powodu cennych materyałów życiorysowych, mają biografie: Naruszewicza, Al. Felińskiego, Karpińskiego, Piramowicza i Mikołaja Dzieduszyckiego. Oceniając twórczość bel-letrystyczną Kl-y wogóle, przyznać jej należy wielkie zasługi: ona wszczepiała w serca młodych pokoleń uczucia zdrowe, serdeczne; ona wymownym głosem obwieszczała chwałę przodków i zachęcała do poznania kraju, języka i literatury własnej, ona zapoczątkowała ten ruch na polu piśmiennictwa dla dzieci, jakim do dzisiaj się cieszymy. Jej powiastki, co do popularności u nas, mogą się porównać z temi, jakie u Niemców Krzysztof Schmid pisał, a przecież jego utwory liczyły się do najlepszych w swoim czasie.—Prócz wymienionych tu działów belletrystycznych w każdym zeszycie „Rozrywek” były jeszcze inne, służące do nauki i zabawy, jak oto: anegdoty prawdziwe o dzieciach, wyjątki służące do ukształcenia serca i stylu (pamiętna korrespondencya Zdzisława z Wandą o francuszczyźnie), wiadomości mogące przydać się matkom, wreszcie sporadycznie gry ćwiczące umysł i allegorye. „Rozrywki” wypełniała prawie sama wydawczyni; spółpra-cowników miała bardzo mało. „Rozrywki” mają wielkie znaczenie i same w sobie i jako zapoczątkowanie u nas czasopiśmiennictwa dla dzieci i młodzieży, które stało się już odtąd konieczną potrzebą wychowawczo-literacką. W uznaniu zasług autorki „Pamiątki”, „Wiązania Helenki” i „Rozrywek”, Kommissya Oświecenia powołała ją r. 1824 na „eforkę” szkół żeńskich w Warszawie; w r. 1825—na nauczycielkę w Instytucie guwernantek świeżo wtedy założonym; w r. 1827 w nagrodę prac piśmienniczych, pełnienia obowiązków damy dozoru i bezpłatnego wykładu „nauki obyczajowej” w Instytucie guwernantek przeznaczyła Kl-e pensyę dożywotnią w ilości 600 złp. oraz dała tytuł wizytatorki wszystkich zakładów naukowych żeńskich w Warszawie. Wykładaną przez siebie naukę obyczajową obro biła później KI. w osobnem dziele „O powinnościach kobiet” (w całości wydanem dopiero po

śmierci autorki, r. 1849, w 3-ch tomach). Nie pisała systemu naukowego etyki: nie uwzględniała więc wszystkich wymagań umiejętności, wszystkich pytań zasadniczych; ale, wierna swemu praktycznemu kierunkowi, rozwinęła tu szereg rad i wskazówek, niebardzo się troszcząc o ich związek z sobą. Eudemonizm, oparty na cnocie łatwej i miłej, stanowi cechę główną jej poglądów. Co do ogólnych zasad wychowawczych, nigdzie ich KI. systematycznie nie wyłożyła; przedstawiała je ułamkowo tylko i okolicznościowo w różnorodnych pismach swoich. Stosunkowo najwięcej tych poglądów znajdujemy w „Listach matki o wychowaniu córek swoich”, naśladowanych z francuskiego. Najogólniej rzecz ujmując, można powiedzieć, że KI. przejęła główne zasady utylitaryzmu czyli filantropinizmu pedagogicznego, jak je pod wpływem Jana Jakóba Rousseau formułowali: Basedow, Campe, pani Necker de Saussure i pani Guizot. Wynikiem tych zasad, przez Kl-ę rozwiniętych, miało być przygotowanie dziewczęcia do praktycznej użyteczności w społeczeństwie w zakresie życia domowego. W r. 1828 skończył się właściwy pedagogiczny zawód Kl-y; to, co później napisała, nie miało już tak doniosłego znaczenia. Różne powody złożyły się na przerwanie działalności ściśle wychowawczej. W roku tym wyszła za Karola Hoffmana (ob.); uczucie wielkiego szczęścia przepełniło duszę autorki, obiecującej sobie, że nowe obowiązki zdoła połączyć ze swemi zajęciami literackiemi. Stało się inaczej. Z rokiem 1828 musiała zakończyć wydawnictwo „Rozrywek”, pisała przez parę lat następnych mało, a drukowała jeszcze mniej. Sprawowała tylko wciąż obowiązki eforki, nauczycielki i wizytatorki. Dnia 29 grudnia 1830 r. założyła „Związek dobroczynności Warszawianek” i była naczelną jego opiekunką. W ciągu niecałego roku związek ten zebrał funduszu przeszło 28 000 złp., nie licząc zaspokojenia potrzeb szpitalnych w naturze. Dnia 14 października 1831 r. H. opuściła Warszawę nazawsze; we Wrocławiu zjechała się z mężem i razem udali się do Drezna. Wtedy zabrała się nanowo do pisania; skreśliła swe „Wspomnienie z podróży w obce kraje” czyli „Drezno i jego okolice”, oraz „Opis przejazdu przez Niemcy” (druk. dopiero w r.

1844). Osiadłszy stale w Paryżu, nie mając dzieci, a więc rozporządzając czasem swobodnie, postanowiła wskrzesić swoje czasopismo warszawskie i zaczęła r. 1834 ogłaszać „Nowe Rozrywki dla dzieci”, nie w miesięcznych wszakże zeszytach, ale w kwartalnych ; na dwu tomach atoli zakończyło ono swe istnienie. W kilka lat potem (1838—1842) wydała H. 5-tomikową „Nową biblioteczkę”, poświęconą dzieciom i młodym panienkom. Ażeby pisać dla dzieci, H. musiała być niemi otoczoną jak w Warszawie; próbowała też założyć w Paryżu pensyonat dla panien, ale plan jej nie mógł się rozwinąć;

on

szczupłą zaledwie garstkę dziewcząt wychowała i podczas pobytu za granicą. Dla ich-to użytku ułożyła „Pismo święte, wybrane z ksiąg Starego i Nowego Zakonu” (druk. dopiero r. 1846 we Lwowie), „Encyklopedyę doręczną czyli Zbiór ciekawych wiadomości dla panien” (druk. 1851 w Warszawie) i trzytomową „Historyę Powszechną” (druk. 1865—67 tamże). Nie stanowią te prace ważnych nabytków w naszej literaturze pedagogicznej. Najwążniejszemi pismami H-ej z owego czasu są jej powieści dla dorosłych: „Karolina” (1839), „Krystyna” (1841), „Jan Kochanowski” (1842). „Karolina” daje nam wcale dobry zarys zewnętrznej, tudzież obyczajowej strony wyższego towarzystwa warszawskiego za tak zw. „czasów pruskich” (1795—1807); mianowicie „notatki” tytułowej bohaterki wybornie spełniają to zadanie. W „Krystynie” odmalowała siebie, swoje rojenia i zamiary, kiedy się jej zdawało, że zostanie starą panną. Wystawiła Krystynę w całej pełni wzniosłego, stałego, poświęcającego się uczucia; uczyniła z niej pomoc matki, radę dla siostry, przyjaciółki, a nawet dla dobrych znajomych, wychowawczynię dzieci krewnych swoich, obywatelkę z serdecz-nem pojęciem obowiązków względem włościan. Forma powieści zmienia się kilkakrotnie: już-to jest dyalogową (a najlepszą tu scenę stanowi „wyznanie”), już-to opowiadającą, już-to pamiętnikową (doskonały jest dziennik bohaterki), już-to listowną wreszcie. Listy są zbyt długie niekiedy, lubo nie pozbawione interesu, te np., w których Krystyua opisuje życie literackie w Warszawie są bardzo dobre, ożywione gorącą miłością kraju. Jest to, słowem, najpiękniejszy utwór, jaki H. napisała po „Dzienniku Krasińskiej”; widzimy w nim pewne wykuńczenie i zaokrąglenie, widzimy rozmysł artystyczny w ugrupowaniu scen; widzimy też i uczucie, nie namiętniejsze wprawdzie niż w innych utworach, ale z większą serdecznością, z większą prawdą wewnętrzną odtworzone. W „Janie Kochanowskim” mamy nie tyle dzieło sztuki, ile raczej pracę dydaktyczną, przeznaczoną do obeznania czytelników z zewnętrzną przeważnie stroną domowego życia szlachty polskiej w drugiej połowie XVI wieku. Charakterystyka postaci tytułowej jest słaba. Mamy w niej wizerunek dobrego ojca, męża, gospodarza, ale poety w nim nie czuć. Prawda, że polot fantazyi Jana z Czarnolasu zbyt wysokim nie był; prawda i to, że w drugiej połowie życia męskiego ukochał i zalecał złotą mierność Horacyuszowską; lecz w każdym razie jego poezye wykazują umysł znacznie bujniejszy i głębszy od średniej miary obywatela polskiego z XVI wieku. Wbrew temu u H-ej nastrój poetyczny w jednym tylko przebija się ustępie, gdzie opisana jest śmierć Ur-szulki.—Znaczenie powieści H-ej w rozwoju naszej literatury określa się datą ich wydrukowania. Wówczas powieść nasza była dopiero w po

czątkach swoich; liczbą ani wybitnością nie imponowała, każda tedy siła nowa, wzbogacająca zasoby czytelni powieściowej, była witana z uznaniem, zwłaszcza gdy w twórczości swojej kierowała się szlachetnemi, podnoszącemi ducha, dążnościami. H. czyniła zadość tym warunkom w całej pełni i znalazła szczere uznanie.—Po napisaniu i wydrukowaniu „Jana Kochanowskiego” H. wegietowała już tylko. Do r. 1833 cieszyła się zdrowiem doskonałem; pomimo delikatnej budowy, miała tuszę pełną, jędrną i sił dostatek. W r. dopiero 1833 utworzył się jej po raz pierwszy gruczoł w prawej piersi. Szczęśliwie odbyta operacya powróciła zdrowie, ale w r. 1841 uznano potrzebę operacyi powtórnej; wynik jej nie był już tak pomyślny jak poprzednio. Coraz częstsze bóle gardła, coraz widoczniejsze symptomaty astmy zaczęły dręczyć H-ą. Ponieważ cierpienia te znikały w porze letniej, a wracały zwykle na zimę, lekarze radzili jej zmianę klimatu; to było jednym z głównych powodów przedsięwzięcia w czerwcu 1844 r. podróży do Włoch, o której H. marzyła od lat młodocianych. Przejażdżkę przez Belgię, okolice nadreńskie, Szwajcaryę i północne Włochy odbyła H. w pożądanym stanie zdrowia, kiedy-uiekiedy tylko doznając bólów, jakby reumatycznych, w krzyżach i ramionach. W Genui dopiero uczuła gwałtowny ból w boku; we Floren-cyi trapiły ją złe przeczucia; prawie cały czas pobytu w Rzymie przeleżała, znosząc z budującą rezygnacyą swoje cierpienia i niemożność oglądania pamiątek Wiecznego Miasta, tak jak pragnęła. Po kilkomiesięcznej nadaremnej kuracyi w Rzymie wróciła w maju 1845 do Paryża, a w końcu lipca przeniosła się na wieś do Passy, gdzie też umarła. Ciało jej spoczęło w Paryżu na cmentarzu Père Lachaise, naprzeciwko grobów La Fontaiue’a i Moliera; tam wdzięczność rodaków wzniosła jej pomnik.—Jak ogół kobiet tak i H. rządziła się przeważnie uczuciem, niem oddziaływała na współczesnych, niem jednała sobie zwolenników. „Serce we wszyst-kiem doskonalsze od umysłu”: oto hasło, któremu przez całe życie wierną pozostała. W tajniki umysłu nie próbowała się zagłębiać, lecz, oparłszy się silnie na podstawie dogmatów religijnych, wszystkie swoje spostrzeżenia, uwagi i rady skierowała ku praktycznej stronie życia. Kobietom szczególniej zalecała usilnie trzymać się tego tylko, co „użyteczne”, rozumiejąc, naturalnie, że i cnota także jest „użyteczną”. I fau-tazya jej nie szybowała wysoko, nie uganiała się za oryginalnością; lubiła obrazy powszednie, zgodne z życiem codziennem, spokojne i niera-żące ani treścią, ani formą. Usposobienie naturalne wzmocniło się i ustaliło pod wpływem atmosfery pseudo-klasycznej, wśród której młoda Klementyna otrzymała wychowauie i wykształcenie. Najulubieńszym jej poetą pozostał Brodziński, tak, że go, „dobrze wszystko zważywszy”,

gotowa była cenić wyżej nad Mickiewicza; utworów zaś Krasińskiego wcale nie rozumiała, Tak więc, uczucie, rozsądek, fantazya zostawały u H-ej w doskonałej z sobą harmonii umiarkowania; wytworzyły też charakter jednolity: prosty, naturalny, miły, pociągający, pewny siebie i stały. Zbrojna prostotą prawdy, którą wyznawała, nie doświadczała tych chwil wahań się i niepewności, które tak przykro a nieraz boleśnie oddziaływają na istoty obdarzone wielką wrażliwością, czyniąc je niemiłemi i sobie, i innym. Postępowanie jej cechowała zawsze pewność siebie, wynikająca, nie z zarozumiałości, lecz z przeświadczenia o prawdzie myśli i uczuć, ze słusznej oceny wartości osobistej. Żyjąc, jak na ówczesną pannę, dosyć swobodnie, bo od śmierci matki w r. 1825 bez żadnej opieki ze strony starszych osób, nigdy nie naraziła się na tak łatwe u nas posądzenia i plotki. Ufna w zamiłowanie cnoty i w jej wykonywanie, postępowała szczerze a śmiało, zdobyła sobie zarówno towarzyską jak i ekonomiczną niezależność pracą własną. Zajęcia praktyczne umiała łączyć z literackiemi. Jak w pierwszych chwilach autorstwa razem z rodzeństwem kłopoty domowe dzieliła, tak i później, wyszedłszy za mąż, kiedy utrzymanie zbyt latwem nie było, sama się robotami domowemi zajmowała, nie przestając jednak czytać i pisać. Brak wszelkiej niemal pretensyonalności, brak chęci do pozowania, a nadto dobroć serca, miłe obejście, wesoła rozmowa—jednały jej serca wszystkich, co ją bliżej poznali, i zyskały jej przydomek „wieszczki prostoty”, nadany przez Eleonorę Zietnięcką.— Najlepsze wydanie zbiorowe „Dzieł Hoffmano-wej” wyszło w 12 - u tomach r. 1875 — 77 w Warszawie pod redakcyą Narcyzy Żmichow-skiej, która dodała tu życiorys autorki, umieściła sporo objaśnień i sprostowań, a prócz tego obszerny i bardzo interesujący „Wstęp do pism dydaktycznych Hoffmanowej” (w 8-ym tomie). Dzieła te jednak nie są zupełne; brak w nich wielu cennych artykułów, jak np. opisu Puław; skrócone też zostały zapiski autorki z własnego życia; dlatego też koniecznem dopełnieniem „Dzieł” muszą się stać „Pamiętniki Hoffmanowej” wydane r. 1849 w Berlinie w 3-ch tomach (stanowią one początek 9-tomowego zbioru p. t. „Pisma pośmiertne”). Kilka nieznanych dawniej listów H-ej ogłosił „Przegląd literacki” (r. 1897 N-ry 13—16), wydawany w Krakowie pod redakcyą K. Bartoszewicza. Z rozpraw dawniejszych najtrafniej przedstawia i charakter H-ej, i znaczenie jej działalności pedagogicznej, artykuł Eleonory Ziemięckiej, pomieszczony r. 1842 w tomie III czasopisma „Pielgrzym”, p. t. „Rozbiór talentu i pism autorki Rozrywek”.— Obacz też „Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, zarys biograficzno - pedagogiczny przez Piotra Chmielowskiego” (Petersburg, u K. Grendyszyńskiego,

P. Chm.

Hoffmanowa Antonina, znakomita artystka dramatyczna polska (* roku 1843 w Wielkiem Księstwie Poznańskiem—f 1897 roku 16 czerwca w Krakowie). Wcześnie uczuwszy nieprzeparty pociąg do sceny, przybyła do Warszawy, gdzie podówczas istniała jeszcze szkoła dramatyczna, i przygotowawszy się do wstępnego egzaminu u Królikowskiego, w r. 1857 rozpoczęła swoją naukę pod kierownictwem takich profesorów, jak Rychter, Chomanowski, Chęciński i Krasiński. Po ukończeniu kursów przez rok jeden występowała w Warszawie, poczem roku 1860 Pfeiffer zaangażował ją do Krakowa, gdzie w ciągu lat 30 była prawdziwą chlubą i ozdobą sceny, zwłaszcza odkiedy Koźmian stanął na czele krakowskiego teatru i nadał mu poważny kierunek, zgromadziwszy w nim takie siły, jak Modrzejewska, Rapacki, Ładnowski, Ekerowie, Ben-da, Janowski, Szymański i inni. Modrzejewska była niebezpieczną współzawodniczką dla H-ej, jednakże jej nie zaćmiewała, nawet gdy obie razem w jednej sztuce występowały; bo naprzy-kład w „Ślubach panieńskich” Predry jeśli pierwsza była niezrównaną Anielą, druga zachwycała publiczność jako Klara, żywa, dowcipna, pełna temperamentu artystycznego, swobodna i naturalna w ruchach, przy nadzwyczaj wyrazistej grze fizyognomii, głosie giętkim i dźwięcznym, oraz wymowie bez zarzutu, co wszystko podnosił jeszcze wdzięk urody. A skala jej talentu była bardzo rozległa; równie doskonałą była w lekkiej, wesołej lub konwersacyjnej komedyi, jak i w rolach ponurych bohaterek tragedyi, np. Balladyny, Beatrix Cenci, albo też szekspirowskich kreacyj. Z czasem wszakże wycofała się z wielkich ról tragicznych, do których już się nie nadawał głos jej niedosyć silny.—Repertuar miała bardzo bogaty, wchodziły weń z literatury cudzoziemskiej, obok tragedyj Szekspira i dramatów Musseta, ledwie że nie wszystkie utwory najcelniejszych spółczesnych komedyopisarzy francuskich, jak Augier, Feuillet, Sardou i inni; lecz było jej najmilej występować w sztukach dramaturgów ojczystych, jacy tylko w jej czasach pisywali dla sceny, a więc: Narzymskiego, Bałuckiego, Koziebrodzkiego, Lubowskiego, Zalewskiego, Fredry (syna), Blizińskiego, Anczyca, Sarneckiego, Świętochowskiego, Madejskiego, Mel-lerowej, Przybylskiego, Galasiewicza i Staszczy-ka. Wszyscy też wdzięczni jej byli za to, chętnie przyznając, że jej-to talentowi powodzenie swe zawdzięczali. Narzymski, jedynie dzięki jej zachęcie, posłał swą „Epidemię” na konkurs; Koziebrodzki, Bałucki i Bliziński zwykle jej przed oddaniem do wystawienia komedye swoje czytywali. Dodać jeszcze trzeba, że salon jej był niejako ogniskiem ruchu artystycznego i literackiego. Podziwiana na scenie w Krakowie, H. i na innych scenach polskich—w Poznaniu, Lwowie i Warszawie, występując w rolach gościnnych, była przyjmowana ze szczerem i gorącem

K.

roku.

1891]).

uznaniem publiczności i krytyki. Po zgonie jej pierwszorzędni nasi krytycy teatralni, Bogusławski, Lubowski (w „Tygodniku Ilustrowanym”), Zalewski (w „Kuryerze Warszawskim”), uczcili ją oceną sympatyczną jej niepospolitego talentu i owocnej pracy na scenie polskiej. — Porów. „Z rozwoju teatru polskiego” Zygmunta Przybylskiego (1898).

Hoffmeister Karol, filolog i historyk literatury niemieckiej, ur. 15 sierpnia 1796 w Bil-ligheimie niedaleko Landau, w Palatynacie, urn. d. 14 lipca 1844 roku w Kolonji, studjował naprzód teologję w Sztrasburgu i w Hejdelbergu, w roku 1816 udał się do Jeny, by słuchać tam w dalszym ciągu Jakóba Friesa, znakomitego filozofa, który w tym roku przeszedł z Hejdel-berga do Jeny; w r. 1821 H. został rektorem progimnazjum w Mors (w prowincji Reńskiej), w roku 1832 starszym nauczycielem gimnazjum Fryderyka-Wilhelma w Kolonji i 1834 dyrekte-rektorem gimnazjum w Kreuznach, skąd w r. 1842 powrócił do Kolonji jako dyrektor tamtejszego gimnazjum. Pisał prace z dziedziny filo-logji starożytnej, z zakresu gramatyki i z dziejów literatury powszechnej i niemieckiej. Ogłosił opis uroczystości wartburskiej 1818 r.: „Beschreibung des Festes auf der Wartburg 1818”, w której osobiście brał udział; później: „Erörterung der Grundsätze der Sprachlehre” (Essen 1830, 2 tomiki); „Die Weltanschauung des Ta-citus” (tamże 1831); „Sittlich - religiöse Lebensansicht des Herodotos” (tamże 1832); Romeo, oder Erziehung und Gemeingeist” (t-że 1831 — 1834, 3 tomy). Szczególnie zaś H. zasłużył się ogłoszeniem znakomitego życiorysu Szyllera: „Schillers Leben, Geistesentwickelung und Werke im Zusammenhang” (Sztutgart 1838—42, 5 części); w dziele tym, oprócz obszernej biografji poety na źródłach opartej, autor zamieścił gruntowną ocenę estetyczną dzieł Szyllera; nadto ogłosił do dzieł tych uzupełnienia: „Supplemente zu Schillers Werken”, z pozostałych po nim papierów i za zgodą rodziny poety (Sztutgart 1840—41, 4. tomy). Z poprzedniego dzieła H-a „Schillers Leben” Viehoff przygotował popularne wydauie skrócone, z uzupełnieniami, i ogłosił p. n. „Schillers Leben für den weitern Kreis seiner Leser” (Sztutgart 1846); książka ta wyszła następnie w nowej przeróbce 1876 roku, którą powtórzono i w drugim wydaniu 1888

A. A. K.

Hoffmeister Heinz, rzeźbiarz niemiecki (* 24 czerwca 1851 r. w Saarlouis—f 4 marca 1894 w Grunewald, kolonii podmiejskiej przy Berlinie). Kształcił się w swoim zawodzie w pracowni braci Cauer w Kreuznach, poczem odbywał dalsze studya w akademii düsseldorfskiej. Studya te przerwała wojna francusko-niemiecka, w której H. brał udział; zdobył sobie w niej order Krzyża żelaznego. Po wojnie osiadł w Berlinie, gdzie uprawiał z początku rzeźbę portretową

Eno. Powab, lluatr. Zeae 227- T. XXIX

i pomnikową, następnie przerzucił się na pole typów idealnych i temata rodzajowe. Z pierwszej kategoryi ważniejsze prace jego są: posąg marmurowy generała von Frankenberga w Kolonii, pomnik Dawida Hansemanna w Akwizgranie, figury do wodotrysku pomnikowego w Er-furcie, pomnik Mojżesza Mendelssohna w Dessau, dwie olbrzymie figury, przedstawiające grenadye-ra i kirasyera z czasów Fryderyka II, w pałacu królewskim w Berlinie, i dwa olbrzymie popiersia: jeden Wrangla, drugi von Goebena, w komnacie wschodniej dowódzców wojennych (Feldherrnhalle), w berlińskim Zeughausie. H. kilkakrotnie odtwarzał w rzeźbie rysy pierwszych trzech współczesnych mu cesarzy niemieckich — Wilhelma I, Fryderyka III i Wilhelma II, modelując z natury ich posągi. Do najwybitniejszych jego figur idealnych i grup rodzajowych zaliczają powszechnie: Drażnienie (1886), Ganymedes na orle Jowisza (1889), Popiersie kobiety z wyspy Capri (Galerya narodowa w Berlinie), Faun i pantera, Miłosierdzie, Błazen nadworny. H. uprawiał chwilowo i malarstwo (jego pędzla są mianowicie obrazy ścienne w Albergo Pagano na wyspie Capri), a także i literaturę. Pozostawił, mianowicie, pamiętnik odbytej wojny (Kriegs-skizzenbuch 1870—71”), opisy niektórych z licznych swoich podróży (jak oto: „Von Capri nach Jerusalem” [Berlin 1887], „Durch Südspanien nach Marokko” [tamże 1888], oraz utwór literacki „Der alte Rabe, Stimmungsbilder” [Berlin

s. s.

Hoffvenius Per (* w r. 1630 w Söderman-landzie—f w Upsali w r. 1682), lekarz. Wykształcenie otrzymał w uniwersytecie upsalskim, gdzie początkowo zajmował się nauką języków wschodnich i filozofią, a później dopiero przeszedł na wydział lekarski. Aby się wydoskonalić w lecznictwie, udał się następnie do Lejdy i tam po dwu latach, w r. 1660, dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy do ojczyzny, w roku następnym otrzymał katedrę lekarską w Upsali i do śmierci na niej już pozostawał, pracując gorliwie i z powodzeniem zarówno dla nauki jak i dla kraju rodzinnego, pomimo przeszkód stawianych mu przez niechętnych przeciwników postępu. Oprócz lecznictwa właściwego wykładał też anatomię, fizyologię oraz fizykę, i wykształcił poważny szereg lekarzów miary niepowszedniej; nadto przyczynił się znakomicie do ulepszenia wykładów na wydziałach lekarskich szwedzkich, jako też wpływem i przykładem własnym podniósł znacznie powagę stanu lekarskiego w całym kraju: słusznie go zatem rodacy nazywać zwykli ojcem i twórcą lecznictwa szwedzkiego. Jako wielki zwolennik Kartezyusza (ob. Descartes) wojował dzielnie ze scholastycyzmem, panującym wówczas jeszcze w uniwersytetach jego kraju. Spór ten przeciwnicy H-a wytoczyli przed sejm, którego członkowie duchowni zażądali, żeby stłumić

22

str. 247).

Hofgeismar, miasto powiatowe w pruskiej regencyi Kasselskiej, nad rzeką Esse, dopływem Diemelu (dorzecza Wezery), i na kolei żelaznej do Kasselu, nad 148 metrów na poziomem morza; seminaryum duchowne protestanckie, gospodarcza szkoła zimowa; źródło mineralne z kąpielami i pięknemi parkami; drukarnie i papiernie, wyrób słodu, jabłeczniku i octu, gorzelnie, tartaki, wielkie cegielnie; znaczne lasy bukowe; około 5 000 m-ców. W pobliżu ruiny zamków

"W. N.

900 mieszk.

H. doznaje często lekkich trzęsień ziemi; w roku 1836 część miasta została przez nie zniszczona.

koniecznie w zarodku filozofię nową, popieraną przez profesora upsalskiego. Skończyło się wszakże na tem, że kanclerz uniwersytetu, zapytany o zdanie, orzekł, iż sąd o wartości danego systemu filozoficznego należy do przyszłości nie zaś do sejmu, który też w końcu przychylił się do zdania tego. Prześladowania jawne ustaó więc musiały, jednakże zwolennicy starzyzny, gdzie tylko mogli, czynili H-owi wciąż wstręty wszelakie, ale, na szczęście nauki, nie zdołali ubezwładnić działalności jego pożytecznej.—Poglądy swe o fizyologii i patologii zawarł H. w dziele „Exercitationes artis medicinalis” (Upsala 1662—1664), nadto napisał „Synopsis physica” (tamże 1678, wyd. 2-e 1698); książka ta, jako podręcznik, jeszcze w wieku XVIII była w użyciu powszechnem w Szwecyi.—Por. życiorys H-a, napisany przez Hedeniusa, w „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III

Dr j. p.

Schönburg i Sehöneberg.

Hofheim, 1) miasto w pruskiej regencyi Wiesbadeńskiej, w pięknem położeniu, u południowych stóp Taunusu, u wejścia do malowniczej doliny Lorsbachu, nad Goldbachem i na kolei żelaznej Frankfurt n. M. - Limburg, leżące na 136 m. nad poziomem morza; posiada kościół katolicki z dzwonnicą na wieży, kaplicę wzniesioną na 228 m. z pięknym widokiem, cel pobożnych pielgrzymek; zakład hydropatyczny, wielka szkółka karłowatych drzew owocowych, przemysł rozwinięty (skóry, szczotki i t. d.); do 3 000 mieszk.—2) miasto w bawarskiej regencyi Niższej Frankonii, u stóp góry Hassberg, nad Aurachem, prawym dopływem Menu, i na kolei żelaznej do Hassfurtu, wzniesione na 251 m. nad powierzchnią morza; kościół katolicki; około

W. N.

Hofhuf, al-Hufhuf, miasto w Arabii wschodniej, niegdyś stolica kraju Hasa lub el-Hasa, który obrębia głęboką odnogę zatoki Perskiej, zamkniętą wyspami Bahrein; obecnie miasto główne okręgu tureckiej prowineyi Bassory, oddalone o 660 km. na południo-południo-wschód od Bassory, a na 45 km. od morza. — Miasto dzieli się na trzy części: w dzielnicy Kót (wyraz pochodzenia indyjskiego) znajduje się forteca; drugą, Rifeyiah, zamieszkuje przeważnie arystokracya; największa, Naathar, jest dzielnicą bogatych kupców i biednych rzemieślników; plac publiczny łączy wszystkie trzy dzielnice.

w. N.

Höfler Karol Adolf Konstanty, Ritter von, badacz historyczny i historyk niemiecki kierunku katolickiego, przytem pisarz dramatyczny (* dnia 26 marca 1811 roku w Memmingen, w Szwabii bawarskiej—f 30 grud. 1897 w Pradze). Po skończeniu nauk uniwersyteckich w Monachium i Landshucie na wydziale prawa, historyi i filozofii, jako stypendysta państwowy studya archiwalne odbywał w Getyndze, Florencyi i Rzymie. W roku 1836 wróciwszy do kraju, objął redakcyę urzędowej „Münchener Ztug”. W r. 1838 habilitował się na docenta w Monachium, w r. 1837 został nadzwyczajnym, w roku 1841 zwyczajnym profesorem uniwersytetu, a w roku następnym członkiem akademii miejscowej. W zamieszkach politycznych Bawaryi 1846—49 roku wystąpił jako żarliwy obrońca konkordatu, wrze-komo gwałconego przez konstytucyę, i wziął wybitny udział w manifestacyi z lutego 1847 r. przeciwko nadaniu Loli Montez (ob.) tytułu „hrabiny Landsfeld”. Za poparcie memoryału ministeryum Abela z d. 11 lutego rząd dał dy-missyę 10-u profesorom; w ich liczbie był i H.

W parę miesięcy później przeniesiono go do Bam-bergi, ale już tylko na zawiadowcę miejscowego archiwum. W roku 1851 rząd austryacki powo- . łał Höflera do Pragi na profesora historyi. Tu w sporach politycznych z Czechami H. zaznaczył swoją niemieckość i katolickie stanowisko w poglądach na dzieje, niejednokrotnie też polemizował z Palackym. W roku 1865 wybrany do sejmu czeskiego występował namiętnie przeciwko Prawom Korony Czeskiej. W roku 1872 zamianowany dożywotnim członkiem Izby panów otrzymał szlachectwo dziedziczne i order Korony Żelaznej. Katedrę opuścił dopiero w r. 1882. Ostatnie lata życia w stolicy Czech mu upłynęły. — Badacz to pracowity, poważny, pisarz płodny. Działalność jego, przeważnie nad dziejami Kościoła, Niemiec i Niemców, ujęta w druk tak się przedstawia: 1) Badania archiwalne wielu ważnemi odkryciami [Jana z w. Porta de Awoniaco opis podróży Karola IV do Rzymu; „Carmen historicum occulti autoris” (Wiedeń

1861); najdawniejszy ułamek kroniki Dalimila; łaciński przekład kroniki Bartoszowej „Des Bar-tholomaeus von St. Aegidius Chronik v. Prag”; w r. 1855 znalezione w bibliotece kapituły praskiej 2 karty liturgiczne pisane głagolicą (ob. Głagolica, T. XXXV str, 168)] uszczęśnione; wyniki ich głównie w „Denkschriften d. k.-k. Ak. d. Wiss.”, w „Fontes rerum austriacarum” i w „Zeitschrift d. Vereins f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen”. Osobno, prócz powyższych: „Quellensammlung für fränkische Geschichte” (Bayreuth 1849—52, 4 tomy); „Concilia pragen-sia 1353—1413” (Praga 1862); „Urkunden zur Beleuchtung d. Geschichte Boehmens u. d. deut-

S,

B.

z zakresu muzyki salonowej.

Hofman Józef (* 20 czerwca 1877 w Warszawie), słynny pianista i kompozytor muzyczny. Zdolności do muzyki objawiły się w nim bardzo wcześnie, gdyż w szóstym roku życia dość już wprawnie grał na fortepianie, improwizował i komponował różne rodzaje muzyki salonowej, posiadające wprawdzie formę naiwną, ale treść

sehen Reichs” (Wiedeń 1865); „Monumentu hi-spanica” (Praga 1881 — 82, 2 tomy).—2) Opracowania źródłowe: a) dziejów Kościoła katolickiego: „Die deutschen Päpste” (Regensburg 1839, 2 tomy); „Albert von Beham und Regesten Papst Innocenz’ IV” (Sztutgard 1847); „Aus Avignon” (Praga 1868); „Papst Adrian VI” (Wiedeń 1880); „Don Rodrigo de Borja, Alexander VI und seine Söhne” (Wiedeń 1888); ^dziejów niemieckich: „Kaiser Friedrich II” (Monachium 1844); „Bayern, sein Recht und seine Geschichte” (Regensburg 1850); „Ueber d. polit. Reformbewegung in Deutschland im XV Jahrh.

u. d. Antheil Bayerns an derselben” (Monachium

1850); „Fränkische Studien” (Wiedeń 1852—53, 5 części); „Ruprecht von der Pfalz” (Freiburg i Berlin 1861); „D. Zeit d. luxemburgischen Kaiser” (Wiedeń 1867); „D. deutsche Kaiser u. d. letzte deutsche Papst” (Wiedeń 1876); „Zur Kritik u. Quellenkunde der ersten Regierungsjahre Karls V” (Wiedeń 1876, 3 części); „Der Hohen-zoller Johann, Markgraf von Brandenburg, d. de-signirte König v. Bugia” (Monachium 1889) — i inne; c) dziejów austryackich i czeskich: „D. Geschichtschreiber d. hussitischen Bewegung” (Wiedeń 1856 — 65, 2 tomy); „Boehmische Studien” (tamże 1854); „Abhandl. z. Gesell. Oesterreichs” (Wiedeń 1871—72, T. I i II); „Magister Joh. Huss u. d. Abzug der deutschen Professoren

u. Studenten aus Prag 1409” (Praga 1864); d) dziejów hiszpańskich: „D. Aufstand d. Kastilia-nischen Städte gegen Kaiser Karl V” (t-że 1876); „Don Antonio de Acuna, genannt d. Luther Spaniens” (Wiedeń 1882); „Kritische Untersuchungen ueber d. Quellen d. Gesch. König Philipps d. Schönen” (Wiedeń 1883); „Donna Juana, Königin von Leon, Castilien und Granada” (tamże

1885). Obacz wyżej a); e) dziejów ogólnych: „Barbara, Markgräfin von Brandenburg, verwitt-wete Herzogin in Schlesien” (Praga 1867); „Abhandl. aus d. Gebiet d. alten Geschichte” (Wiedeń 1870—80, 7 tomów); „D. Congress v. Sois-sons” (Wiedeń 1871—76, 2 tomy); „D. romanische Welt u. ihr Verhältnis z. d. Reformideen d. Mittelalters” (Wiedeń 1878); „Abhandlungen aus d. Gebiet d. slawischen Geschichte” (Wiedeń 1879—83, 5 części); „D. Aera d. Bastarden am Schlüsse d. Mittelalters” (Praga 1891). Nadto napisał podręcznik „Lehrbuch allgem. Geschichte” (Regensburg 1850—56, 3 tomy).—Jako publicysta H. rozsławił swe imię wpływową broszurą „D. Concordat u. d. Constitution seid der Katholiken in Bayern” (Augsburg 1847). H. jest autorem wyszłych w Pradze 1889 — 91: „Habs-burgische Trilogie” („Karls V erste Liebe, Leo-nore v. Oesterreich, Karls V Ende”), oraz dramatów: „Der Anfang v. Ende”, „D. Ende” i „D. Königsmutter”.

Hofman Ernest, geolog rossyjski (* 1801 w Overlack w Inflantach — f 1871 r. w Dorpacie [Jurjewie]). Studyował nauki lekarskie i przyrodnicze w Dorpacie i w Heidelbergu; od roku 1823 do 1826 towarzyszył Kotzebuemu w podróży naokoło świata i ogłosił wyniki jej p. t. „Geologische Beobachtungen auf einer Reise um die Welt in den J. 1823—1826” (Berlin 1829). Roku 1828, służąc w ministeryum skarbu, udał się na zbadanie Uralu południowego, a powróciwszy z tej wyprawy, wydał wespół z Helmersem „Geognostische Untersuchung des Süd - Uralgebirges” (tamże 1831). W latach 1833—36 wykładał geologię w uniwersytecie dorpackim, potem zaś do r. 1841 — w kijowskim, a w tymże czasie przedsiębrał badania geologiczne w guberniach: Kijowskiej, Podolskiej, Chersońskiej

1    Tauryckiej, i napisał podręcznik mineralogiczny p. t. „Obszczaja Oriktognozija iii uczenije o prizuakach minierałow” (Kijów 1840). W r. 1843, znowu służąc w ministeryum skarbu, udał się do Syberyi wschodniej dla zbadania tamtejszych płóczek złota, które potem opisał p. t. „Reise nach den Goldwäschereien Ostsibiriens” (Petersburg 1847). W latach 1847, 1848 i 1850 przewodniczył wyprawom, urządzonym przez Petersburskie Towarzystwo geograficzne dla zbadania Uralu północnego; sam zaś od 1853 — 1859 odbywał podróże naukowe po Uralu środkowym, a bogate wyniki badań swoich, zawierające ważne wiadomości, zwłaszcza o okręgach górniczych, przedstawił w pracach: „Der nördliche Ural und das Küstengebirge Pae-Choi” (tamże 1853—56,

2    tomy) i „Materialien zur Anfertigung geologischer Karten der Kaiserlichen Bergwerks - Distrikte des Uralgebirges” (tamże 1870). Od roku 1845—63 był profesorem mineralogii w Petersburgu, potem osiadł na emeryturze w Dorpacie.

Hofman Kazimierz (* 1842 r. w Krakowie), pianista i kompozytor muzyczny. Od r. 1851 — 5 r. kształcił się w konserwatoryum wie-deńskiem, następnie u Debrois van Bruyck. Po powrocie do Krakowa ukończył gimnazyum, i kurs filozofii na uniwersytecie Jagiellońskim. Powołany 1868 r. na kapelmistrza orkiestry teatralnej w Krakowie, bawił na tem stanowisku przez lat dziesięć, poczem objął klasę harmonii w Instytucie muzycznym warszawskim, którą prowadził przez parę lat. H. jest autorem popularnej w swoim czasie operetki p. t. „Żacy krakowscy”; prócz tego napisał operetkę „Sen filozofa” i „Dziatwa Syreny”, muzykę do „Nocy świętojańskiej”, „Emigracyi chłopskiej”, „Roberta i Bertranda”, do III części „Krakowiaków i Górali”, „Balladyny”, oraz wiele utworów

A. Pol.

A. Pol.

str. 111).

str. 257).

wcale zajmującą. Jego ojciec, Kazimierz H. (ob.), sam biegły pianista i kompozytor utalentowany, zauważywszy w synu zdolności nadzwyczajne, zajął się osobiście ich rozwojem. Genialny chłopiec tak szybkie w nauce muzycznej czynił postępy, że już w ósmym roku życia wystąpił publicznie w Warszawie, w podwójnym charakterze: wirtuoza i kompozytora, poczem odbył długą wycieczkę po Niemczech, Anglii i Ameryce, wzbudzając wszędzie podziw nadzwyczajną sprawnością techniki fortepianowej, a zwłaszcza wyraźnemi przebłyskami potężnej indywidualności artystycznej. Po ukończeniu występów w Ameryce H. usunął się z «widowni publicznej i pilnie oddał się studyom, które w ciągu lat pięciu prowadził pod kierunkiem d’Alberta (fortepian) i Urbana w Berlinie (teorya muzyczna). Studya prowadzone systematycznie i gorliwie, dały wyniki świetne: talent H-a rozwinął się prawidłowo i rychło wystrzelił bujnjm kwieciem. Najwybitniejszą z cech charakteryzujących ten wielki talent, doskonale zrównoważony w swych czynnikach składowych, jest wszechstronność wirtuozowska, ujawniająca się w odtwarzaniu wzo-rowem dzieł wszystkich szkół i rodzajów. Ten cenny przymiot talentu H-a uzupełniają zalety: technika nadzwyczajna, siła tonu olbrzymia, wzniosła powaga obok prostoty ujmującej, oraz głębia poczucia ducha i charakteru wykonywanej przez niego kompozycyi, które już same przez się stawiają H-a w rzędzie największych wirtuozów wszystkich czasów. Jako kompozytor H. posiada więcej wiedzy muzycznej, aniżeli oryginalności i polotu poetycznego. Z dzieł u-tworzonych do 1901 r. najkorzystniej wyróżniają się: Waryacye, Impromtu, Suita, koncert fortepianowy, oraz parę utworów drobniejszych rozmiarami, jak mazurki, oberki i t. p.

Hofman Antoni, ob. Hoffman.

Hofmann Kacper, lekarz, rodem ze Lwowa, był w drugiej połowie wieku XVI profesorem lecznictwa we Frankfurcie nad Odrą; wsławił się tern, że pierwszy śmiał wystąpić przeciwko ulubieńcowi elektora brandeburskiego, Thur-neysserowi (ob.), odkrywając szalbierstwa jego w świetnej mowie „De barbarie imminente” (drukowana kilkakrotnie, po raz ostatni w J. Ne-geleina „Ulysses literarius”, Norymberga 1726). Inne szczegóły życia H-a są nieznane zupełnie; nie należy go mieć za jedną osobę z późniejszym lekarzem tegoż samego imienia i nazwiska (ob.).—Por. H. Haesera „Lehrbuch der Geschichte der Medizin” (wyd. 3-e, tom II

Dr J. P.

Hofmann Kacper (* w Gotha d. 9 listopada roku 1572 — f w Altdorfle dnia 3 listopada 1648 roku), lekarz - humanista. Był synem kowala gotajskiego, do nauk lekarskich przykładał się początkowo w Lipsku, potem od roku 1592 w Sztrasburgu, nakoniec od r. 1594 w Altdorfle; Otrzymawszy zapomogę pieniężną od uniwersytetu tego, wyjechał do Padwy, gdzie głównym mistrzem jego był słynny Fabrizio abAcqua-pendente (ob.). W drodze powrotnej z Włoch zatrzymał się dłużej w Bazylei i, obroniwszy rozprawę „De lumbricis”, tamże w r. 1605 dyplom doktorski zdobył sobie. W roku następnym w Norymberdze, gdzie właśnie panowała zaraza, został lekarzem na czas moru (Pestdoctor) i odznaczał się gorliwością nieustraszoną; w kilka lat potem otrzymał katedrę w Altdorfle i zajmował ją do śmierci. H. był lekarzem bardzo uezo-nym, lecz zagorzałym zwolennikiem Galena (ob.), a jako taki zwalczał też zacięcie odkrycia Harvey’a (ob.) i wogóle wszystko, co nie zgadzało się z naukami jego bożyszcza. Zamierzał wydać nanowo wszystkie pisma Galenowskie wraz z objaśnieniami i uwagami swemi, lecz pracy tej dokończyć nie zdołał: życia mu na nią nie starczyło. Z wielkiej liczby dzieł H a, drukiem ogłoszonych, tylko tu wymieniamy następujące, dziś jeszcze mające pewną wartość filo-logiczno - historyczną, jak oto: „Variarum lectio-num libri VI, in quibus loca multa Dioscoridis, Athenaei, Plinii, Hippocratis, Aristotelis, Galeni, aliorumque, qua illustrantur, qua explicantur” (Lipsk 1619); „Commentarii in Galeni de usu partium corporis huma ni libri XVII etc.” (Frankfurt 1635 in folio) i „Pathologia parva, qna me-thodus Galeni practica explicatur” (Jena 1640). Odróżniać go należy od innego K. H a, wcześniejszego od niego (ob.). — Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wydanie 3-e, tom II str. 264) i „Biographie médicale” (tom V

Dr j. p.

Hofmann von Hofmanswaldau Krystyn, poeta niemiecki (* we Wrocławiu d. 25 grudnia 1618 r.—f tamże 18 kwietnia 1679 r.). Kształcił się w Gdańsku, gdzie poznał słynnego wówczas w Niemczech poetę Opitza, którego w pierwszych swych utworach naśladował. Później podróżował wiele, głównie po Francyi i we Włoszech. Powróciwszy do kraju otrzymał wysoki urząd w rodzinnem swem mieście, gdzie do śmierci stale przemieszkiwał. — Poezye jego przez długi czas przeważnie w odpisach krąży-żyły, nieliczne tylko wcześniej były drukowane; ogólny ich zbiór ogłoszony został drukiem dopiero w ostatnim roku życia poety p. t. „Deutsche Übersetzungen und Gedichten” (Wrocław 1679). Zbiór ten zawiera przekłady włoskiego poematu Guariniego „Pastor fido”, dyalogu Platona „Phädon”, oraz oryginalne poezye liryczne przeważnie miłosnej treści: listy poetyckie, ody, wiersze okolicznościowe i t. p. — H. pozyskał u współczesnych ogromną popularność i poczytywany jest za założyciela tak z w. Drugiej szkoły szląskiej (ob. Niemiecka literatura), która od pierwszej, przez Opitza założonej, tern się tylko różniła, iż, zamiast naśladować wzory starożytne i francuskie, naśladowała współczesne wzory włoskie, głównie Mariniego

w. G.

(T. III str. 225).

von Hofmann Jan Krystyan Konrad, teolog wyznania augsburskiego i historyk (* d. 21 grudnia 1810 r. w Norymberdze — f d. 21 grudnia 1877 r. w Erlangen). Uczęszczał do uniwersytetu w Erlangen i Berlinie, a po ukończę-

niu fakultetu teologicznego i historycznego został w roku 1841 profesorem teologii w Erlangen. Po kilkoletnim pobycie w Rostoku powrócił w r. 1845 do Erlangen i działał tam do śmierci. Z prac historycznych H-a wymienić należy: „Geschichte des Aufruhrs in den Cevennen” (Nörd-lingeu 1837); „Lehrbuch d. Weltgeschichte” (tamże 1839, 2 części; wydanie 2-e 1843), używane jako podręcznik w gimnazyach bawarskich. Z dzieł teologicznych zaś: „Weissagung und Erfüllung” (Nördlingen 1841 — 44, 2 tomy; wyd. 2-e 1857 — 1860); „Der Schriftbeweis” (tamże 1852—1856, 2 tomy); „Die heilige Schrift Neuen Testaments zusammenhängend untersucht” (tamże 1862—81, 9 części). Hofmann był też współwydawcą gazety „Zeitschrift für Protestantismus u. Kirche”. Po jego śmierci ogłoszone zostały drukiem: „Theologische Ethik” (1878); „Encyklopädie der Theologie” (1879); „Biblische Hermeneutik” (1880). Pomimo swego konserwatyzmu religijnego H., jako członek izby bawarskiej, był stronnikiem jedności Niemiec; należał do partyi postępowej.

i Guariniego, z ich wymuszoną kunsztownością i zepsutym gustem. Poezye H-a w wysokim stopniu posiadają te wady w swej formie zewnętrznej, zresztą pod względem języka dość gładkiej i poprawnej, a w treści swej pozbawione są zupełnie prawdziwego uczucia, pełne na tomiast wyrafinowanej lubieżności i nader pospolitej żądzy zmysłowego używania. Pośmiertne wydanie wyboru dzieł H-a przez B. Neukir-cha „Herrn von H. und anderer Deutschen auserlesene Gedichte” (Lipsk 1695—1727).

Hofmann Maurycy (* d. 20 września roku 1622 w Fürstenwalde [Brandeburgia] — f d. 22 kwietnia r. 1698 w Altdorfie), anatom zasłużony. Osierocony wcześnie, wychowywał się w domu wuja swego, profesora Nosi era, w Altdorfie, tam też zaczął naukę lekarską, następnie w r. 1641 udał się do Padwy, gdzie głównie zajmował się anatomią i botaniką. W roku 1644 powrócił do Altdorfu i w roku następnym osiągnął dyplom doktora medycyny. W roku 1648 mianowano go tamże profesorem nadzwyczajnym anatomii i chirurgii, w rok później został po śmierci Kacpra Hofman na (ob.) profesorem zwyczajnym lecznictwa, a w r. 1653 objął nadto katedrę botaniki. H. odkrył podczas pobytu w Padwie przewód trzustki (ob.) u indyka, później nieco tenże przewód znalazł u człowieka Jerzy Virsung (ob.), obaj wszakże twór ten mieli za chłonicę (ob.). H. napisał mnóstwo rozpraw, przeważnie drobnych, treści anatomicznej, fizyologieznej i botanicznej; wyliczanie ich byłoby tu zbyteczne. — Por. „Biographie médicale” (T. V str. 263), H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 309) i A. Hirsch w „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XII str. 637). — Syn H-a, Jan Maurycy (* w Altdorfie dnia 6 października roku 1653 — f w Ansbachu d. 31 października r. 1727), był również w Altdorfie profesorem anatomii, botaniki, chemii i farmakologii od r. 1677 do 1709, w którym został lekarzem przybocznym markgrafa Ansbachu. Od roku 1684 należał do Akademii

Leopoldyńskiej badaczów przyrody, a w r. 1727 piastował godność jej prezesa. Prace jego lekarskie, dość liczne, oprócz wartości bibliograficznej, żadnej innej już dziś nie posiadają, więc je pomijamy, z chemicznych zaś i botanicznych wyszczególnić jednak można następujące: „De differentiis alimentorum” (Altdorf 1677), „Laboratorium novum chemicum apertum medicinae cultoribus” (tamże 1683), „Acta laboratorii chy-mici Altorfini” (tamże 1709) i „Florae Altorfinae deliciae hortenses” (tamże 1703).—Porów. „Biograph. méd.” (T. V str. 261) i „Diction, histor.”

Dr j. p.

Ks. A. K. D.

Hofmann Fryderyk, poeta niemiecki (* 1813 w Koburgu — f 1888 w Ilmenau); skończywszy studya uniwersyteckie w Jenie, osiadł w Hildburghausen i tam przez lat 14 pracował w „Kon-versations Lexikon’ie” Meyera, a potem prowadził jego „Universum”. R. 1858 przeniósł się do Lipska, gdzie naprzód redagował „Payne’s Panorama des Wissens und Gewerbe”, od 1864— 1866 „Dorfbarbier” Stollego, a od 1883 — 1886 „Gartenlaube”, której od 1861 r. był stałym współpracownikiem. Napisał: „Die Schlacht bei Focksan”, dramat (Jena 1838); „Die Feste Ko-burg”, poezye (Hildburghausen 1854); „Das Ko-borgher Quackbrünnla”, poezye w narzeczu ludo-wem (tamże 1857); „Der Kinder Wundergarten. Märchen” (wyd. 21-e Lipsk 1890); „Deutschlands Erniedrigung und Erhebung, Dichtung mit Gesängen” (Koburg 1863); „Die Harfe im Sturm” (Lipsk 1872); „Drei Kämpfer. Festspiel” (t-że

1873); „Die Eselsjagd, ein fröhliches Heldengedicht” (wyd. 2-e t-że 1874); „Dichterweihe”, poemat dramatyczny (t-że 1875); „Geisterspuk auf der Feste Koburg” (tamże 1876). Dalej: „Kinderfeste” (z muzyką Juliusza Otto; Schleusingen 1853—75, 4 zeszyty); libretta do oper Nis-stera: „Der Rattenfänger von Hammeln” (1877) i „Der wilde Jäger” (1882). Niemało też położył H. zasługi przez liczne swe poezye okolicznościowe i wydawnictwa na cel dobroczynny, jak np. „Weihnachtsbaum für arme Kinder” (25 roczników). Wybór jego poezyj wyszedł p. t. „Von fünfundfünfzig Jahren” (Lipsk 1886). W Ilmenau postawiono mu pomnik.

Hofmann Konrad, giermanista i romanista niemiecki (* 14 listop. 1819 w zamku Banz pod Bambergiem, w Górnej Frankonji—f 30 wrześ. 1890 w Waging pod Traunsteinem, w Górnej Bawarji). Nauki szkolne pobierał w Bambergu,

A. a. k.

1892.

od r. 1837 studjował naprzód medycynę w Mo-nachjum i Erlangen, następnie filologję w Erlangen, Lipsku i Berlinie, w roku 1848 doktoryzował się w Lipsku na podstawie rozprawy z literatury staroindyjskiej. Studja giermani-styczne i romanistyczne pogłębił w Paryżu w 1850 — 51. Po powrocie do Monachjum pracował w 1853— 54 w bibljotece rządowej w oddziale rękopisów, urządzonym wzorowo przez Jana Schmellera, profesora tamtejszego uniwersytetu i znakomitego badacza djalektolo-gji niemieckiej. W r. 1853 H. wybrany był na członka Akademji umiejętności. Zalecony przez Schmellera na katedrę po sobie, został w roku 1853 profesorem nadzwyczajnym, a w 1856 r. prof. zwyczajnym filologji giermańskiej (do wykładu języka staroniemieckiego), w uniwersytecie monachijskim, nadto w r. 1869 objął zastępczo wykłady filologji romańskiej w tymże uniwersytecie. W latach 1857—59 odbył podróż naukową do Paryża, Londynu, Oksfordu, St. Gallen i Berna, kosztem króla Maksymiljana II. Działalność naukowa H-a była bardzo rozległa. Zuaczna część prac jego z zakresu giermanistyki i romanistyki mieści się w wydawnictwach monachijskiej Akademji umiejętności (w Sitzungsberichte i Denkschriften), w czasopiśmie Pfeiffera «Germania» i Vollmöllera «Romanische Forschungen». W pismach tych opracował wiele zabytków piśmiennych gierinańskich i romańskich, w roztrząsaniu pytań z tej dziedziny wykazał zasoby rozległej wiedzy i niepospolity sąd krytyczny. Z dzieł filologicznych fl-a wyszły osobno: wydanie „Hildebrandslied”, przygotowane wspólnie z Vollmarem (1850); następnie: „Amise et Amiles” i „Jourdain de Blaivies” (Erlangen 1852, wyd. 2-e 1882); „Girartze de Rossilho” (w Malina „Werke der Troubadours” 1855); hiszpańskie „Primavera y Flor de Romances* (wspólnie z Ferdyn. Wolfem, Berlin 1856, 2 zeszyty) ; „Quellen zur Geschichte Friedrichs des Siegreichen” (Monachjum 1862—63, 2 tomy); „Karls des Grossen Pilgerfahrt”, teksty: anglo-normandzki, cymryjski i angielski (Monachjum

1866); „Münchener Brut”, łącznie z K. Vollmöl-lerem (1877); „Joufroise” (Halla 1880); „Lutwins Adam und Eva” (z Willi. Meyerem, w „Bibliothek d. litter. Vereins in Stuttgart” Tubinga 1881); „Chanson de Roland” (nieogłoszone) i inne. Wydał nadto mowę „Über die Gründung der Wissenschaft altdeutscher Sprache und Lit-teratur” (1857); „Joh. Andr. Schmeller” (1855); uwagi krytyczne nad tekstem Nibelungów: „Zur Textkritik der Nibelungen” (1872) i inne.

Hofmann August Wilhelm, znakomity chemik niemiecki (* 8 kwietnia 1818 r. w Giessen—f 5 maja 1892 r. w Berlinie). W r. 1836 wstąpił na uniwersytet w Giessen w zamiarze studyowania filozofii i prawa, lecz wkrótce, porwany wykładami Liebiga, poświęcił się stu-dyom chemicznym. W r. 1843 został prywat-nym asystentem profesora Liebiga i pomagał mu w pracach i czynnościach redakcyjnych przy „Annalen”. Pierwszą pracę H. ogłosił o lotnych zasadach smoły, węgla drzewnego—i dowiódł w niej obecności aniliny; w drugiej pracy z tegoż okresu podał faktyczne dane, rozwiązujące kwestyę sporną w owym czasie, a tyczącą się wpływu na charakter związku organicznego, przy zamianie wodoru na chlor lub inne haloidy. Na zasadzie tych prac otrzymał H. w r. 1845 docenturę chemii rolniczej w Bonn. Z czasów tych pozostała praca: „Sichere Reactionen auf Benzol”. W jesieni roku następnego otrzymał katedrę chemii w Royal College of chemistry w Londynie; w instytucie tym została założona pracownia pod kierunkiem H-a według wzoru pracowni Liebiga. W roku 1864 wezwany do objęcia katedry w Bonn, wkrótce ją porzucił, otrzymawszy zaproszenie do Berlina na następcę Mitscherlicha. W r. 1856 badania, rozpoczęte w Royal College według planu H-a, a mające na celu przygotowanie syntetyczne chininy, doprowadziły Perkina (asystenta H-a) do odkrycia nowego ciała barwiącego—moweiny (ob.). Wynik ten zwrócił szczególną uwagę H-a, i dalsze badania jego w tym kierunku doprowadziły do otrzymania para-rosaniliny. Otrzymanie rosani-liny dało pole do licznych badań, których wynikiem był cały szereg nowych związków chemicznych; związki te znalazły obszerne zastosowanie w technice, i tym sposobem powstała nowa gałąź —fabry kacy a barwników anilinowych. Na wzór londyńskiego Tow. ehern. H. założył takież Towarzystwo w Berlinie 1868 r. (Die deutsche chemische Gesellschaft), którego też był pierwszym prezesem. W organie tego tow. („Berichte d. deutschen ehern. Gesellschaft”) ogłosił przeszło 150 prac, traktujących o badaniu izonitrilów, syntezie olejku gorczycowego, tworzeniu się formaldehydu, przygotowaniu rozmaitych barwników z wysoko-wrzącej części smoły drzewnej, o przemianie amidokwasów w pierwszorzędowe aminy i nitrile, o badaniu warunków, przy których rodniki w aromatycznych zasadach przesuwają się od azotu do pierścienia benzolowego; nadto badał liczne pochodne kwasu cyanurowego itd., dotykając zagadnień bardzo ważnych w teoryi i praktyce. W „Berichtach” są bardzo szczerze i porywająco pisane mowy H-a, poświęcone pamięci Liebiga, Wöhlera, Magnusa, Dumasa, Wiirtza, wydane później w książce p. t. „Zur Erinnerung auf vorgegangene Freunde” (1889). W roku 1900 ku czci jego imienia jako uczonego i pierwszego prezesa tow. chemicznego założono i otwarto w Berlinie dom imienia H-a. — Szczegółowy życiorys i wyliczenie prac Hofmanna ob. w „Ber. der deut. ehern. Gesell.”

W. Br.

Hofmann Leopold Fryderyk, baron, minister austryacki (* 1822 roku — f 1885 roku w Wiedniu). Zajmował różne urzędy w wydzia-

s. s.

R.

Dr J. P.

le sprawiedliwości i spraw zagranicznych, po śmierci Holzgethaua został w r. 1876 ministrem finansów i członkiem Izby panów. W r. 1879 powierzono mu kierunek naczelny spraw bośniackich. W roku 1880 podał się do dymissyi z ministeryum i zajmował odtąd stanowisko intendenta generalnego teatru dworskiego w Wiedniu.

ïïofmann Henryk, współczesny malarz niemiecki (* 19 marca 1824 w Darmsztadzie). Kształcił się w mieście rodzinnem pod kierunkiem Raucha, następnie w Düsseldorfs pod kierunkiem Schadowa i Hildebrandta, poczem zwiedził Antwerpię, Paryż, Monachium, kolejno przebywał we Frankfurcie nad Menem, Darmsztadzie, Dreźnie i Pradze, a najdłużej w Rzymie (1854— 58), gdzie uległ wpływowi Corneliusa. Po powrocie do kraju osiadł w 1862 w Dreźnie, gdzie od 1870 do 1892 był profesorem akademii miejscowej. H. malował, jak dotąd, przeważnie obrazy religijne; sceny biblijne traktuje on w duchu idealizmu szkoły klasycznej. We wszystkiem, co tworzy, znać wysokie poczucie artystyczne; harmonijność cechuje zarówno układ jego obrazów jak ich rysunek i koloryt. Z obrazów jego religijnych wybitniejsze są: Złożenie Chrystusa do grobu; Uwięzienie Chrystusa, w Galeryi darm-sztadzkiej, obraz sztychowany przez Felsinga; Jawnogrzesznica przed Chrystusem i Jezus nauczający w świątyni, oba w Galeryi drezdeńskiej; Chrystus nauczający nad wodą, w berlińskiej Galeryi narodowej; Chrystus i bogaty młodzieniec; wreszcie Chrystus w Getsemane. Z innych obrazów, do bardziej znanych, należą: Wenus i Amor, Romeo i Julia, Otello i Desdemo-na. H. brał także udział w ozdobieniu nowego teatru w Dreźnie i Albrechtsburgu w Meissen; a do wydawnictwa Galeryi szekspirowskiej Pech-ta dostarczał rysunków.

ïïofmann Karol von, mąż stanu (* 1827 r. w Darmsztadzie), brał udział w 1866, jako pełnomocnik heski, w układach o pokój z Prusami, w 1867; jako przedstawiciel Hessyi zajął miejsce w radzie związkowej związku północno-niemieckiego. Po ustąpieniu Delwigka stanął na czele ministeryum liberalnego, w 1875 urządził stosunki kościoła katolickiego w duchu pruskich Praw Majowych. W maju 1876 został po Delbrücku prezydentem urzędu kanclerza państwa, w 1879 sekretarzem stanu państwowego wydziału spraw wewnętrznych i pruskim ministrem rzemiosł i handlu. Z powodu nieporozumień z kanclerzem w sprawie robotniczej, podał się do dymissyi z tych urzędów (1880), poczem, za na-miestnikostwa Manteuffla, był sekretarzem stanu dla Alzacyi i Lotaryngii w Sztrasburgu. W 1887 wystąpił ze służby rządowej.

ÏÏ ofmann Adolf, geolog czesko-niemiecki (* 1835 w Żebraku w Czechach), kształcił się w niemieckiej szkole w Pradze i w akademii górniczej w Leoben (w Styryi); r. 1876 został asystentem, a 1880 supplentem mineralogii, geologii i paleontologii w tamtejszej akademii górniczej, 1883 r. docentem honorowym paleontologii,

r. 1885—adjunktem tamże; roku 1888 był supplentem przy katedrze geologii górniczej w Przy-bramie, gdzie w r. 1889 zamianowano go profesorem nadzwyczajnym, a 1893 — zwyczajnym. Gdy roku 1895 ministeryum rolnictwa pozwoliło było otworzyć prowizorycznie jednoroczny kurs przygotowawczy przy akademii, H., wybrany podówczas na jej rektora na dwa lata, musiał wziąć na się ważny obowiązek zorganizowania tej nowej instytucyi. H. zajmował się głównie paleontologią i to wyłącznie styryjską. Z prac jego naukowych wymienimy: „Tafeln zur Benützung beim Studium der Palaeontologie” (1879); „Netze für Zwillingskrystalmodelle” (1883, dwa zeszyty); „Saugethierreste aus der Stuhleck-Höhle” (w „Mitteil, der naturwiss. Vereines von Steiermark” 1884); „Krokodilliden aus der Miocän der Steiermark” (w „Beiträge zur Palaeont. von Oesterr.-Ungaru” 1886); „Über einige Säugetierreste aus der Braunkohle von Voitsberg und Steieregg bei Wies, Steiermark” (1887); „Über einige Säugetierreste aus den Miocänschichten von Feisternitz, beim Eibswald in Steiermark” (1890); „Die Fauna von Görlach”, i wiele innych.

ïïofmann Edward von (* w Pradze d. 27 stycznia r. 1837 — f w Wiedniu w roku 1897), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Pradze i ukończył je w r. 1861, poczem był tamże asystentem przy katedrze medycyny sądowej do

r. 1865, w którym, zostawszy docentem, przedmiot ten wykładać zaczął po czesku. W roku 1869 powołano go do Insbruku na profesora zwyczajnego medycyny sądowej, hygieny i po-licyi lekarskiej; na takież stanowisko przeniósł się w r. 1875 do Wiednia. Od roku 1888 był nadto przewodniczącym w najwyższej radzie zdrowotnej (Oberster Sanitätsratli). H. należał do najwytrawniejszych znawców medycyny sądowej i niemało przyczynił się do jej udoskonalenia, szczególnie stosując w niej najnowsze sposoby badania, oraz doświadczenia na zwierzętach czynione. Słusznego powodzenia używa dzieło jego „Lehrbuch der gerichtlichen Mediciu” (Wiedeń 1878; wyd. 7-e tamże 1895; przekład francuski Paryż 1881; tłómaczenie włoskie Neapol

1884), oprócz tego ogłosił wiele prac drobniejszych, ale bardzo cennych, w rozmaitych wydawnictwach peryodycznych. H. był powagą uznawaną powszechnie w zawiłych sprawach są-dowo-lekarskich, a orzeczenia jego były zawsze bardzo cenione. — Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 250).

ïïofmann Henryk (* 13 stycznia r. 1842 w Berlinie), kompozytor muzyczny niemiecki. W dziewiątym roku życia został umieszczony w słynnym chórze kościelnym berlińskim „Dom-

A. Pol.

str. 251).

E.

(Lipsk 1867—68).

Hofmokl Jan (* w r. 1840 w Brzeżanach

chor”, gdzie zapoznał się z pierwszemi zasadami teoryi muzycznej; studya wyższe odbył w kon-serwatoryum Kullaka (1857) pod kierunkiem słynnego kontrapunkcisty Dehna, oraz Grella i Wiierzta. Po ukończeniu studyów H. próbował szczęścia w karyerze wirtuozowskiej jako pianista; powodzenie wszakże kilku jego utworów fortepianowych, a zwłaszcza opery jedno-aktowej „Cartouche”, wystawionej w 1869 r. w Berlinie i na kilku innych scenach uiemiec-kich, zachęciło go do poświęcenia się wyłącznie kompozycyi. Z jego utworów na fortepian najwyżej krytyka oceniła: „Italienische Liebesno-yelle” (ułożone następnie na fortepian i skrzypce), „Liebesfrühling”, „Trompeter von Säckin-gen”, „Eckehard”, „Steppenbilder”, „Aus meinem Tagebuch” i w. in. Dzieła chóralne: „Nornen-gesang”, „Die schöne Melusine”, „Aschenbrödel”, „Editlia”, „Prometheus”, „Waldfräulein”. Opery: „Cartouche*, „Der Matador” (1872), „Armin” (1872), „Anncben von Tharau” (1878), „Wilhelm von Oranien” (1882) i „Donna Diana” (1886). Prócz tego H. napisał znaczną liczbę pieśni na głos pojedynczy i chóry na głosy męskie, parę kantat, koncert na wiolonczelę, kwartet fortepianowy i smyczkowy, oktet, suitę orkiestrową „Im Schlosshof” i „węgierską” serenadę ną smyczki, sonatę skrzypcową, oraz piękną symfonię „Frithjof”, która imię H-a spopularyzowała w całych Niemczech.

Hofmann Franciszek Adolf (*w Monachium d. 14 czerwca r. 1843), lekarz zasłużony jako hygienista. Do nauk lekarskich przykładał się w Monachium i osiągnąwszy w roku 1868 dyplom doktorski, został tamże asystentem przy katedrze fizyologii, pracując równocześnie nad chemią. W r. 1872 powołano go do Lipska na profesora nadzwyczajnego, powierzając inu zarazem zarząd pracowni chemiczno - patologicznej; następnie w r. 1878 został tamże profesorem zwyczajnym hygieny, oraz dyrektorem zakładu hygienicznegó. H. jest niepospolitym znawcą wykładanego przez siebie przedmiotu i profesorem wybornym, umiejącym uczniów swych pobudzać i zachęcać do pracy; przyczynił się też niemało do rozwoju i postępu hygieny. Pracował przeważnie nad wodą do picia, nad pokarmami i napojami, osobliwie zaś zajmo wał się mięsem i przetworami z niego, ale żaden dział hygieny nie jest mu obcy. Z dzieł jego ważniejszych, wymienić tu należy: „Die Wasserversorgung zu Leipzig” (Lipsk 1877) i „Die Bedeutung der Fleischnahrung und Fleischkonserven mit Bezug auf Preisverhältnisse” (tamże 1880); wiele też prac dokonanych przez uczniów wyszło z pracowni jego. Jest współzałożycielem pisma vArchiv für Hygiene” i w niem też umieszczać zwykł prace swe.—Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (tom III

Dr P. J.

Hofmann Mikołaj, chemik czeski (* roku

1845), kształcił się w Budziejowicach i Pisku, w szkole realnej, a w politechnice praskiej na wydziale chemicznym. W r. 1872 został sup-plentem w szkole realnej w Kolinie, w 1873 — nauczycielem wyższej szkoły realnej w Rakow-niku, w 1874 — w Hradcu, a w r. 1894—dyrektorem wyższej szkoły realnej w Rakowniku. — Napisał dla szkół realnych: Chemię mineralną (1879, trzy wydania); Chemię organiczną (1880, dwa wydania); Chemię doświadczalną (wespół z Hejzlarem); „Priro-dospyt pro móśt. skoly”. Oprócz tego umieszczał prace swoje po różnych czasopismach, jak np. „Listy chem.”; „Osvëta”; „Paedagogia”; „Krok” i innych, i redagowmł przez lat sześć „Vëstnik hospodarskÿ”.

Hofmeister Wilhelm, botanik (* 1824 r. w Lipsku — f w r. 1877 w Lindenau pod Lipskiem), prowadził skład nut, lecz obok tego poświęcał się z zapałem naukom przyrodniczym, głównie zaś pracował nad fizyologią roślinną. W r. 1863 H. został powołany, jako profesor, do Heidelbergu, a w r. 1872 do Tiibingi. — Z głośnych prac H-a wymieniamy: „Über den Vorgang d. geschlechtlichen Befruchtung d. Pha-nerogamen”; „Die Entstehung des Embryos der Phanerogamen” (Lipsk 1849); „Vergleichende Untersuchungen höherer Kryptogamen und der Koniferen” (Lipsk 1851). Od r. 1865 H. wspólnie z de Barym, Irmischem i Sachsem wydawał „Handbuch der physiologischen Botanik”, w którym opracował „Lehre von der Pflanzenzelle” i „Allgemeine Morphologie d. Gewächse”

z. z.

[Galicya] — f w Wiedniu d. 25 marca r. 1900), chirurg zdolny. Do szkół uczęszczał w mieście rodzinnem i we Lwowie, nauki lekarskie ukończył w Wiedniu i tamże w r. 1865 dyplom doktorski miał sobie przyznany. Bezpośrednio po wyjściu z uniwersytetu został lekarzem młodszym (Secundarius) w oddziale chirurgicznym wiedeńskiego szpitala powszechnego (Allgemeines Krankenhaus) i jednocześnie sposobił się na operatora (Operations-Zögling) pod przewodem profesora Dumreichera (ob.). W październiku r. 1867 otrzymał asystenturę kliniczną w ówczesnej Szkole chirurgicznej lwowskiej; w marcu roku następnego powrócił do Wiednia, gdzie do sierpnia r. 1872 spełniał obowiązki asystenta w klinice chirurgicznej profesora Dumreichera. W r. 1871 przyznano mu ve-niam legendi jako docentowi chirurgii, niebawem więc rozpoczął wykłady dość uczęszczane. W r. 1875 otrzymał oddział chirurgiczny w szpitalu dziecięcym na przedmieściu wiedeńskiem Leopoldstadt; ordynując tam, równocześnie od r. 1875 do 1881 zarządzał oddziałem chirurgicznym polikliniki uniwersyteckiej. W marcu r. 1881 mianowano go ordynatorem starszym (Pri-

Dr j. p.

W. N.

H. umarł w ubóstwie.

marius) w szpitalu powszechnym imienia Rudolfa, nakoniec w r. 1885 został profesorem chirurgii w Wiedniu. Na stanowisku tern był czynny do r. 1899, w którym zdrowie nadwerężone silnie zmusiło go do ustąpienia z katedry. H. był chirurgiem słusznie cenionym, używał też sławy jako dzielny profesor, zawsze ziomkom swym chętnie ułatwiający korzystanie z nauk w Wiedniu. Żadnego dzieła większego nie napisał, ale był autorem wielu rozpraw mniejszych, treści chirurgicznej, które zwykle pomieszczał w pismach wiedeńskich; po polsku napisał tylko trzy prace, drukowane w krakowskim „Przeglądzie lekarskim” (w latach 1867 i 1872).—Por. S. Ko śmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 174 i 602) i „Przegląd lek.” (r. 1900, JV» 13 str. 185).

Hofstede de Groot Piotr, teolog protestancki hollenderski (* dnia 8 października r. 1802 w Leer, we Frygii Wschodniej — f 7 grudnia 1886 w Groniudze). W r. 1826 był kaznodzieją w Ulrumie, od r. 1829—72 profesorem teologii w uniwersytecie w Gronindze. Jest założycielem t. zw. Szkoły Gronińdzkiej, pośredniczącej między racyonalistycznymi Modernistami a ściśle trzymającymi się tradycyi Prawowiernymi. Ci zwolennicy pośrodkowości w wierze sami nazywają się Ew an gięli kami. Organem ich do chwili usunięcia się H-a z uniwersytetu było czasopismo, wydawane przezeń wespół z Oordtem i Pareau, „Waarheid en Lief-de” (Prawda i Miłość). Zgodnie z tradycyą, H. na świat starożytny patrzył jak na przygotowanie do przyjęcia Chrystusa i pogląd ten wyłożył w „Opvoeding d. Menschheid” (Groninga 1847, 3 t.; wyd. 2-e 1855). Dziejów kościelnych i historyi protestantyzmu dotyczą m. in.: „Institutiones historiae ecclesiae” (Gron. 1835, wyd. 2-e 1852); „Johan Wessel Ganzevoort” (t-że 1871);    „50 jaren in de Theologie” (t-że

1872); „Honderd jaren uit de geschiedenis der Hervorming in de Nederlanden 1518 — 1619” (Historya protestantyzmu; Lej da 1884); — nadto w przekładach niemieckich: „D. Unruhen in d. niederländ.-reform. Kirche während d. Jahre 1833—9” (Hamburg 1840); „Die groninger Theologen” (oryg. 1854, przekł. Gotha 1863); „Basi-lides am Ausgang d. apostoł. Zeitalters als erster Zeuge für Alter u. Autorität neutestamentli-cher Schriften” (oryg. 1866, prz. Lipsk 1868); „D. moderne Theologie in d. Niederlanden” (or. 1869, prz. Bonn 1870). Pozostawił po sobie wiele pism ezysto-teologicznych; wielkiej wzięto-ści używały jego „Institutio theologiae naturalis” (Utrecht 1841, wyd. 4-e 1861), oraz „Encyclo-paedia theologi christiani” (wespół z Pareau; Utrecht 1844, wyd. 5-e 1851). W r. 1853 w Gro-uindze wydał studyum o wprowadzeniu biskupów katolickich do Hollandyi. Gdy starokatolicyzm obrał sobie siedzibę w Hollandyi (rok 1871), H., naoczny świadek, opisał jego koleje w „Oud

Knc. Pow. Iluttr. ZesE. 227. T, XXIX

catholieke beweging in het licht der kerkge-schiedenis” (Ruch starokatolicki w świetle historyi Kościoła; Groninga 1877). — Syn H-a, Korneliusz Filip, pastor hollenderski (* 1829 r. w Gronindze — + 1884 w Karapen), jest autorem Historyi protestantyzmu, wydanej w Amsterdamie w latach od 1876—81 w 2 tomach.

Hofwil (Hofwyl, dawniej Wilhof), dobra i zamek w szwajcarskim kantonie Berneńskim, oddalone o 8 km. od Berna; słynne szkoły Fel-lenberga, założone na początku XIX wieku, od

r. 1820 do 1830 cieszyły się sławą europejską, lecz w parę lat po śmierci założyciela, w r. 1848, większość ich upadła. Od r. 1884 w H. znajduje się rządowe seminaryum nauczycielskie. Ob. Fellenb erg Filip Emmanuel.

Hogan Jan, rzeźbiarz irlandzki (* 1800 — f 1858). Samouk, zwrócił na siebie uwagę publiczności „Minerwą”, wymodelowaną w gipsie (1823), i za fundusz zebrany ze składek publicznych udał się do Rzymu, gdzie oddał się długim studyom świata klasycznego. Tu powstały najlepsze jego prace: Ewa podnosząca martwą gołębicę, Faun pijany, i dwa posągi: D-ra Doyla i 0’Connella, ten drugi przeznaczony dla Giełdy w Dublinie, dokąd i sam artysta niebawem powrócił, ale, zarzucony zamówieniami, pracując w pośpiechu, nie stworzył odtąd nic wybitnego, a nawet zatracił w sobie cechy oryginalne prawdziwego talentu, jaki niezaprzeczenie posiadał. Jego Hibernia i Chrystus w grobie—zimne, kon-wencyonalne roboty, wystawione w Londynie 1855 r., nie zwróciły na siebie uwagi znawców i lubowników sztuki. To też, pomimo pracy nieustannej i mnóstwa dzieł, jakie produkował,

s. s.

Hogarth William, malarz i rytownik angielski (* d. 10 grudnia 1697 roku w Londynie — f d. 26 października 1764 r. w posiadłości swej Chiswick w Leicester Fields, niedaleko Londynu). Syn nauczyciela szkoły elementarnej, uczył się pierwiastkowo rytowania na szlachetnych metalach u miejscowego złotnika i grawera, przytem uczęszczał do akademii Saint Martin’s Lane dla dokładniejszego poznania rysunku. Od roku 1720 zaczął ilustrować swemi miedziorytami następujące dzieła: Podróże, La Mattray’a; Złotego Osła, Apuleja; Hudibrasa, Butlera; jednocześnie uczył się malarstwa w pracowni, a właściwiej akademii prywatnej, Jakóba Thorn-hilla, królewskiego „Sergant-painter”, którego córkę porwał (1730) i wbrew woli rodziców poślubił, później dopiero uzyskawszy ich przebaczenie.

Malarstwo olejne H. rozpoczął od portretów, które w owej epoce najwięcej popłacały. Portrety jego pędzla były też poszukiwane, i słusznie, bo sądząc z życia i siły wyrazu, jaka je cechuje, przypuszczać należy, że były

23

bardzo podobne. Jako portrecista H. jest przedstawicielem nowego kierunku sztuki w Anglii, sztuki iście narodowej, która, wyzwolona z więzów tradycyonalnych eleganckich typów à la Van Dyck, bierze naturę za wzór i odtwarza prawdę życiową, nie krępując się wymaganiami szkół minionych i nie uganiając się za modną elegan-cyą. H. maluje szeroko, zaznacza silnemi rysami, niemal szkicowo charakter danej osoby, nie upiększa, oddaje prawdę, nie zraża się nigdy rysami brzydkiemi lub nieforemnością głowy: a pomimo to portrety jego pociągają widza, bo znać w nich prawdziwego artystę. Artyzm H-a najsilniej też wyraził się w jego portretach, w których artysta, z natury samego przedmiotu, nie szedł za popędem swoich tez moralizatorskich, jak w innych utworach, ale malował daną osobę jak ją widział, nie nadając jej typu z góry obmyślanego. Jego młoda handlarka krewetek („The shrimps girl”, w National Gallery w Londynie; fig. 29) jest pomimo to arcydziełem w swoim rodzaju. Tamże przechowują się wyborne portrety jego pędzla: przedewszystkiem jego własny z ulubionym psem (fig. 30), portret siostry jego, portret pewnej rodziny w grupie, dwa portrety kobiece, znane pod nazwą: jeden „Sigismonda”, drugi — „Polly Peachum”, portret lorda Fevershama i wreszcie słynny portret przyjaciela jego, aktora Garricka, w roli Ryszarda III. Ten ostatni, nieco teatralny i wymuszony, odróżnia się temi cechami od wszystkich innych portretów H-a, zupełnie natu-

ralnych; wynikło to z samej pozy i natury osoby portretowanej. I inne zbiory publiczne i prywatne angielskie posiadają^portrety jego pędzla.

r-

h!

- ^

4.i!

lii^

foÄ:-

/i

mim.

Fig. 30. W. Hogarth. Portret własny malarza. (Londyn. Galerya Narodowa).

»I.

r-i

i J

I !

mm

h.

.

: i

§

i\f #|S

V i W

m Hi.....1

Ml

■i

-1

i, : :■

iSÈà

'At

Fig. 29. Obraz olejny W. Hogartha, zwany „The shrimps girl”, przedstawiający dziewczynę sprzedającą krewetki (shrimps). — (Londyn. Galerya Narodowa).

Wogóle jest ich około 50.—Najodpowiedniejszem jednak polem dla talentu H-a były sceny oby-czajowe, a właściwie sceny satyryczne na tle współczesnych mu obyczajów. Są to całe serye opowiadań dziejów jednostek rozbitych, wykolejonych, epizody pełne humoru a zarazem i dramatyzmu, z podkładem moralizatorskim, ujęte w ramy życia prawdziwego, z typami branemi wprost z natury i z akcessoryami wiernie odtwo-rzonemi. W nich artysta występuje przedewszystkiem jako nowellista, jako opowiadacz, dążący do wyraźnie wytkniętego celu: odstraszenia od przestępstw i nałogów, które je powodują, a zachęcenia do postępowania roztropnego i wogóle życia cnotliwego. Przejęty tą myślą przewodnią artysta nie dba tyle o piękno samo w sobie, to jest o formy estetyczne i wrażenia barw i cieni, ile o wyrazistość szpetności, zarówno fizycznej jak i moralnej, oraz o grozę następstw moralnego upadku; dlatego niektóre z jego typów graniczą z karykaturą, chociaż nie można powiedzieć, ażeby były szarżowane zanadto, jak to twierdzą niektórzy z krytyków; ta wyrazistość bowiem stron ujemnych lub śmiesznych życia społecznego i to silne akcentowanie pesymistycznych pomysłów artysty są w obrazach jego łagodzone do pewnego stopnia poczuciem artystyczuem, które

go wstrzymuje od zupełnego popadnięcia w karykaturę. A przytem sumienne wystudyowanie akcessoryów, umiejętne ich zestawienie z całością, zestawienie odpowiadające zawsze celowi i pełne charakterystyki — czyni z jego nowel pędzlem malowanych, oryginalne, pełne siły satyrycznej obrazki rodzajowe. Jest ich kilka se-ryj, o niewyczerpanej pomysłowości autora i kon-sekwentnem przeprowadzeniu jego myśli przewodniej. Pierwsza z tych seryj, która go uczyniła odrazu sławnym w całej Anglii, jest opo-mode (skończone 1745 r.), przedstawione w 6-11 obrazach, dotąd szczęśliwie zachowanych w londyńskiej Galeryi Narodowej (fig. 31). Prócz tych trzech głównych satyr społecznych w obrazach H. wymalował lub sztychował i inne jeszcze, jak oto: Towarzystwo ponczowe, które wraz ze Znawcami i Nauczycielem muzyki, znajduje się w se-ryi 12-u olejnych, oryginalnych obrazów w Pet-worth; cztery obrazy satyryczne z życia parlamentu angielskiego, będące właściwie krytyką ówczesnych wyborów (w Soane-Museum w Lon

'Ą\

:

gra

Ml

iii

Ili

:■

Ls,

•ti

11'

'à

i!

.V

«S

rww

im

Kg

Pm

Mi §8

Fig. 31. Obraz olejny W. Hogartha z seryi obrazów jego zatytułowanych „Mariage à la mode”.

(Londyn. Galerya Narodowa).

wieścią z życia upadłej kobiety, „The Harlofs Progress”, w 6-u obrazach, ukończonych w roku 1723; z nich tylko jeden zachował się w oryginale (u lorda Wemyssa), inne pięó, zniszczone podczas pożaru, znane są tylko ze sztychów. Druga serya, życie utracyusza, The Rake’s Progress, w 8-u scenach, skończona 1735 roku, zachowała się w oryginalnych olejnych obrazach i znajduje się w zbiorach Johna Soane w Londynie. Trzecią wreszcie najudatniejszą, najwięcej wykończoną i najmniej szarżowaną, seryą satyry społecznej, jest słynne jego Mariage à la dynie) i, w związku z niemi, Pochód do Fin-shley (w „Foundling House” w Londynie); bardzo starannie wymalowany obraz Poeta w biedzie (The Poet in distress, z roku 1736), w Grossve-nor House w Londynie; wreszcie najwięcej moralizatorskie, niemal pedagogiczne dzieło: Praca i Próżniactwo w 12-u obrazach, wykonane przez artystę tylko w sztychu. Istnieją jeszcze inne satyry społeczne, podobnie jak ostatnie z wymienionych, znane tylko ze sztychów: Jarmark w Southwark, Ulica piwoszów, Ulica wódczana, Cztery pory dnia. Oto wszystkie niemal znane

jego dzieła satyryczne. H. miał zwyczaj swoje obrazy olejne sam sztychować; dzięki temu przechowała się treść wszystkich jego obrazów, pomimo, że niektóre zaginęły; pozostałe jednak sztychy nie dają zupełnie dokładnego pojęcia o wartości artystycznej obrazów, z których były robione, nie znać na nich ani tej poprawności rysunku, ani tego sumiennego wykończenia szczegółów, jakie zazwyczaj cechują jego obrazy olejne. Wogóle rzec można, że w sztychach H-a daleko silniej występuje pierwiastek karykaturalny, auiżeli w jego obrazach; niektóre z pomysłów swoich H. oblekał tylko w sztychy, jak np. cały wspomniany już cykl utworu Praca i lenistwo, właściwie Skutki zapobiegliwości i próżniactwa (The Effects of industry and idleness) z 1747 r., wydany na 12 u tablicach. Jest to rodzaj nauki moralnej sposobem poglądowym przedstawionej. W tej seryi sztychów morał, na temat wersetów Nowego Testamentu, sztuką uplastyczniony, był głównem zadaniem H-a. Stąd rysunki te są zaledwie z grubsza szkicowane; działać bowiem miały na szersze masy. Wogóle w utworach plastycznych H-a cel moralizatorski jest głównem jego zadaniem, plastyka służy mu za organ jego propagandy zdrowych zasad etycznych; śmieszność, karykatura działać ma odstraszająco i zniechęcająco do wszelkiego rodzaju zboczeń etycznych. Sam H. powiada o sobie, że starał się temata swoje obrazowe traktować jak autor dramatyczny, że każdy jego obraz to scena, na której dane osoby (mężczyźni i kobiety) są właściwie aktorami dającemi nieme przedstawienie. I rzeczywiście, według zdania współczesnych, obrazy jego, a zwłaszcza sztychy, działały silnie moralizująco, i nic dziwnego, bo sam artysta starał się o rozpowszechnienie tych ówczesnego wziętemi. — H. jest także autorem dzieł, i tak cykl swój sztychów Pracy i lenistwa, kilku studyów z zakresu teoryi malarstwa; przedstawiający dobitnie skutki pożądane pierw- z nich dzieło „Analysis of Beauty” (Londyn szej i fatalne następstwa drugiego, rozdawał pomiędzy klasy robocze, jako kazania niedzielne, rylcem ujęte w naukę poglądową, i cieszył się podobno, że wpływ ich na umoralnienie i zmniejszenie pijaństwa był silniejszym, aniżeli wpływ odpowiednich przepisów policyjnych, Dlatego-to niektórzy widzą w nim więcej moralistę, nowel-listę, aniżeli prawdziwego artystę (Horace Walpole); inni nazywają go Molierem malarstwa; inni znowu porównywają go ze znakomitym jego pierwowzorem hollenderskim, Janem Steenern (K. Woermann w dziele niżej cytowanem, tom III str. 1061). Nie wdając się w ocenę tych określeń, zaznaczamy, że w każdym razie H. jest przedewszystkiem samym sobą, artystą na-wskroś oryginalnym, którym Anglicy mogą chlubić się bez przesady, i, jakkolwiek rzeczywiście głównem zadaniem jego sztuki jest moralizowa-nie, to jednak forma plastyczna, jakiej używa w tym celu, jest prawdziwie artystyczną, co więcej—i technika jego malarska wyższą jest, niż- „Lettres de Mr by sądzić można z samych sztychów jego, o czem à Paris pour lui expliquer les estampes de M.

świadczą zresztą obrazy jego, dotąd zachowane. Zwrócić przytem należy uwagę, że, jakkolwiek H. miał znakomitych poprzedników w Hollandyi na polu malarstwa rodzajowego, w którem przeważał element ludowy, to jednak w Anglii jest on twórcą tego kierunku, i że cały wiek naśladowano go, ale nikt nie dorównał mu w sile charakterystyki i wyrazistości humoru, jakie tkwiły w jego wrodzonym talencie. R. Muther nie-tylko nazywa go nowatorem w Anglii, ale uważa wogóle za pierwszego iście nowożytnego malarza. „Od niego — powiada Muther — zaczyna się sztuka nowa” (T. I str. 19 dzieła niżej przytoczonego). Dodajmy, że obrazy i sztychy jego satyryczne są nadto nieocenionym materyałem dla kultury owoczesnej; są to utrwalone sztuką plastyczną dokumenta obyczajowe epoki, w której żył artysta, a obejmują czas panowania w Anglii dwóch pierwszych Jerzych.

Kompozycye H-a podnioś/ejsze lub z zakresu malarstwa religij ne go —nie udawały mu się wcale; element karykaturalny, satyryczny, który był właściwym wykładnikiem natury artystycznej H-a, nie licuje z ich nastrojem poważnym lub treścią podniosłą, jak to widać w jego obrazach: Nauczanie apostoła Pawła, Apostoł Paweł przed Feliksem, Znalezienie Mojżesza przez córkę Faraona (w Foundling House w Londynie), oraz w dwóch obrazach ołtarzowych, przeniesionych z kościoła St. Mary - Radcliff w Bristolu do akademii sztuk pięknych tamże. Najmniej rażącemi z tej kategoryi obrazów są dwa wielkie płótna w przedsionku szpitala św. Bartłomieja w Londynie, przedstawiające Samarytanina miłosiernego i Sadzawkę Betsaidy, z wielu realistycznemi szczegółami z życia i otoczenia

1753; w tłómaczeniu francuskiem wyszło w Paryżu w r. 1805 w 2-ch tomach p. t. „Analyse de la Beauté”, w tłómaczeniu zaś niemieckiem Myliusa 1754 p. t. „Zergliederung der Schönheit”), w swoim czasie bardzo czytywane, zawiera wiele zdrowych rad, mających na celu obudzenie zamiłowania do sztuki narodowej, która zdaniem autora rozwinąć się może tylko na zasadzie własnych spostrzeżeń artystów. W tym też duchu nawoływa autor do porzucenia naśladownictwa i do pracy samodzielnej. W sprzeczności z tem, a poniekąd nawet i z pracą samego autora tej książki, jest nakreślony w niej kon-wencyonalny ideał piękna, albo raczej probierz estetyczny wszelkich dzieł sztuki plastycznej, za jaki uważa on „linię piękna i wdzięku” („the linę of beauty and grace”), to jest linię spiralną, falistą—linię, dodajmy, do której sam artysta nie stosował się nigdy.

Porównaj: I. Literatura. A) Specyalna:

(Rouquet) à un de ses amis

■Vf

s. s.

H.” (Paryż 1746); Horacy Walpole „Anecdotes of Painting” (Londyn 1762 — 71; wydanie nowe 1872); John Nichols „Biographical anecdotes of William H. etc.” (tamże 1781, wyd. 2-e 1785; w tłómaczeniu niemieckiem wydane przez A. W. Crayena w Lipsku 1783); tegoż „Anecdotes of William H. written by himself etc.” (t-że 1833);

G.    C. Lichtenberg „Erklärung der Hogarth’schen Kupferstiche mit verkleinerten Copien derselben von Riepenhausen” (Getynga 1794 — 1831); Ho-garths „Werke in verkleinerten aber vollslän-digen Kopien von E. Riepenhausen. Neue Ausgabe von H. Loedel” (tamże u Dietricha, 12 zeszytów, bez daty [1853], 75 tablic); „W. Hogarth. Complété Works, including the Analysis of Beauty” (Londyn 1837); J. Hannay „Complété Works of

H.    Plates” (tamże 1860); Ć. A. Sala „W. Hogarth, Painter, Engraver and Philosopher. Illustrations” (tamże 1866); „Richard and Samuel Redgrave. A. Century of Painters of the English School” (tamże 1866, 2 tomy); C. Justi „W. Hogarth”, study um o H-ie, w „Zeitschrift f. b.

K. 1872” (VII, str. 1 — 8, 44—54); A. Dobson „Hogarth” (tamże 1879, wyd. 2-e 1893), w „Illu-strated Biographies of Great Artists”; J. Beaving-ton-Atkinson „Hogarth”, w „Dohmes Kunst und Künstler” (Lipsk 1880); Th. Gautier „Guide de l’amateur” (1882); „Hogarth’s Shrimp Girl”. Portfolio (1886, str. 105); F. Rabbe (w „Les artistes célèbres”). B) Z dzieł traktujących o hi-story i malarstwa wogóle, wymieniamy Woltmanna

1    Woermanna „Geschichte der Malerei” (Lipsk 1879—88), oraz R. Muthera „Geschichte der Ma-larei im XIX Jhdert” (Monachium 1893—1894), jako zawierające dobrą charakterystykę działalności artystycznej H-a.—II. Reprodukcye. Oprócz wyżej wymienionych kopij dzieł Hogar-tha przez Riepenhausena i w dziełach Hamay’a oraz Sali, osobne reprodukcye wydane zostały: J. Trusler „H. moralised” (Londyn 1768, z 76-u miedziorytami; następne wydania 1831 i 1841); „The Original and Genuine Works of W. H.” (tamże 1790, Atlas in folio); „Graphic Illustrations of Hogarth, from pictures, drawings etc.” (tamże 1794—99, 2 tomy w wielkiej 8-ce); „The Works of W. H. from the original plates restored by James Heath” (tamże 1822, Atlas in folio): „The Works of W. H., reproduced from the original engravings in permanent photographs. With an Essay on H. by Charles Lamb” (t-że 1872,

2    tomy w wielkiej 8-ce); J. Ireland and J. Ni-chols „Hogarth’s Works; with Life and Anecdo-tal Descriptions of his Pictures” (tamże bez daty, 3 tomy [1883]). Komplet dzieł H-a reprodukowanych zawiera 260 sztychów.

Hogendorp Dirk, hrabia, generał hollender-ski (* w Rotterdamie 1761 roku—f pod Rio de Janeiro 1830 roku). Za czasów statudera Wilhelma V był generałem, posłem w Petersburgu, później gubernatorem Jawy; Ludwik Bonaparte zamianował go ministrem wojny, później wysłał w missyi dyplomatycznej do Berlina i Madrytu. Po przyłączeniu Hollandyi do Cesarstwa Francuskiego H. został adjutantem Napoleona, gubernatorem Prus wschodnich i Szląska. Odbył kampanię r. 1812 i po zniszczeniu armii francuskiej wysłany został do Hamburga, jako kom-mendant placu pod rozkazami marszałka Davou-sta. Oskarżono go, że przez srogośó zbyteczną pogorszył jeszcze los nieszczęsnych mieszkańców; w swych pamiętnikach stara się H. zwalić na marszałka odpowiedzialność za nieludzkie rozporządzenia, jakie jemu, H-i, zarzucano. Podczas Stu Dni wrócił do Napoleona i walczył pod Waterloo. Po ostatecznym upadku Cesarstwa udał się do Brazylii i zajął się rolnictwem. — H. pisał dużo; do najważniejszych prac jego należą: Wiadomość o stanie obecnym posiadłości hollenderskich w In-dyach Wschodnich i o ich handlu (po hollender-sku, Delft 1799—1800, 2 tomy); „Mémoires du général van Hogendorp pour servir de réfutation des bruits injurieux et des calomnies répandues contre lui pendant qu’il était gouverneur de Hambourg” (Amsterdam 1814); „Du Système colonial de la France sous le rapport de la politique et du commerce” (Paryż 1817). Jeden z wnuków H-a wydał jego Pamiętniki (Haga 1887), zawierające wiele ciekawych i nowych wiadomości.— (E. Hubert w „Grande Encyclopédie” Lami-raulta).

Hogendorp Gysbert Karol, hrabia, mąż stanu hollenderski, brat poprzedniego (* w Rotterdamie 1762 r.—f w Hadze 1834 r.). Kształcił się w szkole kadetów wt Berlinie i odbył w wojsku pruskiem wojnę o sukcessyę bawarską. Podróżował potem po Ameryce, a po powrocie udał się na studya prawne do Lejdy; statuder zamianował go pensyonarzem Rotterdamu. Po zajęciu Hollandyi przez Francuzów usunął się do życia prywatnego i nie chciał przyjąć żadnego urzędu. Poświęcił część majątku na założenie kolonii orańskiej na przylądku Dobrej Nadziei, urządzenie to jednak owoców nie przyniosło. W roku 1813 przyczynił się znacznie do wywołania ruchu narodowego przeciwko Francuzom i utworzył wraz z hrabią Stirum i van der Duynem rząd tymczasowy. Po utworzeniu królestwa Niderlandów H. prezydował w kommissyi, zajętej opracowaniem praw kardynalnych, które są prawie w całości jego dziełem. Wilhelm I nadał mu tytuł hrabi i zamianował go ministrem spraw zagranicznych. Wkrótce jednak z powodu złego stanu zdrowia H. podał się do dymissyi i otrzymał tytuł ministra stanu; zasiadał w drugiej Izbie stanów generalnych i we wszystkich dyskussyach okazał wielkie przywiązanie do domu Orańskiego, również jak i wielką niezależność charakteru.—H. napisał wiele dzieł z dziedziny skarbowości, handlu i polityki. Do najlepszych należą: Uwagi o ekonomii politycznej królestwa Niderlandów (po hollendersku, Haga 1818—23, 10 tomów); „La séparation de la

s. s.

Hollande et de la Belgique” (Amsterdam 1830). Korrespondencyę jego wydano w Hadze (1866— 1887, 4 tomy). Miasto Rotterdam wystawiło mu pomnik w r. 1869.—(E. Hubert w „Grande Enc.” Lamiraulta).

Höger Józef, malarz niemiecki (* 2 listopada 1801 w Wiedniu—f 13 maja 1877 tamże). Pierwsze lekcye malarstwa pobierał od pejzażysty Mössmera w akademii wiedeńskiej, następnie kształcił się dalej pod kierunkiem pejzażysty Rebella, medaliera J. D. Böhma i wreszcie pod kierunkiem przyszłego szwagra swego, F. Gauer-manna. Poczem samodzielnie pracował, studyu-jąc krajobraz z natury w ciągłych wycieczkach swoich do Styryi, Austryi Wyższej, Tyrolu południowego i Włoch północnych. Pejzaże jego olejne (Kaplica w Ramsau, Motyw pejzażowy z tejże okolicy, Widok Patschkau, Dzikie ustronie, Motyw z okolic Lundenburga), pełne poczucia prawdy i piękna, oraz akwarele jego i szkice rysunkowe, wyższe jeszcze pod względem wartości artystycznej, zjednały mu 1843 r. stanowisko profesora w Akademii wiedeńskiej. H. jest także autorem wydawnictw, mających na celu ułatwienie w kształceniu się artystycz-nem, jak oto: Szkoły pejzażu, Albumu z seryą drzew i Kursu malarstwa akwarelowego.

Hogg James, przezwany Pasterzem et ryckim (the Etrick shepherd), poeta szkocki (* r. 1770 we wsi Ettrick, w Szkocyi południowej — t 1835 roku), był synem zubożałego owczarza i sam od lat najmłodszych pasał owce. Tylko przez jeden rok uczęszczał do szkół i ledwo się tyle nauczył, że mógł czytać Biblię; ale sam kształcił się dalej: zagłębiał się w Ramsay’u, Burnsie i we wszelkich utworach narodowych, a zarazem dla dziewcząt wiejskich pisał piosnki taneczne. Wreszcie w r. 1800 wydał swój poemat patryotyczny, wzorowany na Burnsie, pod tytułem „Donald Macdonald”, który wielką popularność pozyskał. Następnego roku ogłosił w Edynburgu tomik „Skottish pastorals”. Zaznajomiwszy się z Walter-Scottem, pomagał mu zbierać stare ballady do jego „Border ministrelsy” i odtąd zaczął naśladować szczęśliwie ton tych starych pieśni we własnych swych utworach. W 1807 przy pomocy Walter - Scotta wydał nowy zbiór swych poezyj p. t. „The mountain bard”, który mu przyniósł 300 funtów sterlingów; ale wdawszy się w nierozważne dzierżawy, stracił własne swe mienie i 1810 osiadł w Edynburgu, gdzie zaczął wydawać tygodnik p. t. „The spy”, któ ry jednakże wkrótce upadł. Potem się ukazały: „The queen’s wake” (1813); „The poetic mirror” (1814); „The pilgrims of the sun” 1815) i „Ma-doc of the moor” (1816). Następnie pisał prozą cudowne legendy i obrazy charakterystyczne ludu szkockiego, mianowicie: „The Brownie of Bods-beck” (1817); „Winter eveniug taies” (1820); „The three périls of man” (1822); „The three périls of woman” (1823) i inne, które, rozkupy wane bardzo szybko, potem ukazały się wszystkie razem p. t. „The shepherd’s calendar” (2 tomy, 1829). Poemat jego epiczny „Queen Hyn-de” zimno przyjęto.— Mimo powodzenia literackiego H. ciągle walczył z niedostatkiem; a chociaż mu lord Buccleucli dał bezpłatną dzierżawę w Altrive Lake, wpadł z czasem znów w kłopoty pieniężne, a z wydania zbiorowego dzieł swoich, obliczonego na 12 tomów, p. t. „Altrive taies”, nie odniósł najmniejszej korzyści, nakładzca bowiem, wydawszy jedynie tom pierwszy, zbankrutował roku 1832. Roku 1834 wydał H. „The domestic manners and private life of Walter-Scott”, a roku 1835 szereg opowiadań p. t. „Tales of the wars of Montrose”. To było już dzieło jego ostatnie. Poezye H-a z życiorysem, skreślonym przez Wilsona, ukazały się w pięciu tomach, 1850—52, w Londynie.—Por. Thompson „J. H. Poems and life” (Edynburg 1874, 2 tomy); „Memorial of J. H.” (ogłoszony przez córkę jego, Londyn 1884, wyd. 2-e 1887).

Hoggan Jerzy (* w Edynburgu d. 24 maja r. 1837), lekarz londyński. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Edynburgu i w Paryżu, gdzie zajmował się szczególnie histologią i fizyologią. Po powrocie do Edynburga został prosektorem w tamtejszym Surgeons Hall, oraz docentem anatomii w Minto House. W r. 1874 przesiedlił się do Londynu, gdzie z powodzeniem trudni się wykonawstwem lekarskiem, przeważnie w zakresie chorób skórnych, których jest wielkim znawcą; do nich też, oraz do anatomii i fi-zyologii skóry, odnoszą się po większej części liczne prace jego, pisane po angielsku lub po francusku, ogłaszane głównie w wydawnictwach: „Pathological Transactions”, „Journal of the Royal Microsc. Society”, „Journal of Anatomy”, „Archives de physiologie” i „Journal de l’Anatomie”. W pracach tych dopomaga mu wielokrotnie żona, Franciszka Elżbieta H. z domu Morgan (* w Brecon [Walia] d. 20 grudnia r. 1843), wykształcona w naukach lekarskich w Ziirychu, [Londynie, Pradze i Wiedniu, której po obronieniu rozprawy „Ueber progressive Muskel-Atrophie w r. 1870 uniwersytet ziirychski przyznał dyplom doktora medycyny, poczem osiadła w Londynie i zajmuje się tam leczeniem chorób niewieścich i dziecięcych. Pani H. jest autorką prac wielu różnorodnych, w językach: angielskim, francuskim, niemieckim i włoskim, pisanych bądź samodzielnie, bądź wspólnie z mężem; znaleźć je można głównie w „Journal of Anatomy and Physiology”, „Contempor. Review.” (gdzie w r. 1882 umieściła ciekawą pracę p. n. "Medical women for India”), „Journal de 1’ana-tomie”, „Comptes rendus de l’Acad. d. Sciences”, „Archiv für Gynaekologie”, „Archiv für pathol. Anat. etc.” Virchowa i w „Atti délia Sozietà dei raed. Italiani”.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 254) i M. Li-

ryż 1900, str. 430)

w. N.

s. s.

w. N.

należało do Wallensteina.

mek Neu-H.

czykiem, wodzem austryackim.

pińskiej „Histoire des femmes médecins” (Pa-

Dr J. P.

Hogland, ob. Hochland.

Hogue (La), albo H o u g u e, przystań na wschodniem, skalistem i niebezpiecznem, wybrzeżu półwyspu Normandyi (Cotentin), w departamencie La Manche. Odbyła się tu w r. 1692 (d. 29 i 30 maja) wielka bitwa morska, w której flota sprzymierzona Anglii i Hollandyi, licząca 99 okrętów liniowych, pod dowództwem lorda Russela odniosła zwycięstwo nad admirałem francuskim, Trouville, który miał pod sobą 44 takież okręty. Bitwa zaczęła się od pojedynku okrętów admiralskich: „Soleil Royal”, największego wówczas na świecie, uzbrojonego 104 armatami i ozdobionego portretem Ludwika XIV,— ze 100-działową „Brytanią”. Marynarze angielscy strzelali szybciej i celniej od francuskich, więc po kilkugodzinnej kanonadzie „Soleil” postradał swoje maszty i musiał uciekać do portu Cherbourg, gdzie nazajutrz został spalony razem z broniącemi go dwoma okrętami liniowemi. Inne okręty francuskie rozproszyły się na wszystkie strony; 16 spłonęło w porcie Saint-Malo pod ogniem nieprzyjacielskim. Trouville próbował przebić się ku Brestowi, lecz w walce z 57 okrętami nieprzyjacielskiemi postradał swoich 12. Po tym pogromie Francuzi zrozumieli potrzebę urządzenia portu wojennego w tej okolicy — i wkrótce obwarowali Cherbourg.

Hoguet Karol, malarz niemiecki, pochodzenia francuskiego (* 21 listopada 1821 r. w Berlinie—f 4 sierpnia 1870 tamże). Kształcił się w Berlinie pod kierunkiem Krausego, a następnie w Paryżu pod kierunkiem E. Ciceri i Isa-bey’a. Wpływ drugiego z nich najsilniej oddziałał na H-a, który przejął się zupełnie jego manierą. Wogóle sposób malowania H-a przypomina szkołę francuską. Do r. 1848 H. zamieszkiwał Paryż, dopiero od tej daty przeniósł się do Berlina. H. uprawiał głównie malarstwo pejzażowe, malował także widoki morskie i martwą naturę. Tematów do krajobrazów dostarczały mu okolice Paryża, Bretania i Normandy a, a także wybrzeża niderlandzkie i belgijskie. H. należał do rzędu bardzo płodnych artystów; liczba jego obrazów olejnych, malowanych od r. 1859, dochodzi do 224. Niektóre z nich tylko posiada Galerya narodowa w Berlinie, jak oto: Ostatni wiatrak na wzgórzu Montmartre, Tonący okręt i Martwa natura.

Hohenasperg, ob. Asperg.

Hohenberg, 1) dawne samodzielne hrabstwo w wirtemberskim okręgu Szwarcwaldzkim, nazwane tak od zniszczonego w czasie wojny Trzydziestoletniej zamku H. (pod Tuttlingen); w r. 1805 r. zostało odstąpione Wirtembergii.— 2) H. (nad Egerem), miasteczko w bawarskiej regencyi Górnej Frankonii, w pobliżu granicy Czech, nad rzeką Eger; posiada zamek i źródła mine-raine z kąpielami (Karolinenbad); wielkie fabryki porcelany.

Hohenbruck, ob. Trzebechowice.

Hohenelbe, miasto w Czechach, nad górną Elbą, na południowym stoku gór Olbrzymich, na wysokości przeszło 480 m. nad powierzchnią morza, posiada zamek z parkiem, pomnik Józefa II, szkołę tkactwa, zakłady przędzalne i tkackie, farbiernie, papiernie, gisernie, fabryki machin i t. d.; około 6 000 mieszkańców, przeważnie Niemców; jest miejscem zbornem dla turystów zwiedzających góry Olbrzymie; niegdyś

w. N.

Hohenems, miasteczko w Austryi, w Vorarl-bergu, na stoku Alp, ograniczających dolinę Renu od wschodu, na wysokości 430 m. nad powierzchnią morza, posiada kościół z pięknemi rzeźbami, oraz synagogę, jest bowiem siedliskiem jedynej gminy żydowskiej w Vorarlbergs zakłady tkackie, farbiernie i t. d.; około 5 000 mieszkańców. W pobliżu ruiny zamku Alt-H. i za-

w. N.

Hohenfriedeberg, miasto na Szląsku pruskim, w regencyi Lignickiej, nad rz. Striegauer Wasser; miejsce zwycięskiej bitwy w r. 1745 Fryderyka Wielkiego z księciem Karolem Lotaryń-

w. N.

Hohenfurtłl, miasto w Czechach, ob. Bród, Wyższy (niem. Hohenfurth).

Hohenhausen Elżbieta Filipina Amalia, autorka niemiecka (* 1789 w Waldbau pod Kasselern — f 1857 we Frankfurcie nad Odrą). Była córką generała hesskiego von Ochs; w r. 1809 wyszła za Leopolda H-a, pruskiego radzcę stanu w Minden; od 1822—24 była czynnym członkiem koła literackiego w Berlinie, potem powróciła do Minden; a w r. 1848, po śmierci męża, osiadła we Frankfurcie nad Odrą. Tłó-maczyła z Byrona i Walter Scotta; napisała: „Frühlingsblumen” (poezye liryczne, Münster 1817); „Natur, Kunst und Leben” (wspomnienia z podróży, Altona 1820); „Novellen” (Brunświk 1828, 3 tomy) i „Karl von H., Untergang eines Jünglings von 18 Jahren” (tamże 1836), życiorys jej syna nieszczęśliwego, który się zastrzelił w uniwersytecie w Bonn. Po jego śmierci zaczęła pisać w kierunku ortodoksyjnym, który się odbił dość ujemnie w jej utworach późniejszych: „Rousseau, Goethe, Byron. Ein kritisch-literarischer Umriss aus ethisch-christlichem Standpunkt” (Kassel 1847); „Die Jungfrau und ihre Zukunft” (Weimar 1854); i w pismach dla młodzieży: „Die Marquesasinseln” (Brema 1853) i „Das Geheimniss des Glücks” (Weimar 1825). Córka jej,

Hohenhausen Eliza (* 1812 r. w Eschwe-ge—f 1899), była żoną starszego radzcy pruskiego, Rüdigera, i mieszkała w Berlinie do zgonu. Napisała: „Berühmte Liebespaare” (Lipsk 1870—84, 4 tomy); „Schöne Geister und Schöne

czania.

(Cz. I str. 213).

1901 około 7 000 m-ców.

w dalszym ciągu maszerować do Monachium, ale gdy, dla przejścia przez wąwozy między H-em i Mattenbatt, podzielili się na trzy kolumny, zostali zaatakowani przez główne siły Moreau z boku i z tyłu; ponieważ wodzowie austryaccy sądzili, że mają do czynienia jedynie z aryer-gardą nieprzyjacielską i nie skoncentrowali swych wojsk we właściwej chwili, zostali pobici na głowę. Austryacy w znacznej części dostali się do niewoli, straciwszy 17 000 ludzi i 74 armaty. Klęska ta była tak stanowczą, iż wojsko austryac-kie zostało w zupełnej rozsypce odparte aż za Enns.

Seelen” (o słynnych przyjaciołach, tamże 1873); „Der Roman des Lebens” nowelle (tamże 1876, 2 tomy); „Romantische Biographien aus der Geschichte” (tamże 1878); „Aus Goethes Herzensleben” (tamże 1884); „Auf Flügeln des Gesanges. Dichterstimmen aus der neudeutschen Lyrik” (Oranienbaum 1886); „Drei Kaiserinnen” (Berlin 1888); „Neue Novellen” (tamże 1890) i inne.    *

Hohenheim, dawny zamek i posiadłość w Wirtembergii, o 11 kim. na południe od Sztutgardu, na wysokości 390 metrów nad powierzchnią morza; od wielu lat słynna wyższa akademia rolnicza (do r. 1881 także i leśna), zaopatrzona w doskonałe okazy, narzędzia i modele, oraz wyborne laboratorya, pola doświadczalne, ogrody botaniczne, szkółki drzew owocowych, zakład doświadczalny chemiczno - gospodarczy i zakład oceny nasion. Tutaj też znajduje się niższa szkoła rolnicza i ogrodnicza. Fabryka narzędzi rolniczych, szczególniej modeli do celów nau-

W. N.

Hohenheim Wilhelm Bombast von (* około r. 1463 —f w r. 1534 w Bielaku [Villach]), lekarz. Podług mniemania powszechnego był potomkiem nieślubnym szlachcica wirtemberskie-go nazwisko powyższe noszącego, inni wszakże twierdzą, że właściwie nazywał się Hóchener i że samowolnie przezwał się H. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Tübindze, później był lekarzem szpitala istniejącego przy klasztorze Einsiedeln w szwajcarskim kantonie Schwyz. W r. 1503 przeniósł się do Bielaku na Koruta-nach, gdzie do śmierci zajmował się wykonawstwem lekarskiem i podobno alchemią. Był ojcem osławionego Paracelsa (ob). — Por. H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 72) i J. Pagel „Gesch. d. Med.”

Dr j. p.

Hohenheim Teofrast Bombast von, ob. Paracelsus.

Hohenlimburg, miasto w Prusach, regencyi Arnsberskiej nad rzeką Lenną (lewy dopływ Ruhru), na wysokości 120 metr. nad powierzchnią morza. Fabryki drutu, kuźnie, pudlingarnie, a także fabryki sukna, farbiernie i t. d. W roku

w. N.

Hohenlinden, wieś w Wyższej Bawaryi, na wyżynie między Isarem i Innem, na wschód od Monachium, na północ od Ebersbergu. W r. 1800 d. 3 grud. słynne zwycięstwo odnieśli tu Francuzi pod gen. Moreau nad Austryakami. Armia francuska w sile 70 000 ludzi stała na wyżynie między Isarem i Innem pod Rosenheimem i Ampfin-giem. Austryacy zaś w sile przeszło 60 000 ludzi zamierzali z początku dostać się do Monachium, obchodząc lewe skrzydło nieprzyjaciela; ponieważ jednak przejście przez Inn opóźniło się, więc, nacierając, musieli uderzyć na lewe skrzydło francuskie pod Apfingiem, odrzucili je i chcieli

W. N.

Hohenlohe, hrabstwo, później księstwo we Frankonii, rozległości ok. 1 800 km. kw.; w r. 1806 zostało przez akty Związku Reńskiego me-dyatyzowane i przyłączone w większej części do Wirtembergiii, w mniejszej do Bawaryi. Stary ród panów na H. wcześnie już występuje w dziejach. Dyplomaty cesarza Fryderyka I z 1153 i 1156 wymieniają hrabiów: Henryka i Konrada. Bracia Gotfryd i Konrad należeli do powierników cesarza, Fryderyka II, który im w 1229 nadał hrabstwo Romagnola we Włoszech; Gotfryd jest protoplastą, istniejącej dotąd linii; linie boczne z Brauneck i Speck-feld wygasły: pierwsza w 1390, druga w 1410. Od synów: Jerzego (f 1551), Ludwika Kazimierza i Eberhard a, pochodzą linie H.-Neuenstein i H.-Waldenburg.—Linia H.-Neuen-stein, która przeszła na protestantyzm, a od 1764 należy do książąt Rzeszy, podzieliła się na gałęzie: H. -Neuenstein - Oehringen (wygasła w 1805) i H.-Neuenstein-Langenburg, która w r. 1805 odziedziczyła posiadłości poprzedniej. Dzieli się ona na linie: H. Laugenburg, której przedstawicielem jest książę Herman von H. Langenburg (ob.) i H. O.-Oehringen (przedtem H.-Ingelfingen), reprezentowaną przez księcia Fryderyka Wilhelma von H.-Oehringen (ob.). Stryj jego, książę Adolf von H.-Ingelfingen (* 1797 we Wrocławiu— f 1873), pruski generał jazdy, był członkiem pruskiej rady stanu, od 1854 Izby panów, w r. 1862 prezesem ministrów. Ojcem jego był Fryderyk Ludwik, książę H.-Ingelfingen (ob.), synem generał Kraft H.-Ingelfingen. Była też trzecia gałąź, linia H.-Neuenstein, H.-Kirchberg, wygasła w 1861 w osobie generała wirtember-sktego, księcia Karola.—Linia H.-W aldenburg, katolicka, należąca od 1744 do książąt Rzeszy, podzieliła się na dwie gałęzie: 1) H.-W aide n-burg-Bartenstein, do której należał książę Ludwik Aloizy H. (* 1765—f 1829); był on zaciętym nieprzyjacielem Napoleona i po jego upadku wstąpił w 1814 do służby francuskiej. Jako generał-porucznik i dowódzca zaciągniętego przez siebie pułku, brał udział w wojnie hiszpańskiej w r. 1823, a po jej ukończeniu mianowany został marszałkiem i parem. Gałąź Bartenstein wygasła w 1844 w osobie jego sy-

że pochodził z Drezna i około roku 1635 do Gdańska przybył, gdzie się osiedlił. W kilka lat później, około 1641 r., widzimy go pracującego już stale jako rytownika stempli mennicy gdańskiej, w której czynnym był w ciągu aż czterech panowań, t. j. Władysława IV, Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, uświetniwszy tę epokę licznemi pięknemi medalami. Pierwsze medale polskie, jakie wykonał, pochodzą już z r. 1635, a były to medale, jak twierdzi numizmatyk K.

przy nim w rytownictwie stempli się wykształcił i wydoskonalił, długi czas w robocie mu dopomagając. Samodzielnie występuje z pierwszym polskim medalem w 1659 r., wybitym przez m. Gdańsk na pamiątkę odebrania Szwedom twierdzy Haupt pod Gdańskiem (Rcz.

143) . H. był dwukrotnie żonaty: w 1669 roku z Anną Rozyną Behr, z którą żył lat 10; owdowiawszy, ożenił się powtórnie 1683 r. z Elżbietą von der Renne (* 1685). Dnia 8 maja 1678 mianowany został rytownikiem stempli elektora brandenburskiego Wilhelma, w Prusach, na Pomorzu i w Marchii, dla którego monety i medale wyrzynałv pozostając na tern stanowisku do śmierci, która nastąpiła 1693 r. w Langeführ pod Gdańskiem. Medali polskich, opatrzonych jego nazwiskiem, albo też h. iun. i H., znamy sztuk 10, choć i wiele innych polskich z tej epoki, bez jego znaków, mogą być jego roboty. Do najpiękniejszych należą:, duży medal śr. 80 mm. na pamiątkę pokoju w Oliwie 1660 r. (Rcz.

144)    i medal śr. 58 mm. na pamiątkę odsieczy wiedeńskiej 1683 r., z dewizą Nec luna duabus (Rcz. 224). Medale obu H-ów. odznaczają się bardzo staranną robotą, są też przez numizmatyków" bardzo poszukiwane i cenione. Inicjały ich spotykamy również na niektórych donatywach z czterech powyżej wymienionych panowań. Po śmierci H-ów Gdańsk już równie dobrych i biegłych medalierów nie posiadał. H. miał syna,

również Jana, także ryciem stempli się zajmują Z. z Ł.

Beyer, przeznaczone przez króla na podarunki (Br. 80, 82, 84—Czp. 1756, 1768, 1882). W r.

1636 wykonał owalny medal z polskim napisem (w oryginałach bitych nadzwyczaj rzadki), na śmierć Janusza ks. Wiśniowieckiego ze Zbaraża (Rcz. 128). Wogóle znane są jego roboty 33 medale, które inicyałami swemi I. H. opatrzył, prócz paru t. zw. weselnych (Hochzeitmünze) i tych, które, choć bez inicyałów, ale za Höhnowskie uważać można. W początkowych jego robotach przeważa styl flamandzki i grzeszą one przesadną allegoryą, ale temu ulegali wszyscy współcześni artyści; w późniejszych przechodzi stopniowo na smak francuski tej epoki, która w ostatnich jego pracach wybitnie już się zaznacza. Do piękniejszych jego medali należą: medal wybity przez miasto Gdańsk na pamiątkę zaślubin Władysława IV z Maryą Gon-zagą 1646 r. (Rcz. 125); medal duży śr. 70 mm. na pamiątkę stałości króla Jana Kazimierza w niepowodzeniach wojennych, z dewizą: jącego.

Höhn Jerzy, malarz - pejzażysta niemiecki

katów wagi (obecnie w ces. gab. num. w Wiedniu się znajdujący) przez Dönhoffa, kasztelaua wileńskiego, uważany za najpiękniejszy z robót H-a (Rcz. 202); medal na pamiątkę koalicyi przeciw Turkom 1684 r. (Rcz. 220). Ostatni medal, opatrzony jego inicyałami I.H., na cześć astronoma gdańskiego Heweliusza, pochodzi z r. 1687. Wszystkie medale temi inicyałami oznaczone są uważane przez numizmatyków za robotę H-a starszego; gdy jednak data jego śmierci nie jest znana, niewiadomo, czy syn jego, również biegły medalier, ojcowskie imię noszący, po śmierci ojca takich samych inicyałów nie używał i czy medale z ostatnich kilku lat, z przed daty 1687 r., nie są już roboty syua,

J. Z. z Ł.

s. s.

„Agitor non mer g or” (Rcz. 137); medal tejże wielkości na pamiątkę odebrania m. Torunia Szwe- (* 1 lipca 1812 w Neustrelitz, w Meklembur-dom 1658 r. (Rcz. 142); parę medali na pamiąt- gii—f 20 stycznia 1879 w Dessau). Po skoń-kę pokoju zawartego w Oliwie 1660 r. (Rcz. czeniu akademii berlińskiej (1831) kształcił się 145—147); medal owalny na pamiątkę korona- dalej w pracowni profesora Blechena, a następ-cyi Michała Korybuta 1669 r. (Rcz. 161); duży nie (1837) osiadł w Dessau. Pierwszy obraz medal śr. 80 mm. (bardzo rzadki w oryginałach jego olejny, przedstawiający Dziedziniec klasz-bityeh), na cześć królowej Maryi Kazimiery, torny, posłany na wystawę berlińską w 1838 r., ofiarowany tejże w złotym egzemplarzu 100 du- został zakupiony przez króla Fryderyka Wilhelma III. H. uprawiał wyłącznie malarstwo pejzażowe. Obrazy jego, przeważnie małego formatu, mają za temat motywy leśne, których obficie dostarczała mu okolica Dessauska; są to lasy dębowe, ożywione figurkami ludzkiemi lub dzikim zwierzem. Berlińska Galerya Narodowa posiada jego pędzla Las dębowy podczas zimy.

Jana H-a młodszego.

Höhnel Ludwik, austryacki podróżnik po Afryce (* 1857 w Presburgu). Kształcił się w Akademii morskiej w Fiume, poczem, służąc na flocie, marzył ciągle o odbyciu podróży naukowej po Afryce. Marzenie to udało mu się ziścić dzięki hr. węgierskiemu, Samuelowi Tele-kiemu, który go w r. 1886 przybrał za towarzysza przedsięwziętej przez siebie wyprawy ! afrykańskiej. Dnia 4 lutego 1887 r. podróżnicy Höhn Jan (młodszy), syn poprzedzającego, rówT- z Palangi puścili się wgłąb Afryki, lecz w po-nież jak ojciec biegły medalier gdański; urodził chodzie swym kilkakrotnie się rozłączali; 30 się w Gdańsku, w czwartym dziesiątku XVII stu- marca dotarli do Tawely u podnóża góry Kili-lecia, a posiadając po ojcu wrodzone zdolności, ma-Ndżaro, zboczyli na górę Meru, na której

Enc. Pow. Uu«tr. Ze«r, 228. T. XXIX

znaleźli jezioro kraterowe, Balba; 20 czerwca przebraną tradycyj z czasów walk kozackich wdarli się na górę Kibo; potem zwrócili się do z Lachami, obok baśni ludowych, dum, pieśni, Kenii, a stamtąd ku jezioru Baringo; następnie wierzeń i przesądów wszelakich. Synem jego pociągnęli dalej w kierunku północnym przez krainę zupełnie aż do owego czasu niezwiedzaną; odkryli 5 marca 1888 r. jezioro Rudolfa, a 20 kwietnia—jezioro Stefanii, i dnia 20 października powrócili na brzeg morza Śródziemnego.

Znalazłszy się w ojczyźnie, H. wydał: „Bergprofilsammlung während der Graf Ś. Telekis Afrikaexpedition” (Wiedeń 1890), oraz opisanie podróży „Zum Rudolfsee und Stephaniensee” (t-że 1892); z Rosiwalem, Toulą i Suessem „Beiträge zur geologischen Kenntniss des östlichen Afrika”, w Pamiętnikach Akademii umiejętności w Wiedniu (1891). W r. 1892 H. towarzyszył młodemu Amerykaninowi, Astorowi Chanlerowi, w wy- kiedy także dyrygował teatrem domowym swe-prawie jego z wybrzeża Witu do wnętrza Afry- go sąsiada, byłego ministra sprawiedliwości, ki. Walcząc z wielkiemi trudnościami, dostali Troszczyńskiego, i sam występował na nim we się podróżni do krainy leżącej na północo-wscho- własnych swych komedyach, wyżej wspomnia-dzie od Kenii, gdzie długi czas spędzić musieli, nych. Pierwsza z nich zaginęła, drugą wydał nie mogąc dalej ruszyć, dla braku zwierząt jucz- Kulisz w „Osnowie” (1862, t. II), gdzie, porów-nych i zapasu żywności. Tutaj H., na łowach nywając ją z komedyą Kotlarewskiego „Moskal-ciężko poraniony przez nosorożca, musiał do Czariwnik”, jej oddaje pierwszeństwo. „Prostak”

osobno był przedrukowany trzykrotnie: 1872, 1878 i 1882. H. Bazyli żonaty był z Kosia-rowską, z której się urodził Mikołaj. Ród ten zapisany jest w części III księgi genealogicznej gubernii Połtawskiej pod nazwiskiem Gogolów.    *

wodu pięknych okolic.

Europy powrócić.

Hohnstein, miasteczko w Królestwie Saskiem, o 12 km. na wschód od Pirny, w Saskiej Szwaj-caryi, n. rz. Polenz (dopł. Sebnitz, która wpada z prawej strony do Elby), na wysokości przeszło 300 m. nad poziomem morza; fabryka wykałaczek do zębów i korków; miejsce letnich wycieczek z po-

w. N.

Hohol, Hohoł, Gogoł, Gągoł, ptak wodny, ob. Fulix.

Hohol, stary ród ruski na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej Polskiej, do którego należeli: H. Jonasz, władyka piński i turowski, oraz H. Eustachy (Ostap), hetman kozacki, nobilitowany przez króla Jana III na sejmie koronacyjnym r. 1676 (w Konstytucyi nazwany Hohoł). Wnuk Ostapa H-a, a syn Prokopa, Jan, wycho-waniec Akademii kijowskiej, wyniósłszy się z granic Rzeczypospolitej, osiadł w kraju Poł-tawskim, a od jego imienia dalsze potomstwo przybrało przydomek Jonowskich. Syn jego, Damian, był parochem wiejskim w powiecie Łubieńskim, we wsi Kononówce, a ojcem pisarza Łubieńskiego pułku kozaków, H-a Atanazego, który w dokumencie urzędowym napisał, że przodkowie jego pochodzili „z polskiej nacyi”. Był on dziadem słynnego twórcy Rewizora i Dusz zmarłych, Mikołaja H-a, który napisał o nim, że umiał tak cudnie opowiadać o dawnych czasach, iż chętnie-by się go słuchało przez cały dzień, nie ruszając się z miejsca. W życiu małoruskiem ówczesnem jeszcze niezupełuie zatarły się były te cechy wojownicze, burzliwe, nawpół dzikie, jakie za czasów wolnej kozaczyz-ny nosiło; on zaś był ich żywym przedstawicielem. A miał w pamięci swojej skarbnicę nie-był Wasyl (Bazyli), urzędnik pocztamtu, asse-sor kolegialny, Małorusin typowy, równie z rodu jak z charakteru, z mowy i głowy, wesoły, dowcipny, oczytany, gawędziarz niezrównany i zdolny pisarz. Siedziba jego, Wasylówka, której sam był założycielem, stanowiła ognisko życia towarzyskiego całej okolicy, gdzie podczas rozmaitych festynów urządzał nieraz i widowiska teatralne, na których odegrywano naprzód świeżo wyszłe komedye małoruskie Kotlarewskiego „Natałka - Połtawka” i „Moskal-Czariwnik”, a potem jego własne, napisane między 1822 a 1825: Pies-owca i Prostak. Nie-

Hohol Jonasz, władyka piński i turowski, unita w XVI wieku. Był naprzód archimandrytą w Kobryniu pod Brześciem. Kiedy się wśród Rusi wyrabiała myśl powrócenia do unii florenckiej, H. był jednym z najdzielniejszych popleczników tej myśli. Znajdował się na synodzie w Brześciu w r. 1594, na którym ostateczna zapadła uchwała 12 czerwca r. n. Podpisał ją razem z metropolitą i biskupami („Akty zapadnoj Rossii” IV, s. 95). Umarł w tym czasie Leon-cyusz Pełczycki, władyka piński, także gorliwy zwolennik unii; H. wziął po nim biskupstwo za nominacyą królewską; podawał go Zygmuntowi III metropolita, a Pociej i Terlecki zalecili. No-minacya królewska dla H-a na władyctwo wydana w Krakowie 22 września 1595 r. H. pojechał na ostateczny sobór do Brześcia w październiku 1596 r. i tam podpisał razem z innymi biskupami akt ogłaszający przyjęcie unii. Z soboru powrócił do swego władyctwa i gorliwie pracował dla sprawy unii. Nieunici nienawidzili H-a; wszystkich biskupów, którzy weszli w stosunek z Kościołem Rzymskim, przezywali ubliżającemi nazwiskami, H-owi od jego imienia Jonasz dostał się przydomek Joniszcze, który z polska przekręcając wyszedłby na coś podobnego do Jonasisko. Lat sześć był H. biskupem pińskim. Umarł r. 1602, jak podaje Stebelski; daty szczegółowszej nie mamy.

Hohol albo Hohoł Eustachy, Eustafi, Ostafiej, głośny kozak z okresu „Ruiny” (f 1679 roku) był pułkownikiem podolskim już w roku 1658 za hetmańskich rządów Jana Wy-howskiego, gdy ten, zawarłszy z kommissarzami polskimi ugodę Hadyacką (ob.) d. 6/16 września, obrócił oręż przeciwko wojskom Cara Aleksego Michajłowicza. Nie znajduje się wprawdzie H. pomiędzy starszyzną, która wykonywała „jurament na wierne i wieczne posłuszeństwo JKM-ci i Rzplitej” („Volumina Legum” IV, folio 657), ale jest wymieniony w raporcie Szeremietiewa w tymże miesiącu wrześniu („Aktu K).-3. Poccin”, tom VII str. 253), że razem z pułkownikami: białocerkiewskim, Iwanem Krowczeńkiera, i brasławskim, Iwanem Serbinem, przychodził pod Kijów, bił ludzi roboczych, zataczał obóz nad rzeczką Łybedią, o 2 wiorsty od miasta. Ci trzej pułkownicy, będąc w polu, nie mogli, oczywiście, być obecnymi w Hadziaczu. Ze zmianą sytuacyi, mianowicie, gdy Wyhowskiemu odebrał buławę Jurek Chmielnicki i miał połączyć się z Szeremietjewem przeciwko Polakom, H. przesyłał mu doniesienia o ruchach wojsk polskich, jeździł do kniazia Grzegorza Kozłowskiego do miasteczka Kublicz na początku 1660 r. z oświadczeniem wiernej służby Carowi i stwierdzał oświadczenie swoje powołaniem się na czyny: że bronił Mohilewa nad Dniestrem od Polaków, że pobił ich niemało na wycieczkach, nietylko żołnierzy, ale i rotmistrzów, że schwytał Antoszka Żdanowa, byłego pułkownika kijowskiego, że bił Tatarów i kozaków - zdrajców (Ibid. str. 317 — 320). A znów gdy Jurek po bitwie pod Słobodyszczem odstąpił Szeremietje-wa i zawarł z hetmanami polskimi ugodę cud-nowską d. 17 października 1660 roku, H. „na instancyę tak Ur. Hetmana woyska naszego Zaporowskiego, iako y Hana JMci Krymskiego” otrzymał nobilitacyę razem z wielu innymi kozakami „zasłużonymi” („Vol. Legum” IV, folio 767). Z Doroszeńką pospołu sprzeniewierzył się tej „zasłudze” i zobowiązaniu „żadnej inszej postronnej protekcyi już nigdy nie przyjmować”, bo w przymierzu z Tatarami czynny był podczas wojny braiłowsko - podhajeckiej, jak widać z listu Jana Sobieskiego, naonczas hetmana polnego koronnego: „Lubo tych Tatarów dobrze na-hałasował pan Łasko, przecie oni, świeżych przybrawszy, kierują się jako znowu około Sa-tanowa, gdzie jest i Cholioł” (Kluczycki „Acta Hist.” str. 271). Gdy Krym Gałga, nie zdoławszy pokonać Sobieskiego, zawarł z nim traktat pokoju pod Podhajcami (11 października), Doro-szeńko oświadczył d. 19 października 1667 r. „szczerą (!) submissyą... do usługi JKMci i Rzplitej”. Wiadomo, że zamiast usługi żądał od Polaków pomocy do opanowania całej Ukrainy, a więc i Zadnieprzańskiej. H. podlegał jego rozkazom: w styczniu 1668 r. idzie razem z drugim pułkownikiem pod Kaniów, żeby tam „zasiąść” („Aktli 10.-3. Poccin” VIII, str. 30). Potem zaczęły się konszachty z Turcyą i wynikła nowa wojna z Polską. Jan Sobieski, jako hetman wielki koronny, podczas świetnej kampanii 1671 roku, przyjmując „w poddaństwo JKMci” kraj nad Bohem, uznał, że nie można „zostawiać sobie w tyle łotrowskiej fortecy”, Mohylo-wa nad Dniestrem. Posunął się więc podjazd polski z Baru, wypadających kozaków narąbał „i syn Hohołów postrzelony, sam stary z Kijaszkiem uskrobał” — to znaczy umknął pod osłonę fortyfikacyj. Trzech bowiem pułkowników strzegło Mohylowa: H., Kijaszko i Konstanty. Jednakże gdy przyszedł sam Sobieski, poddali mu się wszyscy trzej bez boju d. 7 października, przerażeni opowiadaniami o wielkiej wrzekomo potędze jego („Dola i niedola J. Sobieskiego”, t. III str. 55). Ale w roku następnym, 1672, szedł sułtan Mahomet IV z wielkim wezyrem Kiupriu-lim pod Kamieniec i H., razem z pryncypałem swoim, Doroszeńką, został poddanym padyszacha. Gdy Sobieski szedł w r. 1673 pod Chocim, donoszono mu, że H. znajduje się tam pod kommendą Husseina paszy. Czy to prawda? Czy może razem z Wołochami przeszedł na stronę polską? Sprawdzić nie możemy. To pewniejsza, że na początku 1674 roku znajdował się żyw i zdrów w Mohylowie; że gdy Doroszeńko nie przybył na radę do Perejasławia i buławy nie złożył, H. pozostał pod jego władzą i wyprawiał od niego poselstwo do Stambułu; że gdy wkroczyła powtórnie wielka armia turecka, H. na rozkaz sułtana napisał wezwanie do mieszkańców Ładyżyna do poddania się, a więc towarzyszył pochodowi Turków aż pod Humań latem 1674 roku („Aktli 10.-3. Poccin”, t. XII str. 8; „JPÊTon. CaMOBHßita” wyd. 1878, str. 122—124). Aliści w jesieni tegoż roku przyszedł Sobieski, już jako Jan III, opromieniony sławą chocimskiego zwycięstwa. H. ofiarował mu służby swoje, od-przysięgając się Turków i Tatarów, a na dowód szczerości przysłał związanego Salmaza Murzę z 15-u ludźmi jego eskorty i wydał Mohylów. Nagrodził mu to Jan III nader pochlebnym uniwersałem: „Wszem wobec i każdemu zosobna, komu o tern wiedzieć należy, czynimy wiadomo, iż jako dawno w ojcowskim mieliśmy respekcie dzielność i męstwo Ur. Eustaphiego Hohola Pułkownika Mochilowskiego, tak jeszcze więcej z łaską naszą królewską obracamy się do niego, gdy nam na wydźwignienie z niewoli... od Bisurman posiadanej Ukrainy i Podola ochotę swoję i mężnych kozaków pułku swego ofiaruje i cieleśnie poprzysiągł. Co mu zawdzięczając, naprzód go czynimy dożywotnim i jednowładnym Pułkownikiem Podolskim i pod rząd tego poddawamy miasta: Mochilow, Szarogrod, Ozarynće, Jaroszów, Jaruga, Biłe, Michajłowka, Busza, Raszków, Jam-pol, Czerniejowce, Kamionka, Kraśnica, Cekinow-ka, Kuzmin, Kopajgrod, Łuczyniec, Morachwa nazwane, ze wszystkimi do nich należącymi siołami i przysiółkami, w których cokolwiek się kozaków znajduje, jako ludzi rycerskich i jako krew chrześciańską, przeciw Bisurmanom zasta-wujących się, od wszelkiej zwierzchności panów dziedzicznych miejsc pomienionych wyjmujemy i od wszelkich ciężarów, danin, czynszów, robót, podwód, wolnych czyniemy, także... futory ich, zwłaszcza których nam Urodzony Hohol Pułkownik nasz na regestrze poda, ręką swą podpisanym, który-to regestr ku wiecznej pamięci do xiąg metryki naszej wpisać rozkazujemy. Chcąc mieć, aby samemu tylko pomienionemu H-owi jako Pułkownikowi na imię nasze i wszystkiej Rzplitej oraz na zaszczyt chrześciaństwa Kozacy pomienieni posłuszni byli, uwalniamy nadto pomienionych regestrowych Podolskiego Pułku kozaków, jako ludzi rycerskich, od wszystkich sta-cyj, exakcyj i stanowisk żołnierskich. Przerze-czonemu zaś H-owi piwa warzenia i gorzałki kurzenia wolność dajemy wiecznymi czasy. Ażeby wydatki pułkownicze miał skąd opatrować, pozwalamy, aby od każdego waru piwa, ile ich w mieście zwarzą, po pół złotego monety i liczby polskiej, także po jednej osmaczce słodu na się i pożytek swój odbierał...- Dany w obozie pod Barem dnia 22 m-ca listopada R. P. 1674, panowania naszego 1 roku”. Drugim uniwersałem tejże daty nadał król Jan synowi pułkownika, Bałackowi H-owi, młyn w miasteczku Oża-ryńcach z przyległościami: rzeką, stawem, sia-nożęciami, ogrodami, pasiekami, prawem dzie-dzicznem, uwalniając przytem od^wszelkich podatków publicznych, od stacyj i stanowisk żołnierskich (minuty, ręką podkanclerzego Gnińskie-go pisane w Bibl. O. Z. Ms. 1787, k. 46, 49). Pobudka do takich łask i pochwał daje się wyrozumieć z listu do biskupa krakowskiego z d. 6 grudnia, gdzie król opowiada przebieg swojej kampanii: „Ruszyliśmy się... żeby continuando zimową imprezę... albo honestam et securam sprawić pacem, albo Dunaj opanować, aby pogaństwu na wiosnę bronić przeprawy... Jakoż pobłogosławił Pan Bóg, bo i z Kamieńca niemało się wyłowiło komonika, a drudzy porażeni; przejęta z Portą komunikacya, gdy i sami pannico terrore Chocimski wyrzucili zamek; przeszkodzono i zajęte prowianty; nadto blokowany przez osadzone okoliczne zameczki Bar wzięty i osadzony, a lubo Tatarowie Lupkowie dla dalszych w nagrodę odwag i przewabienia kamienieckich zdrowiem darowani: przecież in piguus piguora ich (to jest żony i dzieci) na granice litewskie zaprowadzone. Zmiękczyła ta clemen-tia Mohylow i wszystkie Podniestrze po Czeczel-nik, prócz Raszkowa, mocno jańczarami i szpa-hysami osadzonego (acz i ten na pieczy). H. z Podolskim i Bracławskim Pułkami poprzysiągł wierność, murzów tatarskich powiązał i nam oddał, zagradzając sobie do protekcyi pogańskiej drogę, a Nas w stateczności swojej ubezpieczając. Za którym wszystkie nad Bohem miasta się poddały” (tamże k. 59). Odtąd w istocie służył H. królowi gorliwie przy zdobyciu Raszkowa i Pa-wołoczy (1675). W tern ostatniem mieście zachęcał kozaków do poddania się i wierności Polsce mową, która słuchaczom łzy wycisnęła, a w której przekonywał ich, że wszystkie niedole, spustoszenie i wyludnienie Ukrainy są następstwem wyłamania się z pod władzy przyrodzonych panów i poszukiwania protekcyj postronnych: cara, liana, sułtana (Załuski „Epist. H.” folio I, 569). Przejmował tiansporty tureckie, idące do Kamieńca, wpadł do Ładyźyna i mieszkańców poczęści wysiekł, poczęści zaś wysłał do Bracławia; duże szkody Turkom wyrządzał, wypędzając z Baru. Jeździł do Krakowa na ko-ronacyę, jak świadczą „Aktei ID.-3. P.” XVII, str. 365, 533, a „Volumina Legum” (V, f. 407) uczciły go nowym zaszczytem i chlubną konsty-tucyą: „Doznawszy nieraz ku Nam i Rzplitej wiernej życzliwości i odważnej przy dostojeństwie Naszem i całości Ojczyzny przysługi, Urodzonych Eustachiego H-a, Hetmana wojsk naszych Zaporozkich Nakaźnego (i kilku innych kozaków), do klejnotu szlachectwa polskiego z potomstwem onych utriusque sexus i wszystkich prerogatyw, praw i wolności państw Naszych Koronnych i WXL. za zgodą wszech Stanów przypuszczamy i przywileje z Kancelaryi Koronnej na to wydane powagą sejmu tego approbujemy”. Zapewne te właśnie przywileje przechowywała w XIX wieku siostra znakomitego, a tak Polakom niechętnego pisarza rossyjskiego Mikołaja H-a (ob.). Jest to konstytucya sejmu koronacyjnego z pierwszych miesięcy 1676 roku. Dziwnie odbija się od niej spółczesne doniesienie pułkownika kozackiego z Borzny, Ihnata Kalnic-kiego, z d. 2/12 marca tegoż roku do Samojło-wicza, oparte na opowiadaniu popa z Niemiro-wa, że po powrocie z koronacyi zjechali się setnicy do H-a po nowiny, on zaś miał opowiadać, że Polacy coś niedobrego zamyślają i chcą zgubić ich, tak jak przyprawili Hulanickiego o zgubę, a zatem trzeba się pokłonić hetmanowi za-dnieprzańskiemu. Następnie urzędnik carski, stolnik Derymontow, donosił, że H. przysyłał nawet sam do Samojłowicza oświadczenie chęci być w wiecznem poddaństwie u cara wraz z całym pułkiem, który liczy 600 głów. Samojłowicz wierzył tym doniesieniom i prosił cara, aby Do-roszeńki, który już złożył buławę, nie zabierano do Moskwy, a to przez wzgląd na H-a, który mógłby powziąć stąd obawę o los własny i cofnąć się („Aktei IO.-3. P.” XII, str. 533, 579, 824, 835). Miałożby to być prawdą? Miałżeby H. pozostać przy Polsce dlatego tylko, że Doro-szeńko wywieziony został z Sośnicy? Fakta mówią przeciwnie: że H. otrzymał buławę i pieniądze na utrzymanie swoich kozaków, że po zakończeniu wojny tureckiej traktatem Żurawiń-skim miał wyznaczone kwatery w Dymirze i Czarnobylu. Z Dymira d. 24 listopada st. st. pisał do archimandryty Pieczar kijowskich, In. Gizela, iż mając dowództwo na Polesiu, nie będzie ucią-

(większej).

>■ ■

Wf\

Natomiast

żał dóbr klasztornych, ponieważ jest synem Cerkwi Prawosławnej (Ibid. str. 697, 819). Jest to ostatni ślad jego życia wojennego. Datę śmierci odkrył Jul. Bartoszewicz w „Enc. Org.”

T. K.

Hohol (Gogol) Mikołaj, syn Wasyla, jeden z najznakomitszych pisarzy rossyjskich (* r. 1809 we wsi Soroczyńcach, na granicy powiatu Połtawskiego z Mirogrodzkim—f 1852 w Moskwie). Lata młodociane przepędził na wsi, gdzie wpływ pobożnej matki wcześnie zaszczepił w nim zarodki religijności, z których później rozwinął się i całą duszę jego opanował ascetyczny pietyzm, wpływ zaś ojca—pociąg do pióra i do sceny, a zarazem ten czysto - małoruski, niezrównany humor i dowcip, jakim się pisma jego odznaczają; podania zaś, baśni, legendy, zasłyszane od dziadka, zbudziły się z czasem w jego pamięci, aby mu posłużyć za temat do

8®P3 «PPr

r--- „

jfejfi

mmi

w:

Fig. 34. Hohol Mikołaj.

najlepszych ukraińskich powieści. W dziesiątym roku życia, wysłany z młodszym bratem, Janem, do Połtawy, dla przygotowania się do gimna-zyum, po wakacyach, podczas których Jan umarł, Mikołaj już tam nie powrócił, i dopiero w r. 1821 oddano go do świeżo założonej szkoły wyższej w Nieżynie. Z siedmioletniego w niej pobytu mały odniósł pożytek, bo się pilnością wcale nie odznaczał, matematyki osobliwie nie lubił, do języków obcych nie czuł pociągu, a nawet i w ojczystym robił mnóstwo błędów ortograficznych; z upodobaniem tylko oddawał się rysunkom. Dzięki jednak bystrej pamięci co rok się dostawał do wyższej klasy; bo dość mu było na kilka dni przed egzaminami wziąć się do książek, żeby zdobyć promocyę. pierwszym był w szkołach swawolńikiem, a za dowcip, wesołość, żartobliwość i figlarność—ulubieńcem wszystkich kolegów, śród których obok tego jeszcze na innej drodze wielką wziętośó pozyskał. Zaniedbując się w lekcyach, namięt-

nie oddawał się czytaniu, pochłaniając wszystko, co tylko złapał, a szczególniej poezye Puszkina i Żukowskiego, ukazujące się w dziennikach i almanach, z których je przepisywał i uczył się na pamięć. Z tego zamiłowania rozbudził się w nim samym pociąg do pióra. Zaczął był zrazu od parodyi, wkrótce wszelakoż zabrał się do pracy literackiej poważnie i powziął myśl wydawania rękopiśmiennego miesięcznika p. t. Gwiazda, którego sam był głównym redaktorem, sam go, niewielu mając pomocników, utworami swemi zapełniał, sam potem przepisywał, ślęcząc nieraz po całych nocach nad nadaniem mu, przez ozdobną kartę tytułową, pozoru książki drukowanej; sam nareszcie w głos go odczytywał kolegom, słuchającym z pilną uwagą i zachwytem. W tej-to Gwieździe ukazały się pierwsze jego prace: powieść Bracia Twierdisławicze, tragedya Zbójcy, rzewna ballada Dwie rybki, w której odmalował losy swoje i swego brata, i satyra na mieszkańców Nieżyna. Nie na tern wszakże koniec jego popularności w szkołach: raz wróciwszy z wakacyj, przywiózł jedną ze sztuk małoruskich, grywanych u ojca jego w Wasy-lówce, — i z dziennikarza został założycielem, dyrektorem, reżyserem, a zarazem i aktorem teatru gimnazyalnego, który wkrótce stał się niejako miejskim, bo władza szkolna wzięła go pod swoją opiekę i, dla zachęty uczniów do języka francuskiego, zaprowadziła w nim, obok sztuk rossyjskich i małoruskich, przedstawienia także francuskich, na które się zjeżdżali i przed-niejsi mieszkańcy miasta.—Skończywszy szkoły w r. 1828, młody romantyk, entuzyasta, marzący o jakichś wielkich czynach, któremi całą Rossyę miał uszczęśliwić, udał się do Petersburga, pewny prawie, że tam odrazu świetna się karyera przed nim otworzy. Na nieszczęście, spotkał go zawód najsmutniejszy: mimo listów polecających, nie mógł nigdzie znaleźć żadnej posady, a nawet i do teatru go nie przyjęto. Zniechęcony tern, rozgoryczony, za pieniądze przysłane mu przez matkę na opłacenie długu bankowego, puścił się za granicę, nie zdając sobie sprawy ze swego postępku i żadnego celu nie zakładając. Ale dopłynął tylko morzem do Lubeki i po miesięcznym tam pobycie we wrześniu r. 1829 wrócił do Petersburga. Nie mogąc nigdzie znaleźć miejsca, postanowił próbować szczęścia na polu literackiem i, napisawszy wiersz p. t. „Italia”, posłał go bezimiennie do czasopisma „Syn Otieczestwa”; wiersz został przyjęty i wydrukowany (w zeszycie 12, r. 1829). Potem własnym nakładem, pod pseudonimem Ałowa, wydał, napisany jeszcze w Nieżynie, sielski poemat p. t. „Hans Kuchelgarten”, którego akcyę przeniósł na Pomorze pruskie, a osnuł go na walce miłości ku płci pięknej z namięt-nem umiłowaniem nauki. Polewoj w recenzyi swojej tak nielitościwie wyszydził i ośmieszył ten utwór, iż H., przy pomocy sługi swojego wycofawszy go ze wszystkich księgarni, spalił do ostatniego egzemplarza. Smutny ten fakt otrzeźwił go z licealnego romantyzmu. Wtedy, spostrzegłszy, że w literaturze rossyjskiej inny prąd się objawił, że zaczęły już wchodzić w modę powieści, osobliwie zaś historyczne, postanowił w tym rodzaju sił swych spróbować. Zarzucał więc listami matkę, krewnych i znajomych swych w Małorossyi, błagając ich o miejscowe wiadomości historyczne i etnograficzne, a zebrawszy ich spory zapas, zaczął opracowywać swe Wieczory na chutorze pod Dikańką, których jeden p. t. „Bassarjuk, iii wieczer na kanunie Iwana Kupała” ogłosił w lutowym zeszycie czasopisma „Otieczestwienyja zapiski” r. 1830. Potem (w 1831) czasopismo „Siewierny-je cwiety” umieściło wyjątek z jego romansu historycznego Hetman, a „Litieraturnaja Ga-zieta” dwa ustępy z powieści małoruskiej „Strasz-nyj kaban” (Nauczyciel i Powodzenie poselstwa), pod pseudonimem Gnieczyk. Oprócz tego po różnych czasopismach umieszczał H. artykuły poważne, bądź oryginalne, bądź tłóma-czone. W owym czasie (od kwietnia r. 1830) zajmował bardzo podrzędne stanowisko biurali-sty w ministeryum apanażów, gdzie tylko przepisywał i zszywał akta; wszelakoż odkąd prace jego zaczęły się ukazywać w dziennikach i w świecie literackim obudziły zajęcie, los się jego nieco poprawił; ktoś go zarekomendował Żukowskiemu, ten zaś polecił go Pletniewowi, który był wówczas inspektorem Instytutu patryo-tycznego, i wyrobił mu tam miejsce starszego nauczyciela literatury (w marcu r. 1831), oprócz tego zaś lekcye prywatne w kilku domach arystokratycznych. Przy końcu tegoż roku wydał część pierwszą swych Wieczorów, za radą Pletniewa bezimiennie, p. t. „Powiesti izdannyja pasicznikom Rudym Pańkom bliz Dikańki”. Miały one tak wielkie powodzenie, że wślad za pierwszą częścią wyszła druga i obie w ciągu roku rozkupione zostały. Dzięki im H. odrazu zajął w kole literackiem poczesne miejsce. Była to najjaśniejsza epoka w jego życiu: Żukowski i Puszkin otoczyli go życzliwością serdeczną; Puszkin pierwszy ocenił należycie jego talent powieściopisarski, a przy Wieczorach, rzec można, zapamiętywał się z zachwytu. Obok sławy, powodzenie Wieczorów przyniosło H-owi i względny dobrobyt materyalny, tak, iż nietylko miał czem zaspokoić własne potrzeby, ale nawet mógł przyjść w pomoc matce swojej i siostrom (ojca utracił w piętnastym roku życia swego).— Lato 1832 r. spędził śród swej rodziny, a po drodze nawiedził Moskwę, gdzie się zapoznał z Pogodinem, Maksimowiczem, Szczep-kinem i S. Aksakowem. — Powróciwszy do Petersburga, z ambicyą podnieconą powodzeniem Wieczorów, czuł się obowiązanym do stworzenia czegoś większego od tej błahostki, za jaką je uważał, skazując na zapomnienie; ale, że mu pomysły wielkie nie przychodziły, przeto postanowił tymczasem napisać historyę Małorossyi i dzieje Wieków Średnich w ośmiu albo dziewięciu tomach. Jedno i drugie skończyło się jedynie na projekcie; praca wszakże przygotowawcza do pierwszego z dzieł pomienionych dostarczyła mu materyału do jego tak zwanej epopei małoruskiej, „Taras Bulba”, a ze studyów nad Wiekami Średniemi powstało kilka artykulików i urywki z tragedyi historycznej „Alfred”, które później ogłosił w swoich „Arabeskach”. Do tej pracy pobudziła go była chęć osiągnięcia katedry historyi powszechnej w uniwersytecie kijowskim, czego wszakże nie dopiął, żądał bowiem, ażeby go, jako maturzystę gimna-zyalnego, odrazu zamianowano profesorem zwyczajnym, a ofiarowany sobie obowiązek adjunkta odrzucił. Później jednak zgodził się na przyjęcie tego stanowiska w uniwersytecie petersburskim. Nie długo wszakże je zajmował, wykłady bowiem swe prowadził nieumiejętnie i niedbale, nudził niemi swoich słuchaczy i sam wreszcie się znudził; po roku więc (1835) wziął dymissyę i całkiem się oddał literaturze. W r. 1835 ogłosił Arabeski, oraz Powieści Mi-rogrodzkie, w których się zawierały główne jego utwory z owej doby (Portret; Newski prospekt; Pamiętniki waryata; Staroświeccy obywatele; Taras Bulba; Wij; Powieść o tern, jak się poróżnił Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowi-czem, i inne. Z tegoż czasu (1834—35) pochodzą wszystkie jego komedye, a w ich liczbie i najznakomitsza, „Rewizor”, do której, równie jak i do Dusz zmarłych, pomysł mu podał Puszkin. Komedya ta, złożona dyrekcyi teatru petersburskiego, napotkała tam wielkie trudności i dopiero z różnemi przeróbkami i obcięciami, za pozwoleniem cesarza Mikołaja I, w r. 1836 została wystawiona na scenie. Wrażenie jej było piorunujące; młode pokolenie przyjęło ją z entuzyazmem, starsze z oburzeniem i zgrozą. „Wszyscy bij - zabij na mnie—tak pisał H. do Szczepkina — czynownicy podżyli i szanowni krzyczą, że dla mnie niema nic świętego, skoro się ośmieliłem w taki sposób mówić o urzędnikach; policyanci przeciw mnie, kupcy przeciw mnie, i literaci przeciw mnie! Łają i chodzą na sztukę—na czwarte przedstawienie niepodobna dostać biletów. Gdyby nie wysoka protek-cya Najjaśniejszego Pana, komedya moja nigdy-by się nie ukazała na scenie, i już się znaleźli tacy, co się starali o jej zakazanie”. Rozgoryczony tą zawziętością ogólną, którą jeszcze dosadniej odmalował w swojej komedyi p. t. „Tieatralnyj razjezd”, H. postanowił „uciec Bóg wie gdzie”, żeby się uwolnić od tych przykrości, jakich codziennie od rodaków swoich doznawał, i w lipcu r. 1836 wyjechał za granicę. Odtąd rozpoczęła się nieustanna jego tułaczka po Europie: przebywał po kolei w Niemczech, Szwaj-caryi, w Paryżu, gdzie mieszkał z Danilewskim i zaprzyjaźnił się ze Smirnowem. W Paryżu też otrzymał wiadomość o tragicznej śmierci Puszkina, która wstrząsnęła go do głębi duszy i nigdy niezatarte wywarła nań wrażenie. „Cała pociecha mego życia (pisał do PJetniewa), cała wyższa pociecha moja z nim zginęła. Nigdy nic nie przedsiębrałem bez jego rady. Żadne-gom wiersza nie napisał, nie wyobrażając sobie, że mam go przed oczyma. Co on powie, jaką zrobi uwagę, co go rozśmieszy, co zyska niewzruszoną dla mnie i wieczną jego pochwałę? to mię jedynie obchodziło, to było podnietą sił moich. Dreszcz uieznanej na tej ziemi rozkoszy duszę moją przenikał”. Przytaczamy te wyrazy na dowód, jak wielki wpływ na H-a wywierał Puszkin w okresie najświetniejszym jego . twórczości.—Z Paryża udał się H. do Rzymu, który tak mu przypadł do serca, iż go obrał prawie za stałą swą siedzibę i ledwie nie za . drugą ojczyznę. Szczególnie pociągały go sztuki piękne, zapoznał się też z kilku przebywającymi tam malarzami rossyjskimi, często z nimi przestawał i, aby przyjść im w pomoc, zamawiał u nich obrazy religijne, które potem odsyłał do cerkwi w Rossyi. Bywał także u Zenej-dy księżnej Wołkońskiej, która, jak się to okazuje z przytoczonych w „Historyi Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego” (ks. Pawła Smoli-kowskiego), listów Kajsiewicza i Semeneńki, zaznajomiła go z tymi ojcami, zaprosiwszy ich razem z nim do siebie na obiad d. 17 marca 1837 r. Odtąd do dnia 25 maja, z którego pochodzi ostatni list ks. Semeneńki o H-u, zaprośmy takie ponawiały się kilkakrotnie ku obustronnemu zadowoleniu. Zaraz po pierwszych H. odwiedził Zmartwychwstańców, a ci mu się wy-wzajemnili, gdyż bardzo ujmujące sprawił na nich wrażenie; to też Kajsiewicz na drugim obie-dzie u księżnej uczcił go napisanym na intencyę jego Sonetem, który mu wypowiedział w tłóma-czeniu francuskiem, chociaż się pokazało, że było to zbyteczne, bo autor „Rewizora”, dość dobrze język polski rozumiał, chwalił go bardzo i czytał w nim niektóre dzieła, unosząc się nad ówczesną polską literaturą. Naturalnie, że najwięcej rozmawiano o Słowiańszczyźnie, a jeszcze naturalniej, że u ks. Wołkońskiej nie mogło nie być mowy o Mickiewiczu, który, ze względu zwłaszcza na stosunki swoje z Puszkinem, tak żywo zainteresował H-a, iż ten dla poznania go osobiście umyślnie odbył z Rzymu wycieczkę do Paryża. Wobec tego Kajsiewicz i Semeneńko bardzo gorąco zajęli się H-em i umyślnie dla niego starali się o sprowadzenie do Rzymu dzieł Mickiewicza, Krasińskiego, Słowackiego, Goszczyńskiego, a nawet Czajkowskiego; a jak się okazuje z kilku napomknień, łudzili się nadzieją, iż go zdołają dla katolicyzmu pozyskać. Że przy jego ówczesnem usposobieniu mistycznem skłonność podobna mogła w nim się rozbudzić, jest to rzeczą prawdopodobną i musiało istotöie na to się zanosić, skoro, jak widać z listu jego do matki, pogłoski o tern doszły były do Rossyi, i skoro on uznał za potrzebne im zaprzeczyć. List ów pochodzi z d. 22 grudnia 1837 r. starego stylu, a więc z czasu najbliższych stosunków z ks. Wołkońską, Kajsiewiczem i Semeneń-ką. Oto są jego słowa: „Co do moich uczuć i myśli pod tym względem, słusznie się sprze-! czałaś, matko, z innymi, utrzymując, że ja nie zmienię obrządków swej religii. Rzecz to bardzo naturalna, dlatego, że zarówno religia nasza jak i katolicka są zupełnie jednakie, nie widzę więc żadnej potrzeby zmieniać jedną na drugą. Tak jedna, jak i druga prawdziwa itd. Przeto o mych uczuciach religijnych nie powinnaś mieć nigdy żadnej wątpliwości”. — Za pobytu swojego w Rzymie H. skończył swą powieść Płaszcz, pisał Annuncyatę, przerobioną potem i wydaną p. t. Rzym, głównie zaś pracował nad arcydziełem swojem, Dusze zmarłe („Miortwyja duszi”), rozpoczętem jeszcze w r. 1835 w Petersburgu. Przed zimą r. 1839 nawiedził Rossyę, gdzie w Moskwie i w Petersburgu czytał wyjątki z tej powieści. Uporządkowawszy interesa familijne, t. j. zrzekłszy się swojej części dziedzictwa na rzecz matki i sióstr, wrócił do Rzymu, gdzie w r. 1841, ukończywszy część pierwszą Dusz zmarłych, wybrał się znów do kraju, dla zajęcia się jej wydaniem; ale tu spotkał takie same trudności, jak onego czasu przy Rewizorze. Cenzura moskiewska zakazała tego dzieła zupełnie; dopiero petersburska, za staraniem przyjaciół autora, puściła je z niektóremi zmianami. Wyszło ono p. t. „Po-chożdienija Czirikowa iii miortwyja duszi” (Moskwa 1842). Wyjechawszy znów za granicę, mieszkał naprzemian: w Rzymie, Frankfurcie, Diisseldorfie, Nizzy lub w Ostendzie, zazwyczaj w kółku swych przyjaciół: Żukowskiego, Smir-nowa, Wielhorskich, Tołstojów i inu. W tymże czasie wzmogła się w nim egzaltacya religijna o nastroju mistycznym do najwyższego stopnia, a pod wpływem jej zmienił się do niepoznania: z wesołego, dowcipnego, jowialnego żartownisia, facecyonisty — stał się ponurym, wiecznie zamyślonym i skupionym w sobie mrukiem, a czasem nawet szorstkim dziwakiem. Wzmogły się przy-tem i ambicya jego, i pycha, podniecone ogrom-nem powodzeniem Dusz zmarłych. Zaczął uważać się już, nie za geniusza, ale wprost za proroka, przeznaczonego z góry na głosiciela woli Bożej. W takiem usposobieniu, ze wzgardą patrząc na dawniejsze swoje utwory, spalił rozpoczętą część drugą Dusz zmarłych, z której przypadkiem ocalało kilka rozdziałów, wydanych dopiero po jego zgonie, a zabrał się do opracowania rzeczy, którą uważał za najważniejszą ze wszystkiego, co kiedybądź napisał, za coś w rodzaju ewangielii swojej, i wydał pod tytułem „Wybrannyja miesta iz pierepiski z druz-jami” (Petersburg 1847). Książka ta swym

W. N.

13 000 m-ców.

prorockim, gromiącym tonem i swą dążnością sprawiła najprzykrzejsze wrażenie nawet na jego przyjaciołach najlepszych, a Bielińskiemu dała powód do słynnego, ogłoszonego za granicą, listu, w którym ją skrytykował najsrożej. Niepowodzenie to przygnębiło H-a ostatecznie, spuścił z prorockiego swojego tonu, lecz jeszcze głębiej się pogrążył w mistycyzm religijny. Odbył podróż do Palestyny, ale i tam nie znalazłszy pociechy, wrócił do Rossyi i spędził w niej ostatnie lata życia swego, mieszkając to u przyjaciół, to u krewnych, aż wreszcie osiadł w Moskwie. Zatopiony w swym ascetyźmie, modląc się, poszcząc, lubo na zdrowiu coraz częściej zapadał, miewał czasem chwile jaśniejsze, w których wracał do pióra i pisał znów część drugą Dusz zmarłych. Ale w lutym r. 1851 opanowała go obawa śmierci i razu pewnego w nocy zdało mu się, że usłyszał głos jakiś, oznajmujący mu ostatnią godzinę; zbudził więc sługę, kazał zapalić w piecu i rzucił w ogień wszystkie swe papiery. W kilka dni potem umarł.— Znaczenie H-a w literaturze rossyjskiej jest ogromne, szczególnie zaś ze względu na ten wpływ, jaki wywarł na młodsze pokolenie pisarzy; dokonał on przewrotu rozpoczętego przez Puszkina, a owocem tego przewrotu jest cała literatura rossyjska współczesna. Za arcydzieła jego uważają powszechnie Rewizora, Tarasa Bulbę oraz Dusze zmarłe, wszystkie trzy nieprzebrzmiałe dotychczas. Taras Bulba szczególniej w Małorossyi jest wielce umiłowanym, jakoby prawdziwa epopeja narodowa, i rzeczywiście pod względem artystycznym jest utworem wielkiej wartości; ale pod względem historycznym, w obrazie stosunków kozaczyzny z Rzecząpospolitą, jako osnuty na źródłach błędnych, jednostronnych, których za czasów Hoho-lowskich krytyka była jeszcze nie sprostowała, przedstawia te stosunki w fałszywem świetle, idealizując Kozaków, a Lachów najczarniejszemi malując kolorami. Przed kilku laty pisarz ma-łoruski, Starycki, przerobił go na dramat, grywany z wielkiem powodzeniem w Kijowie. — Pierwsze zbiorowe wydanie pism H-a sporządził on sam r. 1842 w Petersburgu; z późniejszych najlepsze jest 11, zredagowane przez Smirnowa (Petersburg 1893). Z rozbiorów krytycznych i życiorysów godne uwagi: Bielińskiego „Soczi-nienija”; Kulisza „Opyt biografii” (1854); Czer-nyszewskiego „Oczerki gogolewskago pierijoda ruskoj litieratury” (1892); Szenroka „Matierjały dla biografii” (Moskwa 1892—93). Wiele także pisali o nim: Smirnow, Władimirów, Tichomi-row, Skabiczewski, Pypin i inni. Dzieła H-a były tłómaczone prawie na wszystkie języki europejskie. W polskim pierwszy przekład a zarazem pierwsza wiadomość o H-u oraz krótka ocena dzieł jego, ogłoszonych r. 1842, ukazały się w wydawanem w Warszawie (1842—43) czasopiśmie polsko - rossyjskiem „Jutrzenka”. Był

tam podany r. 1843 przekład Pamiętnika Waryata p. Marcina Szymanowskiego. Potem ledwie że nie wszystkie powieści H-a były tłómaczone na język polski; niektóre nawet po dwa i trzy razy, i drukowane bądź w czasopismach, bądź osobno. Taras Bulba, przełożony przez Federowicza (Piotra Głowackiego), wyszedł we Lwowie r. 1850; Martwe dusze, w tłómaczenin Zygmunta Kierdeja - Wielhorskie-go—w Poznaniu 1876 i 1879; Rewizor z Petersburga, czyli podróż bez pieniędzy, ukazał się w Wilnie r. 1846, a w „Bibliotece Mrówki” we Lwowie 1884. Komedya ta grywaną była w Krakowie, Lwowie i Poznaniu, a w Król. Polskiem, począwszy od r. 1869, w Kaliszu, Łęczycy i Lublinie. Poza pierwszą wiadomością o Hoholu, podaną we wspomnianej wyżej „Jutrzence”, pisali o nim: Jan Sawinicz, lektor języka rossyjskiego w b. Szkole Głównej w „Księdze świata” r. 1860; Korotyński Wince uty w „Kalendarzu Jaworskiego” r. 1870; w „Kłosach” r. 1871 w pięciu numerach był umieszczony przekład charakterystyki tego pisarza z dzieła Wodowozowa „Nowaja ruskaja literatura”. Wreszcie r. 1886 „Przegląd polski” krakowski w zeszycie lipcowym umieścił obszerne studyum o H-u, Anny Lisieckiej. Dodamy wreszcie, że pisarz rossyjski, W. Ługakowski, który, pracując nad ułożeniem Próby słownika (krytycznego) uczonych i pisarzy rossyjskicli w literaturze polskiej, skrzętnie gromadzi wszelkie wiadomości bibliograficzne i biograficzne, jakie tylko znaleźć się mogą o autorach rossyjskich w piśmiennictwie naszern; część tej pracy, odnoszącą się do H-a, nadesłał nam uprzejmie, przełożoną na język polski dla użytku naszego. Znaleźliśmy w niej kilka wskazówek, z których radzi skorzystaliśmy w artykule niniejszym.    *

Höhr, miasteczko w pruskiej regencyi Wies-badeńskiej; szkoła ceramiki, przemysł garncarski i majolikowy; uprawa chmielu; około 3 000 m-ców, przeważnie katolików; w pobliżu odkopano dawne rzymskie obwarowania.

Höhscheid, gmina miejska w pruskiej regencyi Diisseldorfskiej, okręgu Solingeńskim, składa się ze stukilkudziesięciu osad, których punkt środkowy nosi nazwę H.; fabryki żelazne (noże, nożyce, żelazka i t. d.), kopalnie ołowiu; około

W. N.

Hoi-hu, Haik a o, w narzeczu mieszkańców Hai-nan, miasto nadmorskie wyspy Hai-nan (Chiny Południowe), około 10 km. na północ od miasta Kiung - czeu, którego port stanowi. Jest to jeden z pierwszych portów wyspy, zresztą niezbyt dogodny, gdyż większe dżonki mogą się doń dostawać jedynie w czasie przypływu morza. Mimo to jest siedliskiem dosyć znacznego handlu opium, tkaninami, wyrobami garn-carskiemi i artykułami żywności. Najważniej-

w. N.

N.

B.

kodate.

K. A. C.

szym przedmiotem zbytu jest cukier, dalej—orzechy palmy areka, sezam, rogi bawole, materye, skóry, bydło i ptactwo. Prawie całą przestrzeń między H. i miastem Kiung-czeu zajmują cmentarze.

Hojeda Alfons, podróżnik hiszpański (* 1470—f 1515), w pierwszej młodości walczył z Maurami, później brał udział w drugiej wyprawie Kolumba do Ameryki w r. 1493. Tu stoczył bitwę na wyspie Haiti z Indyanami i wziął do niewoli kacyka Kaonaba; w tym samym czasie odkrył pokłady złota pod Cibao. W r. 1499 po raz wtóry wyruszył do Ameryki z A. Vespuccim i Janem de la Cosa; wylądowawszy na wybrzeżach Guayany, odkrył uście rz. Maranionu, a na wybrzeżach Wenezueli—odnogę Marakaibską i półwysep Goairę. W późniejszych czasach usiłował założyć kolonię hiszpańską na północnem wybrzeżu Ameryki Południowej, atoli bezskutecznie. Ostatnie lata swego życia spędził dość awanturniczo i umarł w nędzy.

Hojer (Hoej er) Andrzej, historyk i prawoznawca duński (* 1690 — f 1739). Studya uniwersyteckie odbywał w Niemczech, potem był dziennikarzem, historyografem królewskim (1722) i bibliotekarzem. Po wstąpieniu na tron Chry-styana VI (1730) został pozbawiony tych obowiązków, później wszakże przywrócony do łaski, otrzymał nominacyę na profesora prawa i członka sądu najwyższego w Kopenhadze. Dzieło jego historyczne: „Kurzgefasste Dänemarkisze Geschichte” (1719), pisane ostro i bezwzględnie, przyczyniło mu wielu nieprzyjaciół i wywołało polemikę z Holbergiem; monografia o panowaniu Fryderyka IV w 12-u tomach zachowana jest w rękopisie w tajnem archiwum; drugą, „Königs Friderich IV glorwürdigstes Leben”, wydał Falek dopiero w r. 1829. Główną zasługą H-a była organizacya studyów prawa.

Hokkaido, prowineya japońska, obejmująca wyspę Jesso oraz wyspy Kurylskie; liczy obszaru 94 000 kim. 0 i około 350000 mieszkańców, w czem zresztą mieści się kilkadziesiąt tysięcy Japończyków, którzy przybywają tu tylko na lato dla połowu ryb. Ludność pierwotna, Aino-wie, w liczbie kilkunastu tysięcy, ustępuje wciąż przed osadnikami japońskimi i przesiedla się

na terrytoryum rossyjskie. Miasto główne Ha-

w N.

Hokki, rodzina ptaków (Gracidae v. Penelopi-dae), z rzędu Kurowatych (Rasores). Są to wielkie ptaki, gnieżdżące się w drzewach; żyją w Meksyku i Ameryce południowej. Do rodziny tej należy rodzaj Grdacz (ob. Crax).

Hok-kien, ob. Fu-ki en.

Hokusai, malarz i rysownik japoński (* 1760—f 1849). H. urodził się w Hondżo, przedmieściu Sedo, położonem nad rzeką Sumidą. W dzieciństwie nazywał się Tokitaro Katsuszyka; ojciec

Enc. Powsz. llnitr. Zair. 228. T. XXIX.

i jego był dostawcą zwierciadeł metalowych do pałacu tajkuna. Pierwszym jego nauczycielem malarstwa był Szunszo, jeden z największych artystów szkoły ludowej. Następnie studyował H. dzieła dawnych mistrzów, zwłaszcza Itszya, do którego stylu zbliża się bardzo jego sposób malowania. Ze zmieszania się tych dwu źródeł zrodziła się maniera H-a. Do r. 1790 jest on uczniem i naśladowcą Szunsza; nosi wtedy imię Szunro. W tym okresie ilustruje powieści, dostarcza rysunków rytownikom surimonów, maluje programy widowisk. Przybiera potem nazwisko Sori, Hokusai-Sori, wreszcie H. poprostu, i to ostatnie nosi przez większą część życia; później, po r. 1820, nazywa się Taito, Iitsu, Tameitszy, Manrodżyn, Katsuszykano (starzec z Katsuszyka), Guakijo (szalony rysownik). Żył w Nagoji, gdzie mieszkał wydawca większości prac jego, i w Jedo. Miał jednę córkę, która mu w pracach dopomagała (przypisują jej niektóre dzieła, podpisano: Taito); zaślubiła ona jednego z jego uczniów, Szygenobu. Do najzdolniejszych uczniów H-a należą: Hokkei, Hokuba, Hokuun, Hokumei, Szynszai. H. umarł, mając lat 90; pochowano go w świątyni buddyjskiej Saikiodży w Jedo. — Jeżeli H. nie jest, w pojęciu czysto-japońskiem, największym twórcą z artystów swego narodu, jest za to najsławniejszym i najoryginalniejszym; imię jego też najprędzej przebyło morza i jest już dziś popularne w Europie, gdzie go nieraz cytują pomiędzy Goyą i Daumierem. Dzięki różnorodności uzdolnienia, zmysłowi obserwacyjnemu, wytworności rysunku,— dzięki znakomitemu u-chwyceniu wyrazu twarzy i gestu, werwie humorystycznej, szerokości poglądów i nawet dzięki niektórym właściwościom literackim, jakie wnosi do swych kompozycyj, Hokusai jest bez wątpienia tym artystą egzotycznym, którego geniusz najwięcej zgadza się z naszym smakiem. Uzdolnienie jego i środki techniczne są takie, jak u mistrzów wielkich, pomimo różnic czasu i miejsca. Wszystko w jego stylu jest oryginalne, śmiałe, charakterystyczne; jego sposób malowania odznacza się wprawdzie pewnem zmanierowaniem, które daje możność wyróżnienia dzieł jego z pomiędzy setek innych; maniera ta jednak jest jego własną. Pamięć i bystrość oka doszła u niego do rozwoju nadzwyczajnego; płodność jego wyobraźni jest w istocie zdumiewająca, zarówno jak i jego poczucie wyrazu twarzy, ruchu u człowieka i zwierzęcia i jego znajomość roślin. H. dotknął się wszystkiego, co może być tematem dla rysownika: malował prześliczne kakemonie (kake-mono są to akwarele na jedwabiu lub papierze), które, wzgardzone za życia artysty, są obecnie nadzwyczaj poszukiwane; ilustrował książki, tworzył rysunki kolorowane, wzory do nauki. Spuścizna po nim—olbrzymia: jest to zwierciadło, w któ-rem z niezwykłą dokładnością odbija się ży-

26

R.

K. K-ć.

S. S.

s. s.

cie, obyczaje i przyroda Japonii. Ze względu na pochodzenie, wykształcenie artystyczne oraz sposób malowania zaliczają H-a do szkoły zwanej ludową; wznosi się on jednak nad jej poziom dzięki bogactwu i oryginalności pomysłów, dzięki głębokości uczucia i temu uzdolnieniu niezwykłemu, które mu pozwala z równą siłą przedstawiać tematy komiczne i dramatyczne. H. był artystą ludu i umarł prawie nieznany, a nawet pogardzony przez klasę arystokratyczną. Sława jego nie wypłynęła ponad sferę intelligen-cyi dyletantów z drobnego mieszczaństwa; wielbiciele jego rekrutowali się przeważnie z pomiędzy kupców, rzemieślników, stałych gości herbaciarni stołecznych. Nie wywarł żadnego wpływu na wyższe szkoły malarstwa w Kioto, na szlachtę i koła dworskie. Wpływ ten jednak był ogromny na szkołę ludową, na sztukę stosowaną, jak zdobienie przedmiotów użytku codziennego; cała obecna sztuka stosowana japońska nosi na sobie potężne ślady jego talentu. H. zaznacza ostatni etap rozwoju sztuki narodowej w Japonii przed napływem mód i idei europejskich. Jako malarz H. odznacza się nader oryginalnym kolorytem i nadzwyczajną lekkością ręki. Akwarele jego nie mają sobie równych pod względem blasku i świeżości kolorów. Jego dzieła oryginalne, bardzo poszukiwane zarówno w Japonii, jak i w Ameryce i Europie, są bardzo rzadkie. Jako rysownik-ilustra-tor H. zdumiewa bogactwem pomysłów i płodnością. Motywy i kompozycye jego liczą na 30 000; przeszło 500 tomów ozdobione jest jego ilustracyami. Do najsławniejszych prac jego należą: 14 zeszytów „Mangui”, wydanych przez Jeirakuję Toszyro z Nagoji, rytych przez Tame-kiti i Jegawę, najlepszych rytowników owej epoki; Miejsca przechadzki w Jedo, Sto widoków Fuzijamy, Guaszyki, Szyanszyn Guafu, Szkice je-dnem pociągnięciem pędzla, Santai Guafu, Moralność niewiast, Bohaterowie chińscy, Pięćdziesięciu poetów i poetek, 36 widoków kolorowanych Fuzijamy, Tokaido, Dzieje Roninów i wiele innych. — (L. Gonse w „Grande Encyclop.” La-miraulta).

Hokuspokus (Oxbox, OckesbocJces), pochodząca z Hollandyi formuła, którą zwykle wymawiają kuglarze przy wykonywaniu sztuk swoich. Etymologia tego wyrazu trudna do odgadnienia; Tillson wszakże mniema, że jest to skażenie słów Chrystusowych, wyrzeczonych na Ostatniej Wieczerzy i powtarzanych przez kapłana we Mszy św. podczas Podniesienia: „hoc est corpus meum”, które pisarze satyryczni z czasów reformacyi (Fischart, Lerchheimer i inni) uważali wprost za formułę czarodziejską, działającą na przemianę chleba i wina w Ciało i Krew. Inni wyraz ten wyprowadzali z nazwiska magika Ochus Bochus, i rzeczywiście znaną jest książka angielska z r. 1634, zawierająca naukę kuglarstwa, p. t. „Hocus pocus jun.”.

Holacanthns, rodzaj ryb, zaliczony do rodziny Pristipomatidae, do gromady Percidae (okó-niowate); ciało tych ryb z boków mocno spłaszczone—w kierunku grzbieto-brzusznym—wysokie; głowa ich krótka, grzbiet uzbrojony 12—14 kolcami; duży kolec posiadają one także na kącie przedniego operculum; znanych 36 gatunków tego rodzaju zamieszkuje morza stref podzwrotnikowych. Bardzo ceniony w handlu rybnym jest gatunek H. imperator, zamieszkujący morze Indyj Wschodnich; dochodzi on do 30 — 40 cm. długości.

Holanda Antonio de, miniaturzysta portugalski, z drugiej połowy XV stulecia. H. pochodził, jak się zdaje, z Niderlandów, a osiadł w Lizbonie za panowania Jana II. Przed r. 1495 pracowicie ozdobił w miniatury książkę z „Godzinkami” królowej Eleonory i kilka jeszcze modlitewników (devocionarios). H. prac° wał na dworze portugalskim za króla Emmanue-la i syna jego, Jana III; tu się ożenił i miał syna Franciszka (ob. niżej), malarza i mi-niaturzystę, autora Dyalogów, w których syn daje wiadomość o pracach artystycznych swego ojca. Powiedziano tam między innemi, że Antonio H. był pierwszym miniaturzystą w Portugalii, który tworzył miniatury bezbarwne, używając li-tylko czarnego i białego koloru; wspomniano także, że Antonio zrobił miniaturę Karola V w roku 1525, podczas pobytu tego monarchy w Toledo, o której sam Karol V mówić miał synowi jego w Barcelonie, że była tak podobną, iż żaden z portretów jego, pędzla Tycyana, nie mógł jej pod tym względem dorównać.

Holanda Francisco de, malarz i miniaturzysta portugalski (* 1518 r. w Lizbonie—f 19 czerwca 1584 roku), syn, a zarazem i uczeń poprzedzającego. Zwiedził Włochy, gdzie wiele skorzystał ze wskazówek Michała Anioła i Giulia Clovio. Po powrocie do kraju malował obrazy do kościołów i pałaców w Lizbonie dla Jana III, a przytem udzielał lekcyj malarstwa dzieciom jego. H. malował także portrety na zamówienie Karola V. Celował przedewszystkiem w malarstwie miniaturo wem, zarówno w portretach jak i ozdabianiu książek. Około roku 1548 napisał ciekawą książkę, dotąd w rękopisie będącą, p. t. „Dos Livros da peintura antiga”. Są to rozmowy o sztuce malarskiej, w której uczestniczą wybitniejsi artyści ówcześni, a których autor tych Dyalogów znał osobiście we Włoszech. Dyalogi te, ozdobione rysunkami H-y, są cennym zabytkiem z epoki renesansu włoskiego, którego pionierem w Portugalii był autor tego dzieła.

Holar (Hólum), miejscowość w północnej Islandyi, na 220 kim. na północo - wschód od Reykjavik, była od roku 1106 do 1801 rezy-dencyą biskupa, która następnie została przeniesiona do Reykjavik; już w r. 1530 miała drukarnię i szkołę, obecnie składa się tylko z kilku domów skupionych naokoło murowanego kośeio-

kjavik.

ła, najpiękniejszego w Islandyi po kościele w Rey-

W. N.

Holarek Emil, malarz czeski (1867), ze szkoły miejskiej wstąpił do Akademii malarskiej w Pradze, potem studya odbywał w Akademii monachijskiej, w której sześć lat spędziwszy, wrócił znowu do praskiej. Jest jednym z najzdolniejszych artystów czeskich młodego pokolenia, celuje zaś szczególnie, jako rysownik i ilustrator; rysunki jego odznaczają się charakterem indywidualnym, stylem swoistym, prawdą i życiem. Z obrazów H-a olejnych zasługują na wzmiankę: Powrót Bułgarów oślepionych z jeń-stwa bizantyjskiego r. 1001 (nabyty przez rząd bułgarski do muzeum w Sofii); Transport wziętych do niewoli powstańców po zaburzeniach chłopskich; Ulubieniec ludu z dnia wczorajszego, i wiele mniejszych. Z ilustracyj najznakomitszą jest Stasa czarodziejka (Premium „Umel. Besedy”).    *

Holbach Paweł Henryk Dietrich, baron von, filozof i autor francuski (* 1723 r. w Hei-delsheimie, w Palatynacie — f 21 stycznia 1789 roku w Paryżu). Niemiec z pochodzenia i miejsca urodzenia, odziedziczywszy po ojcu znaczną fortunę, w latach młodzieńczych przesiedlił słę do Paryża, gdzie spędził resztę życia. O losach jego, poprzedzających przybycie do Paryża, nic niewiadomo. Z zawodu był przyrodnikiem i specyalnie chemikiem. W Paryżu na-samprzód rozwinął energiczną i skuteczną działalność, jako mecenas artystów i uczonych, wspierając ich radą i pomocą swoją. Nadto zawiązał rozległe stosunki z filozofami i uczonymi, jak: Diderot, d’Alembert, Grimm, Rousseau, Mar-montel, Reynal, i utworzył salon, który stał się ogniskiem ówczesnego ruchu filozoficznego w Paryżu, wymierzonego przeciwko poglądom i przesądom, podtrzymującym stary porządek rzeczy, klubem encyklopedystów (ob.) zwany. Obcowanie towarzyskie w salonie H-a zastępowało poniekąd brak wolnej prasy i mównicy dla ludzi krytykujących dogmaty i instytucye religijne, kościelne, społeczne, polityczne i obyczajowe ze stanowiska wyników nauki ówczesnej oraz idei humanitarnych wolności, równości i braterstwa. Wszyscy wybitni cudzoziemcy, zwiedzający Paryż, odwiedzali salon H-a. Według świadectwa księdza Morelleta: „W domu H-a mówiono takie rzeczy, że sto już piorunów powinno-by w ten dom uderzyć, gdyby wogóle z takich powodów biły pioruny”. Popularnemi były obiady, wydawane przez H-a dwa razy tygodniowo. Ksiądz Galliani w liście datowanym z Neapolu zapytuje H-a: „Jakże tam filozofia, której pan jesteś wielkim podstolim. czy zawsze cieszy się dobrym apetytem?”. H., ożywiony ideami wieku oświecenia, entuzyasta ideałów humanitarnych i wielkiego posłannictwa nauki i oświaty w sprawie uszczęśliwienia Ludzkości, wróg przesądów i form przestarzałych, podtrzymywanych przez interes

klas uprzywilejowanych i bierność ciemnych mas ludności,— rozległą wiedzę swoją, niepospolitą energię i pracowitość składa w ofierze ideałom: gorliwie upowszechnia wiedzę, krzewi oświatę w przybranej ojczyźnie swojej. Pierwsze prace jego poświęcone są przeważnie upowszechnianiu wiadomości przyrodniczych i technicznych. Pomiędzy 1752 a 1766 rokiem ogłasza następujące przekłady z niemieckiego na francuski: Neri, Meret et Kunckel „L’art de la verrerie”; Wal-lerius „La mineralogie”; Henckel „Introduction à la mineralogie”; Geliert „Chimie métallurgique”; Lehmann „Essai d’une histoire des couches de la terre”; tenże „L’art des mines”; Christian Orschall „Oeuvres métallurgiques”; Stahl „Traité du soufre”; „Recueil des Mémoires les plus intéressants de chimie et d’histoire naturelle, contenus dans les Actes de l’Académie d’Upsal et dans les Mémoires de l’Académie de Stockholm”. W tymże okresie ogłasza swój list o Operze i przekład dzieła Akenside’a „Les plaisirs de l’imagination”. W wychodzącej od r. 1751 „Encyclopédie ou Dictionaire raisonné des sciences, des arts et des métiers” zamieszcza mnóstwo artykułów z dziedziny chemii, farmacyi, fizyologii i medycyny. Od roku 1766 następuje zwrot w działalności pisarskiej H-a. Zdaje się, iż szczególnie wpłynęła na ten zwrot Historya pokładów ziemi Lehmanna. Uderzyła go sprzeczność rażąca pomiędzy wynikami osiągniętemi przez geologię a tern, co mówi o rodowodzie ziemi Pismo Święte. Krytyka podań biblijnych i t. zw. prawd objawionych stała się u H-a pobudką do krytyki dogmatów religijnych i wogóle religij pozytywnych. W roku 1767 ogłasza tedy rozprawę p. n. „Christianisme dévoilé. Examen des principes et des effets de la religion chrétienne” pod przybranem nazwiskiem Boulangera. Książka ta, według opinii filozofów spółczesnych, jest najzuchwalszą zpośród wszelkich pism tego rodzaju, jakie kiedykolwiek się ukazały. W przedmowie autor rozważa: czy religia w rzeczy samej jest potrzebną, czy, być może, jest tylko pożytecznem narzędziem poli-tycznem i policyjnem w rękach władzy państwowej? w razie zaś potwierdzenia drugiej alternatywy—czy należy się jej poszanowanie? W pierwszej części rozprawy odpowiedź wypada na niekorzyść religii, przyczem autor usiłuje wykazać niedorzeczność dogmatów i wynikającej z nich mitologii, oraz zgubny wpływ religii na umysły. W części drugiej bada etykę chrześciańską i przychodzi do wniosku, że w ogólnych zasadach swoich nie jest ona doskonalszą od wszelkich innych systemów moralności, gdyż sprawiedliwość i dobroć zalecane są przez wszystkie na święcie katechizmy i niema tak barbarzyńskiego ludu, którego kapłani zalecaliby niesprawiedliwość lub zło. Specyalnie znamienny dla etyki chrze-ściańskiej rys ascetyzmu odciąga ludzi od pełnienia obowiązków społecznych, co jest właści-

wem przeznaczeniem człowieka. W trzeciej czę- rozwija się pogląd na naturę społeczeństwa, ści usiłuje H. wykazać, że następstwa polityczne W końcu H. przepowiada wielki przewrót spo-religii chrześciańskiej były i są bardzo zgubne, łeczny, który wyprzedzi uderzenie ostatniej go-i że Ludzkość zawdzięcza jej cały szereg klęsk dżiny XVIII wieku. Dzieło to zostało spopula-od osiemnastu wieków.— Po tej książce nastę- ryzowane w pamflecie ogłoszonym w roku 1772 puje cały szereg pism, głównie skierowanych p. n. „Le bon sens ou idées naturelles opposées przeciwko religii i jej roli społeczno-kulturalnej, aux idées surnaturelles” pod pseudonimem a mianowicie: w tymsamym 1767 ukazuje się „curé Meslier”; wszakże nie H. jest jego auto-„L’esprit du clergé ou le christianisme primitif rem. W roku 1773 Holbach ogłasza „Système vengé des entreprises et des excès de nos prê- social ou principes naturels de la morale et de très modernes”; „De l’imposture sacerdotale ou la politique”, dzieło potępione wyrokiem paria-recueil des pièces sur le clergé”; w roku 1768 mentu z d. 16 lutego 1776 roku. Część pierw-wychodzi siedem pism tego rodzaju i między sza roztrząsa zasady moralności, druga—zasady niemi „La contagion sacrée ou Histoire naturel- polityki, trzecia — wpływ rządu na obyczaje, le de la superstition”; „Théologie portative ou przyczyny zepsucia i środki zaradcze. Celem Dictionnaire abrégé de la religion chrétienne”, dzieła jest uzasadnienie etyki i polityki nieza-które wraz z najznakomitszem dziełem H-a: leżnych od religii, oraz oparcia na takiej polityce „Système de la nature” były potępione wyrokiem prawa narodów i pomyślnego rozwoju państw, parlamentu z d. 18 sierpnia 1770 r. i skazane Niepodobna zaprzeczyć, że dzieło przesiąkłe na spalenie ręką kata. W r. 1770 ukazało się jest humanitarnemi ideami, cokolwiekbyśray są-główne dzieło H-a: „Système de la nature” pod dzili o jego wartości teoretycznej.—Prawie wszyst-pseudonimem „Mirabaud, secrétaire perpétuel de kie pisma H-a wychodziły w Amsterdamie z dru-l’Académie française”. Jest to kompendyuin ma- karni Michała Rey’a. Nawet najbliżsi przyjaciele teryalizmu i ateizmu francuskiego XVIII wieku, H-a nie wiedzieli o tern, że on jest ich autorem, rzecz napisana ciężko, rozwlekle, pedantycznie Pani Geoffrin pisała o H-u: „Nie znałam nigdy i nieoryginalnie. Znaczenie historyczne tego dzie- człowieka, który byłby prostym w bardziej pro-ła tkwi w tern głównie, że systematyczny umysł sty sposób”. Rousseau w swojej „Nouvelle Hé-Niemca usystematyzował w niem to, co spółcześ- loïse” przedstawia charakter H-a pod postacią ni materyaliści i encyklopedyści francuscy wypo- Wolmara i o nim-to Julia pisze do Saint-Preux: wiedzieli byli już w pismach i pamfłetach swoich. „Czyni on dobrze, bez nadziei nagrody; jest też Dzieło to oburzyło nietylko kler i parlament, cnotliwszy od nas i bardziej bezinteresowny”.— lecz nawet Voltaire’a; krytykuje on zasady Por. Damiron „Mémoire sur d’Holbach”, w IX filozoficzne i sam styl książki w artykule, który tomie „Comptes rendus des Séances de l’Aca-później pod tytułem „Dieu” wszedł w skład je- démie des sciences morales et politiques”, go „Dictionnaire philosophique”. W dziele swem Holbak, miasto na wyspie Zelandyi, na wy-H. szczególnie jest pod wpływem Diderota brzeżu północnem, nad Isefiordem, o 65 kim. (ob.). W przedmowie do niego oświadcza, że ko- na zachód od Kopenhagi, na kolei żelaznej do rzystał z pomocy przyjaciół. Prawdopodobnem Roeskilde; przemysł tabaczny i sukienny; zamek jest domniemanie, że niektóre ustępy wyszły zburzony w r. 1659 przez Szwedów; około 4 000 z pod pióra Diderota i być może Lagrange’a, mieszkańców.    w> N*

Ad. M.

S. S.

który był nauczycielem domowym w rodzinie Holbein, utalentowana rodzina niemiecka, H-a. Według H-a przyjęcie takich czynników która w XV i XVI w. wydała dwa pokolenia duchowych, jak Bóg we wszechświecie i dusza pierwszorzędnych artystów-malarzy, a z których w ciele, byłoby usprawiedliwionem tylko w razie, Jan (Hans) Młodszy jest obok Diirera naj-gdyby materya była martwą, bierną, niezdolną większym artystą niemieckim. Historya sztuki do ruchu samoistnego. Ale właśnie ruch jest przechowała imiona pięciu artystów tego nazwi-zasadniczą własnością materyi. Świadomość jest ska; stosunek ich pokrewieństwa jednak nie tak tylko zjawiskiem uwarunkowanem przez mózg; dawno dopiero dał się przez krytykę do pewne-dusza jest wynikiem układu materyalnego i zni- go stopnia ustalić. I tak, dokładnie znane są ka wraz z tym układem. Mleko, chleb i wino, jedynie życiorysy i dzieła dwóch najwybitniej-przyswajane przez ustrój ludzki, dostarczają czą- szych malarzy Holbeinów: Jana (Hansa) Star-steczek, z których odnawia się układ cielesny szego i syna jego, Jana (Hansa) Młodsze-i dusza. Świadomość jest rodzajem ruchu czą- go; mniej dokładne wiadomości posiadamy o bra-steczkowego, jak fermentacya, odżywianie się ciach tych dwóch artystów, a mianowicie o Zyg-lub wzrost. Tajemniczości tego zjawiska nie usu- muncie, bracie H-a Śtarszego, i o Ambrożym, wamy przez to, że przyjmiemy istotę duchową, bracie H-a Młodszego, a najmniej o Brunonie, Cała nauka jest właściwie fizyką, nawet etyka prawdopodobnie także bracie Hansa Młodszego, jest fizyką stosowaną. Cnoty i obowiązki wyni- o którym znajduje się wzmianka u jednego tyl-kają z praw przyrody materyalnej. Dążenie do ko Remigiusza Fescha, pisarza z XVII w. szczęścia jest podstawą moralności istot żyjących Holbeill Jan (Hans) Starszy (* przypusz-w związku społecznym. W tymsamym duchu 1 czalnie pomiędzy 1450 i 1460 rokiem w Augs-

burgu—f 1524 w Isenheim w Alzacyi). Syn majstra garbarskiego z gminy Schönefe\d, sąsiadującej z Augsburgiem, H. Starszy urodził się w Augsburgu, dokąd ojciec jego przywędrował za zarobkiem. Podobnie jak brat jego Zygmunt, uprawiał on malarstwo. Z obrazów jego, na-pewno z r. 1492 lub 93 pochodzących, widać, że ulegał on wpływowi Marcina Schongauera — niewiadomo tylko, czy bezpośredniemu, w Kolma-rze, gdzie Schongauer miał licznie nawiedzaną pracownię,—czy tylko pośredniemu, przez zapoznanie się ze sztychami jego, które w owe czasy bardzo były rozpowszechnione. W obrazach H-a widać także wpływ szkoły van Eycków, zwłaszcza w wiernem odtwarzaniu natury i w sposobie traktowania barw. Owa dążność do wiernego odtwarzania natury uwydatniła się w H-ie Starszym najsilniej w zamiłowaniu do portretowania figur. Obrazy jego religijne dlatego głównie są cennemi, że w nich wszystkie niemal postaci brane są z natury i sumiennie wy-studyowane; figury na nich są wiernem odtworzeniem osób z jego otoczenia, których rysy artysta pragnął uwiecznić pędzlem. Zamawianie portretów u malarzy nie było wówczas jeszcze w modzie, i dlatego H. nie miał innego pola do ulubionego portretowania, jak umieszczanie osób współczesnych mu w słynnej i nieocenionej swojej księdze szkicowej, lub czasami na obrazach religijnych dla kościołów malowanych. Pod tym względem szczególniej cennym jest zabytek obecnie w Galeryi augsburskiej przechowywany, pochodzący z klasztoru Św. Katarzyny w Augsburgu, dla którego H. na zamówienie przełożonej wymalował część scen z życia apostołów i świętych, scen mających związek z czterema bazylikami rzymskiemi, których zwiedzenie było obo-wiązkowem dla pątników chcących korzystać z odpustów Miłościwego Lata, to jest roku jubileuszowego 1500, uroczyście w kościele katolickim obchodzonego. Z obrazów tej seryi Bazylika św. Pawła (1504), obraz w kształcie tryptyku, o którym wyżej wspomnieliśmy, zawiera w scenie chrztu św. Pawła, pomiędzy świadkami tego aktu, portretowane postaci: samego artysty, żony jego i dwóch synów, Ambrożego i Jana, przedstawionych jako wyrostki. Na potwierdzenie autentyczności tych portretów służy rysunek dwóch głów, przedstawiających synów H-a Starszego, z datą (1511) i odpowiedniemi napisami (Prosy i Hanns), ręką artysty zrobionemi, przechowywany w zbiorze sztychów w muzeum berlińskiem. Jest to jeden z nader licznych szkiców portretowych, stanowiących niegdyś wspomniane wyżej album portretów przez H-a rysowanych, a którego kartki oddzielne rozproszone są w Niemczech po muzeach w Berlinie, w Augsburgu i we Frankfurcie nad Menem, oraz znajdują się w Paryżu, w muzeum Luwru i w zbiorach prywatnych księcia d’Aumale i Leona Bonnata. Najobfitszym z nich jest zbiór berliński. Szkice te rysunkowe H-a, najczęściej sztyftem srebrnym robione, ożywiane czasami czerwoną i białą kredką, są nieocenionym zabytkiem podobizn osób współczesnych H-owi, a jako studya portretowe są wysokiej wartości artystycznej; rysunek ich poprawny, charakterystyka osób wyborna, a zwłaszcza podziwienia godna zręczność artysty, który umiał kilkoma nieraz liniami, śmiało rzuconemi na papier, uwydatnić tyle różnorodnych typów. W szkicach tych H. przedstawia się potomności jako godny poprzednik swego syna—znakomitego portrecisty. Pomiędzy szkicami temi w zbiorze berlińskim znajdują się między innemi: sylwetka cesarza Maksymiliana na koniu, portrety Kunza von Rosena, Jakóba Fuggera, Artzta, burmistrza augsburskiego, opatów klasztoru Św. Ul-rycha w Augsburgu i wielu innych. W zbiorach paryskich wyróżnić należy portret Schwarza, burmistrza augsburskiego, i portret kobiecy (u L. Bonnata), oraz portret samego artysty z datą 1515 i napisem jego własnoręcznym „Hanns Holbein der alt Maler” (u ks. d’Aumale), uchodzący za najlepszy z jego rysunków portretowych, i na którym najsilniej uwydatnia się dodatni wpływ szkoły flamandzkiej i nowego prądu Odrodzenia — prądu, który zaczął już wówczas z Włoch przenikać poza Alpy, do Niemiec środkowych. H. Starszy, który długi czas znajdował się pod wpływem Schongauera i szkoły van Eycków, uległ wpływowi tego nowego prądu odrodzenia, którego najwybitniejszym przedstawicielem w Niemczech miał zostać syn jego—H. Młodszy. W pierwszem dziesięcioleciu XVI w. prąd ten odbił się i na pracach H-a Starszego. Obrazy jego od 1508 r. noszą już cechy stylu Odrodzenia, widocznego nietylko w architekturze i ozdobach klasycznych, jakie powoli zastąpiły w nich miejsce dawnego gotyku, ale, co ważniejsze, i w sposobie traktowania postaci ludzkich. Odtąd na obrazach H-a figury mają kształty więcej zaokrąglone, kontury traktowane są miękciej, szaty układają się swobodniej, wogóle cechuje je pewien ruch i swoboda. Malowidło ołtarzowe H-a z owej epoki, to jest Ołtarz św. Seba-styana (1515), przechowywany w Pinakotece monachijskiej, uchodzący słusznie za dzieło jego naczelne, zaliczany też jest powszechnie do klejnotów malarstwa niemieckiego z epoki Odrodzenia. Obok postaci natchnionych św. Sebastyana i św. Elżbiety, nacechowanych pewnym idealizmem, w obrazie tym zwracają na siebie uwagę postaci trędowatych, tak realistycznie traktowane, że rany ich służyć mogły za przedmiot badań dla medyków, celem określenia charakteru trądu, panującego w wieku XVI. Prócz wymienionych dotąd dzieł H-a Starszego, najwybitniejszych, pozostało jeszcze kilkanaście obrazów ołtarzowych i innych malowideł, przechowywanych głównie w Galeryi augsburskiej, w których widoczny jest ciągły postęp artysty w mia-I rę silniejszego przejmowania się wzorami Odro-

s. s.

gil

dzenia. Wogóle znamienną cechą jego artyzmu, odróżniającą zasadniczo malarstwo ówczesnej szkoły szwabskiej (augsbursko-bazylejskiej), jaką H. Starszy reprezentuje, od frankońskiej (norymberskiej) Wolgemuta i Diirera, jest miękkość formy i harmonijność kolorytu co do wykonania, oraz słodycz wyrazu, a nawet wdzięk pewien w postaciach—cechy, które uwydatniły się tak wspaniale w dalszym rozwoju tej szkoły, a zwłaszcza u najznakomitszego jej przedstawiciela—H-a Młodszego. Dla tych przymiotów H. Starszy uważany był przez współczesnych mu w Augsburgu, wraz z Hansem Burckmairem, który także uległ wpływowi ówczesnego Odrodzenia włoskiego, za największego z artystów miejscowych. Pomimo jednak uznania powszechnego, jakiem H. cieszył się tam przez całe życie, nie wiodło mu się w tem mieście. Synowie jego: Ambroży i Jan, których H. wykształcił i wdrożył do wspólnej z sobą pracy, dla braku zajęcia w mieście rodzinnem przenieśli się do Bazylei, gdzie zaczęli pracować samodzielnie: Jan w r. 1515, a Ambroży w 1516, on sam zaś, walcząc ciągle z przeciwnościami, znalazł się w końcu w tak krytycznem położeniu majątkowem, że, ścigany przez wierzycieli, zmuszony był opuścić Augsburg i udał się (1517 r.) do słynnego z klasztoru swego Isenheimu w Al-zacyi, gdzie też pracowite życie swoje zakończył. H. Starszy mało pozostawił uczniów, ale jeden z nich, syn jego własny, Jan, prześcignął go o wiele, rozwijając i podnosząc do wysokiej potęgi te cechy, które tkwiły już w talencie jego ojca. — Por. „Holbein’s H. des Aelteren Silber-stiftzeichnungen im königl. Museum zu Berlin in Originalgrösse durch Lichtdruck ausgeführt v. A. Fisch, mit Text von A. Woltmann” (Norymberga, bez daty [1877], fol., z 72 tablicami. Powtórnie 1884, u Soldana); Edward His „Hans Holbein’s des Aelteren Feder- und Silberstift Zeichnungen in den Kunstsammlungen” (Norymberga 1885 u Soldana); Franz Stoedter „Hans Holbein der Aeltere” (Berlin 1896); dr J. E. Weis-Liebersdorf „Das Jubeljahr 1500 in der Augsburger Kunst. Erster Theil” (Monachium 1901 Allg. Verlagsgesellschaft m. b. H.; dzieło bogato ilustrowane).

Holbein Jan (Hans) Młodszy, słynny malarz niemiecki (* 1497 lub 1498 w Augsburgu— f pomiędzy 7-m października i 29-m listopada 1543 r., podczas zarazy morowej, w Londynie). Kształcił się w Augsburgu pod kierunkiem ojca swego, Jana H-a Starszego, po którym nietylko odziedziczył talent malarski, ale nadto przejął metodę, kierunek i sumienne traktowanie sztuki plastycznej. H. Młodszy o tyle jednak szczęśliwszym był od ojca swego, że nie potrzebował, jak tamten, przezwyciężać w sobie starej tradycyi szkoły dla wchłonięcia nowych dążności Odrodzenia, ale znalazł się pod umiejętnym kierunkiem ojca w epoce, w której artysta ten (od 1497) już wzbogacił swoją skarbnicę plastyki nowemi, ożywczemi prądami Odrodzenia. To też H. Młodszy wiele zawdzięcza umiejętnej szkole ojca i mistrza swego, a nadzwyczajna zręczność i dar odtwarzania w kilku rysach zasadniczych charakteru osób szkicowanych, wysoka zaleta ich obu, stanowi w syuie bogate dziedzictwo, zarówno fizyologicznie jak i pedagogicznie od rodzica swego nabyte. H. Młodszy od najwcześniejszych lat młodzieńczych odznaczał się już nadzwyczajnem uzdolnieniem do rysunku i malarstwa; wcześnie też zapragnął pracy samodzielnej: mając zaledwie 16 czy 17 lat, opuścił miasto rodzinne (1514) i udał się do Bazylei, szukając lepszych warunków pracy. W następnym już roku (1515) zwrócił na siebie powszechną uwagę mieszkańców tego miasta.

«feig

mÊksS^t

i"

IS****

Ig

Fig. 35. Holbein Jan (Hans) Młodszy, podług podobizny malowanej przez siebie samego. (Z miedziorytu H. Hessa).

Zawód swój H. rozpoczął od malarstwa religijnego. Najdawniejszemi z prac jego młodzieńczych, dotąd zachowanemi w muzeum bazylej-skiem, są: obrazek olejny, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem Jezus, z roku 1514, malowany prawdopodobnie w czasie podróży artysty z Augsburga do Bazylei; dwie głowy: jedna Matki Boskiej, druga Ś-go Jana, z 1515 r., i serya obrazów z Męki Pańskiej, a mianowicie: Chrystus na górze Oliwnej, Pojmanie Chrystusa, Piłat umywający z winy ręce, Ostatnia wieczerza Pańska, i scena nader dramatyczna Biczowania. Już w tych naj pierwszych, młodzieńczych pracach H-a, nie wolnych od pewnych usterek, uderza, co do wykonania ich, dobra kolorystyka, silne poczucie harmonii barw, oraz wyrazistość typów i żywość twarzy, w kompozycyi zaś element dramatyczny, wybornie uwydatniony w scenach znęcania się nad Chrystusem. Wszechstronnie uzdolniony, H. nietylko w uplastycznianiu cierpienia umiał wyrazić prawdę życiową, hołdując w tern kierunkowi realistycznemu szkoły, z której wyszedł, ale już od początku swojej działalności artystycznej występuje także jako wybitny humorysta, umiejący rysunkiem chwytać wlot sytuacye komiczne i wyrażać je w szkicach, pełnych dowcipu, a nawet i satyry. Do najpierwszych utworów jego w tym kierunku należą, dotąd przechowywane jako cenne pamiątki po mistrzu: malowany blat stołowy, pochodzący z r. 1515 (obecnie w bibliotece miejskiej w Ziirychu) i egzemplarz Pochwały głupoty („Encomion morias”) Erazma z Rotterdamu, wydanej w 1514 r. u Frobena w Bazylei, będący niegdyś własnością samego autora tej książki, egzemplarz, którego marginesy, zaledwie pięcio-centymetrowej szerokości, ozdobione były przez H-a 82-ma rysunkami, wybornie ilustrującemi myśli zasadnicze Erazma (obecnie w muzeum bazylejskiem). Zaprzyjaźniony z Erazmem, H. oddychał sam atmosferą humanizmu ówczesnego i w duchu tym tworzył dla wydawcy Frobena rysunki, przeznaczone do drzeworytów, któremi wydawca ten ozdabiał swoje dzieła; są to tytuły ozdobne z architekturą renesansową i figurkami odpowiedniemi, inicyały, winiety, znaki firmowe, ex-libris i całe alfabety. Wykonane w drzeworycie, wiele z nich nieudolnie, rzeczy te nie dają dokładnego pojęcia o swej prawdziwej wartości artystycznej, jaką miały w oryginale, o czem przekonywa, np., dotąd zachowany w muzeum bazylejskiem, egzemplarz znaku firmowego Frobena, wykonany przez artystę na płótnie farbami wod-nemi. Jak dalece we wszystkiem, co H. tworzył, przebija sumienna obserwacya natury, i jak wielki posiadał on dar wywoływania wrażenia estetycznego małemi środkami, dowodzą przechowane w temże muzeum piękne dwa studya rysunkowe z natury, zlekka farbą wodną ożywione, przedstawiające leżące jagnię i głowę jego oddzielnie, oraz nietoperza z rozpiętemi skrzydłami. Dar ten rysunkowy rozwinął H. w dalszych pracach swoich, dostarczając na zamówienie wzorów do malowideł na szkle, przeznaczonych do okien w kościołach. Rysunki te tuszem robione, dotąd zachowane w muzeum bazylejskiem, przedstawiają postaci Matki Boskiej, świętych i całą seryę epizodów z Męki Pańskiej. Uderza w nich niezwykły dar kompozycyjny, wyborny rysunek w najdrobniejszych szczegółach, wyrazistość typów, umiejętność wyrażania ruchu i życia, oraz koncentrowania w kilku postaciach całych scen ludowych, jak np. w epizodach z cyklu Męki Pańskiej. Obok dramatyzmu w treści samej uderza w nich jednocześnie bogactwo wyobraźni w części ich ornamentacyjnej. Obdarzony w wysokim stopniu smakiem estetycznym, H. był niezrównanym ornamentystą; motywy

jego architektoniczne, zwierzęce i roślinne, w których odbija się wpływ Odrodzenia włoskiego, odznaczają się bogactwem pomysłów, drobiazgo-wością szczegółów, a przytem harmonią w całości. Jego szkice tuszem do ozdób heraldycznych okiennych są, rzec można, wzorem dobrego smaku i bogatej pomysłowości. W obramowaniu z architektury renesansowej widać w nich najczęściej pięknie narysowane postaci rycerskie, podtrzymujące tarcze herbowe, jak np. na szkicu z podkładem kolorowym w królewskim zbiorze sztychów w Berlinie. Dar bogatej swej pomysłowości w rzeczach zdobniczych H. zu-żytkowywał nawet do małych przedmiotów sztuki stosowanej. Szkice jego, np., do robót złotniczych, snycerskich—są niezwykłej piękności.— Jako dzielny ilustrator występuje H. przed nami w dwóch większych, pełnych zalet, seryach rysunków. Jedna przedstawia oryginalnie pomyślaną satyrę życia ludzkiego, pod nazwą Tańca śmierci, a właściwiej Tańca umarłych („Tod-tentanz”), druga jest opowieścią rysunkową Starego Testamentu. Już w XIV stuleciu było w użyciu przedstawianie na rysunkach umarłych w zetknięciu z żywymi, a to jako przypomnienie znikomości rzeczy ludzkich, a w XV w. ka-znodzieje-zakonnicy rozwieszali tego rodzaju kazania obrazowe w przedsionkach kościelnych, w krużgankach klasztornych i wogóle na ścianach zabudowań, dokąd zwykła była napływać ludność. Tego rodzaju „memento mori” widzieć mógł H-a na murach cmentarza bazylejskiego, i na moście w Lucernie. W owe czasy ludzie o zdrowszych nerwach lubili domieszkę humoru nawet w rzeczach bardzo poważnych. Stąd powstał zwyczaj grupowania takich par żywych i umarłych w korowody taneczne. W XVI w., zamiast przedstawiania umarłych, zaczęto wprowadzać wśród tańczące pary ludzi żywych i umarłych rozmaitych stanów—jedną lub kilka postaci skie-letów, zabawą tą kierujących, czyli wesoły ten napozór korowód do bram śmierci prowadzących. Nazwa dawna tańca umarłych pozostała i nadal, ale rzecz zmieniła swoją formę. Tematu tego dotknął już H. w jednym z alfabetów swoich, przeznaczonych do ozdoby książek, w którym 24 liter łacińskich mają za tło sceny obrazujące śmierć jako nieproszonego, chociaż nieuniknionego, gościa, nawiedzającego ludzi bez różnicy stanu i wieku; później jednak opracował go w większych nieco rozmiarach, co pozwoliło mu rozwinąć bogaty swój zasób wyobraźni, humoru i dowcipu i wcielić go w te małe, ale mistrzowskie, sceny zetknięcia się śmierci z ludźmi, oddanymi w zupełności uciechom tego świata i wcale o niej nie myślącymi (Fig. 36 i 37). Alfabet z tańcem śmierci, zarówno jak i tenże taniec w rysunkach samodzielnych, wykonane były jako drzeworyty przez wybornego popularyzatora rysunków jego—Lu-tzenburgera, w latach od 1523 do 1526. W tymże czasie Lutzenburger wykonał w drzewie se-

ryę z 91 rysunków H-a do Starego Testamentu. Ilustracye te są wybornym kommentarzem do tekstu Biblii: uplastyczniają one nader obrazowo i z nadzwyczajną dokładnością opowieści ksiąg Starego Testamentu, odznaczają się przytem wielką prostotą, zwięzłością rysunkową, chociaż pełne są charakteru. Ilustracye te, zarówno jak i Taniec śmierci, wydane zostały dopiero w roku 1538 w Lionie, u tychże-samych wydawców, braci Kacpra i Melchiora Trechse-lów. Oto dokładny tytuł pierwszego wydania seryi rysunków Tańca śmierci z tekstem pierwotnym francuskim: „Les Simulachres et | Historiées faces j de la Mort avtant enle | gammet pourtraictes, que artifi | ciellement imaginées. A Lyon Soubz l’escu de Coloigne | M. D. XXXVIII. 4. Excudebant Lugdv | ni Melchior et | Gaspar Trechsel | Fratres 1538”. Dalsze, liczne wyda-czej działalności swojej, przeważnie w Bazylei, H. uprawiał także i portret. Muzeum darm-sztadzkie posiada w zbiorach swoich portret nieznanego młodzieńca, podcyfrowany przez H-a, z datą 1515 roku. Jest to najstarszy ze znanych portretów jego pędzla. W nim, a więcej jeszcze w wybornych portretach burmistrza Meyera i żony jego, z r. 1516 (obecnie w muzeum bazylejskiem), widać już znamienne cechy talentu H-a na polu malarstwa portretowego, cechy, które, potęgując się z wiekiem artysty, uczyniły z niego największego portrecistę owej epoki. I tak w roku 1519, wkrótce po powrocie do Bazylei i wstąpieniu do miejscowego cechu malarzy (25 września 1519), stwarza H. prawdziwe arcydzieło kunsztu portretowego—portret przyjaciela swego, wykształconego humanisty, Bonifacego Amerbacha (patrz niżej w Bibliogr. osobne

Jfg

iK*

■v-

<v

IV-

!i

ii

te

JM

.3

li

[uffj

fV

i

Fig. 36.

Fig. 37.

Drzeworyty z seryi rysunków Holbeina Młodszego, przedstawiających Taniec Śmierci.

nia Tańca śmierci szły po sobie kolejno jak następuje: z tekstem »francuskim i łacińskim 1542; z łacińskim 1544, 1545, 1547 (dwukrotnie), 1554 (Bazylea); z francuskim 1547, 1552, 1562 (Lion 58 drzeworytów); z włoskim 1551 i t. d. Taniec Śmierci H-a najwięcej przyczynił się do rozniesienia sławy jego po całych Niemczech.— Talent kompozycyjny i ornamentacyj-ny H-a rozwinął się jeszcze wszechstronniej podczas pobytu artysty w Lucernie (od r. 1517 do 1519), gdzie pracował nad zdobieniem ścian zewnętrznych i wewnętrznych w domach bogaczy. Najpierwszą jego robotą tego rodzaju był dom rodziny Hertenstejnów, którego fasada ze śladami malowania H-a przetrwała do 1824 roku. Ze szkiców odnalezionych można ocenić i podziwiać smak estetyczny i pomysłowość zdobniczą artysty. W tej pierwszej epoce młodzieńczej twór-studyum o tym portrecie). Odtąd zaczyna się wszechstronna działalność H-a na polu malarstwa w tern mieście. Ozdabia on fasady domów, maluje portrety, obrazy religijne, dostarcza wzorów do malowideł na szkle i do wszelkiego rodzaju prac z zakresu sztuki stosowanej. Muzeum bazy lej skie posiada pomiędzy innemi cennemi dziełami H-a piękny zbiór jego szkiców i rysunków, nabyty przez miasto 1561 roku od Bazylego Amerbacha, syna przyjaciela H-a, gromadzony przez nich obu (ojca i syna) z prawdziwym pietyzmem, jaki mieli dla pamięci wielkiego artysty. Szkice te, arcydzieło wprawnej ręki i bystrego oka, dają pojęcie o licznych i wszechstronnych pracach, jakie H. w epoce pobytu swego w Bazylei wykonał. Malarstwo dekoracyjne uprawiał dalej, ozdabiając fasady domów i ich wnętrza, czem najsilniej oddziaływał na

tego miasta, a także na prace odpowiednie artystów mniejszego kalibru. W tym także czasie rada miejska Bazylei poruczyła mu przyozdobienie wielkiej sali posiedzeń nowego ratusza w malowidła ścienne. H. wykończył w ciągu 1521 i 1522 r. trzy ściany tej sali, roztaczając na ich powierzchni budujące epizody z dziejów rzymskich i greckich, ujęte w obramowania architektoniczne.

obudzenie zamiłowania do sztuki u mieszkańców

Chociaż nie skończył całej umówionej roboty, przyznano mu wynagrodzenie takie, jakie miał przyobiecane za całość, tak dalece zachwycono się temi malowidłami. Ślady ich, widzialne jeszcze 1817 roku, znikły już zupełnie, a przytem i szkiców do nich, i reprodukcyj z nich mało zostało. Najwięcej stosunkowo w tej epoce pierwszego pobytu swego w Bazylei wykonał H. obrazów olejnych ołtarzowych. Pomiędzy niemi mieszczą się najważniejsze jego prace w tym zakresie, jak oto: słynny obraz Męki Pańskiej, obecnie w muzeum bazylejskiem, i najsławniejsze dzieło jego, znane pod nazwą Madonny burmistrza Meyera. Pierwszy z nich parę wieków uchodził za arcydzieło H-a. Jest to właściwie zbiór ośmiu małych obrazków, złączonych w jedną całość nietylko materyalnie, wspólną ramą, ale i treścią swoją, i ornamentyką odpowiednią, wiążącą oddzielne epizody w pewną całość i, co najważniejsze, wspólnością tonów, tworzącą jedność zharmonizowaną. Artysta przedstawił na nich następujące chwile z dramatycznego przebiegu dziejów Męki Chrystusa: Chrystus na górze Oliwnej, Pocałunek Judasza, Chrystus przed Kaifaszem, Biczowanie, Znęcanie się nad Chrystusem w koronie cierniowej, Pochód na Golgotę, Ukrzyżowanie i wreszcie Złożenie do grobu. Prawdopodobnie przeznaczony pierwiast-kowo do kościoła, obraz ten znalazł się wkrótce w ratuszu miejskim, dla uchronienia go zapewne od zniszczenia, jakiemu tyle dzieł sztuki uległo podczas pamiętnego ruchu obrazobórczego w Bazylei w r. 1529; dopiero w r. 1771 przeniesiono go do muzeum miejskiego, i wtedy - to został gruntownie odnowiony, a właściwie pozbawiony wysokich zalet kolorytu, jakie, podobnie jak wszystkie obrazy H-a, posiadał niewątpliwie. Dziś zachwyca on tylko kompozycyą pełną życia i siły, oraz umiejętnem zdramatyzowa-niem sytuacyi. Pokrewnem mu malowidłem, w którem H. przedewszystkiem miał na celu uplastycznienie gry światłocienia, są dwa ocalałe skrzydła z dawnego tryptyku w katedrze fry-burskiej (w Bryzgowii), przedstawiające sceny nadające się w zupełności do uprzedmiotowienia tego zagadnienia światła, a mianowicie: Narodze-dzenie Chrystusa i Hołd królów. Obraz olejny z tejże epoki w muzeum bazylejskiem, zatytułowany Chrystus w grobie, uderzający skrajnym realizmem, jest właściwie sumiennem, znakomi-tem studyum z natury topielca, którego jedyną kwalifikacyą na obraz religijny jest napis na wierzchu trumny, albo raczej skrzyni. Słusznie też zapisał go w regestrze dzieł Holbeinowskich Bazyli Amerbach: „wizerunek umarłego z tytułem Jezus Nazareński”. Podniosłejszym za to charakterem odznacza się obraz ołtarzowy z Solothurn (obecnie w zbiorze prywatnym w tem mieście), przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem Jezus, w otoczeniu dwóch patronów tego miasta: św. Marcina z Tours i św. Ursusa, jednego z męczenników legii tebańskiej. Szczególniej pięknem jest oblicze Matki Boskiej; jest to może najpiękniejszy typ kobiecy, jaki H. stworzył. Ten obraz, prawdziwie religijny swoim nastrojem, był jakby zapowiedzią innego, pokrewnego mu tematem, a najsłynniejszego z obrazów H-a, to jest wspomnianej w^żej, jego Madonny burmistrza Meyera, zwanego tak z powodu nazwiska donatora—Meyera, ówczesnego burmistrza bazy-lejskiego, przedstawionego wraz z rodziną swoją na obrazie, a który chciał tym sposobem, w epoce zamieszek wyznaniowych, wyrazić publicznie hołd swój dla Świętej Opiekunki swojej. Pod nazwą tą istnieją dwa obrazy na pierwszy rzut oka zupełnie jednakowe: to jest Madonna drezdeńska i darmsztadzka (fig. 38). Przez długi czas uważano Madonnę drezdeńską za oryginał, a darmsztadzką tylko za kopię. Z czasem powstały wątpliwości. Sąd ten zachwiał się jednak ostatecznie po skonfrontowaniu obu obrazów podczas wystawy dzieł Holbeinowskich, urządzonej w Dreźnie 1870 r.; badacze i krytycy podzielili się na dwa obozy. Pragnący utrzymać godność oryginału za Madonną drezdeńską twierdzili, że oba obrazy są tego samego pędzla, przyczem pomiędzy argumentami swemi stawiali i ten, że obrazy te nie są zupełnie wiernemi kopiami jeden drugiego, a zmiany niektóre miały, ich zdaniem, dowodzić tożsamości ręki malującego, bo któżby śmiał prócz samego autora pozwolić sobie na zmianę jaką-bądź w takiem arcydziele. Tymczasem, gdy w r. 1887 po umiejętnem oczyszczeniu z prze-malowań, jakim w ciągu wieków uległ egzemplarz darmsztadzki, przekonano się, jak dalece piękniejszym i bardziej harmonijnym jest koloryt jego, od kolorytu obrazu drezdeńskiego; wtedy zauważono także, że i te zmiany, jakie zaznaczono na obrazie drezdeńskim, wypadły na niekorzyść całości. Kopista bowiem, pragnąc postać Matki Boskiej zrobić bardziej idealną, dał jej figurę wyższą i smuklejszą, oraz podniósł niszę, służącą za tło tej postaci, czem zepsuł harmonię całości. Przekonano się dalej, że postaci donatorów, tak charakterystyczne na obrazie darmsztadzkim, w drezdeńskim nie mają tego wyrazu i tej siły, co na pierwszowzo-rze. Odtąd nikt już nie wątpi o oryginalności obrazu darmsztadzkiego, który przez sto lat bliz-ko uchodził za kopię, i zachwycają się nim profani i znawcy. I słusznie, bo barwy jego, przez długi czas przykryte warstwami późniejszych

27

Eno. Pow. Iluatr. Zeac. 228. T, XXIX

i o wiele korzystniejsze pole pracy. Podczas tego pierwszego dwuletniego pobytu w Anglii, H. malował tam przeważnie portrety, doskonaląc się coraz więcej w tej sztuce. Tu stworzył prawdziwe arcydzieła portretowe. Do nich prze-dewszystkiem zaliczyć należy portrety protektora H-a, Tomasza Morusa, malowane oddzielnie i w grupie, złożonej z całej jego rodziny (1527—29). Portrety te zaginęły prawie wszystkie, pozostały tylko piękne stu-dya do nich w muzeum bazy-lejskiem i w zbiorach pałacu Windsorskiego. Z nader licznych portretów olejnych kanclerza, uchodzących za dzieła ręki H-a, jeden tylko z datą 1527, znajdujący się w Londynie w posiadaniu prywat-nem, ma cechy oryginału. Z innych osób wybitnych portretował H.: arcybpa kantu-aryjskiego, Warhama (obraz olejny w Luwrze, rysunek niezwykłej piękności w pałacu Windsorskim); biskupa z Ro-chesteru, Jana Fishera (piękne studyum rysunkowe w pałacu Windsorskim); koniuszego królewskiego, Henryka Guild-forda (tamże), astronoma nadwornego królewskiego, Mikołaja Kratzera (w Luwrze) — i wiele innych współczesnych osobistości. Nic dziwnego przeto, że H. zebrał w Anglii znaczny fundusz za liczne i dobrze płatne prace, a powróciwszy do Bazylei (1528), kupił sobie dwa domy. Tu jednak nie zabawił zbyt długo, bo, chociaż to miasto pragnęło wszelkiemi sposobami zatrzymać go w swych murach, działalność Jego i jej rezultaty materyalne w Anglii uśmiechały się artyście bardziej, niż pobyt w Bazylei, zwłaszcza, że i stosunki wyznaniowe, zaostrzone w kraju, spowodowały popłoch wśród mieszkańców, wobec czego artyści nie mieli popytu na swoje prace. To też H. po kilkuletnim pobycie w Bazylei, podczas którego wymalował bardzo piękny portret żony swojej z dwojgiem dzieci (w muzeum miej-scowem), naszkicował mnóstwo rysunków dla drzeworytników i wydawców, a pomiędzy niemi słynną kartę tytułową do dzieł Erazma, z portretem jego w całej postawie (ob. rycinę do art. Erazm z Rotterdamu, T. XIX s. 501), wykonał dwa obra-

farb i werniksów, zachowały się tak doskonale, że obraz wygląda jakby świeżo zdjęty ze sztalug wielkiego artysty. A właśnie koloryt, a raczej zharmonizowanie barw na obrazie, stanowiły wybitną cechę dzieł H-a, tak, że i dziś jeszcze, jak obrazowo wyraża się jeden z historyków sztuki, barwy te oddziaływają na widza

s*

Â

i" A

"v g

ÄS'

alki

I ->-11

fj?Aj

tak, jak odgłos dzwonów kościelnych (H. Knackfuss, w dziele niżej przytoczonem). Syt sławy i uznania, nie miał jednak H. w ojczyźnie swojej dostatecznego pola do pracy, i to go skłoniło, że dla poprawienia losu udał się 1526 r. do Londynu. Gorąco polecony przez przyjaciela swego, Erazma z Rotterdamu, Tomaszowi Morusowi, znalazł tam serdeczne przyjęcie

a#

bhfji

fi

??rm

i.....

■jlyî

êjygt

Fig. 38.

Obraz Holbeina Młodszego, zwany „Madonną burmistrza Meyera”. (W pałacu książęcym w Darmsztadzie).

zy ścienne charakteru monumentalnego, któremi przyozdobił salę ratusza miejscowego, dokończa-jąc tym sposobem ornamentacyi jej, rozpoczętej przed ośmiu laty, — udał się powtórnie na czas pewien do Anglii, z zamiarem powrócenia nastałe do miasta, które uważało go za swego krajowca i oddawna nadało mu zaszczytne swoje obywatelstwo. Przybywszy do Anglii (1532), H. zastał tu zmiany, które wpłynęły także na zmianę klienteli jego; kanclerz Morus złożył był właśnie swój wysoki urząd, a usunąwszy się od dworu, nie mógł już dostarczać protegowanemu artyście dawnej klienteli dworskiej. Nie mając dostępu do dworu, H. temskwapliwiej oddał się na usługi Niemców i Hollendrów, zamieszkałych w Londynie i tworzących bardzo liczną i zamożną korporacyę kupców, reprezentantów Hanzy, osiedlonych wśród składów swoich towarów na Steel-Yard, we własnych domach, w tak zw. po niem. Stahlhofie. Z licznych portretów tych kupców, jakie przechowały się dotąd, wyróżnić należy zwłaszcza portret Jerzego Gisse (w muzeum berlińskiem), bogaty w akcesorya, stanowiące znakomite studya martwej natury; portret kupca niemieckiego z 1532 r. (w galeryi Schön-bornów w Wiedniu), i portret kupca Duisburga (w zbiorach cesarskich tamże). H. nie ograniczał się malowaniem portretów zamożnej kolonii ziomków swoich w Londynie: organizował także ich festyny uroczyste i wreszcie na ich zlecenie przyozdobił we freski własną ich siedzibę w Stahlhofie. Sława H-a rosła z każdym rokiem, a gdy artysta ten znalazł się już u jej szczytu, Henryk VIII powołał go nareszcie (1536) na swego malarza nadwornego, z płacą roczną odpowiadającą dzisiejszej wartości 360-u funtów sterlin-gów. Odtąd H. pracuje przeważnie dla dworu królewskiego, i to w najrozmaitszych kierunkach. Maluje portrety króla, żon jego, dzieci i ulubieńców, kieruje robotami budowlanemi (jak np. przy wykończaniu sufitu kaplicy w St. James Palace, sufitu bogatego w ozdoby własnego jego pomysłu), tworzy projekty ozdób architektonicznych i szkicuje wzory najrozmaitszych przedmiotów z zakresu sztuki stosowanej. Jak wszechstronnym i pracowitym był H. na tein polu, dowodzą zachowane dwie księgi szkiców jego własnoręcznych: jedna w londyńskiem British Museum, druga w muzeum bazylejskiem. Arcydziełem jego w zakresie sztuki stosowanej i zdobniczej jest, pochodzący z owej epoki, rysunek piórkowy puhara z monogramem z liter wiązanych H i J, projektowany przez króla dar dla żony swojej, królowej Joanny Seymour. Projekt ten co do bogactwa pomysłowości zdobniczej i smaku w traktowaniu ozdób nie ustępuje żadnemn z najsłynniejszych ówczesnych utworów tej kategoryi mistrzów Odrodzenia. Portret króla z natury malował H. właściwie raz tylko (1537) w grupie złożonej z żony jego, Joanny Seymour, i rodziców, Henryka YII i Elżbiety Yorckiej. Był to

obraz ścienny, zdobiący „komnatę królewską” w pałacu Whitehall, zniszczony podczas pożaru tego pałacu 1698 r. Mała kopia tego obrazu, zrobiona na zlecenie Karola II, przechowuje się dotąd w zbiorach Hamptoncourt; lepsze pojęcie o wysokiej wartości tego portretu zbiorowego daje karton w dwóch kolorach, białą i ciemną farbą kredową, robiony (w zbiorach księcia De-vonshire), oraz znakomity w swej charakterystyce rysunek głowy króla z natury, kredką robiony, obecnie znajdujący się w królewskim zbiorze sztychów w Monachium. Inne portrety olejne tego króla, jak np. portret w zamku Wind-sorskim, są prawdopodobnie wiernemi kopiami zaginionego pierwowzoru freskowego, dają jednak dobre wyobrażenie o postaci, a zwłaszcza o fizyo-gnomii, owego satrapy Północy, o kościstej twarzy i miękkiem ciele (ob. fig. 172 przy art. Henryk VIII). Król był tak zadowolony ze swego portretu, że już więcej nie pozował artyście. Pewne podobieństwo z portretem króla co do pozy i bogactwa stroju ma portret Huberta Mo-retta (fig. 39), nadwornego złotnika królewskiego, uważany powszechnie za najpiękniejszy z portretów pędzla H-a w Niemczech będących. Znajduje się on w Galeryi drezdeńskiej; uchodził przez długi czas za dzieło Leonarda da Vinci, i jako takie dzieło kopiował je rysunkiem Marceli Bacciarelli, a sztychował Jakób Folkema do wydawnictwa Galeryi drezdeńskiej. Podobnie jak król Henryk VIII, trzyma Morett w prawej ręce rękawicę, a lewą opiera o pochwę sztyletu misternej roboty, zapewne podług wzoru samego artysty. Do owej epoki zaliczyć także należy portret Joanny Seymour (obecnie w zbiorach cesarskich w Wiedniu), będącego jakby reprodukcyą zniszczonego jej portretu, tworzącego niegdyś parę z portretem jej męża, króla Henryka VIII, na fresku ściennym kaplicy Whitehall; zachwyca w nim szczególniej piękna karnacya białego, delikatnego ciała twarzy, szyi i rąk, wybornie odbijająca na tle umiejętnie dobranych barw szat królowej. Król tak dalece upodobał był sobie swego utalentowanego malarza nadwornego, że używał go nietylko do portretowania swego najbliższego otoczenia, ale także i księżniczek, które poślubić zamierzał, a których nie znał jeszcze. W tym celu wysyłał go z tą missyą poufnej i delikatnej natury, dwukrotnie za granicę, raz do Brukselli (1538) drugi raz do prowincyj niemieckich, nadreńskich (1539). W Brukselli H. zdjął podobiznę młodziutkiej i pełnej wdzięków wdowy po księciu medyolańskim, Franciszku Sforza, Krystyny, księżniczki duńskiej, siostrzenicy Karola V. Małżeństwo nie przyszło do skutku, ale piękny jej portret (obecnie w posiadaniu księcia Norfolk) wzbogacił liczny już poczet znakomitych portretów pędzla H-a. Portret Anny, księżniczki Kliwijskiej, zdjęty z tej nowej zamierzonej oblubienicy królewskiej w jednej jej rezydencyi

Księstwa Kliwij skiego (obecnie w muzeum Lu- nów podczas dwuletniej dozwolonej mu nieo-wru), mniej ponętny, z powodu nie tak powab- becności, dla dokończenia zobowiązań w Anglii nego typu, należy także do wybornych, pełnych zaciągniętych. Wkrótce zaszły zmiany na dworze charakterystyki portretów jego. Kozpowszech-niona tradyoya, jakoby król uznał przyszłą żonę swoją za brzydszą w naturze, niż ją H. na obrazie przedstawił, nie ma podstawy wobec znakomitej charakterystyki typu i podobieństwa w najdrobniejszych szczegółach twarzy, figury i rąk, jakie artysta portretom swoim nadawał, nigdy ich nie upiększając i trzymając się zawsze wiernie pierwowzoru, co zwłaszcza było

Fig. 39.

Portret olejny pędzla Holbeina Młodszego, przedstawiający Huberta Moretta, złotnika Henryka VIII. (Galerya Drezdeńska).

koniecznem wobec delikatnej missyi artysty i odpowiedzialności przed nieliamującym się nigdy w swej zawiści królem. Że tak było w istocie, potwierdza i ten fakt, że w r. 1540 król, widocznie zadowolony z missyi poufnej H-a, kazał mu wypłacić podwójną pensyę. To też, wobec takiego powodzenia u dworu angielskiego, nie śpieszno H-owi było powracać do Bazylei, pomimo, że podczas krótkiego tam pobytu w 1538 przyjął nominacyę rady miejskiej na jej radzcę w kwestyach budowlanych i upiększania miasta, z pensyą roczną 50 guldenów od czasu objęcia tego urzędu, a 40 guide-

angielskim: królowa Anna odepchniętą została, miejsce jej zajęła Katarzyna Howard, a stryj jej, Tomasz Howard, książę Norfolku, ujął w swe ręce ster państwa; i oto tworzy H. przepyszne dzieło, portret tego nowego ulubieńca królewskiego, w bogatym stroju z dwiema laskami w rękach, marszałkowską i kanclerską (obecnie w bibliotece pałacu Windsorskiego; istnieje wy-borny^sztych tego portretu, Vorstermana), znakomity w wyrazie poważnej, zwiędłej twarzy i charakterystyce chudych rąk, z powagą ściskających znamiona potężnej władzy, jaką łaska królewska obdarzyła tego poważnego starca. I tak ludzie i systematy rządzenia zmieniały się na dworze angielskim, tylko nie-zmiennem pozostało uznanie króla - tyrana dla artysty - cudzoziemca, który talentem swoim podbił i monarchę, i całe jego otoczenie. Względność ta pozwalała mu pracować i na swój własny rachunek : do tej bowiem epoki z ostatnich lat pobytu H-a na dworze angielskim odnieść należy szereg pięknych portretów osób prywatnych, z dworem niemających żadnego zetknięcia, jak np. portret mężczyzny 37-letniego w czapce, z r. 1541 (w muzeum ber-lińskiem); portret młodzieńca, z tegoż roku (w zbiorach cesarskich w Wiedniu); portret młodej damy ze złożonemi przed sobą rękami (tamże); portret Simona Jerzego z Kornwalii, z gwoździkiem w ręce (we frankfurckich zbiorach Stadia); portret Melchiora Maaga, starca o szpakowatej brodzie, z r. 1543 (w zbiorach Huybrechtsa w Antwerpii), i wreszcie najpiękniejszy ze wszystkich, portret Johna Chambersa, lekarza przybocznego Henryka VIII. Portret tego Starca 88-letniego, o myślącym, pięknym wyrazie twarzy, stanowi nieocenioną perłę wiedeńskich zbiorów cesarskich. Jest to ostatnie, znakomite dzieło wielkiego portrecisty,—w tymże bowiem roku (1543) śmierć położyła kres tak płodnej działalności artystycznej tego największego z artystów niemieckich na polu malarstwa. Jeżeli bowiem stawiają powszechnie ponad Holbeinem— Diirera, jako bardziej samodzielnego i oryginalnego artystę, jako indywidualność potężniejszą i bardziej narodową, niemiecką,—to jednak w poczuciu harmonii barw, wogóle w kolorystyce, żaden z artystów niemieckich nie dorównał H-owi. Jeżeli Durera można uważać za najwybitniejszego w Niemczech twórcę na polu rysunku, a zwłaszcza sztycharstwa, to na polu malarstwa H. stoi wśród ziomków swoich najwyżej,

manna.

a jako portrecista jest on potężną indywidualnością międzynarodową, z którą zaledwie najwięksi z wielkich portrecistów, jak—naprzy-kład—współczesny mu Tycyan, lub z późniejszych Van Dyck i Rembrandt, mogliby spierać się o palmę pierwszeństwa. Cechą portretów H-a jest przedewszystkiem prostota w układzie, znakomita charakterystyka typu, uwydatniona nie-tylko w rysach twarzy, ale w całej postawie a także i w naturze rąk, których sumienne i artystyczne traktowanie stanowi niemal specyal-ność jego. Tak naturalny na pozór układ portretu jest umiejętnie obmyślany: żaden szczegół nie jest w nim pominięty, przeciwnie—oddany z wiernością aparatu fotograficznego, ale szczegóły te, wzajemnie zharmonizowane, tworzą całość jednolitą. Jako realista H. jest nieubłaganym w odtwarzaniu ujemnych cech fizyognomii: kopiuje wiernie najdrobniejsze szczegóły charakterystyczne postaci, jakie ma przed sobą, i nigdy ich nie upiększa. Idealizm jego występuje dopiero wtedy, gdy idzie o grupowanie figur, o łączenie szczegółów z całością, a zwłaszcza stosowanie do nich tła architektonicznego. Rzec można, że realizm szkoły flamandzkiej i niemieckich artystów owoczesnych łączy się u H-a z idealizmem, jaki wchłonął on w siebie z płynącego z za Alp powiewu Odrodzenia włoskiego. Ten powiew wnosił w twórczą pracę artystów owoczesnych posiew idealizmu, jaki Starożytność klasyczna przekazała epoce Odrodzenia. I pod tym względem H., będąc rzeczywiście, jak słusznie zauważył E. Müntz, tłóma-czem Włoch wobec ziomków swoich, zapewnił z tej strony Alp tryumf zasadom Odrodzenia.

Bibliografia: I. Monografie ogólne w nowszych czasach wydali: Hegner „Hans H. der Jüngere” (Berlin 1827); R. W. Wornum „So-me Account of the Life and Works of Hans H.” (Londyn 1867); Woltmann „Hans H. und seine Zeit” (Lipsk 1867—8, 2 tomy, wyd. 2-e 1874— 76 tamże; w gruntowmem tern dziele wskazana i oceniona dawna bibliografia, odnosząca się do H-a); E. Müntz „Holbein d’après ses derniers historiens” (Paryż 1869); P. Mantz „Hans H.”

• (Paryż 1879); Ed. His „Hans H.” (w „Allgemeine deutsche Biographie” 1880, Tom XII str. 715); Cundall „The Great Artists. Holbein” (Londyn 1882); H. Knackfuss „H. der Jüngere” (Bielefeld i Lipsk 1896, N. XVII „Künstler-Monographien”, ze 151 reprodukcyami fotodrukowemi); dr J. W. Otto Richter (Otto von Golmen) „Haus H. der Jüngere. Eine altdeutsche Künstlergeschichte” (Berlin 1901, z 6 rys.). — II. Monografie szczegółowe, odnoszące się do biografii, niektórych epok działalności artystycznej H-a Młodszego lub do niektórych stron jego pracy, albo wreszcie traktujące o pojedyń-czych jego dziełach: Grimm „Holbeins Geburtsjahr” (Berlin 1867); W. Schmidt „Ein

paar Worte über die Holbeinfrage” (w „Zalin’s Jarbücher” III, 1870); Vögelin „Der H. Tisch auf der Bibliothek in Zürich” (Wiedeń 1878);

E. Durand - Gréville „ Le portrait d’Amerbach par Holbein” (w „L’Art” 1882, T. III); Duplessis „Essai bibliographique sur les différentes éditions des Icônes Veteris Testamenti d’Holbein” (Paryż 1884); Leithäuser „Hans H. in seinem Verhältnis zur Antike und zum Humanismus” (Hamburg 1886); Liebenau „H. Holbeins des Jüngeren Fresken am Hertenstein-Hause in Luzem’’ (Lucerna 1888); A. Schmid „Hans Holbeins des Jüngeren Entwickelung, 1515—1526” (Bazylea

1892). — III. Broszury, studya i artykuły odnoszące się do kwestyi spornej co do autentyczności Madonny drezdeńskiej zebrał prof. G. Th. Fechner i umieścił w końcu katalogu specyalnej Wystawy Holbeinowskiej, urządzonej w Dreźnie w r. 1871, oraz wydał przedtem w przedmiocie tym pracę swoją pod tyt. „Ueber die Ächtheitsfrage der Holbein’schen Madonna. Discussion u. Acten” (Lipsk 1867). Por. także Bayersdorfer „Der Holbein Streit” (Monachium 1872). — IV. Re-produkcye dzieł H-a zawierają, z wyżej wymienionych monografij ogólnych: prace Mantza, Knackfussa i Richtera, oraz następujące specyal-ne wydawnictwa: „Holbeins Dance of Death. The Fuli Senes of Woodengravings reprod. in Phototype from the Proofs a. Original Editions, ed. by F. Lippmann” (Berlin 1886, iu 16-o, tablic 58); His „Dessins d’ornaments de Hans H.” (Paryż 1886); tegoż autora „Fac-similé en photogravure des dessins originaux appartenant au musée de Bâle et au British Museum, aux musées du Louvre et de Berlin et à diverses collections privées” (Paryż 1887); „Dürer u. Holbein: Gemälde in der königl. Galerie zu Berlin” (Berlin 1901). Jedenaście fotodruków in-folio, wydanych staraniem Stowarzyszenia fotografów berlińskich. Z dawniejszych reprodukcyj jako nader wierne i dotąd w użyciu będące wymieniamy: J. Schlotthauera „Hans H-s Todtentanz in 53 getreu nach den Holzschnitten lithographir-ten Blättern” (Monachium 1832, in 16-o), z tekstem objaśniającym przez doktora H. F. Mass-

s. s.

Holbein Franciszek Ignacy, szlachcic z Holbeinsberga, pisarz dramatyczny i dyrektor teatrów (* 1779 w Zizzesdorf pod Wiedniem— f 1855 w Wiedniu). Mając lat 17, wstąpił na służbę do zarządu loteryjnego we Lwowie, lecz uniesiony swym temperamentem awanturniczym, porzucił to stanowisko i pod pseudonimem Fon-tano puścił się w świat na przygody, postanowiwszy grą na gitarze i śpiewem na swe utrzymanie zarabiać. Objechawszy Rossyę, zawitał w Poznańskie i zaciągnął się do trupy goszczącego tam Döbbelina. Potem mieszkał w Berlinie, gdzie go zaangażowano do teatru dworskiego. W operze miał powodzenie, ale

121;

w dramacie szkodził mu jego akcent wiedeński. Wkrótce potem w Głogowie ożenił się z hrabiną Lichtenau (byłą ulubienicą Wilhelma II, króla pruskiego) i osiadł we Wrocławiu, gdzie, między innemi, napisał wierszem, bardzo dobrze przyjętą, sztukę dramatyczną p. t. „Fridolin”, osnutą na balladzie Schillera „Gang zum Eisenhammer”. Po pięcioletniem pożyciu, rozłączywszy się z swą małżonką, znowu się puścił na wędrówkę z ulepszoną przez się gitarą, aż póki hrabia Palftÿ nie powołał go do teatru wiedeńskiego, jako poetę dramatycznego. Wkrótce wszakże H. zerwał umowę i występował jako aktor w Regensburgu, Sztutgardzie i w Wiedniu, a r. 1809 objął dyrekcyę teatru w Bamberdze, gdzie napisał i wystawił z wielkiem powodzeniem „Turnier zu Kronstein”. Od r. 1812 do 1813 jednocześnie z teatrem bamberskim dyrygował także wiirzburskim; w 1816 został reżys-serem teatru hamburskiego, w 1819 dyrektorem praskiego, a w 1824 dyrektorem teatru dworskiego znów w Haunowerze i rządził nim przez lat 16. W r. 1841, objąwszy dyrekcyę teatru zamkowego w Wiedniu, sprawował ją do roku 1849, w którym zdał ten obowiązek Laubemu, a w r. 1853 złożył też dyrekcyę opery zamkowej, sprawowaną od r. 1848. H. był pod każdym względem jednym z najzdolniejszych kierowników sceny: on-to zaprowadził w Wiedniu tantyemę aktorską i zręcznie opracowywał obce dramata wierszem. Z własnych jego utworów, którym braknie wartości poetyckiej, niektóre długo się utrzymywały na scenie, jak np. „Das Turnier zu Kronstein” (1820) i „Der Doppelgänger” (Hannower 1828, wyd. 3-e Wiedeń 1843). Utwory jego dramatyczne poczęści zebrane razem p. t, „Theater” (2 t., Rudolfsztad 1811 — „Neuestes Theater” (5 numerów, Peszt 1820—23, nowe wydanie 1825) i „Dilettantenbühne” (Wiedeń 1826). „Deutsches Bühnenwesen” stanowi tom pierwszy jego pamiętników, które w dalszym ciągu nie wyszły.    *

Holberg Ludwik, znakomity poeta i kome-dyopisarz duński (* w Bergen w Norwegii 3 grudnia 1684 — f w Sorö 29 stycznia 1754). Był synem biednego żołnierza, który przez zasługi stopniowo doszedł do rangi oficera i dzięki temu mógł daó synowi nieco staranniejsze wykształcenie, które wszakże ten syn własną pracą musiał uzupełniać. Ojciec chciał go skierować na drogę kary ery wojskowej. Z trudem tylko zdobył sobie młody H. pozwolenie wstąpienia do szkoły łacińskiej w Bergen, a następnie (r. 1707) do uniwersytetu w Kopenhadze. Ukończył go przeważnie przy pomocy własnej pracy zarobkowej, dla której nieraz musiał przerywać studya naukowe, przyjmując czasowo obowiązki nauczyciela domowego. Walcząc ciągle z niedostatkiem, rozpoczynał zawód uczonego i pisarza. Mimo braku dostatecznych środków mate-ryalnych, odbywał kształcące podróże do Ho-landyi, Anglii (gdzie przez czas pewien studyo-wał w Oxfordzie), Francyi, Włoch i Niemiec. Wyciągnął z nich niemało pożytku, zdobywając w obcych krajach nowe zasoby wiedzy, spostrzeżeń życiowych i kształcąc swój gust artystyczny. Po powrocie do ojczyzny, w r. 1714 otrzymał miejsce profesora w uniwersytecie kopenhaskim, wykładając w nim kolejno różne przedmioty: metafizykę, język łaciński, retorykę, his-toryę i geografię. Równocześnie zdobył sobie stanowisko naukowe przez swoje pisma historyczne, a ogłoszone wkrótce potem pierwsze jego utwory poetyckie szeroką mu zjednały sławę. Obdarzony umysłem trzeźwym, przezorny i oszczędny, umiał wyciągnąć praktyczne korzyści z tych powodzeń literackich. Doszedł do znacznego majątku, wyniesiony został do stanu szlacheckiego i otrzymał tytuł barona. Umierając, zapisał cały prawie swój majątek akademii szlacheckiej w Sorö, gdzie zwłoki jego zostały pogrzebane. H. rozpoczął swój zawód poetycki od epopei komicznej, p. t. „Peder Paars” (Kopenhaga 1717), paryodyującej dowcipnie styl klasycznej epiki; w późniejszym jeszcze wieku wsławił się przez swoją wyborną, w rodzaju Swifta opracowaną, a w duchu współczesnego racyonalizmu pojętą, satyrę łacińską: „Nicolai Klimii iter subterraneum” (Lipsk 1741; wyd. 1-e duńskie, Kopenhaga 1745);—wszelako znaczenie jego i wpływ w literaturze ojczystej polegają głównie na jego komedyach [Najstarsze wydania: „Hans Mikkelsens Komedier” (Kopenhaga 1723—25); „Komedier” (tamże 1763); „Drama-tiske Skrifter” (1832 — 33); wzorowe wydanie Towarzystwa H-a „Komedier” (tamże 1848— 53)]. H. jest najpierwszym klasycznym poetą duńskim; podniósł on literaturę ojczystą na stanowisko europejskiej umysłowości i europejskiego artyzmu i odrazu zdobył dla niej wybitne znaczenie wpośród innych literatur świata cywilizowanego. Jego liczne komedye nie są wprawdzie zupełnie oryginalne. W układzie i stylu wzorują się na Molierze, dążnością moralizatorską przypominają współczesną dramaturgię angielską, a na wzór komedyi włoskiej zawierają powtarzające się stale typowe figury i motywy, ale niemniej przeto zdobyły sobie ze wszech miar zasłużone uznanie przez swoją ożywioną akcyę, samorodny humor i dosadną charakterystykę wielu postaci wprost z życia realnego wyrwanych. To też najlepsze z nich (jak: „Polityk”, „Jakób z Thyboe”, „Dom Ranudo di Coli-brados” i inne) pozyskały w literaturze ojczystej trwałe powodzenie, a nawet poza jej obrębem, w Niemczech głównie, dość znaczną w swoim czasie cieszyły się popularnością, wielokrotnie tłómaczone i wystawiane na scenie. Podobnie jak w swych komedyach, również i w swoich licznych pismach prozaicznych i naukowych występuje H. jako przedstawiciel współczesnego racyonalizmu z jego dążnością krytyczną i oświa-

w. G.

s. Pł.

tową. Pozostawił głównie prace historyczne, dotyczące dziejów ojczystych i powszechnych: Wstęp do historyi państw europejskich (1713); Historyę państwa duńskiego (1732—35, wydanie nowsze 1856; przekł. niemiecki E. C. Reicharda Flensborg 1743—44); Historya Kościoła do re-formacyi (1738—40; now. wyd. 1867); Życiorysy równoległe znakomitych ludzi (1739, wyd. now. 1864; przekł. niem. 1743); Historya Żydów (1742; przekł. niemiecki A. Destardinga 1747). Oprócz tego pozostawił H. szereg dzieł naukowych różnorodnej treści: O prawie natury i ludzkości (1715, przekł. niemiecki w Lipsku 1748); O historykach duńskich (1719); O małżeństwach między krewnymi (1755); Opis Danii i Norwegii (1729); Opis miasta Bergen (1737, przekł. niem. 1753); Myśli moralne (1744, nowe wyd. 1859; przekł. niem. 1745, przekł. franc. 1749); Listy historyczne, metafizyczne, moralne i żartobliwe (1748—54; przekł. niem. 1760). Dzieła łacińskie H-a: Fasciculi novorum dialogorum trans Albim (1723); Synopsis historiae universalis (1733; przekłady: duński, niemiecki i angielski); Compendium geographiae (1733); Opuscula latina (1737, po duńsku 1745, po niem. 1745). H. pozostawił interesującą wielce autobiografię „III Epistolae ad virum perillustrem” (1727—43). Wydania dzieł H-a, oprócz wymienionych wyżej wydań komedyj, są bardzo liczne. Najważniejsze krytyczne wydanie K. L. Rahbeka p. t. „Udvalgte Skrifter” (Wybór pism, Kopenhaga 1804—14, 21 tomów). Ważniejsze studya biograficzne i krytyczne o H-u: Prutz „L. Hol-berg. Sein Leben und seine Schriften” (Sztutgard

1857); A. Legrelle „Holberg considéré comme imitateur de Molière” (Paryż 1864); Skavlan „Holberg som Komedieforfatter” (Chrystyania 1872); Paludan „Om Holbergs Nielz Klim” (Kopenhaga 1878); E. Holm „Holbergs statsrettige og politiske Standpunkt” (tamże 1879); G. Brandes „Ludwig Holberg und seine Zeitgenossen” (Berlin 1856). Na język polski przełożona „Podróż do krajów podziemnych, Mikołaja Klima” (tlóm. W. Słoiński, 2 t., Lublin 1809).

Holcot Robert (z), (f 1349), sławny teolog i egzegeta z zakonu ś. Dominika. Wyższe wykształcenie otrzymał, a później sam nauczał, w Oxfordzie. W dociekaniach filozoficznych zwolennik metody ś. Tomasza z Akwinu, rozróżniał logikę naturalną od logiki w rzeczach wiary (lo-gica /idei vel singularis), przy roztrząsaniu Prawd Objawionych. Prace egzegetyczne zjednały mu wielką powagę u współczesnych. Część tylko jego dzieł ogłoszoną była; są to: Comment ar i i in: 1) L. Proverbiorum (Paryż 1510); 2) L. Can-ticorum (Wenecya 1509); 3) L. Sapientiae (kilkanaście wydań); 4) L. Ecclesiastici (1209). „Quae-stiones supra sententias Petri Lombardi” (1497 i 1518, Lion). Z tem dziełem zazwyczaj łączone były Conferentiae: De imputabilitate peccati, Determiuationes quaestionum i De origine, défi-nitione et remedio peccatorum; „Moralitates Hi-storiarum” (Wenecya 1505, Paryż 1510). Zdaje się, że autorstwo dzieła „Philobiblion sive de amore librorum”, przypisywanego biskupowi Ryszardowi z Bury, należy się też H-owi. — Por. „Dictionary of National Biography” (t. 27).

Holcroft Tomasz, aktor dramatyczny i po-wieściopisarz angielski (* 1745 w Londynie— f 1809). Ojciec jego był szewcem i utrzymywał konie do najęcia; straciwszy na tem przedsiębiorstwie, został kolporterem pośledniejszych towarów i Tomasz małoletni towarzyszył rodzicom w tem ich zajęciu koczowniczem. Potem, licząc zaledwie rok trzynasty, został chłopcem stajennym w Newmarket, a po trzech latach powrócił do Londynu i zasiadł przy warsztacie swojego ojca, który nanowo pracownię szewcką założył. Rzemiosło jednak nie przeszkadzało zdolnemu młodzieńcowi pisywać do dziennika „Whitehall Evening Post”. Ostatnia wszakże nędza doprowadziła go do tego, że już był gotów zaciągnąć się do armii indyjskiej, gdy niespodzianie dostał miejsce suflera teatru dublińskie-go. Podróżując z tą trupą, niebawem zaczął występować na scenie, a nareszcie napisał dla niej pierwszą sztukę, p. t. „The Crisis” czyli „Love and Famine” (1788). Pierwsza powieść jego „Alwyn” ukazała się w r. 1780. R. 1783 zwiedziwszy Paryż, przywiózł stamtąd, dokonany z pamięci, przekład „Mariage de Figaro” Beaumarchais, p. t. „The Follies of the Day”. Uwięziony w r. 1795 za przekonania rewolucyjne, zdołał umknąć do Hamburga, gdzie napróżno próbował założyć dziennik i dostać się stamtąd do Paryża; musiał nareszcie powrócić do Londynu (1802). Prócz licznych artykułów, rozproszonych po dziennikach i czasopismach, pozostawił mnóstwo powieści i sztuk teatralnych; niektóre z nich cieszyły się niemałem powodzeniem.    *

Holcus, Miątwa, rodzaj z rodziny Traw (Gramineae), odznacza się kłoskami zebranemi w rozpierzchłą wiechę i składającemi się z 2-cli plew i 2-ch kwiatków; dolny kwiatek zupełny, górny przeważnie tylko męski; plewy bezostne, od kłosków dłuższe; plewek 2, dolna opatrzona na grzbiecie ością; pręcików 3, blizn 2, krótkich, z nasady kiosków sterczących. Rodzaj H. obejmuje 2 gatunki: 1) Koleus lanatus, Miątwa wełnista, Kłosówka, Trawa miodowa, Korzeniak włóknisty, darnisty; źdźbła, od 1 — 3' wysokości, rosną w kępach gęstych, wzniesionych. Liście i źdźbła pokryte włosem. Wiecha rozpierzchła tylko w czasie kwitnięcia, w stanie dojrzałym czerwono lub fioletowo zabarwiona. Kioski jajowato-lancetowate, omszone; ość kwiatów górnych (męskich) krótka. Rośnie po łąkach mokrych, krzakach lub lasach. Trawa miodowa jest uprawiana na łąkach i pastwiskach torfiastych w pomieszaniu z innemi trawami.—2) Holcus mollis, Miątwa, Kłosówka miękka, Korzeniak włóknisty, wy-

z. z.

Hołda, po dziś - dzień ludowi niemieckiemu znana (pod nazwami: Holle, Wolle, Rolle), istota nadludzka, opiekująca się głównie umarłymi, którymi otoczona przebywa w stawach i studniach, przelatuje powietrzem, osiada na szczytach gór, a ukazuje się ludziom zwłaszcza w ciągu dwunastu dni zimowych, od Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Pod jej też pieczą znajdują się duszyczki mających się urodzić dzieci, oraz gospodynie wiejskie, bo i sama ona zajmuje się przędzą, a pilniejsze prząśniczki hojnemi darami obdziela. Kiedy śnieży, lud niemiecki powiada, że pani H. pierzynę swą porządkuje, a gdy mgły powstają, to H. ognisko rozpala.—Patrz: Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1106 —1107); Grimm „Deutsche Mythologie” (od 244); Mannhardt „German. My-

J. K.

s. K.

N.

buchs” (1900).

puszczający boczne rozłogi ulistnione. Źdźbło nagie, liście również nagie lub skąpo włosami pokryte. Ość kwiatów męskich długa, kolankowato zgięta, wystająca daleko z plew; wys.

1—3'. Rośnie po suchych lasach, na pastwiskach.

tlien” (od 255).

Holden Edward Singleton, astronom (* 1846 w St.-Louis w stanie Missouri). Kształcił się w Waszyngtonie, 1866 wstąpił do akademii wojskowej w Westpoint, 1871 został porucznikiem artyleryi, 1872 oficerem w korpusie inżynierów i zarazem nauczycielem akademii wojskowej. W 1873 mianowany profesorem matematyki i bibliotekarzem obserwatoryum marynarki w Waszyngtonie, 1881 profesorem astronomii i dyrektorem obserwatoryum Washburn w Madison, 1886 prezydentem uniwersytetu kalifornijskiego i dyrektorem obserwatoryum Licka na górze Hamiltona, a stanowisko to zajmował do

r. 1898. Założył towarzystwo astronomiczne Oceanu Spokojnego (Astronomical Society of the Pacific), przeprowadził badania nad mgławicami, a w szczególności wykazał, że mgławica Oryona uległa od r. 1758 zmianom w natężeniu swego blasku. W przedmiocie tym ogłosił „Mo-nograph of the central parts of the nebula of Orion” (1882). Napisał też „Sir William Her-schel, his life and works” (1881, przekł. niemiecki 1882), a nadto ogłosił sprawozdania swych badań w obserwatoryum w Madison (4 t., 1862—66) i liczne prace bibliograficzne.

Hôlder Juliusz, wirtemberski mąż stanu (* 1819 roku—f 1887 r.); po ukończeniu wydziału prawnego w Tübindze, wszedł do służby sądowniczej i w roku 1848 dosłużył się tytułu radzcy przy ministeryum spraw wewnętrznych. W roku następnym był obrany na posła sejmowego i stanął po stronie demokratów. Wskutek oppozycyi przeciw rządowi musiał podać się do dymissyi i, jako adwokat prywatny, osiadł w Sztutgardzie, rodzinnem swem mieście. Wybrany w roku 1855 powtórnie do sejmu krajowego, utworzył stronnictwo postępowe i działał na korzyść zjednoczenia się Niemiec. Po wojnie roku 1868 utworzył „stronnictwo niemieckie” i stanął na jego czele. W latach 1871 — 81 był członkiem parlamentu, przytem w roku 1875 został prezesem wirtemberskiej izby poselskiej. W r. 1881 otrzymał nominacyę na wirtemberskiego ministra spraw wewnętrznych.

Hôlder Karol, prawnik niemiecki i profesor prawa rzymskiego i cywilnego w Lipska (* 1847 w Sztutgardzie), od 1872 profesor w Zurychu, Gryfii, Erlangen i Lipsku (od 1893 jako następca Windscheida).—Dzieła ważniejsze: „Theorie der Zeitberechnung nach römischem Rechte” (1873); „Institutionen des römischen Rechts” (1878, 3-e wyd. 1893); „Beiträge zur Geschichte des römischen Erbrechts” (1882); „Die Stellung des röm. Erben” (1893); „Pandekten, Allgemeine Lehren” (1886 —1890); „Kommentar zum allgemeinen Tlieil der bürgerlichen Gesetz-

s. p.

Hölderlin Fryderyk, poeta niemiecki (* 20 marca 1770 r. w Lauffen nad Neckarem—f 7 czerwca 1843 w Tübindze). Kształcił się naprzód na teologa w seminaryum w Mauelbronn, następnie wstąpił do uniwersytetu tubingeńskie-go, gdzie zapoznał się i zbliżył z filozofami He-glem i Schelingiem. Największy wpływ na jego dalszy rozwój umysłowy wywarła filozofia Kanta, a także poezya Schillera, którego osobiście poznał (1795 r.). W czasie pobytu na uniwersytecie studyował gorliwie poezyę i sztukę grecką i pod przemożnym urokiem arcydzieł heleń-skich rozpoczął swój zawód poetycki. Zniewolony brakiem środków materyalnych przyjął miejsce nauczyciela domowego, naprzód w domu arystokratycznym w okolicach Gothy, a następnie (od 1797 r.) w zamożnym domu mieszczańskim we Frankfurcie nad Menem. Powziął en-tuzyastyczną miłość dla matki swego wychowań-ca, Susetty Gontard z domu Borkenstein, którą opiewał w swych pieśniach pod imieniem Dioti-my. Miłość ta niewzajemna, odpłacana tylko widoczną życzliwością i przyjaźnią, stała się nieszczęściem poety i przyprawiła go o rozstrój umysłowy, który, postępując stopniowo, prowadził do obłąkania. W r. 1798 opuścił H. Fraukfurt. Przebywając następnie w Hamburgu, w Wirtembergii i w Bordeaux (gdzie pełnił znowu chwilowo obowiązki nauczyciela), dzięki pracy i twórczości poetyckiej starał się zwalczyć nieszczęsną namiętność. Otrzymawszy w r. 1802 wiadomość o nagłej śmierci ukochanej, dostał pierwszych napadów obłędu, z którego podźwi-gnął się chwilowo, lecz wkrótce zupełnie mu uległ. Od r. 1807 aż do śmierci pozostawał w stanie zupełnego obłąkania, pielęgnowany w Tübindze przez rodzinę pewnego zamożnego rzemieślnika, której pod opiekę oddany został.— Poezye liryczne H-a (wydane naprzód przez Uh-landa i Schwaba w Sztutgardzie 1826 r.; najnowsze wydanie 1878) odznaczają się bogac-

1894).

lin 1865).

Holećek Józef, pisarz i dziennikarz czeski (* 1853 r.). Kształcił się w Budziejowicach, Pisku i Taborze, potem był nauczycielem domowym w Zagrzebiu, i już wtedy umieszczał w czasopismach drobne poezye swoje. Gorąca sym-patya do Słowiańszczyzny, a zwłaszcza do Słowian południowych, bojujących za swą niepod-

w. N.

twem myśli, idealnym polotem i wielką pięknością formy; niektóre jego pieśni pozyskały ogromną w całych Niemczech popularność. Główne jego arcydzieło, romans „Hyperiou” (Tiibinga 1797—99) jest apoteozą harmonijnego ideału heleńskiej kultury i lieleńskiego życia w jego przeciwieństwie do zamętu i sprzeczności stosunków współczesnych. Z takiegoż nastroju wyniknął fragment tragedyi Śmierć Empedokle-sa, wydrukowany po raz pierwszy w zbiorze dzieł H-a, wydanym przez Schwaba „Sämmtliche Werke” (Sztutgard 1846). Wybór dzieł „Ausgewählte Werke” (tamże 1874); „Dichtungen” wydane przez Köstlina w Tiibindze 1884. Dwa pomniki wzniesiono H-owi w Tiibindze 1881 iw Hom-

burgu 1883. — Por. Jung „H. und seine Werke” (Sztutgard 1848); Teuffel „Studien und Charakteristiken” (Lipsk 1871); Wilbrand „Hölderlin” (Drezno 1890); K. Litzmann „Friedr. Hölderlins Leben. In Briefen von und an H.” (Berlin 1890); Müller-Rastatt „Friedr. H., nebst einem Anhang ungedruckter Gedichte” (Brema

W. Gr.

Holdheim Samuel, reformator żydowski (* w Kępnie, w Poznańskiem r. 1806—f d. 22 sierpnia 1860 w Berlinie). Był rabinem we Frankfurcie nad O., Szwerynie i nareszcie w gminie reformowanej w Berlinie. H. był jednym z głównych przywódzców ruchu reformacyjnego śród Żydów niemieckich w pierwszej połowie wieku XIX-go i najskrajniejszym tego ruchu przedstawicielem. W judaizmie istnieje według niego różnica pomiędzy przepisami czysto-religijne-mi a takiemi, które noszą charakter prawny, i tylko pierwsze są obowiązujące. Ale i z pośród tych trzeba odrzucić wszelkie ceremonie obrzędowe, które się przeżyły, lub je odpowiednio modyfikować. Nie wahał się przeto H. usunąć język hebrajski z modlitwy, przenieść święcenie soboty na niedzielę, zezwolić na mieszane małżeństwa, uważać obrzęd obrzezania za niekonieczny i t. p. Poglądy swoje wyłożył w szeregu dzieł, broszur, kazań i artykułów, z których najważniejsze są: „Ueber die Autonomie der Rabbinen etc.” (1843); „Ueber die Beschneidung” (1844); „Das Religiöse und Politische im Judenthum” (1847); „Gemischte Ehen zwischen Juden und Christen” (1850); „Geschichte der Entstehung und Entwickelung der jüdischen Reformgemeinde in Berlin” (1857); „Maa-mar ha-iszuth” (w języku hebrajskim, 1860).— Por. nadto: Ritter „Geschichte der jüdischen Reformation. III Theil: Samuel Holdheim” (Ber-

Dr s. p.

ległość, pociągnęła go w r. 1885 na pole walk w Hercegowinie i Czarnogórzu, skąd posyłał sprawozdania i felietony do „Nńrodnich Listoû”. Innym owocem pobytu jego w tamtych stronach było kilka cennych artykułów geograficznych i etnograficznych, jak: „Bosna” (1876); „Cerno-horci ve zbrani” (1877); „Öernä Hora” (1876), przekłady Junackich pieśni bułgarskich (1874 — 75, 2 tomy), oraz pieśni hercego-wińskich (1876). Tamże powstały także piękne obrazy z walk czarnogórskich i liercegowiń-skich z TurkamL „Za svobodu” (Praga 1878— 80, 3 tomy); „Cernohorskió povidky” (od roku 1879 do 1897, pięó tomów), które zjednały H-owi wielką popularność. Do spraw krajowych powrócił on w dwu bardzo zajmujących broszurach: „Podejme ruku Slovakûm” (1880) i „Zrca-dlo nasi nńrodni spolećnosti” (tegoż roku) i w zbiorze p. t. „Rozmaite ćteni” (1881, se-rya druga 1886, trzecia 1892), w których, zgodnie z przedmową „O naśich literârnich porne-rech”, przedstawił różnobarwny szereg obrazków, poważnych i humorystycznych, jako też wspomnień osobistych. W r. 1882 i 1885 odbywał nowe wycieczki po Słowiańszczyźnie południowej, z których wkrótce powstały; „Öerna Hora w miru” (1883—85, 3 tomy) i „Junackó kresby cernohorskć” (1884— 89, 2 tomy). Inny świat otworzył się przed H-em, gdy w r. 1887 zwiedził Rossyę, a 1888 dotarł aż do Konstantynopola i Azyi Mniejszej. Wiadomości i wrażenia z tej podróży ogłosił w mnóstwie felietonów i szkiców w „Naród, listech”, oraz w książkach osobnych: „Ruskoceske kapitoly” (1891, skonfiskowane) i „Zajezd na Rus” (1896). Wszystkie te prace są wynikiem jego* autorskiego programu: szerzenia znajomości i budzenia sympatyi pomiędzy Słowiańszczyzną południową a wschodnią, którego się trzyma oddawna, redagując „Slovan-ské Listy” (1879) i dział słowiańskiej polityki zagranicznej w „Nńrod. listech”. Zajmuje się oprócz tego studyami literatury fińskiej, osobliwie poezyi ludowej, których owocem było w r. 1878 studyum o Kale wali, a później piękny przekład tej epopei, skończony r. 1896, w tomie Y „Osvëty”.    *

Holenderka, rodzaj dachówki, ob. artykuł Dachówka, oraz fig. 2 w tomie XIV str. 956.

Eolesov (Holleschau), miasto w Morawii, nad rzeką Russawą (lewy dopływ Morawy); fabryki sukienne i płócienne, wyrób mebli, handel produktami wiejskiemi; piękny zamek z parkiem; około 5 000 m-ców (Czechów).

Holewiński Władysław, jeden z najwybitniejszych prawników polskich (* w 1834 roku); studya prawne odbył w uniwersytecie petersburskim, który ze stopniem kandydata ukończył. Po dwuletnim pobycie we Francyi i w Niemczech, uzyskał stopień magistra, a następnie doktora prawa cywilnego. Odbywszy applikacyę, rozpoczął zawód sądowy w r. 1861 jako pod-

28

Eno. Powsz. lluitr. Zair. 228. T XXIX

to-

00

CD

•rH

w.

Holewiński Józef.

prokurator przy trybunale cywilnym w Warszawie. W następnym roku, wskutek zlecenia ówczesnego dyrektora głównego Kommissyi sprawiedliwości, kasztelana Leona Dembowskiego, i pod jego osobistym kierunkiem opracował projekt postępowania sądowo-karnego, oparty na zasadzie akuzacyjnej (oskarżenia). W tym samym roku 1862, z chwilą otwarcia Szkoły Głównej powołany przez Wielopolskiego na katedrę prawa cywilnego, rozpoczął wykłady d. 7 listopada 1862 r. i prowadził je bez przerwy, jako profesor zwyczajny, w Szkole Głównej, a następnie w uniwersytecie aż do r. 1897, gdy po wysłużeniu 35 lat wykłady zakończył. Od r. 1872 do r. 1876 był dziekanem wydziału prawnego, a od r. 1869 — 1880 przewodniczył w sądzie uniwersyteckim. Wykłady H-a należały do najlepszych na wydziale prawnym; cechowała je nadzwyczajna ścisłość rozumowania,

Ogłosił drukiem: „O zmianie w procedurze cywilnej, wprowadzonej we Francyi przez prawo z d. 21 maja 1858 r.” („Bibl. Warsz.” 1859, t. III), „O stosunkach majątkowych między małżonkami w razie niezawarcia umowy przedślubnej” (Petersburg 1861, 8-o, IV i 140); „Kartka z najnowszych dziejów kodeksu Napoleona” (Przegląd literacki „Kraju” 1887, Nr. 52); „Różnice zasadnicze pomiędzy hypoteką pruską, au-stryacką, francuską i polską” („Gaz. Sąd.” 1888, Nr 29); „Przedawnienie a hypoteką” („Gaz. Sąd.” 1894, Nr jubileuszowy). Z prac kodyfikacyjnych drukowany był po polsku do użytku urzędowego „Projekt postępowania sądowo-karnego w r. ' 1862 i 1865”. Najważniejszein dziełem H-ego jest „O zobowiązaniach podług kodeksu Napoleona” (wykład tyt. 3 i 4 księgi III, Warszawa 1875, 8-o, VI i 408). Praca ta zapewniła H-owi pierwszorzędne stanowisko w nauce prawa w Polsce, a samodzielne poglądy w niej wypowiedziane stawiają H-ego w rzędzie najlepszych kommentatorów kodeksu Napoleona. Od roku 1900 jest H. prezesem komitetu Kasy Mianowskiego.

H. K.

Hi

Ss.'-

,V1

./i

Fig. 40. Holewiński Władysław.

dzięki której wywody H-a wolne były od wszelkich zbytecznych upiększeń i ogólników. Niezależnie od profesury H. piastował urzędy: członka Komraissyi Rządowej Sprawiedliwości, oraz najwyższej Kommissyi egzaminacyjnej, a po wprowadzeniu w 1876 r. reformy sądowej—prezesa departamentu cywilnego Izby sądowej warszawskiej. Na tern ostatniem stanowisku dokładał wszelkich sił i starań do pogodzenia prawa materyalnego z obcą temuż procedurą. Wyroki pod prezydencyą H-go wydane zachowały w wielu kwestyach do obecnej chwili charakter wskazówki przewodniej dla sądów. Ostatnio brał H. czynny udział w pracach nad ułożeniem projektu kodeksu cywilnego i ustawy hypotecznej dla Cesarstwa, a to jako członek komitetu utworzonego w tym celu przy ministeryum sprawiedliwości w Petersburgu, oraz kommissyi redakcyjnej, wydzielonej z jego łona. W komitecie tym zajął odrazu jedno z najwydatniejszych stanowisk.—

Holewiński Wacław (* 3 listopada 1844— f w kwietniu 1893), publicysta; urodził się w Kielcach, kształcił się na kursach przygotowawczych politechnicznych w Puławach, ukończył wydział nauk przyrodniczych w Szkole Głównej Warszawskiej ze stopniem magistra, oddał się następnie dziennikarstwu, będąc spół-pracownikiem pism codziennych („Gazeta polska”, „Dziennik dla wszystkich”, „Kuryer Codzienny”) i tygodniowych, a mianowicie „Przeglądu Tygodniowego”, z którego tendencyami najbardziej sympatyzował. Przez czas jakiś wydawał czasopismo specyalne: „Gorzelnictwo i pi-wowarstwo”, również czasowo był współwłaścicielem „Kuryera Codziennego” i właścicielem „Wędrowca” (od lipca 1885 do 1888). Rozpraw obszerniejszych pozostawił niewiele: „Zasługi Kopernika dla cywilizacyi” (Warszawa 1879); „Czary w Polsce”; „Życie i sprawy Teodora Tomasza Jeża” (1882 w dodatku miesięcznym do „Przeglądu Tygodniowego”). Ostatnie lata życia były zatrute ciężkiemi cierpieniami. Zmarł w mieście rodzinnem.

P. Chm.

Holewiński Józef, artysta - drzeworytnik i malarz polski (* 1848 r. w Warszawie). Ukończywszy nauki gimnazyalne w mieście rodzinnem, oddał się nauce drzeworytnictwa pod kierunkiem Jana Styfiego, kształcąc się jednocześnie w rysunku u Wojciecha Gersona. Wstąpiwszy do drzeworytni „Kłosów”, zostającej pod kierownictwem Styfiego, wkrótce ogólną ściągnął na siebie uwagę udatnością artystyczną swych robót, a po ustąpieniu Styfiego sam został kierownikiem tego zakładu, którym aż do zwinięcia tego czasopisma, t. j. do r. 1890, zarządzał. Z wybitniejszych prac tego znakomitego ksylografa wymienimy: reprodukcye obrazów Matejki w „Kło-

sach” i w „Albumie”, wydanym przez Lewentala, obrazów Brandta, Kossaka, A. Gierymskiego, portretów królów polskich i ludzi znakomitych, według rysunków Witkiewicza i innych. Witkiewicz o talencie H-go tak się wyraził w swojem dziele o A. Gierymskim: „J. Holewiński w swoich portretach pokazał, że dla niego nie istnieją żadne trudności tam, gdzie chodzi o oddanie najsubtelniejszych tonów światłocienia, gdzie się wymaga najwytworniejszego stopienia modela-cyi, a jednocześnie pokazał, że, rytując facsi-mile, potrafi z bukszpanowej płyty wydobyć czystość i delikatność akwaforty, co w drzewo-rytnictwie jest niesłychanie trudnem” („Biblioteka Warsz.”, wrzesień 1901). To też nawet i w Niemczech umiano należycie rylec jego ocenić, skoro tak wytworna ilustracya jak „Moderne Kunst” przez lat kilka korzystała z jego współpracownictwa, a drzeworyty w niej umiesz-

mian czerwony i srebrny, stosownie do wszystkich czterech pól. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie: czerwone między białemi. Labry czerwone, podbite srebrem.

na

-f

Fig. 42. Holfeld (herb).

Nadany Józefowi Holfeldowi, galicyjskiemu tabularnemu wice-registratorowi, przez Józefa II, cesarza św. Państwa Rzymskiego, w roku 1787, z przydomkiem von Adlersberg.—Źródła: „Poczet szlachty galicyjskiej”; Hefner; Borkowski; Ostrowski.

D.

Holice, miasto w północno-wschodnich Czechach, o 15 km. na wschód od Pardubic, nad rzeką Rediczka, lewym dopływem Elby; wyrób obówia, handel bydłem, jajami i szynkami; oko-

w. N.

ło 3 000 m-ców.

W. N.

li

Fig. 41. Holewiński Józef.

czaue zyskały na wystawie w Monachium złoty medal. Z innych odznaczeń zaszczytnych, które H. otrzymał, wymienimy: wielki medal srebrny, przyznany mu na wystawie w Petersburgu, i dwie pierwsze nagrody na wystawie Warszawskiego Towarzystwa Zachęty sztuk pięknych, w którem przez 10 lat był członkiem komitetu. Po zamknięciu „Kłosów” H. przez krótki czas prowadził część ilustracyjną w „Wędrowcu”, a w r. 1891 objął tensam obowiązek w „Tygodniku Ilustrowanym” i spełnia go dotychczas (1901).—Holewiński Jan, syn Józefa, po ukończeniu nauk gimnazyalnych kształcił się przez dwa lata w Szkole sztuk pięknych w Krakowie. Obecnie uzupełnia studya swoje w Paryżu, gdzie się kształciła w malarstwie i siostra jego, Helena.

Holfeld, herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej, w polach I i IV srebrnych, oraz II i HI czerwonych — orzeł dwugłowy, naprze-

Holics, miasteczko w Węgrzech północno-wschodnich, w komitacie Neutra albo Nyitra, w pobliżu lewego brzegu Morawy, na krzyżow-nicy kolei żelazuych; zamek królewski, w któ-,rym dnia 26 grudnia 1805 r. został zawarty pokój Presburski; około 6 000mieszk., przeważnie Słowaków.

Holinka Ferdynand Czaslavsky, tłó-macz czeski (* 1857 w Czasławie). Od r. 1883 nauczyciel w Winorzu. Zająwszy się językami słowiańskiemi, głównie zaś polskim, od r. 1876 do 1896 ogłosił w różnych czasopismach oraz w Słowniku pedagogicznym przeszło 200 przekładów i rozpraw z zakresu belletrystyki, pedagogii, jako też i literatury dla młodzieży. Z przekładów tych wydał osobno: „Slamena vdo-va” J. I. Kraszewskiego (1882); „Net’ bez ve-na” St. Koźmiana (1882); „Ruka prozretelnosti” Fr. Waligórskiego (1883); „Vażsi dëdictvâ otcûv”

R. Starkla (1883); „Prosta laska” J. Łętowskie-go (1895); „Zapiski moudre mouchy” Fel. Za-hajkiewicza (1895) i „Z upominek mladé siroty” Pauliny Krakowowej (1895).

Holk Henryk, generał austryacki (* 1599— f 1633), najpierw służył w wojsku duńskiem i walczył w r. 1626 na Szląsku, gdzie był wzię

N.

(Berlin 1891, wyd. 2-e).

ty do niewoli przez wojska cesarskie pod Bernsteinem i po roku z górą uwolniony za wykupem. W r. 1628 bronił Stralzundu, ale już w r. następnym przeszedł do służby cesarskiej w randze pułkownika i tu wykazał niezwykłe zdolności w prowadzeniu wojny podjazdowej. Zorganizowawszy własny pułk kirassyerów, zwanych „kawaleryą H-a”, zwalczał w partyzantce nieprzyjaciół, poczem łupił wsi i miasta niemiłosiernie. Wallenstein zamianował go generałem i oddał mu dowództwo nad lewem skrzydłem armii w bitwie pod Lützen. Po skończonym boju H. cofnął się wraz z całem wojskiem do Szląska, skąd przez Wallensteina posłany był z 7 000 armią pod Eger. W r. 1632 został feldmarszałkiem i w rok potem otrzymał tytuł hrabiowski. Umarł z zarazy w Saksonii, dokąd był wyruszył z wojskiem w r. 1633. Zwłoki jego w roku następnym przewieziono do Kopenhagi.

Holkar, nazwa dynastyi rezydującej w Indorze (ob.). H-owie pochodzą ze wsi Hol w Dekanie, od której wzięli nazwisko. Protoplasta rodu H., Mal-har Rao Holkar, był prostym pasterzem. Wszedł on do służby dynastyi marackiej, zajmował coraz wyższe urzędy, wreszcie, gdy miał lat 85, to jest w roku 1778, otrzymał jądro dzisiejszych posiadłości H-ów. W roku 1732 dostał Indor; w r. 1735 był wodzem naczelnym wojsk marac-kich na północ od Narmady. Podczas bitwy pod Panipat (1761) cofnął się ze swemi wojskami jeszcze przed klęską Marattów, wrócił do swych posiadłości i zajął się ich organizacyą. Następcą jego (od r. 1765) był wnuk, Mali Rao, który umarł w szaleństwie, po dziewięciu miesiącach rządów. Matka jego, Ahalia Bai, objęła wtedy rządy wespół z wodzem Tukadży Rao (1766 — 1795). Wkrótce wybuchły w kraju zaburzenia, wreszcie nieprawy syn Tukadżego, Dżaswant Rao, pochwycił władzę w swe ręce, kazał się uznać za dziedzica praw H-ów, zreorganizował wojsko przy pomocy oficerów europejskich, zatryumfował nad Sindią i Peszwą. Wdał się nawet w wojnę z Anglikami, protektorami Peszwy, odniósł zrazu kilka zwycięstw, musiał się jednak potem cofnąć do Pendżabu i oddać Anglikom część swych posiadłości (1805). Umarł obłąkany w r. 1811, zostawiwszy syna małoletniego. Ulubienica jego, Tulsi Bai, której przeznaczył regencyę, nie zdołała utrzymać się przy władzy; zwróciła się do Anglików, zamordowali ją jednak zbuntowani żołnierze. Wojska angielskie zalały państwo i H-owie musieli uznać się za lenników Anglii (traktat w Mandesar r. 1818, który dotąd reguluje stosunki tej krainy z Anglią). Mai char Rao umarł 1833 r.; następcą jego był krewny, Hary Rao (do 1843). Po śmierci bezpotomnej tego ostatniego rząd angielski mianował jego następcą jedenastoletniego Tukadży Rao, który od roku 1852 zaczął rządzić samodzielnie. Był on zawsze wiernym wassalem Anglii, nawet w r. 1857, za co go też Anglicy wynagrodzili godnościami i odznaczeniami. Siła zbrojna państewka składa się z 3100 piechoty regularnej, 2150 nieregularnej, 2100 jazdy regularnej, 1 200 nieregularnej i 340 artylerzystów z 24 działami.—S. Levi w „Gr. Enc.” Lamiraulta.—Porów. Haidarabad.

Holi Eliasz, budowniczy niemiecki (* d. 28 lutego 1573 w Augsburgu — f 6 stycznia 1646 tamże). Syn Hansa H-a, majstra mularskiego, kształcił się w tymsamym zawodzie co i ojciec; 1596 r. został majstrem, poczem zimą 1600—1 wyruszył dla studyów do Wenecyi, gdzie przejął się tak dalece budownictwem z epoki późniejszego Odrodzenia włoskiego, że po powrocie do miasta rodzinnego w licznych budowlach, jakie tam wznosił, starał się charakter ich naśladować. H. należy też w Niemczech do najwybitniejszych przedstawicieli kierunku włoskiego w rozwoju stylu Odrodzenia; naśladował on szczególniej Palladia. Mianowany w 1602 r. majstrem budowlanym na żołdzie miasta Augsburga, wznosił tam liczne poruczane mu budowle, aż do r. 1631, w którym, jako gorliwy protestant, niezgadzająey się na zmianę swoich przekonań religijnych, zwolnionym został od swoich obowiązków miejskich. H. pozostawił pamiętniki, w których szczegółowo opisuje swoją działalność budowlaną w Augsburgu. Ważniejsze budowle wykonane przez H-a w Augsburgu są następujące: dom cechu piekarskiego, Zeughaus augsburski z fasadą reuesansową, wieża bramowa na moście nad rzeką Wertach (Wer-tachbriicke), dom pieczętarski (Siegelbaus, 1605), „Klinkerthorturm” (1608), „Fischerthorturm” i „Metzgerhaus” (1609), czerwona wieża bramowa (Rother Thorturm) i szpital św. Ducha. Na-czelnem wszakże dziełem jego jest ratusz miejscowy, budowany od r. 1615 do 1620.—Porów. Leybold „Das Rathaus der Stadt Augsburg”

s. s.

Holl Frank, malarz angielski (* 1845 r. w Kentishtown pod Londynem—f 31 lipca 1888 w Londynie). Zasadniczych początków w zakresie sztuk pięknych udzielił mu ojciec jegó, szty-charz, tak, że H., mając lat 15, mógł z korzyścią studyowaó w akademii królewskiej w Londynie, którą ukończył w 1863 r. ze złotym medalem i zaliczony został w poczet stypendystów na dalsze dwa lata. Już w pierwszych obrazach swoich zapowiedział cn kierunek, jakiego trzymał się przez całe życie, kierunek uczuciowy, lubujący się w przedstawianiu smutnych chwil życia warstw przeważnie uboższych. Po Wykluczonych z kościoła, Zbieraczach ziela, Rekonwalescencie (1864 — 65 — 67) stworzył pełne smętnego dramatyzmu płótno: Bóg dał, Bóg wziął, pochwalone niech będzie Święte imię Jego (1869). Królowa angielska upodobała sobie ten obraz i zamówiła u artysty, jako uzupełnienie jego, drugi niemniej smutnej treści: Ża-\ dnej wieści z morza (1871). Odtąd H. wytworzył

1889, str. 53).

Hollabrunn, miasteczko w Austryi Niższej, przy kolei żelaznej do Wiednia, o 31 kilom, na północo-zachód od Korneuburga, nad Göllersbachem, lewym dopływem Dunaju; winnice; do 4 000 m-ców. W 1805 r. bitwa między Muratem i Bagrationem.

Hollaenderski, Holenderski Leon (*1812), żyd polski, rodem z Wisztyńca, jak podaje K. Estreicher; był autorem licznych broszur okolicznościowych, pisanych po francusku. Najobszerniejszą jego pracą jest obraz położenia Żydów w Polsce: „Les Israélites en Pologne, édition ornée de 6 gravures coloriées” (Paryż 1846). Następnie wymienić trzeba jego „trylogię filozoficzną zbyt prędko go zabrała, i popularną” wydaną p. t. „L’homme moral, matériel, politique et religieux” (tamże 1850 i 1854); dalej: „Moschek, moeurs polonaises” (tamże 1859 i 1861); „Dix-huit siècles des préjugés chrétiens”

(tamże 1869); „La liberté du Franc-Maçon en France” (wierszem, tamże 1869). Prócz tego ding, przełożył z angielskiego na francuski: „Discours aux jeunes filles, prononcé à l’école gratuite Ameryki Północnej, w stanie Michigan, w hrab-de Bell-Lane à Londres” (1861), a z hebrajskie- stwie Ottawa, nad Black River i zatoką wschod-go dziełko rabinów z XIII wieku: Aben Ezra niego wybrzeża jeziora Michigan, na krzyżowni-i Aben Je H’ia p. t. „Délices royales on le jeu des échecs” (1864). Po polsku ogłosił „Okólnik z okazyi otwarcia kawiarni polskiej w Pa-

P. Chm.

cały szereg smutnych, pełnych głębszych uczuć, obrazów: Pogrzeb na wsi (1873); Na ławce w poczekalni kolejowej (1873); Opuszczona (1874); Pierworodny (1876); Powrót (1877); wreszcie Pożegnanie kraju i Wyjazd na wojnę. Głębiej jeszcze wzruszającym widza jest obraz jego Uwięzienie w Newgate (1878).—Ostatnie dziesięć lat pracy swojej H. poświęcił przeważnie malarstwu portretowemu. Portrety jego odznaczają się wyborną charakterystyką osób, siłą wyrazu, życiem i dobrym kolorytem, i dlatego cenione są wysoko nietylko w Anglii, ale i na lądzie stałym Europy. To, czego brakowało artyście przy tworzeniu jego obrazów sentymentalnych, to jest pewnej siły, męskości,— zdobył sobie, malując osoby, do których charakteru musiał nagiąć swój temperament; prawda życiowa i siła podnoszą właśnie wartość jego portretów. Niema w nich żadnego obra-chowania na efekt, żadnej pozy; pomimo to, a właściwiej dlatego właśnie, są one przy swojej prostocie tak pełne wyrazu i mają tak wysoką wartość artystyczną. Do takich wybornych portretów jego zaliczyć należy: portret Samuela Cousina, sztycharza, portret lorda Dufferina, Józefa Chamberlaina, lorda Wolseleya, Gladstoue’a, księcia Clevelanda, Jerzego Travelyana i wreszcie lorda Spencera. — Porów. Harry Quilter „In Memoriam Fr. Holl” (w „Universal Review” 1888 sierpień); Erwin Volckmann (w „Zeitschrift für bildende Kunst”, 1889, Nr 24 str. 130);

Gertruda E. Campbell (artykuł w „Art Journal”

s. s.

W. N.

ryżu” (1861).

Hollak Józef, biskup - sufragan sejneński (* 18 stycznia 1812 — f 1890 r.). Urodził się we wsi Krawniszki, w powiecie Maryampolskim; średnie wykształcenie otrzymał w szkole wojewódzkiej sejneńskiej, poczem wstąpił do semi-naryum duchownego. Ukończywszy semiuaryum sejneńskie, wyższe studya teologiczne odbywał w Akademii duchownej warszawskiej, a wyświęcony w 1837 r. na kapłana, mianowany został nauczycielem religii w warszawskim Instytucie głuchoniemych i ociemniałych. Po 18-letnim pobycie w Instytucie krótki czas pełnił obowiązki katechety w szkole gubernialnej i przeniósł się na probostwo w Radzyminie. Przy zajęciach pasterskich wykładał naukę religii w Instytucie pedagogicznym nauczycieli elementarnych, z Łowicza przeniesionym do Radzymina. Władza dyecezyalna, oceniając gorliwość H-a, powierzyła mu zarząd parafii św. Trójcy na Solcu w Warszawie, a gdy rozpoczęta budowa kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych na Grzybowie domagała się gorliwego i światłego kierownika, przeniosła go do nowopowstającej parafii, którą zarządzał do czasu otrzymania godności tytularnego biskupa Areteńskiego i sufra-gana Sejneńskiego. Prekonizowany został w r. 1883. Charakterystyczną cechą H-a była niezmierna, serdeczna miłość bliźniego. W imię tej miłości gotów był uczynić wszystko: wyzbyć się najpotrzebniejszych rzeczy, poświęcić swój czas, swoje siły. Tradycya o H-u do dziś przechowuje się w Instytucie głuchoniemych, a trwałą po swoim tam pobycie pozostawił pamiątkę w dziele „Nauka Religii, wykładana w Warszawskim Instytucie Głuchoniemych” (r. 1855). Brał udział jako kierownik w wydawnictwie „Systematyczny sposób wykładu nauki religii dla głuchoniemych” (1874), oraz w „Słowniku Mimicznym” (1879).—Jako proboszcz słodyczą i łagodnością w obejściu się jednał sobie wszystkich, wywierając przez to wielki wpływ na ludzi. Ta okoliczność spowodowała, że gdy rozdźwięk począł powstawać pomiędzy duchowieństwem dyecezyi sejneńskiej z powodu różności pochodzenia, Stolica Apostolska posłała tam H-a jako apostoła

pokoju i wspólnej miłości. Niestety, śmierć

s. Pł.

Holland, kraina w południowo-wschodniej Anglii, południowa część Lincolnshire, nad zatoką Wash, żyzna kraina marschów, podobna pod względem przyrody do Hollandyi (Niderlandów), przerżnięta rzeką Weiland. Miasto główne Spal-

w. N

Holland, miasto w Stanach Zjednoczonych cy licznych kolei żelaznych; ożywiony handel produktami rolniczemi; około 4 000 m-ców. w* N* Holland Jan Dawid (* 1746 r. pod Herz-bergiem w Harzu—data śmierci nie jest znana),

A. Pol.

kompozytor muzyczny niemiecki. ’ W początkach swej karyery artystycznej H. zajmował stanowisko dyrektora muzyki przy kościele św. Katarzyny w Hamburgu, gdzie 1780 r. napisał ora-toryum „Zmartwychwstanie Chrystusa”. Wkrótce potem otrzymał posadę kapelmistrza orkiestry Radziwiłła w Nieświeżu. Tu, zapoznawszy się z językiem polskim, skomponował operę w 3-ch aktach p. t. „Agatka”, do słów księcia Macieja Radziwiłła, którą wystawiono w czasie gościny w Nieświeżu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1784). Prócz tej opery, wykonywanej później we Lwowie, H. napisał muzykę do „Hamleta”, „Deux sérénades” na orkiestrę, parę „Divertiments” orkiestrowych, wiele pieśni do słów niemieckich, w swoim czasie bardzo popularnych, oraz „Traktat akademicki o prawdziwej sztuce muzycznej” (Wrocław 1806).

Holland Henryk Ryszard Vassal Fox, baron, polityk angielski (* w Winterslow House 1773—f w Holland House 1840). Studya odbywał w Eton i Oxfordzie, gdzie zawarł stosunki z Carlislem, Canningiem, Hookhamem, Frèrem i Robertem Smithem. — Siostrzeniec Foxa, który był pierwszym jego nauczycielem w sprawach publicznych i zaszczepił w nim zasady tolerancyi i liberalizmu. Począwszy od r. 1791 H. podróżował dużo po Europie. We Francyi poznał Lafayette’a i Talleyranda. Zwiedził Danię,

Prusy, Hiszpanię i Włochy. We Florencyi poznał się z lady Webster, która została jego kochanką, a potem i żoną (od 1797), i otworzyła słynny salon polityczny i literacki w Londynie.

W 1796 H. zasiadł w Izbie lordów, gdzie zabierał głos, jako dobry mówca, we wszystkich sprawach ważniejszych. Jak mówi Macaulay, był on przez lat czterdzieści opiekunem wszystkich ras uciśnionych, wszystkich sekt prześladowanych; z drogi prawdy nie sprowadziły go ani przesądy, ani interesy jego stanu. W 1806 zasiadł w radzie tajnej, w ministeryum lorda Grey został kanclerzem księstwa Lancaster (1830) i zachował ten urząd w gabinecie Melbourne’a (1835). Zostawił sporą ilość pism, między in-nemi: „Observations on the tendency of a Pamphlet” (Londyn 1795); „Some Account of the Lives and Writings of Lope Felix de Vega Car-pio” (1806); „Life of Guillen de Castro” (1817).

Najwięcej znane prace H-a wyszły dopiero po jego śmierci; są to: „The Opinions of lord Holland” (Londyn 1841), zbiór mów parlamentarnych; „Foreign Reminiscens” (1850), bardzo ciekawe pamiętniki, pełne szczegółów anegdotycznych o wybitniejszych osobistościach europejskich, które H. poznał w swych licznych podróżach; wreszcie „Memoirs of the whig party du-ring my time” (1852, 2 tomy). Zebrał mate-ryały do życiorysu Foxa, wydanego w 1853 r. przez lorda Jana Russela. Dwa portrety H-a, jeden przez Leslego, drugi przez Fabre’a, znajdują się w Holland House.

Holland Sir Henryk, baronet (* d. 27 października r. 1788 w Knutsfordzie [Cheshire]— f d. 27 października 1873), lekarz. Do nauk przykładał się od r. 1806 w uniwersytecie edyn-burskim i w szpitalach londyńskich; w r. 1810 odbył podróż do Islandyi, a obroniwszy po powrocie w Edynburgu rozprawę „De morbis Islan-dicis”, w r. 1811 dyplom doktorski otrzymał. Rok 1812 spędził, podróżując po krajach przylegających do morza Śródziemnego, a powróciwszy stamtąd, osiadł jako lekarz w Londynie i wydał w r. 1814 opis tej podróży, opowiedziany barwnie, co mu ułatwiło wstęp do wyższego towarzystwa londyńskiego, chcącego poznać tak zdolnego pisarza. W tymże roku został lekarzem przybocznym księżny Walii, Karoliny. W r. 1816 przyjęto go do londyńskiego College of Physicians, w r. 1828 został jego towarzyszem (Fellow), w r. 1835 lekarzem przybranym (Physician Extraordinay y) króla Wilhelma IV, w r. 1837 na takież stanowisko powołała go królowa Wiktorya; później nieco został też lekarzem księcia Alberta, małżonka królowej. W r. 1852 królowa mianowała go swym lekarzem przybocznym (Physician Ordinary), nakoniec w r. 1853 zaszczyciła go godnością baroneta. W r. 1856 uniwersytet oksfordzki, obchodzący jubileusz założenia swego, doręczył mu dyplom doktora prawa cywilnego honoris causa. Jako lekarz H. miał w Londynie powodzenie wielkie, taksamo w Spa, gdzie często latem przebywał, póki wody te były modne w kołach arystokratycznych angielskich. Miał zwyczaj przynajmniej dwa miesiące spędzać corocznie w podróży; ośm razy zwiedził Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, był na Jamajce oraz innych wyspach Antylskich, dwa razy popłynął do Islandyi, trzy razy jeździł do Rossyi, nie mówiąc już o wycieczkach mniejszych do Francyi, Szwajcaryi, Włoch i t. d. Wrażenia, zebrane w tylu podróżach, opisał wybornie w antobiografii swej, wydanej na rok przed śmiercią, p. n. „Recollections of past life” (Londyn 1872). Z innych dzieł jego przytoczyć można jeszcze: „Médicinal notes and reflexions” (tamże 1839, wyd. 2-e 1855, wyd. 3-e 1858; przekł. niem. Heidelberg 1840—41, 2 tomy); „Chapters on mental physiology” (Londyn 1852, wyd. 2-e 1858) i „Essays on scientific and others subjects” (tamże 1862). Po śmierci H-a syn jego, Franciszek, wydał pozostałe po nim prace p. n. „Fragmentary papers on science and other subjects” (tamże 1875). H. był pisarzem wytwornym, więcej dbającym o wykwint stylu i szerokość poglądu, niżeli o ścisłość czysto-nau-kową, dlatego też wszystkie dzieła jego sprawiają czytającemu wiele przyjemności, ale mało pożytku przynoszą. — Por. W. Monk „The Roli of the Royal College of Physicians of London, comprising biographical sketches etc.” (wyd.

2-e Londyn 1876, T. III str. 144) i J. Pa-

402).

A. A. K.

innych.

gel „Geschichte der Medicin” (Część I str.

Dr j. p.

Holland Jozue Gilbert, pisarz amerykański (* 1819—f 1881). Do najlepszych prac jego należą: „Titcombs’s Letters to Young People, Single and Married”; „Lessons in Life, a Senes of Familiär Essays”; „Letters to the Joneses”; życiorys prezydenta Lincolna, który się rozszedł w stu tysiącach egzemplarzy; „Kathrina” (1868); „Arthur Bonnicastle”; „The Story of Seven oaks” (1875); „Nicholas Minturn” (1876). W 1870 był właścicielem „Scribner’s Monthly” (obecnie „The Century”). Zbiory jego poezyj wyszły w latach 1873 i 1879.

Holland Wilhelm Ludwik, giermanista i romanista (* 11 sierp. 1822 w Sztutgardzie— f 23 sierp. 1891 w Tübindze). Studjował filo-logję giermańską i romańską w Tübindze i Berlinie, gdzie słuchał, między innemi, braci Grimmów, Lachmanna, Boppa i Böckha; następnie przez rok bawił na studjach w Paryżu. Działalność jego naukowa na obu tych polach rozpoczyna się z r. 1847, w którym został w Tübindze docentem, a następnie tamże profesorem filologji giermańskiej i romańskiej. H. był wybornym znawcą literatur staroromańskich i staroniemieckiej, i w obu tych dziedzinach ogłosił ważne zabytki. Z zakresu filol. romańskiej wydał: monografję o Chrystjanie z Troyes, truwe-rze francuskim z w. XII, p. n. „Crestien von Troies, eine litteraturgeschichtliche Dntersuchung” (Tübinga 1854); tegoż Chrystjana: „Li romans dou chevalier au lyon von Chrestien de Troies” (Hanower 1862; wydanie 3-e Brunświk 1886); „Bruchstücke aus der Chronik des Alonso de Palencia” (Tübinga 1856) i „La estória de los siete infantes de Lara” (Tübinga 1860). Z dziedziny filologji giermańskiej ogłaszał prace w wydawnictwach towarzystwa literackiego sztutgardz-kiego, a mianowicie: „Meister Altswert” (wspólnie z A. Kellerem, 1850); „Schauspiele des Herzogs Heinrich Julius von Braunschweig” (Sztutg.

1855); „Buch der Beispiele der alten Weisen” (1860); „Briefe der Herzogin Elisabeth Charlotte von Orléans” (Sztutgard 1867—68, 2 tomy); „Schreiben des Kurfürsten Karl Ludwig von der Pfalz und der Seinen” (Tübinga 1884). Z Kellerern i Pfeifferem wydał „Uhlands Schriften zur Geschichte der Dichtung und Sage” (Sztutgard 1865—73, 8 tomów). Sporządził także, zgodnie z życzeniem wdowy po Uhlandzie, pierwsze krytyczne wydanie jego poezji „Gedichte” (Sztutg. 1863 — 76) i jako próbę komentarza do poezji Uhlanda wydał „Über Uhlands Ballade Merlin der Wilde” (t-że 1876); nadto: „Zu Uhlands Ge-dächtuiss, Mitteilungen aus seiner akademischen Lehrthätigkeit” (Lipsk 1886). W r. 1883 H. był wybrany na prezesa towarzystwa literackiego w Sztutgardzie po Adalbercie Kellerze.

Holland Tomasz Erskine, prawnik angielski, profesor prawa międzynarodowego i dy-plomacyi w Oxfordzie, adwokat, doktor honoris causa uniwersytetów w Bolonii, Petersburgu i t. d. (* 1840); na linii obrończej czynny od 1863

r., w uniwersytecie od r. 1874; ogłosił: „The Elements of Jurisprudence” (1880, wydanie 8-e

1896); „The Institutes of Justinian” (1873—81); „Essays on the Form of the Law” (1870); „Al-berici Gentilis de Jure Belli” (1877); „The European Concert in the Eastern Question” (1885); „Studies in International Law” (1898) i wiele

s. p.

Hollandya (Niderlandy), królestwo w zachodniej części lądowego pnia Europy, w szczególności zaś—Niziny Niemieckiej, głównie na obszarze uściowym Renu, Maas (Mozy) i Skaldy, między państwem Niemieckiem na wschodzie, Belgią na południu, oraz morzem Niemieckiem na zachodzie i północy.

I.    Ukształtowanie poziome. H. ma formę rów-noległoboku, rozciągającego się z południo-połu-dnio-zachodu na północo-północo-wschód; naturalnie, że równoległobok ten nie jest dokładny: w bok wschodni wciskają się tu Niemcy klinowato wzdłuż Renu, a także i Vechtu; Belgia wciska się w bok południowy łukowato, tak, iż H. wysuwa się na obu skrajach tego łuku ku południu, mianowicie głównie na wschodzie, w górę Mozy, aż w okolice Akwizgranu i Lüttich (Liège), a mniej nieco na zachodzie za Skaldę, w okolice Gandawy i Brügge. Wybrzeże zachodnie w części południowej, mianowicie na południe uścia Renu, w obszarze uściowym Skaldy, jest silnie rozczłonkowane wyspowo; dalej zaś na północ jest jednostajne, opasane diunami, aż do Helderu; tutaj zaczyna się łańcuch wysp Fryzyjskich, który na północ od największej z nich, wyspy Teksel, zagina się ku wschodowi i ciągnie równolegle do wybrzeża północnego. Szeroki kanał, oddzielający ten szereg wysp od wybrzeża, wdziera się w ląd dwiema zatokami: na zachodzie — wielką zatoką Zuidersee, oddzielającą półwysep Hollenderski (kończący się na północy przylądkiem Helder), a na wschodzie — zatoką Dollart, już na granicy z Niemcami. Prócz tego drobne wkroczenie morza występuje pośrodku wybrzeża północnego, niedaleko Groningen. Obszar tak ograniczonego kraju wynosi okrągło 33 000 □ kim.

II.    Ukształtowanie powierzchni. H. stanowi, jak wspomnieliśmy, część niziny Niemieckiej; tylko wyżej wspomniany, południowo - wschodni klin, wkraczający daleko na południe, w górę Mozy, który już późno, jako południowy Limburg, został przyłączony do królestwa H-i, przedstawia krainę pagórkowatą, stanowiącą przejście do gór Niemieckich (Łupkowych Reńskich). Pod względem więc ukształtowania powierzchni H. jest krainą bardzo jednostajną, a różnice, jakie tu spotykamy, polegają głównie na różnej naturze gruntu, podobnie jak i w reszcie niziny Niemieckiej na zachód Elby. Spotykamy tu, mia-

nowicie, trzy lub cztery typy krajobrazowe: torfowi- jako łąki lub jako kopalnie torfu. Gdy torf zośka (Moor), wrzosowiska (Geest, liollend. Gaast) i pas napływowy nadbrzeżny (Mars cli), ograniczony od strony morza łańcuchem diun. Te składowe części H-i są, jak wiadomo, też same, co i w reszcie zachodniej części niziny Niemieckiej; wyłącznością H-i jest jedynie to, że gdy w Niemczech pas Marschów dosięga zaledwie 10 — 15 kim. szerokości, w H-i wzrasta on do 40 kim. i gdzie na południo-zachodzie i północo - wschodzie pas ten się zwęża, tam kończy się H. Jest to więc właściwie kraina marschów; pozostałe typy krajobrazowe stanowią tu tylko obramowanie; obramowanie to ma szczególniejsze znaczenie od strony morza (diuny do 60 m. wysokie), chroni bowiem, nie bez pomocy człowieka, niz-kie i żyzne marsche od zalewu. — Obszar marschów jest tak nizki, iż w znacznej części przypada na kilka metrów poniżej poziomu morza, a jeszcze w znaczniejszej—niżej poziomu rzek; marsche więc są narażone na zalewy, wymagają szczególniej ochrony oraz urządzeń odwadniających; obie te okoliczności warunkują charakter hollenderskiego krajobrazu. Tam, gdzie diuny uległy przerwaniu, tworząc wyżej wspomniany łańcuch wysp Fryzyjskich, i nie chronią już brzegu, oraz tam, gdzie pośród marschów płyną rzeki, człowiek usypać musiał wały sztuczne, chroniące marsche od zalewu. Tym sposobem kraj jest pokryty całą siecią grobli; między niemi rozciągają się prawie poziome równiny, poi dery, porozrzynane kanałami na pasy, do wielkich grząd podobne; kanały te od strony morza i rzek są zamknięte szluzami, otwieranemi tylko w czasach najniższego odpływu wód morskich.

stanie zupełnie wybrany w pewnem miejscu, powstają tam wielkie stawy; stawy takie jednak bywają wkrótce wypompowywane i żyzne dno użyte pod uprawę. Geest przedstawia zupełną sprzeczność z marschami i torfowiskami: są to okolice wyższe i lekko faliste; w niektórych miejscach wysokość ich nad powierzchnią morza przenosi 100 m., zwłaszcza między Renem i Ys-selem, na wyniosłości Veluve; wyniosłość ta stanowi geest najbardziej typowy: jest to smutny i bezpłodny kraj bez lasu, bez łąk, bez pól uprawnych, bez osad ludzkich; lekko faliste wzgórza pokrywa brunatny wrzos, tu i owdzie przerwany białym szmatem lotnego piasku. Tylko na skraje tej pustyni zaczyna wkraczać kultura; zasadzono tu, mianowicie, sosny, lecz i te rosną bardzo nędznie. Linia zetknięcia się tej pustyni z żyznemi marschami przedstawia silne kontrasty. Południowo-wschodnia część H-i, Limburg, stanowi pod względem natury gruntu typ odmienny od reszty H-i; tylko północną jej część zajmuje piaszczysty geest, na południu zaś, za zbliżeniem się do gór Łupkowych Reńskich, występuje żyzny grunt gliniasty. Prócz tego jest to jedyna część H-i, posiadająca twarde skały, i to takie, które dostarczają wybornego mate-ryału budowlanego. Mianowicie na południu Maastrichtu wznosi się do wysokości 123 metr. sławna góra St. Pietersberg, składająca się z tufu wapiennego, zalegającego warstwą na 60 m. grubą; skała ta, świeżo wydobyta, w stanie wilgotnym jest bardzo łatwa do obrabiania, a następnie na powietrzu szybko twardnieje. Tutejsze kamieniołomy są eksploatowane od czasów przedhistorycznych, to też wnętrze góry przeszywa cały labirynt chodników i pieczar; stąd cała H. zaopatruje się w cenny materyał budowlany. Niedaleko od St. Pietersbergu wkraczają ostatnie odnogi Akwizgrańskich pokładów węglowych do Limburga i tutaj też są niewielkie kopalnie węgla. Tutaj znajduje się najwyższy punkt całej H-i, Bescheilberg, dosięgający 210 m. wysokości.

III. Klimat. Z powodu niewielkiej rozciągłości z północy na południe i niewielkich różnic wzniesienia H. nie przedstawia też w swych różnych częściach znacznych różnic klimatu, ani pod względem temperatury ani wilgotności; oba te elementy klimatyczne znajdują się w ścisłej zależności od poblizkiego morza, które tu jest wyjątkowo ciepłe: jego średnia temperatura roczna wynosi około 11°, jest ono więc cieplejsze od lądu i wywiera nań swój wpływ ogrzewający; miejscowości nad morzem leżące mają średnią temperaturę blizko 11° (Vlissingen 10.54°), miejscowości dalsze — blizko 10° (Amsterdam 9.94°, Utrecht 9.86°, a na północy leżące Groningen 9.38°). Najdalej na południe wysunięty Limburg posiada średnią temperaturę przeszło 11°. Wpływ morza uwidocznia się bardziej w temperaturach

Często jednakże odpływ wody z kanałów jest niemożliwy i trzeba wodę wypompowywać, przy pomocy siły wiatru lub pary, do rzeki lub morza. Krajobraz marschów przedstawia oryginalny widok: jedynemi nierównościami są tutaj tamy czyli groble, one ograniczają horyzont i dziwnego doznaje się wrażenia, gdy spoza takiej grobli, nieraz na wiele metrów nad poziomem postrzegacza pojawi się wielki okręt morski, posuwający się wzdłuż kanału zwolna, jak widmo. Liczne wiatraki wieńczą grzbiety grobli; służą one do pompowania wody z polderów; tu i owdzie wznoszą się wielkie budowle z wyso-kiemi kominami — są to pompy parowe. Gdy z polderów wstąpimy na groblę, spostrzegamy nowe groble i nową sieć kanałów, tylko na innym nieco poziomie. Wzdłuż kanałów płyną wszędzie statki, więc mosty przekraczają kanały w wysokich łukach, lub muszą być zwodzone: nieraz zaledwie pociąg kolei przeszedł przez most, otwiera on się i okręty przecinają drogę kolei. Grunt marschów jest nadzwyczaj żyzny i to zapewne dało pobudkę człowiekowi do osiedlenia się w tym kraju, tak bardzo narażonym na niebezpieczeństwo zalewu. Obszary torfowe nie są tak żyzne, ale też przedstawiają korzyści,

17.24° 17.17° 15.79° yj 17.26° „    17.28°

„ 18.16° „    17.28°

Helder

„ 1.13° , „ 0.43°    .

„ 0.78°    „

18.41°

18.59°

18.06°

663 mm.

Assen Maastricht 581    „

Utrecht 702    „

672 mm.

średnich miesięcznych, łagodzi on zimno zimy, a także, lubo w mniejszym stopniu—gorąco lata; zima na wybrzeżach jest średnio o 1° cieplejsza, niż we wnętrzu kraju, a różnica między najzimniejszym, i najcieplejszym miesiącem jest nad morzem we Vlissingen i Helder o 2° mniejsza, niż we wnętrzu lądu, np. w Assen. Wykazuje to szczegółowo następująca tablica:

Vlissingen stycz. 2.33°    lipiec    18.50° różnica 16.17°

Hellevoetsluis „    1.61°    „    18.85°    ,,

Amsterdam „    1.69°    „    18.86°    „

„    1.80°    sierp.    17.59°

Leeuwarden „    1.06°    lipiec    18,32°

Utrecht Assen Groningen

Wpływ morza na wnętrze kraju rozprzestrzenia się za pośrednictwem wiatrów, które wieją bez przeszkody po równej powierzchni kraju. Kierunek wiatrów zależy tu, jak wogóle w zachodniej części Europy, od islandzkiego minimum, wywołującego ruch cyklonalny; wiatry więc wieją tu z południo-zachodu; tylko na wiosnę, gdy nad południowo-wschodnią stepową Europą, stosunkowo już znacznie ogrzaną, powstaje nizkie ciśnienie, wiatr południowo - zachodni zaczyna tracić przewagę, ustępując miejsca zachodniemu, a nawet północno - zachodniemu i t. d. Wszystkie wiatry mniej - więcej zachodnie przynoszą wilgoć, a ponieważ wiatry tego kierunku w H-i przeważają, więc należałoby się spodziewać klimatu bardzo wilgotnego, znacznej ilości opadów. Jednakże średnia ilość opadów w całej H-i wynosi mniej niż 700 mm. i przedstawia tylko bardzo małe zboczenia od tej liczby; wynika to z małego wzniesienia kraju nad powierzchnię morza

1    małych różnic wysokości. Wprawdzie powietrze, przewiewając nad morzem, wchłonęło bardzo wielką ilość pary wodnej i oziębienie na

2    — 3° wystarczyłoby do wydzielenia się tej pary w postaci deszczu, ale powietrze, dostawszy się na ląd z wiatrem zachodnim, nie oziębia się wogóle nawet na tyle, gdyż ląd, jak widzieliśmy, posiada temperaturę prawie taką samą, jak morze; niema też tu znacznych wzniesień, któreby mogły wywołać deszcze elewacyjne; góry choćby tylko na 300 m. wysokie obdarzyłyby H-ę wielką ilością deszczów, ale ani diuny, wznoszące się do 60 m., ani nawet geesty, sięgające do 100 m., nie są w stanie wywrzeć znacznego wpływu na ilość opadów; to też w miastach nadbrzeżnych i śródlądowych ilość opadów jest prawie jednakowa, jak to wskazuje następujące zestawienie:

Helder

Vlissingen    629    „

Amsterdam 705 „

Kncykl. Powie. Lluitr. Zen. 228. T. XXIX,

Wpływ morza na opady wyraża się w H-i, nie ich ilością, lecz rozkładem. Woda i ląd niejednakowo szybko ogrzewają się i oziębiają w ciągu roku; pierwsza się opóźnia. Wskutek tego wiatry od morza wiejące, wstępując na ląd w czasie wiosny, ulegają ogrzaniu, w jesieni zaś — oziębieniu; w pierwszym więc razie będą suche, w drugim — przyniosą deszcz. To nam wyjaśnia, dlaczego w całej H-i jesień jest dżdżystsza niż wiosna; kwiecień jest miesiącem najuboższym w opady, a maximum opadów przypada, nie w lip-cu, jak u nas, a nawet w Niemczech, lecz w sierpniu, na samem zaś wybrzeżu—nawet we wrześniu i październiku. Ponieważ obfite w parę powietrze morskie nie znajduje tu na lądzie sposobności do utracenia jej w postaci deszczu, więc atmosfera H-i jest wypełniona parą: to też wszędzie, nawet w pobliżu wschodniej granicy, w Nim-wedze, wilgotność wynosi około 80°% tak, iż bardzo łatwo powstają tu mgły i obłoki. W ciągu roku przypada kilkadziesiąt dni mglistych, a średnie zachmurzenie wynosi około 70%; ilość dni zachmurzonych przenosi znacznie ilość dni jasnych. Z powodu znacznej wilgotności powietrza częstość deszczu jest wielka, choć ilość jego jest mała: ilość dni deszczowych w ciągu roku wynosi około 190. Wszystkie te elementy klimatyczne wykazują wybitną peryodyczność w ciągu roku: w zimie wilgotność powietrza jest największa, a stąd zachmurzenie, mglistość i dźdży-stość dosięgają wtedy maximum; na wiosnę, gdy chłodne wiatry morskie wstępują na ląd już nieco ogrzany, niebo jest pogodne i opady rzadkie. Toż samo wprawdzie ma miejsce i w lecie, ale ponieważ powietrze ciepłe może wchłonąć daleko większą ilość pary, niż zimne, więc ilość pary w atmosferze latem jest większa, niż na wiosnę, a wskutek tego i opady są obfitsze. Nako-niec w jesieni, gdy ciepłe powietrze morskie na lądzie się oziębia, mglistość i dżdżystość znów wzrastają. Wysoki stopień wilgotności atmosferycznej ma wielkie znaczenie dla Hollandyi przez wpływ na ulatnianie; ulatnianie zaś, wraz z opadami, określa tę ilość wody, jaka z obszaru zewsząd otamowanego, przeznaczonego do osuszenia, musi być wypompowana. Otóż w Utrechcie wyparowywa rocznie warstwa wody na 794 mm. wysoka, a w Helder—na 759 mm. wysoka, ponieważ zaś wysokość opadów nie wynosi tam nawet 700 mm., więc wydaje się, że wszystka woda spadła z deszczem powinna się tam ulotnić; inaczej jednak rzecz się ma wśród polderów: w Zwanenburgu, gdzie ilość opadów wynosi 669 mm., wysokość warstwy ulotnionej — tylko 581 mm.; prócz tego woda deszczowa nie stoi na lądzie, lecz wsiąka w grunt, a ulatnianie z tego ostatniego nie wynosi nawet połowy ulatniania z powierzchni wody; to też w rzeczywistości więcej niż połowa wody spadłej z deszczem musi być wypompowywana.

IV. iRzeki. Rzeki w H-i grają zupełnie odmień-

29

ną rolę, niż w innych krajach. Nie są tu one po największej części odwadniającemi kanałami kraju, nie płyną wzdłuż linii zagłębień, lecz po-części na jednym poziomie z sąsiednią okolicą, a poczęści nawet na poziomie wyższym, „ponad głowami mieszkańców”, ujęte w tamy. Wskutek tego nie mogą też służyć za uścia bocznym dopływom; tak np. Ren i Moza, płynąc w H-i, nie powiększają prawie żadnym dopływem przyniesionej tu ilości wody. Odwodnienie marschów odbywa się pracą człowieka, on też stara się o to, by nie dopuścić do nich wody rzecznej, wyznaczył więc rzekom drogi i zbudował im brzegi. Jak sztucznem jest w H-i odwodnienie marschów, tak też i sztucznemi są rzeki; charakterystyczną jest rzeczą, że dawny geograf hollenderski, Bernard Vareinus, twórca geografii ogólnej („Geographia Generalis” 1650), który znał tylko rzeki hollen-derskie, twierdził wogóle, że rzeki są utworem ludzkim. Tylko na obszarze geestów występują w H-i jeszcze drobne rzeki naturalne. Z dwóch głównych rzek H-i, Renu i Mozy, druga ustępuje pierwszej pod względem nietylko wielkości, ale i dogodności do żeglugi: kiedy bowiem Ren, jako rzeka alpejska, toczy w czasie lata prawie taką samą ilość wody jak w zimie, to poziom Mozy w czasie lata, najważniejszym dla żeglugi, ulega znacznemu zniżeniu. Ren hollenderski wraz z Maasem tworzą wspólną deltę, wśród której dzielą się na liczne splątane odnogi; A. Penok stara się rozwikłać tę sieć i w następujący sposób konkluduje swe w tym względzie wywody: obie odnogi, na które Ren dzieli się przy wejściu do H-i (pod Pannerden, powyżej Nimwegi), dosięgają, każda zosobna, morza, ale zmieniają w tej drodze często swe nazwy: odnoga prawa nosi z początku nazwę Nieder Rhein, następnie Lek, wreszcie Maas; wysyła ona na prawo tylko odnogę Yssel do Zuidersee. Główna odnoga lewa Renu, Waal, zmienia następnie swą nazwę na Merwede, dalej Holiandsdiep, wreszcie, jako Haringvliet dosięga morza. Te zmiany nazw są bardzo charakterystyczne: dowodzą one, jak licznym zmianom uległy tutaj rzeki pod wpływem człowieka. Kiedy Ren wstępuje do H-i na wysokości tylko 10.4 metra, posiada więc tutaj wszędzie wybitny charakter biegu dolnego, to Moza (Maas) ma na granicy H-i 43 m. wysokości i przedstawia jeszcze charakter biegu średniego; płynie z początku bystro, tak, iż już pod Venlo spada do 10 m. wysokości, a zbliżywszy się do Waalu, znajduje się średnio na 2 m. poniżej jego poziomu, płynie więc długo wzdłuż niego i przy różnych sztucznych urządzeniach, odwracających niebezpieczeństwo od sparcia się wód, łączy się z Merwedą. Tak Ren jak Maas, płynąc między wysokiemi tamami, nie przyczyniają się po większej części do odwodnienia H-i. Tylko tam, gdzie przecinają geesty, mogą otrzymywać dopływy. Obie główne odnogi Renu znajdują się w tern położeniu tylko pod Nimwegą i Arnheim (gdzie geest przedstawia największe pochyłości w H-i), ale dopływy tutaj są bardzo nieznaczne. Za to odnoga boczna Yssel, która tylko w niektórych miejscach jest otamowana, zbiera liczne źródła, wypływające u stóp wyniosłości Veluwe, w której piaskach znikają wody; Yssel przyjmuje też dopływy z gee-stu wschodniego, graniczącego z Niemcami, między innemi rzekę Berkel, która bierze początek już w Niemczech, na zachód od Münsteru. Maas również przed wkroczeniem w obszar marschów przyjmuje parę dopływów, mianowicie: Roer i Niers (z prawej), które zdążają do niego z północnej krawędzi gór Łupkowych Reńskich (Eife-lu). Prócz tych otrzymuje Maas ze strony lewej dopływ Diese, przepływający pod Herto-genbosch, a powstający z połączenia dwóch strumieni: Dommel i Aa, wypływających z geestu południowego, który tu wkracza z Belgii (Cam-pina). Maas odwadnia tym sposobem obszar 5 250 kim. □, Yssel—tylko 2 500 kim. Do rzek hollenderskich zaliczają też zwykle Skaldę, ale ta jeszcze przed wstąpieniem w granice H-i traci charakter rzeki i tylko jej szerokie uście, wypełnione wodą słoną, zwane Hont albo We-sterschelde, znajduje się w granicach H-i. Prócz tego posiada H. jeszcze kilka uieznacznych rzek samodzielnych, mianowicie: Zwartewater (Czarna woda), która powstaje ze strumieni wschodniego geestu, a wszczególności z Vechtu, który wypływa w Niemczech niedaleko wyżej wspomnianego Berkelu i wpada do zatoki Zuidersee, niedaleko delty Ysselu. Również do Zuidersee wlewają się liczne strumienie wyniosłości Veluwe, np. Eern, wpadający nieco ku zachodowi od południowego końca zatoki. Cały obszar odwadniający się tym sposobem do Zuidersee wynosi około 4 100 klm. Q; razem więc z 11 850 Q kim. obszaru H-i woda może bezpośrednio dosięgnąć morza; jest to i/₃ całego kraju; pozostałe ²/₃ muszą być odwadniane sztucznie, to znaczy, że człowiek musi tutaj sztucznie usunąć 8 kim. sześciennych wody. Wiele też rzeczek, zwanych wogóle Aa, oraz Kuinder albo Tjonger i Hunse, spływają z torfowisk północnej części kraju do fryzyjskich marschów, skąd nie znajdują swobodnego wyjścia; ich bieg górny ma charakter rzek naturalnych, bieg dolny zaś jest ujęty w szluzy. Toż samo stosuje się do strumieni spływających z Campiny: tutaj Dintel i Rosendaal Vliet rzadko tylko, gdy szluzy są otwarte i gdy woda w Renie stoi nizko, mogą się wlać do południowego uściowego ramienia Renu. Podobnież rzecz się ma z odwodnieniem geestu Betuwe między Lekiem i Waalem: wody tego geestu spływają za pomocą rz. Linge, płynącej między odnogami Renu ku zachodowi; może ona tylko w czasie nizkiej wody na Merwede wlać się do niej pod Gorkum, zwykle jednak potężne szluzy tutejsze są zamknięte. Inne naturalne nici wodne zostały zupełnie wynaturzone, to jest podzielone szluzami na oddzielne części, zwane Boezem (wym. Buzen); poziom każdej takiej części może się podwyższać lub obniżać zupełnie niezależnie od poziomu innych części i może ona być dowolnie odwodniona w tę lub inną stronę. Stary Ben (Oude Rijn), który dawniej na prawo od Leku przez Leidę wlewał się do morza pod Kat-wijkiem, został zamieniony w taką rzekę boeze-mową: może on i dzisiaj być odwodnionym wprost do morza, ale może także być zwróconym we wręcz odwrotnym kierunku — do Leku pod Wijk bej Duurstede, albo też do Zuidersee przez Utrechc-ki Vecht. Wszystkie rzeki prowincyi Holland: Zaan, Spaarne, Amstel, Drecht, Yssel (hollender-ska) i t. d. są takiemi rzekami boezemowemi, nieposiadającemi własnego stałego spadku, lecz kierowanemi przez człowieka w tę lub inną stronę. Naj charakterystyczniej szą pod tym względem jest okolica, zwana Rijnland i Amstel-land, leżąca na południe zatoki Ij, oznaczona miastami Amsterdam i Haarlem na północy, a Haga i Gouda na południu; jest to obszar 1194 kim. □, leżący niżej poziomu morza; naturalne odwodnienie jest tu wykluczone, wszędzie musi je regulować człowiek.

V. Stosunki genetyczno-geo/ogiczne. Najdawniejsze dzieje geologicznego rozwoju H-i z trudnością tylko dadzą się odtworzyć, albowiem górne warstwy gruntu składają się tu prawie wyłącznie z osadów ostatniego geologicznego pe-ryodu; ich podłoże leży głęboko i tylko w niewielu punktach dało się wykryć za pomocą głębokich otworów świdrowych, na jaw zaś występuje w niektórych tylko wyniosłościach prowincyi Over Yssel i Limburg. Chcąc więc przeniknąć w najstarszą przeszłość H-i, trzeba oprzeć się głównie na badaniach krain sąsiednich: Westfalii i Belgii z jednej strony, a Anglii z drugiej. Z badań tych dadzą się dostrzedz takie mniej-więcej niewyraźne zarysy. — H. tworzy część północnego podgórza tego wielkiego systematu gór, który przy końcu epoki paleozoicznej (w czasie węgla) wzniósł się wskutek sfałdowania i rozciągał się po zewnętrznej stronie dzisiejszych, młodszych od niego, Alp, od wyżyny Po-łudniowo-Francuskiej do Czesko-Morawskiej (por. Europa); na południe od H-i, w dzisiejszej Belgii, systemat ten wznosił się na wiele tysięcy metrów, następnie zaś uległ zrównaniu, wskutek czy-to morskiej abrazyi, czy też denudacyi wód lądowych, i po zróżniczkowaniu uskokowein utworzył dzisiejsze góry skibowe Francuskie i Niemieckie. Południowo-wschodni róg H i, Limburg, leży na zniszczonych obecnie przedgórzach tych starych gór alpejskich, na sfałdowanych warstwach węglowych, stanowiących przedłużenie akwizgrańskiego obszaru kamienno-węglowe-go. Po zniszczeniu pomienionych gór H. zanurzyła się pod poziom morza i spoczywała tam po większej części przez cały ciąg epoki mezo-zoicznej: warstwy triasu, jury i kredy muszą stanowić podłoże H-i; zresztą fakt ten stwierdzono tylko co się tyczy pierwszej i ostatniej; występują one zwłaszcza na zachodniej granicy prowincyi Over Yssel, mianowicie kreda występuje na jaw, a trias został wykryty przez otwory świdrowe; warstwy kredowe występują dalej na jaw w Limburgu, w wyżej wspomnianej górze Pietersberg, pod Maastrichtem. Czy przy końcu epoki mezozoicznej Hollandya wraz z resztą Europy środkowej wynurzyła się z morza, czy też przynajmniej choć w części była jeszcze zalana—trudno rozstrzygnąć; w każdym razie już w czasie najstarszego trzeciorzędu była pod morzem i pozostała pod niem do końca trzeciorzędu wogóle. Wprawdzie na samym obszarze H-i niema dowodów istnienia morza eocenicznego, ale znaleziono takie dowody tuż poza granicą H-i, w Belgii; warstwy oligoceniczne wychodzą na jaw w Limburgu, a mioceniczne—w Over Yssel. Pliocen występuje w znacznej miąższości, mianowicie pod Utrechtem; brzegi tego pliocenicznego morza hollenderskiego były niedaleko, na nizinie Niemieckiej i w południowo - wschodniej Anglii; to też w osadach tutejszych jest wiele piasku, co wskazuje tu dawne uścia rzek. Kiedy jednak angielski i belgijski pliocen występuje wszędzie powyżej poziomu morza, to w H-i leży znacznie niżej tego poziomu, jakkolwiek rodzaj osadów dowodzi morza płytkiego; widocznie więc warstwy pliocenu hollenderskiego uległy obniżeniu. Tendencya ku obniżaniu trwa w H-i i dalej podczas peryodu dilluwialnego: morze zawsze jest blizko. W początku tego peryodu występuje, jak wiadomo, epoka lodowa; wilgotny i chłodny klimat wywołuje w Europie środkowej silne roz-kruszanie skał, masy rumowiska staczają się z gór w doliny rzek, siła wody nie wystarcza do wyniesienia tych wszystkich mas, łożyska rzek się wznoszą i całe doliny ulegają zasypaniu rumowiskiem. Z drugiej strony też same właściwości klimatu wywołały wzrost lodowców, zwłaszcza w Skandynawii; skandynawska skorupa lodowa pokryła całą północ Europy. Obu tym wpływom uległa też i H.: Ren i Maas przyniosły tu olbrzymie masy otoczaków, które zasypały cały kraj od Fryzyi do Brabantu; osady te wzdłuż Renu, w Veluwe, mają przeszło 150 m. miąższości. Wkrótce jednak pojawiły się od północo-wschodu pierwsze zwiastuny zlodowacenia w postaci potoków lodowcowych, które zmieszały otoczaki skandynawskie z reńskiemi. Wreszcie przybyły same lodowce i złożyły swe moreny w postaci glinj z głazami eratycznemi w prowincjach północnych; dalej na południe wysyłały one, co najwyżej, wązkie języki lodowe, które osadziły tylko części piaszczyste. Prawdopodobnie zresztą od krawędzi lodowej odłamywały się nieraz wielkie kry, które, porwane przez potoki, zanosiły materyał lodowcowy poza właściwą granicę zlodowacenia, na południe poza dzisiejszy

Ren. Wszystkie prawie te osady zostały złożone powyżej poziomu morza: żadnej skamieniałości morskiej nie znaleziono po obu stronach Renu, jakkolwiek otoczaki reńskie wyśledzono do głębokości 120 m. poniżej dzisiejszego poziomu morza; tylko we Fryzyi spotkano ślady współczesnego brzegu morskiego. Po ustąpieniu lodowca skandynawskiego nastąpiła nowa faza w rozwoju rzek: zamiast zanoszenia swych łożysk rumowiskiem zaczęły one je pogłębiać, obszary dawnego szutru zostały poorane głębokiemi dolinami, i to do głębokości większej, niż dzisiejszy poziom morza, jak to wskazuje znalezienie osadów rzecznych na głębokości 120, a nawet 150 m. poniżej dzisiejszego poziomu morza. Tak więc wkrótce po ustąpieniu zlodowacenia powierzchnia kraju została zróżniczkowana przez erozyę; wytworzyły się wyniosłości geestowe, po-oddzielane dolinami, których dna leżały przynajmniej o 100 m. niżej od dzisiejszego poziomu morza (pod Amsterdamem nawet na 200 m.); proces taki możliwy był tylko pod warunkiem, że poziom morza leżał o 200 m. niżej od dzisiejszego lub, że ląd H-i o tyleż od tego czasu się obniżył. Lecz i ta nowa faza wzmożonej erozyi nie była trwałą: nowowytworzone głębokie doliny zostały znów zaniesione piaskiem, mianowicie mniej-więcej do dzisiejszego poziomu; te piaski dilluwialne w połączeniu z dilluwialne-mi otoczakami, tworzą hollenderskie geesty. Tenże piasek dilluwialny tworzy podłoże marschów. Osadzaniu się tych piasków towarzyszyło dalsze obniżanie się lądu. Na początku peryodu allu-wialnego H. posiadała połączenie lądowe z Wielką Brytanią, jak tego flora i fauna obu tych lądów dowodzi; później dopiero, gdy już flora i fauna z Europy zawędrowała na odsłonięte z pod lodów wyspy Wielkobrytańskie, równiny łączące je z Europą uległy zalewowi, morze Niemieckie posunęło się ku południu, a zarazem otworzyła się cieśnina Kaletańska. Zjawisko to wywarło doniosły wpływ na całą przyrodę H-i: geesty uległy zabagnieniu, pokrywające je niegdyś lasy znikły, a na miejscu ich powstały torfowiska, na których dnie dochowały się szczątki dawnych lasów. Na wybrzeżu powstały diuny: prąd płynący przez cieśninę Kaletańską ku pół-noco - wschodowi osadził na wybrzeżu mierzeję, a wiatr z jej materyału usypał diuny. Poza diunami rozciągał się z początku obszerny haff, obejmujący cały obszar dzisiejszych marschów; uchodzące doń rzeki: Ren, Maas i Skalda, oraz inne drobniejsze, osadzały w tej spokojnej wodzie muł; tak powstały marsche, alluwialna składowa część gruntu H-i, obok dilluwialnych otoczaków i piasków. Widocznie unosząca siła rzek od czasu dilluwialnego peryodu zmalała: gdzie dawniej osadzała otoczaki, a następnie piasek, obecnie osadza tylko subtelny muł; miąższość tego najnowszego osadu jest też mniejsza, niż dawniejszych, wynosi tylko około 10 m. Sądząc z ilości materyału, unoszonego obecnie przez rzeki, osadzenie marschów musiałoby trwać 15 000 lat, ale osadzanie mułu nie odbywało się zupełnie jednostajnie przez wciąż zmieniające swe łożyska, wędrujące rzeki; gdy zaś człowiek rzeki te opanował i powstrzymał ich rozlewy tamami, naturalny przyrost grubości marschów został przerwany. Obok osadów rzecznych przyrost kraju odbywał się za przyczyną roślinności; w ten sposób powstały torfowiska. Tworzenie się marschów i torfowisk mogło się odbywać tylko pod osłoną diun, powstrzymujących fale morskie, ale ten wał piaszczysty nie jest trwały: pod wpływem panowania silnych wiatrów zachodnich wędruje ku wschodowi, a za nim posuwa się i brzeg moiski. Rzymianie przy uściu starego Renu zbudowali fort po wewnętrznej stronie diun; od tego czasu diuny przeszły po nim i w 1520 roku fort wynurzył się po ich zewnętrznej stronie, w 1694 r. leżał już wśród morza, a w roku 1752 znikł pod jego poziomem; przynajmniej o 3 kim. posunęły się tutaj diuny w czasach historycznych, a w ciągu jednego tylko, ubiegłego, stulecia brzeg cofnął się na 75 metrów. W Scheveningen kościół, zbudowany po wewnętrznej stronie diun, został w roku 1460 dosięgnięty przez fale; wtedy zbudowano drugi, blizko o 2 kilom, dalej na wschód, ale i ten już jest zagrożony. Chociaż wogóle brzeg wędruje wślad za diunami, to jednak niekiedy, z powodu podmywania pod wpływem silnych wiatrów, postępuje szybciej niż diuna, która wtedy ulega podmyciu; w takich miejscach trzeba budować potężne tamy. W geologicznym rozwoju H-i człowiek swemi celowemi pracami gra niemal ważniejszą rolę niż siły natury; jest jednym z najważniejszych czynników geologicznych: walczy zwycięsko z morzem i rzekami, wstrzymuje postępy pierwszego, a drugim wyznacza łożyska, tak, iż niema tam już prawie rzek naturalnych. W żadnym kraju geografia fizyczna nie zrasta się tak organicznie z historyczną, jak tutaj; żaden też kraj nie uległ takim zmianom w czasaeh historycznych, jak pas między Skaldą i Emsem.—Obecna H. występuje na widownię historyczną na początku naszej ery; od owych czasów tylko linia zewnętrznego wybrzeża (wzdłuż szeregu wysp) utrzymała się prawie bez zmiany, wybrzeże zaś wewnętrzne oraz sieć rzeczna uległy zmianom radykalnym. Dzisiejsza zatoka Zuidersee nie istniała wtedy; na miejscu jej znajdowało się jezioro Flevo, które jeszcze na początku Wieków Średnich jest wspominane pod nazwą Almare. Przez jezioro to przepływały odnogi Renu. Cały łańcuch wysp Fryzyjskich, ciągnący się obecnie równolegle do wewnętrznego wybrzeża, był z nim zrośnięty, należał do lądu stałego i tylko znaczna zatoka, Portus Manarmanis Starożytnych, albo Middelsee czasów późniejszych, wrzynała się w dzisiejszą Fryzyę w okolicach Leeuwarden. W południo-

0>

wej części wybrzeża pas diun też był, zdaje się, nieprzerwany: dzisiejsze ramię uściowe Skaldy, Westerschelde, nie istniało jeszcze, Skalda miała, zdaje się, wspólne uście z Maasem; w każdym razie uście Maasu było tam, gdzie dziś leży uście Rotterdamskiego Maasu, Ren zaś uchodził do morza łożyskiem starego Renu. Tym sposobem ówczesne uścia leżały bardziej naprawo, niż dzisiejsze, przesunięcie odbyło się wle-wo, a więc niezgodnie z prawem Baera. Zamiana dawnego jeziora Flevo w dzisiejsze Zuidersee odbyła się stosunkowo niedawno, jakkolwiek burząca praca morza, skierowana w tym celu, zaczęła się już w początkach Wieków Średnich. W roku 1170 oddzieliły się od lądu wyspy Texel i Wieringen, w r. 1237 oderwała się Vlieland, w r. 1250 i 1287 utworzone zostało wybrzeże Fryzyjskie na północ od Stavoren; ale jeszcze w roku 1395 można było z tego miasta fryzyjskiego przejść suchą nogą do miasta Enk-huizen na przeciwległem wybrzeżu półwyspu Hollenderskiego; wreszcie i tu ląd został przerwany, morze dostało się do jeziora Flevo i na początku XV w. praca wytworzenia Zuidersee była ukończona. Po roku 1410 nastąpiły dalsze zmiany na wybrzeżu Fryzyjskiem: Terscheling i Ame-land pooddzielały się od siebie. Przedtem jeszcze zaczął się tworzyć Dallart, mianowicie 1277 roku, gdy tama uścia Emsu uległa przerwaniu i utworzył się poza nią zalew; zalew ten następnie kilka razy ulegał rozszerzaniu aż do

r. 1418. Do tego niszczącego pochodu morza przyczyniły się pełne niepokoju stosunki polityczne Wieków Średnich: wojny i zamieszki, podczas których tamy ulegały zniszczeniu. Według oszacowania Pencka utrata ziemi w H-i w czasach historycznych wynosi około l/₃ dzisiejszego obszaru. Ale człowiek wciąż walczył tu z wodą i obok strat należy zanotować zdobycze: już w r. 1277 Middelsee zostało otamowane; Leeuwarden przestało być miastem morskiem; na archipelagu Zeelandzkim, w obszarze uścia Skaldy, wiele podległych zalewom wybrzeży zamieniło się w poldery. Główne jednak, systematyczne, roboty rozpoczęły się później, mianowicie z początkiem XV stulecia. Już w r. 1425 postanowiono Dollart otamować nanowo i obecnie został on zmniejszony do swej poprzedniej wielkości; w r. 1865 do 1875 podczas budowy kanału dla połączenia Amsterdamu z morzem (Nordseekanal), zatokę Ij osuszono. Według Pencka obszar zdobyty przez Hollendrów na morzu od XV wieku wynosi około 3 000 kw. kim. Prócz tej zdobyczy na wybrzeżu Hollendrzy zyskali wiele ziemi przez wypompowanie wielu jezior, tak np. od 1840— 1853 r. wypompowali jezioro Haarlemskie, zyskując przeszło 180 kw. kim. ziemi; w ten sposób przez lat 300 uzyskali około 850 kim. A przytem jeszcze zdobywają ziemię uprawną nietylko z pod wody morskiej, jeziornej, ale także z pod torfowisk; usunięcie torfu odsłania podłoże z dilluwialnych osadów lodowych, które zmieniają się w urodzajne niwy; już więcej niż połowa obszaru torfowisk H-i została zamieniona w pola uprawne; tym sposobem H. od czasów historycznych zmieniła się zupełnie. Z początku wydawało się, że ten nizki kraj, oblany burzliwem morzem, musi byó pochłoniętym przez żywioł wodny, ale z biegiem czasu człowiek zdołał przełamać siłę fal. Pod osłoną diunowego wybrzeża zewnętrznego budował wciąż tamę za tamą, całe wybrzeże wewnętrzne jest jego dziełem („Deus mare, Ba-tavus littora fecit”). We wnętrzu kraju osuszył on jeziora, uregulował rzeki, usunął zwierzchnią warstwę gruntu z torfowisk, tworząc nowy grunt i nową sieć odwadniającą. Obecne Królestwo H-i jest dziełem człowieka, ale rozwój ten nie zatrzymał się ani na chwilę: corocznie kraj powiększa się kosztem morza i wód wewnętrznych. Obecnie powzięli Hollendrzy wspaniały projekt zamknięcia i osuszenia zatoki Zuidersee; plan tego dzieła jest następujący: naprzód ma byó zbudowana tama od wybrzeża półwyspu Hollenderskiego przez Amsteldiep do wyspy Wieringen, stąd zaś—do wybrzeży Fryzyi, gdzie dosięgnie punktu między miastami Workum i Makum (mniej - więcej 53° szerokości). Tama ta oddzieli zatokę Zuidersee od morza Północnego, przez co zatoka zamieni się w jezioro zamknięte; długość tamy wyniesie 40 kim., szerokość zaś ma być taka, aby możua było zbudować na niej kolej, przez co skróci się droga z Amsterdamu do Leeuwarden o 50 kim. Rzeka Yssel, wpadająca pod Kämpen od wschodu do jeziora, wysłodzi je i uczyni cennym woodozbiorem dla Fryzyi, cierpiącej w lecie wielki brak wody. Na osuszenie przeznaczone są tylko dwie części zatoki: północno - zachodnia i południowo-zachodnia, to jest pierwsza, zawarta między półwyspem Hollenderskim tamą, która ma zamknąć jezioro, wyspą Wieringen i tamą okolną, która pójdzie od Wieringen do Medem-blik na wybrzeżu półwyspu Hollenderskiego; druga, zawarta między półwyspem Hollenderskim i mającą się zbudować tamą okolną od Blooker-shoek do Monnickendam. Kosztorys całego przedsięwzięcia wynosi 95 000 000 guldenów, a czas na wykonanie jego przeznaczony—lat 13.

VI Człowiek. Stosunki ekonomiczne i polityczne. Na obszarze 33 000 klm. Q liiczy się 5 074 631 mieszkańców (ewaluacya 1898 r.), to jest 156 na 1 kim. □. Ludność składa się przeważnie z Hollendrów (71°/₀), a w mniejszej części z Fryzów (14°/₀), Flamandów (13 °/₀) i Niemców (2°/₍₎). Pod względem wyznań: protestantów 60°/₀. katolików (szczególniej na południu) 36°/ żydów 2°/₀, innych wyznań 2%- Obok wyżej wspomnianej walki Hollendrów z morzem działalność ich, jako mieszkańców nadoceanicz-nych, zwróciła się ku kolonizacyi; obszar kolonialny hollenderski wynosi przeszło 2 000 000 kim. p (głównie w Indyach Wschoduich), z lud-

na 1 km. kw.

Ludność

Nazwa

Hollandya Północna Hollandya Południowa Utrecht Zelandya

Brabant północny

Limburg

Geldrya

Ober Yssel

Drenthe

Groningen

Friesland (Fryzya)

nością przeszło 35 000 000.    H., narażona w je

dnej połowie, niższej, na zalewy morza i rzek, w drugiej, wynioślejszej, złożona z nieurodzajnych piasków i torfowisk, nie przedstawia, zdaje się, warunków korzystnych dla ekonomicznego rozwoju i nie powinna była nęcić człowieka do osiedlenia się w niej; mimo to posiada ludność gęstą i bogatą, która dosięgnęła wysokiego stopnia kultury. Stanowisko to zawdzięczają Hollendrzy, naturalnie, swojej energii; jednakże punktem wyjścia tej kultury, warunkiem, który skłonił człowieka do osiedlenia się w tym kraju, była właśnie wyżej zaznaczona jego niegościnna przyroda: jak uchodząca przed Hunnami ludność z nad północnego kąta Adryatyku znalazła schronienie na wyspach Weneckiej laguny i stąd następnie zapanowała nad wybrzeżami morza Śródziemnego, tak błotnista H., z powodu swej niedostępności, stała się schronieniem duchów niepodległych, charakterów silnych, które ponad zależność od niezgodnych z ich przekonaniami urządzeń ludzkich przeniosły walkę z niegościnną i groźną przyrodą; walka ta, jak widzieliśmy, była zwycięską: Hollendrzy stworzyli sobie ojczyznę, wydarli ją morzu, rzekom i bagniskom, zmienili puszczę w krainę kultury. Z warunków naturalnych kraju, które dały człowiekowi pod stawę bytu, należy przedewszystkiem wymienić obfitość ryb w sąsiedniem morzu i rzekach, tak, iż istnieje pewna analogia między rozwojem H-i i rozwojem Kozaczyzny, która przytem miała też do walczenia z falami morza — mahometańskiego. Rybołówstwo hollenderskie, oprócz zaspakajania potrzeb miejscowych, dostarcza ryb na wywóz za summę do 6 000 000 marek rocznie. Co do eksploatacyi gruntu, to Hollendrzy nie znaleźli tu, jak wiadomo, równie korzystnych warunków naturalnych; trzeba było pracy wielu wieków, aby z błotnistych marschćw, torfowisk lub piasków geestowych uczynić ziemię produkcyjną dla celów bądź-to rolnictwa, bądź hodowli bydła. Ta hodowla jest tu szczególniej bardzo rozpowszechniona, a łąki zajmują znaczne obszary; bydło rogate hodują głównie na marschach, a owce — na geestach i diunach. Owce idą głównie na mięso, bydło rogate zaś ma główne znaczenie w gospodarstwie mlecznem. Wywóz masła i sera w 1886 r. dał krajowi dochodu 63 000 000 hollenderskich guldenów (gulden hollenderski równa się austryac-kiemu). Charakterystyczną cechą rolnictwa jest uprawa roślin przemysłowych, jak cykorya we Fryzyi, tytoń w Veluwe i Geldryi; podobnież uprawa konopi w Zelandyi, Południowej Hollan-dyi, Brabancie i Fryzyi przenosi znacznie potrzeby miejscowe; uprawa buraków cukrowych w Brabancie, Zelandyi, Południowej Hollandyi i Geldryi coraz bardziej się rozwija. Uprawa kwiatów i ziół kwitnie w Północnej i Południowej Hollandyi; uprawa ogrodowizn jest wszędzie rozpowszechniona, wywóz ich jest znaczny. Wielki przemysł nie mógł się w H-i rozwinąć wskutek braku węgla kamiennego i żelaza; pominąwszy budowę okrętów i wyrób cegieł, przemysł hollenderski znajduje się w ścisłym związku z gospodarstwem wiejskiem, zwłaszcza z hodowlą bydła (przemysł mleczny, mydlarski, garbarski, tkacki); przeważnie geesty, z powodu nieurodzaj ności gruntu, są siedliskiem ludności przemysłowej (tkactwo). Położenie nad oceanem, przy uściu wielkich rzek, oraz wynikająca stąd rozległość kolonij, wpłynęły na rozwój handlu; przyczyniła się też do tego potrzeba wielu ważnych produktów, których niema w H-i, zwłaszcza drzewa i kamieni budowlanych, a nawet płodów rolniczych, albowiem z powodu wielkiej przewagi łąk nad ziemiami ornemi, produk-cya rolna nie wystarcza na miejscowe potrzeby. Z drugiej strony—wywóz płodów H-i jest też bardzo wielki, a w szczególności ryb, masła, sera, warzyw. Kommunikacye są niezmiernie ułatwione przez gęstą sieć kolejową i jeszcze gęstszą kanałowo-rzeczną. — Pod względem politycznym H. (Niderlandy) jest monarchią konstytucyjną; tron jest dziedziczny w linii męskiej domu Orań-sko - Nassauskiego podług prawa pierworodztwa; płeć żeńska dostaje się na tron wtedy tylko, gdy braknie potomka płci męskiej (co ma właśnie miejsce obecnie). Panujący dzieli władzę z przedstawicielami narodu, tworzącymi tak zw. Stany Generalne.—Pod względem administracyjnym kraj dzieli się na 11 prowincyj, których obszar i ludność (obliczone w końcu roku

1897) przedstawia następująca tablica:

Obszar w km. kw.

Wielkie znaczenie, jakie w życiu Hollendrów zajmują handel i żegluga, odbija się w wielkości i znaczeniu głównych osad ludzkich; prócz tego ma też tutaj wpływ żyzności marschów. Północny Brabant, jako oddzielony od morza przez Zelandyę i Południową Hollandyę, posiada tylko niewielkie miasta z ludnością przemysłową; tutaj, wpobliżu Maasu, leży, połączone z nim kanałem, miasto główne Hertogenbosch (31 000 m-ców), dalej mniejsze: Breda i Bergen op Zoom. W prowincyi Limburg, również śródlądowej, prócz przemysłowego Maastrichtu (35 000 m-ców) nad

(1900) i inne.

Maasem (wpobliżu reńsko - belgijskiego obszaru węglowego), znajdują się tylko małe miasteczka (Roermont, Venlo). W Geldryi, nad Renem, na ważnej linii kommunikacyjnej z Niemcami, leży większe miasto Arnheim (blizko 60 000 m-ców), a wpobliżu, nad Leckiem — Nimwega (42 000 m-ców). Najuboższą prowincyą państwa jest Over - Yssel, a szczególniej Dren-the, — druga z nich nie posiada żadnego ważniejszego miasta, w pierwszej zaś, dzięki połączeniu z Zuidersee za pomocą Ysselu, powstało nad tą rzeką kilka miast (Deventer, Zwolle, Kämpen), z których zresztą tylko Zwolle posiada więcej niż 30 000 m-ców. Prowincye Groningen i Friesland, jako leżące na marschach, są bogate, dlatego posiadają znaczne miasta: Groningen (65 000 m-ców) i Leeuwarden (33 000 m-ców). Mniejsza, zachodnia część Hollandyi, obejmująca prowincye: Utrecht, Zelandyę, oraz Południową i Północną Hollandyę, posiada, tak z powodu łatwej kommunikacyi rzecznej i morskiej, jako też położenia na żyznych marschach, najkorzystniejsze warunki do rozwoju miast. Co do Zelandyi, to korzyści jej położenia odbiły się w powstaniu wielkiego miasta już poza polityczną granicą H-i, w Belgii, gdzie powstała Antwerpia; w H-i są tylko niewielkie miasta: główne Middelburg i forteca Vlissingen. W Hol-landyi Południowej, nad Merwedą, leży Dordrecht (40 000 m-ców), Rotterdam nad nowym Maasem, to jest dalszym ciągiem Lecku, główne ognisko handlu z Niemcami (310 000 m-ców); na półno-eo-zachód od Rotterdamu Delft (33 000 m-ców), a dalej Haaga (200 000 m-ców), polityczna stolica Hollandyi, wpobliżu kąpiele morskie Scheveningen; Lej da (Leiden) nad Starym Renem, ze słynnym niegdyś uniwersytetem (55 000 m-ców). Również nad Starym Renem leży Utrecht, główne miasto prowincyi tegoż nazwiska (100 000 m-ców). W Hollandyi Północnej, zajmującej półwysep Hollenderski między Zuidersee i morzem, leżą miasta: Amsterdam (513 000 m-ców), rezy-dencya królewska i pierwsze miasto handlowe w państwie nad zatoką Zuidersee, przez którą kommunikacya z morzem z powodu mielizn jest niedogodna i dlatego połączono Amsterdam z morzem za pomocą kanału Północno-Hollenderskie-go, idącego wzdłuż półwyspu tegoż nazwiska do Helderu, a następnie drogę tę skrócono, prowadząc kanał od Amsterdamu wpoprzek półwyspu Hollenderskiego przez Zaandam; leżące ku po-łudnio - zachodowi ztąd miasto Haarlem (64 000 m-ców) wzniosło się wskutek wypompowania jeziora tejże nazwy, na którego żyznem dnie zakwitło ogrodnictwo.

Dla oświaty wyższej istnieją w H-i cztery uniwersytety, mianowicie: w Lejdzie, Utrechcie, Gronindze i Amsterdamie; ten ostatni najbardziej uczęszczany. Politechnika znajduje się w Delft. Wyborne są szkoły handlowe, szczególniej w Amsterdamie i t. d. Oświata niższa nie jest rozwinięta w równej mierze: przymusu szkolnego niema, w 1890 r. było śród rekrutów przeszło 7°/₀ analfabetów.

Wojsko na stopie pokoju liczy 28 858 ludzi; oprócz tego istnieje milicya obywatelska (schut-terij), do której obowiązany jest każdy zdolny do broni obywatel przez lat 10, poczynając od 25 roku życia; milicya ta wynosi do 120 000 ludzi, armia kolonialna 17 383 ludzi. W czasie wojny może stanąć pod bronią do 185 000 ludzi. Flota wojenna składa się ze 103 statków z 720 działami i 8 743 załogi, w tern pancerników 32 i torpedowców 37.

Budżet: dochody 239 milionów marek, wydatki 258 milionów marek, dług państwowy 1 938 milionów marek, na głowę 382 marki.

Statystyka handlu i kommunikacyi. Przywóz 3 032.7 milionów marek, wywóz 3 576.9 milionów marek; zawinęło okrętów 11 067, wypłynęło 11 057. Flota handlowa: 605 okrętów, w tern 176 parowców. Regularne kursy parowców po trzech liniach: do Indyj Wschodnich, Indyj Zachodnich i do Ameryki Północnej. Długość kolei żelaznych 2 648 kim. Poczta: 1 307 stacyj, 306.6 miliona posyłek, to jest 60 na jednego mieszkańca. Długość linij telegraficznych 5 907 kim., długość drutów 20 945 kim., liczba depesz 5 072 800, t. j. jedna na jednego mieszkańca. Herb państwa: złoty lew w koronie, na błękit-nem polu, barwy narodowe: czerwona, biała i błękitna.—Źródła: A. Penck „Das Königreich der Niederlande”, w wydawnictwie Kirchoffa: „Unser Wissen von der Erde” (tom III); A. Phi-lipson i L. Neumann w wydawnictwie Sieversa: „Europa. Eine allgemeine Landeskunde” (1897); A. Supan „Die Bevölkerung der Erde” (1899,

t. X); H. Habenicht „Justus Perthes Taschen Atlas”

w. N.

Dzieje. Krainę położoną nad uściem Renu, Mozy i Skaldy zamieszkiwały w czasach historycznych ludy celtyckie i germańskie, m. in. Nerwiowie (pomiędzy Mozą i Skaldą), Bata-wowie i Fryzowie (na północ od Renu). Rzymianie podbili te ziemie i utrzymali się w nich do r. 400 po Chr.; w tym czasie Frankowie przekroczyli Ren i zagarnęli część południową; Fryzowie, których siedziby rozciągały się aż do rzeki Ems, utrzymali niepodległość. Karol Martel, Pepin i Karol Wielki w wieku VIII zaprowadzili tu chrześciaństwo i zmusili ludność do uznania zwierzchnictwa swego; kraje te należały odtąd do państwa Franków. Przez układ w Verdun (843) dostały się Lotaryuszowi I, a po jego abdykacyi (855) utworzyły część państwa syna jego, Lotaryusza II, Lotaryngii. Po śmierci Lotaryusza II podzielono je (870) pomiędzy Frankonię Wschodnią i Zachodnią, w ten sposób, że większą część przyłączono do pierwszej, druga zaś otrzymała tylko ziemie na lewym brzegu Skaldy, Artezyę i Flandryę. Późniejsze Niderlandy należały odtąd, jako część księstwa Lotaryngii, do państwa Niemieckiego. W wieku XI władza książęca znacznie osłabła i jak w Niemczech tak i w Niderlandach powstały drobniejsze gminy, biskupstwa i opactwa, hrabstwa i księstwa, w wieku XII i XIII potężne miasta, kwitnące przemysłem i handlem, które kupowały od hrabiów i książąt, lub wymuszały na nich przywileje, i tym sposobem doszły do pewnego samorządu (zwłaszcza w w. XIII i XIV). Z trudnością przychodziło hrabiom i książętom zmuszanie ich do uznania swego zwierzchnictwa. Nie mogli się oprzeć temu, że prałaci, szlachta i mieszczanie (Stany) doszli do wielkiego znaczenia. Stany uchwalały zasiłki pieniężne (beden), za co pozyskały znaczne prawa i przywileje i niemały wpływ na rząd wywierały.— Gdy się zwrócimy obecnie do właściwego hrabstwa H-i, zauważymy przedewszyst-kiem, że o jego początkach mamy nieliczne i niepewne wiadomości. Podczas anarchii, jaka zapanowała po śmierci Ludwika Pobożnego, wybuchały w H-i częste rozruchy; napadali też często na nią Normandowie. Rozbójników tych wypędził ostatecznie z H-i Gerolf i otrzymał za to od Karola Otyłego znaczne posiadłości. Syn jego, Teodoryk I, miał być pierwszym hrabią H-i. Wiadomościom tym jednak wielkiej wiary dawać nie można; pewniejszą staje się historya H-i od Teodoryka III, syna Arnulfa, który panował od 993 do 1039. Następcami jego byli: Teodoryk IV (1039— 49), Florencyusz 1 (1049— 61), TeudorykV (1061—91), Florencyusz II Otyły (1091—1122), Teodoryk VI (1122—57), Florencyusz III (1157—90), Teodoryk. VII (1190— 1203), Ada (1203), Wilhelm I (1303—23), Florencyusz IV (1223—35), Wilhelm 11(1235—56), Florencyusz V (1256 — 96), Jan I z Avesnes (1296—99), Jan II (1299 — 1304), Wilhelm III Dobry (1304—37), Wilhelm IV (1337—45), Małgorzata (1345 — 54), Wilhelm V Bawarski (1354 — 57), Albert (1389—1404), Wilhelm VI (1404 — 17), Jacobea (Jacqueline, 1417 — 28). Panowania pierwszych hrabiów zapełnione są walką z Fryzami i z panami sąsiednimi. Teodoryk III zajął wyspę na Mozie (gdzie obecnie znajduje się Dordrecht), zbudował na niej zamek, panujący nad rzeką, i zaczął wymagać opłaty od statków, płynących Waalem i Mozą; przeciwko temu uroszczeniu wystąpili zbrojnie: biskup Utrechtu i Godfryd II Lotaiyński, ponieśli jednakże klęskę. Teodoryk IV utrzymał, wbrew staraniom Baidwina V Flandryjskiego, wyspę Zelandyę. Podczas małoletności Teodoryka V, opiekun jego, Robert, bronić musiał H-i przeciwko Wilhelmowi Utrechckiemu i Gotfrydowi Garbatemu, księciu Lotaryngii; Florencyusz III, który zaczął pobierać cło w Geervliet, został napadnięty przez księcia Brabancyi i hrabiego Flandryi, pobity i wzięty do niewoli (1166); musiał znieść cło i stracił część Zelandyi.

Przyłączył on jednakże do H-i wyspy Wieringen i Texel. Towarzyszył cesarzowi Fryderykowi na wyprawę krzyżową, odznaczył się podczas oblężenia Akki czyli Ptolemaidy i umarł w Antyochii. Podczas jego panowania, w 1170, morze zerwało tamy i zniszczyło większą część hrabstwa. Teodoryk VII walczył z hrabią Flan-dryi i księciem Brabancyi o panowanie nad Ze-landyą, musiał jednak złożyć hołd Brabantczy-kowi z Bredy i Dordrechtu. Wilhelm I nadał ważne przywileje wielkim gminom i brał udział w wyprawie krzyżowej 1217 — 18 w Egipcie. Wilhelm II prowadził dalej politykę ojca i przyczynił się do rozwoju politycznego miast; był on szwagrem Jana z Avesnes, wspierał go w walce z Małgorzatą Flandryjską pobił milicye flamandzkie. Wybrany na króla rzymskiego w r. 1246, zginął, zamordowany przez Fryzów. Panowanie Florencyusza V pełne jest wojen: ze zbuntowanymi Fryzami, z Gwidonem z Dampier-re, który od hrabiów H-i żąda hołdu z Zelan-dyi zachodniej. Florencyusz był z początku stronnikiem Anglii, przeszedł potem na stronę Francuzów: w 1296 kilkunastu szlachty, którzy byli zapewne w związku z Edmundem I, porwało go i zamordowało. Syn jego, Jan I, był ostatnim przedstawicielem pierwotnej dynastyi hollenderskiej; po jego śmierci bezpotomnej hrabią H-i został Jan z Avesnes, syn siostry Wilhelma II, Adelajdy. Wojna z Flandryą trwała aż do panowania Wilhelma III Dobrego; około 1332 zawarto pokój ostateczny z Flandryą i Bra-bancyą; cesarz, Ludwik, zrzekł się wszelkich pretensyj do H-i, Zelandyi i Fryzyi, a biskup Utrechtu, Gwido, odtąpił Wilhelmowi III miasto Amsterdam. Wilhelm IV po długiem wahaniu się pomiędzy Anglią i Francyą związał się ostatecznie, w 1340, z Edwardem III i towarzyszył mu podczas oblężenia Tournai. Po śmierci Wilhelma IV objęła rządy H-i siostra jego, Małgorzata, żona cesarza Ludwika Bawarskiego, wkrótce jednak odstąpiła H-ę synowi swemu, Wilhelmowi V, wzamian za znaczną pensyę roczną, Pensyi tej jednak Wilhelm nie wypłacał i, opierając się na ludzie, był głuchy na reklamacye matki; część szlachty, niezadowolona z młodego monarchy, stanęła po stronie cesarzowej. Wybuchła wojna domowa, z której ostatecznie Wilhelm wyszedł zwycięsko. Następcami Wilhelma V byli: Albert, a po nim Wilhelm VI, który zostawił tylko jedną córkę, Jakobeę (Jacqueline). Ta wyszła za mąż za Jana IV, księcia Brabancyi. Część szlachty uznała ją za dziedziczkę po ojcu, reszta jednak okrzyknęła hrabią H-i stryja Jakobei, Jana, księcia Bawaryi, byłego biskupa Leodyum. Jakobea, która porzuciła była nędznego swego męża i zaślubiła Hurafryda, księcia Gloucester, zaczęła walkę ze stryjem i z pierwszym mężem, jednak bez powodzenia. Schwytano* ją nawet i wydano wujowi, Filipowi Burgundzkiemu, który też rękę po jej dziedzictwo wyciągał. Udało jej się wprawdzie zbiedz z niewoli; umarł też w r. 1425 Jan Bawarski; los jej jednak przez to się nie zmienił, gdyż książę Brabancyi ogłoszony został hrabią H-i, a Filip burgundzki — jego następcą i rządz-cą H-i. Jakobea walczyła jeszcze przez czas jakiś bohatersko, gdy wreszcie i Gloucester ją opuścił, weszła w układy z Filipem. Podług traktatu z 1428 zrzekła się H-i na rzecz Filipa, zatrzymując sobie tylko tytuł hrabiowski i niektóre dochody. Jakobea umarła w 1436; Filip posiadł ostatecznie H-ę i odtąd losy jej związane były z losami Burgundyi.—Już od w. XIV Walezyusze burgundzcy przyłączać zaczęli przez małżeństwa i układy do swoich posiadłości pro-wincye niderlandzkie: w 1384 Flandryę, Artezyę i Malines, w 1406 Brabancyę i Limburg, w r. w r. 1429 Namur, w 1433 H-ę, Zelandyę, Fryzyę i Hennegowię, w 1451 Luksemburg. Książęta burgundzcy starali się zjednoczyć ściślej te oddzielne kraje; w 1465 Filip Dobry (1419—67) zwołał pierwsze właściwe Stany generalne, złożone z przedstawicieli Stanów prowincyonal-nych. Stany generalne, zwoływane coraz częściej (zwykle do Brukselli lub do Malines), uchwalały zasiłki pieniężne (beden) ze wszystkich prowincyj. Prowincye południowe, zwłaszcza Brabancya, miały przewagę. W Brukselli przebywał wspaniały dwór książęcy; Brabancyą zarządzali sami książęta, innemi prowincyaini namiestnicy. Prowincye jednak długo odrębność swą zachowywały, uważając jedna drug^, za kraj obcy. Po burzliwych rządach Karola Śmiałego (1467 — 77), który przyłączył jeszcze Geldryę i Zutphen, przez małżeństwo córki swojej, Maryi, z Maksymilianem austryackim, Niderlandy dostały się domowi Habsburskiemu. Z ciężkiego położenia Maryi po śmierci ojca skorzystały prowincye, rozszerzając znacznie swe swobody. Pomoc przeciwko Francyi musiała Marya okupić znacznemi ustępstwami. Po jej śmierci (1482) wybuchły rozruchy przeciwko Maksymilianowi, który objął rządy jako opiekun małoletniego syna, Filipa Pięknego; mieszczanie w Brügge pojmali nawet Maksymiliana (1488) i zmusili go do zrzeczenia się opieki na rzecz Stanów Flandryi. Przy pomocy księcia Albrechta saskiego udało się jednak Maksymilianowi stłumić rozruchy. W 1494 objął rządy Filip, który postradał wprawdzie Geldryę (1499), ale przez małżeństwo z Joanną, córką Ferdynanda i Izabelli, wszedł do dynastyi hiszpańskiej i spoinie z żoną zasiadł na tronie kastylskim, lecz zmarł w młodym wieku (1506). Wtedy siostra jego, Małgorzata, objęła regencyę Niderlandów za sześcioletniego syna jego, później króla Hiszpanii, Neapolu i cesarza, Karola V. Ten, jako pełuoletni, po śmierci Ferdynanda wyjechał do Hiszpanii (1517), lecz Małgorzatę pozostawił na stanowisku namiestuiczki Niderlandów aż do śmierci (1530); po niej objęła to stanowisko siostra

Eno Pow Ilmtir. Zeac 228. T, XXIX.

Karola, owdowiała królowa węgierska, Marya. Panowanie to jest epoką rozkwitu Niderlandów. Karol odkupił od Jerzego saskiego prawa do Fryzyi (1524), przyłączył Groningę (1538) i Geldryę (1543) i zjednoczył pod swem berłem 17 prowincyj: Brabancyę, Limburg, Luksemburg, Geldryę, Flandryę, Artezyę, Hennegowię, H-ę, Zelandyę, Namur, Fryzyę, Ryssel, Doornik, Me-cheln (Malines), Utrecht, Overyssel i Groningę. Jako urodzonego w Gandawie, Hollendrzy uważali go za rodaka i sam Karol chętnie tak pozwalał nazywać siebie. W olbrzymiem państwie jego mogli się Hollendrzy spokojnie handlem zajmować; Antwerpia stała się punktem centralnym handlu całego świata. Oprócz handlu i rzemiosł kwitło też rolnictwo, hodowla bydła, przemysł rybacki, nauki i sztuki. W 1548 przez układ w Augsburgu Karol utworzył z 17 prowincyj całość prawnopaństwową: luźno związany z Rzeszą cyrkuł Burgundzki, który według Sankcyi .pragmatycznej z r. 1549 miał zostać na wieki pod jednym księciem połączony. Swoich praw książęcych bronił jednak stanowczo i łamał surowo każdy opór, a szerzącą się reformacyę religijną starał się powstrzymać przez okrutne prześladowanie i tracenie setek kacerzy. Olbrzymie summy wyciągnął on z Niderlandów za zgodą Stanów generalnych.—Po abdykacyi Karola V (1555), Niderlandy dostały się synowi jego, królowi Hiszpanii i Obojga Sycylii, Filipowi II. Nowy monarcha nieprzy-stępnością i niewdzięcznością za doznane w wojnie francuskiej usługi, zraził sobie wkrótce Ni-derlandczyków, traktował wyniośle Stany Generalne i naruszał przywileje poszczególnych prowincyj. Gdy w 1559 r. odjechał do Hiszpanii, powierzył władzę namiestniczą swej siostrze przyrodniej, Małgorzacie Farnese, księżnej Parmy, i dodał jej radę, złożoną z obcokrajowców, pod prezydencyą Francuza, Burgundczyka, kardynała Granvelli. Tym krokiem obraził ary-stokracyę. Wkrótce wybuchła ogólna oppozycya przeciwko Granvelli, podsycana przez edykty religijne, które wprowadzały nowy podział kościoła na 3 archidyecezye i 14 dyecezyj, a w każdej ustanawiały trybunał inkwizycyi do tępienia herezyi na sposób hiszpański. Tymczasem z Fran-cyi wciskał się kalwinizm i coraz liczniejszych zyskiwał zwolenników. Ustąpienie Granvelli w 1564 nie uspokoiło umysłów, bo prześladowania religijne nie ustały i system rządowy nie zmienił się. Tysiące ludzi uciekało za granicę, najwięcej do Anglii, a szlachta uboższa podpisywała kompromis, ułożony przez hr. Brederode i braci Marnixôw de Saint-Aldegonde (listopad 1565) ku obronie praw i swobód krajowych. Gromada z paruset osób d. 5 kwietnia 1566 podała regentce skargę piśmienną na cudzoziemców, którzy doradzili królowi wydanie edyktów religijnych. Małgorzata starała się uspokoić kraj przez ustępstwa, ale już było zapóźno.

30

Z kompromisu powstał związek Gezów (fr. Gueux, ob.); w sierpniu 1566 tłumy kalwinów rzuciły się na kościoły, niszcząc w nich obrazy i aparaty; 1567 zbuntowało się kilka miast. Filip wysłał wtedy księcia Albę na czele 12 000 doborowego żołnierza do Niderlandów. Nikt nie ośmielił mu się stawiać oporu, 4 w sierpniu 1567 Alba (ob.) wkroczył do Brukselli. Z wysokich urzędników jeden, książę Wilhelm Orański, stad-huder trzech prowincyj, schronił się do Niemiec; inni, mianowicie Egmont, stadhuder Flandryi, i Ho-orne, admirał, zostali odrazu aresztowani. W grudniu Małgorzata opuściła Niderlandy, Alba zaś rozpoczął rządy terrorystyczne. Utworzona przez niego z 12-tu sędziów Rada Zaburzeń skazywała setki ludzi na śmierć, m. in. Egmonta i Hoorna (5 czerwca 1568); po miastach wystawiała szafoty, szubienice i pale, po wsiach wieszano skazańców na drzewach; konfiskowano przytem majątki wszystkim, którzy umierali „bez sakramentów”. Z zabieranej gotowizny miał Alba w ciągu roku 500 000 dukatów, ale domów i gruntów nie mógł rozprzedać, ponieważ na licytacyach brakło kupujących. Potem na całą ludność nałożył nowe, nieznane dawniej i niesłychane podatki: setny fenig od kapitałów, 20-ty fenig od nieruchomości i 10-ty przy każdem przejściu towaru z rąk do rąk (1569): zadały one najcięższy cios przemysłowi i handlowi miejscowemu. Udało się wreszcie Gezom morskim zająć d. 1 kwietnia 1572 r. miasto Brielle przy ujściu Mozy, co pociągnęło za sobą wkrótce upadek twierdzy Flissyngi i odpadnięcie większej części Zelandyi, a wkrótce potem i znacznej większości miast H-i. D. 18 lipca 1572 przedstawiciele 12-u miast hollenderskich zjechali się w Dordrecht, uznali Wilhelma Orańskiego, który już od

r. 1568 wkraczał z niemieckich swych posiadłości zbrojno i walczył z Hiszpanami wytrwale, za namiestnika H-i, Zelandyi i Utrechtu, i zawarli związek w celu wspólnej obrony wolności pod jego przewodem. Hiszpanie zemścili się, karząc okrutnie miasta Malines, Ziitphen, Naarden i Haarlem; Alkmaar jednak odparło najezdników, a flotę hiszpańską zniszczyli na Zuidersee Hol-lendrzy (12 paźdz. 1583). W 1583 Filip II odwołał Albę; nowy namiestnik, Requesens, po niefortunnych próbach pojednania, wystąpił energicznie przeciwko powstańcom. W bitwie pod Mook (14 kw. 1574) zginęli bracia Wilhelma Orańskiego, Ludwik i Henryk Nassauski. Za to jednak, dzięki zdobyciu Middelburga (21 lut.), ustąpić musieli Hiszpanie z Zelandyi, a po wyzwoleniu bohaterskiej Lejdy od 11-miesięcznego oblężenia (3 paźdz.) i z H-i południowej. Ni-czem nieukrócane wybryki żołnierzy hiszpańskich po śmierci Requesensa (4 marca 1576) skłoniły i prowincye południowe do związania się, przez Pacyfikacyę Gandawską (8 list. 1576), w celu wypędzenia Hiszpanów i utrzymania dawnych swobód i przywilejów. Nowy na-miestnik, Don Juan d'Austria, potwierdzić musiał Pacyfikacyę Gandawską przez Edykt Wieczysty (12 lut. 1577) i odesłać wojska hiszpańskie przed wjazdem do Brukselli (1 maja). Nie wytrwał on jednak w polityce pojednawczej i nie zdobył sobie zaufania ludności, która widziała jedynie w Wilhelmie Orańskim zbawcę swego i obwołała go gubernatorem (Ruwaard). Część szlachty brabanckiej, zazdrosna o to, zawezwała arcyksięcia Macieja Austryackiego, brata cesarza Rudolfa II, na stadhudera generalnego, gdy tymczasem w Hennegowii, Artezyi i Flan-dryi południowej doszło do gwałtownych nieporozumień pomiędzy kalwinistami a wojskami ka-tolickiemi (Malkontentami); Lalaingowie w Hennegowii powołali w sierpniu 1578 księcia francuskiego, Franciszka d’Anjou. Podczas tego zamętu umarł Don Juan d’Austria (1 paźd. 1578). Następca jego, Aleksander Farnese, książę Parmy, wódz znakomity i roztropny polityk, skorzystał umiejętnie z niesnasek pomiędzy ludnością Niderlandów, rozbił Pacyfikacyę Gandawską i uczynił niemożliwem zjednoczenie się wszystkich prowincyj w państwo związkowe pod hasłem wolności narodowej i religijnej. Wobec Związku prowincyj wallońskich, zawartego w Arras w porozumieniu z Farnesym (6 stycz. 1579), połączyły się, za sprawą Wilhelma, pro-wincye północne: H., Zelandya, Utrecht, Geldrya, Groninga, Overyssel z Drenthe, Fryzya w Unię Utrechcką wieczystą (23 stycz. roku 1579) z obowiązkiem płacenia podatków, pełnienia służby wojskowej, posłuszeństwa Stanom Generalnym i stadhuderowi i wypowiedziały formalnie posłuszeństwo królowi Hiszpanii w 1581

r. Wilhelm Orański zamordowany został 10 lip-ca 1584 w Delft, zanim jeszcze zaprzysiężono nową konstytucyę H-i i Zelandyi, która mu nadawała, jako dziedzicznemu hrabiemu, ograniczone wprawdzie prawa monarsze. Tymczasem Farnese podbił Flandryę i Brabancyę i zdobył Antwerpię (sierp. 1585); Unia zwróciła się wtedy z prośbą o opiekę do Elżbiety Angielskiej, która przysłała jej 6 000 ludzi pod hrabią Leiceste-rem. Teu wódz miał jednak własne plany ambitne i prowadził wojnę tak powoli i niedołężnie, że Hiszpanie stali się panami całej Mozy aż do granicy hollenderskiej. Wreszcie ustąpił wobec ogólnego niezadowolenia z Niderlandów (w grudniu 1587). Radzca prawny płatny (raads pensionaris) Hollaudyi, Jan van Oldenbarne-veldt, nakłonił wtedy stany Generalne, aby powierzyły władzę wykonawczą najstarszemu synowi Wilhelma, młodemu Maurycemu Nas-sauskiemu, który doszedł był właśnie do peł-noletności i odrazu okazał znakomite uzdolnienie wojskowe. Oswobodził on północną część kraju i odniósł walne zwycięstwo pod Nieuwpoort (2 lipca 1600). Jednocześnie flota hollenderska odniosła kilka zwycięstw nad hiszpańską, dotarła do Indyj Wschodnich i założyła kolonie hollen-derskie, wypierając Portugalczyków. W tych okolicznościach arcyksiążę Albrecht i jego żona, infantka Klara Eugenia, sprawujący od r. 1598 władzę wice-królewską, zawarli w Antwerpii ro-zejm dwunastoletni (9 kwiet. 1609). Z wyraź-nem oświadczeniem, że uznają Rzeczypospolitą H-ę „za stany wolne, od których nic nie żądają”. Konstytucya Rzeczypospolitej Zjednoczonych Niderlandów była rozwinięciem aktu Unii Utrechckiej. Wszystkie prowincye posiadały autonomię i swoje Stany, składające się ze szlachty i patrycyatu miejskiego. Przedstawiciele Stanów prowincyonalnych zjeżdżali się na posiedzenia Stanów Generalnych dla rozstrzygania spraw najważniejszych wspólnych. Ale zgromadzenia takie w liczbie około 800 osób nie mogły zbierać się często: więc Olden-barneweldt przeprowadził utworzenie stałego wydziału do załatwiania spraw bieżących z kilkunastu członków (delegatów od każdej prowincyi i radzców prawnych). Ten wydział zwany był także Stanami Generalnemi, a rezydował od r. 1584 w Hadze. Sprawy finansowe i wojskowe należały do niego; marynarką zarządzały admi-ralicye H-i, Zelandyi i Fryzyi. Jak w Stanach prowincyonalnych, tak i w generalnych, wymagano, aby ważniejsze uchwały zapadały jednogłośnie. Deputowani skrępowani byli instruk-cyami poselskiemi. Z powodu bogactwa, większego zaludnienia i ponoszenia blizko połowy ciężarów państwowych wywierała naturalną przewagę prowincya H., a jej „radzca prawny płatny” (raadspensionaris) stał się kierownikiem Stanów Generalnych. Prowincye jednak strzegły zazdrośnie swych praw autonomicznych. Wkrótce po ostatecznem ukonstytuowaniu się Zjednoczonych Niderlandów wybuchły w nich walki stronnicze. Partya „regentów”, która już w r. 1600 była potężna w H-i, miała na czele 01-denbarneweldta; składała się ona z arystokracyi miejskiej i pragnęła luźnego związku bez władzy monarszej, a z zachowaniem partykularnych praw prowincyj; partya „namiestnikowska”, do której należał lud, pozbawiony praw politycznych, oraz szlachta i wojsko, chciała nadać domowi Orańskiemu dziedziczną, mniej lub więcej monarchiczną władzę. Regenci hollenderscy, podczas sporu kościelnego pomiędzy wolnornyśl-nymi republikańskimi Arminianami i prawowiernymi Gomarystami, oświadczyli się za pierwszymi i dla obrony swego stanowiska partyjnego zaczęli formować z mieszczan milicyę (Waard-gelders), niezależnie od stadhudera. Maurycy wystąpił przeciwko nim i kazał uwięzić przywódz-ców: Oldenbarneveldta, Hugona De Eroot i Hoo-gerbeetsa; pierwszy, oskarżony o zdradę stanu, został ścięty (1619), dwaj drudzy skazani na więzienie dożywotnie. Wkrótce po rozpoczęciu nanowo wojny z Hiszpanią (1621) umarł Maurycy Orański (23 kw. 1625). Następcą jego, jako namiestnika prowincyj H-i, Zelandyi, Utrechtu, Geldryi i Overyssel, był brat, Fryderyk Henryk. Wojna z Hiszpanią toczyła się szczęśliwie; ułatwiała ją prowadzona równocześnie wojna Trzydziestoletnia w Niemczech i przymierze z Francyą (1635). Zdobyto Hertogenbosch, Wesel, Maastricht i Bredę, zwyciężono kilkakrotnie flotę hiszpańską (Duins 1639) i schwytano okręty wiozące srebro z Ameryki (1628). Wreszcie wycieńczona Hiszpania zgodziła się, po 80-u latach walki, na zawarcie pokoju (1648 30 stycznia w Monasterze). Rzeczpospolita uznana została za państwo niepodległe, zatrzymała zdobycze swe na Południu i w obu Indyach i otrzymała prawo wolnego handlu we wszystkich portach hiszpańskich; związek z Rzeszą Niemiecką został też formalnie raz na zawsze zerwany. Podczas walki o niepodległość Niderlandy północne stały się najbogatszym krajem Europy, handel ich i przemysł zapanowały nad całym światem; ich siła zbrojna była znaczna, a sztuki i nauka rozwinęły się wspaniale. Posiadłości kolonialne kompanij handlowych rozrosły się szeroko; Hollendrzy wyzyskiwali je dla handlu swego bezwzględnie. Wyspy Sundzkie, Ceylon, kolonia Przylądkowa należały do kompanii Wschodnio-indyjskiej; Zachodnio - indyjska zajęła nawet w 1636 Brazylię, której zresztą długo utrzymać nie zdołała. Flota handlowa w 1634 liczyła 35 000 statków; 300 milionów guldenów w metalu leżało w 1648 w piwnicach banku Amsterdamskiego. Pieniędzy była taka obfitość, że stopa procentowa spadła na 2—3 od sta. Nieograniczonej wolności handlu odpowiadała też wolność wiary, nauki i druku, która uczyniła z Niderlandów przytułek wszystkich prześladowanych i tłumionego gdzieindziej wolnego słowa. Książę Wilhelm II Orański, który w 1647 objął rządy namiestnikowskie, nie zgodził się po pokoju Westfalskim na żądane przez Stauy H-i zmniejszenie wojska i podatków i kazał uwięzić sześciu członków partyi arystokratycznej, sięgając widocznie po władzę monarszą, lecz niespodzianie umarł na ospę w 1650. Dopiero po śmierci jego urodził się syn Wilhelm

III. Wówczas partya arystokratyczna, zwana też Loevensteinowską (od twierdzy, w której Wilhelm II więził swych przeciwników), zwołała Wielkie Zgromadzenie (Groote Vergade-ring), nadzwyczajny zjazd przedstawicieli prowincyj, na którym przeprowadzono postanowienie, że urząd namiestnika (z wyjątkiem Fryzyi i Groningi) nie zostanie obsadzony (1651). Partya arystokratyczna, na której czele stał od r. 1653 pensyonarz H-i, Jan de Witt, zawierając w 1654 pokój z Anglią, przyrzekła nawet w akcie tajnym (acte van seclusie), że członkowie domu Orańskiego wyłączeni zostaną od wszystkich urzędów publicznych. Pierwsza wojna morska z Anglią (1652—54) wywołana została przez Akt Nawigacyjny Cromwella (ob. t. XIII str. 394). Hollendrzy ponieśli w niej ogromne straty i ostatecznie zmuszeni zostali do poddania się wymaganiom Aktu Nawigacyjnego. W r. 1665 ze współzawodnictwa w koloniach wybuchła druga wojna morska z Anglią, którą obie strony toczyły z wielkiem natężeniem i ze zmiennem szczęściem; admirał Ruyter wszedł wprawdzie do Tamizy i posunął się aż pod Gravesend, ale pokój w Breda (31 lipca 1667) nie rozstrzygnął, komu należy się panowanie na morzu. Rząd republikański zaniedbywał wojska lądowe; gdy jednak Ludwik XIV zaczął w 1667 wojnę o Niderlandy hiszpańskie, de Witt zawarł potrójne przymierze z Anglią i Szwecyą (1668), które zmusiło króla Francyi do zawarcia pokoju Ak-wisgrańskiego, z wyrzeczeniem się większej części zdobyczy. Ludwik XIV postanowił zemścić się za to i na wiosnę 1672 zalał wojskami swemi trzy prowincye aż pod Amsterdam. H-ę ocaliło w ostatniej chwili otworzenie upustów i zalanie swoich pól, wsi i folwarków wodą morską, a haniebny pokój z Ludwikiem nie doszedł do skutku tylko z powodu niezmiernej pychy jego. Przeciwko arystokracyi hollenderskiej podniósł się teraz oburzony i uciśniony lud. Jana de Witt i brata jego Cornelisa zamordowano w okrutny sposób w Hadze (20 sierp. 1672) i okrzyknięto młodego księcia Wilhelma III Orańskiego stadhuderem pięciu prowincyj. Dzięki natężeniu wszystkich sił, dzielnemu kierownictwu młodego księcia i pomocy obcej, zrazu elektora Brandenburskiego, potem cesarza i Hiszpanii, zdołano wypędzić Francuzów z Niderlandów (1674). Pokój w Nimwedze (1678) przyznał Rzeczypospolitej, oprócz Maastrichtu, jeszcze i korzystny traktat handlowy z Francyą. Stany poparły wyprawę księcia do Anglii (1688), której skutkiem było obalenie Stuartów i wstąpienie Wilhelma III na tron angielski, następnie przyłączyły się w r. 1689 do nowej koalicyi przeciwko Francyi i wzięły w walce z nią ożywiony udział. Nawet po śmierci Wilhelma (1702) Rzeczpospolita pozostała w zawartym przez niego związku mocarstw morskich i pod kierunkiem pensyonarza Heinsiu-sa przyczyniła się w wojnie o sukcessyę hiszpańską do złamania potęgi Francyi. Rzeczywiste zyski wyciągnęła z walk tych tylko Anglia, Rzeczpospolita zaś, która poniosła olbrzymie koszty, otrzymała jedynie przez traktat Baryerowy z r. 1714 prawo obsadzania twierdz na granicy francuskiej. Po wygaśnięciu starszej linii Orańskiej w osobie Wilhelma III (1702) władza statudera powtórnie zniesiona została w większości prowincyj i rządy przeszły znów w ręce arystokracyi, która od czasu pokoju w Utrechcie (1713) prowadziła politykę nawskroś pokojową. Siła zbrojna lądowa i morska została znacznie ograniczona, co spowodowało zupełny jej upadek. Niższe warstwy narodu znalazły się w nędzy z powodu upadku przemysłu, za to oligarchia rządząca opływała w bogactwo i za garniała dla siebie wszystkie urzędy. Dopiero wojna sukcessyjua Austryacka (1741—48) wyrwała z uśpienia Rzeczpospolitą. Musiała ona bronić twierdz bary ery, prowadzono jednak wojnę tak opieszale, że twierdze te wpadły w ręce Francuzów w 1747. Powstał wtedy lud w H-i i Zelandyi przeciwko niedołężnemu rządowi i okrzyknął stadhuderem księcia Wilhelma Orańskiego z linii Nassau-Dietz (2 maja 1747), który był dotąd dziedzicznym stadhuderem Fryzyi, od 1718 także Groningi, a od 1722—Geldryi. Za tym przykładem poszły i inne prowincye, tak, że wkrótce został Wilhelm IV pierwszym dziedzicznym stadhuderem i generałem-kapitanem wszystkich siedmiu prowin-cyj, kapitanem i generałem-admirałem Unii; powierzono mu też naczelną dyrekcyę kompanij tak WTschodnio- jak Zachodnio-Indyjskiej. Wilhelm IV (f 1751) zostawił trzyletniego syna, Wilhelma V, w którego imieniu objęła rządy matka, księżniczka angielska, Anna; naczelnym wodzem został książę Ludwik Ernest Brunświcki. Po śmierci Anny (1759) objął opiekę nad nieletnim monarchą książę Ludwik Ernest, a Stany Prowincyoualne wykonywały za niego władzę stadhudera i zachowywały ścisłą neutralność podczas wojny Siedmioletniej; w In-dyach Wschodnich dokończono tylko podboju Cejlonu. W 1766 Wilhelm V objął rządy osobiście, pozostawał jednak pod przeważnym wpływem księcia Ludwika Ernesta. W 1776 Anglia, wojująca ze swemi osadami amerykańskiemi, zażądała, na mocy dawnych układów, aby jej Hollendrzy przysłali wojska posiłkowe przeciwko buntownikom. Skutkiem odmownej odpowiedzi była wojna (1780). Choć H. nie była prawie wcale do wojny przygotowana, walka z Anglią, względem której w całym kraju żywiono nienawiść, stała się bardzo popularną i prowadzono ją z zapałem, pomimo ciężkich strat dla handlu morskiego. Bitwa pod Doggersbank (5-go sierpnia 1781) pozostała nierozstrzygniętą; Hollendrzy zawarli z wolnemi Stanami Amerykańskiemi przymierze i traktat handlowy. Opuszczona przez Francyę musiała jednak w końcu H. ustąpić Anglii Negapatam w Indyach i pozwolić jej na wolny handel na tym półwyspie (1784). Korzystając z trudnego położenia H-i, ctsarz Józef II odwołał traktat Baryerowy (1784), kazał zburzyć twierdze pograniczne i zażądał odstąpienia Maastrichtu oraz wolnej żeglugi na Skaldzie. Wojsko hollenderskie nie było zdolne stawiać oporu Austryi i przez układ Paryski (1785) musiała się H. zgodzić na odstąpienie Lille i Liefkeushoek, tudzież na wypłacenie 10-u milionów guldenów, utrzymała jednak prawo zamykania Skaldy. Oburzenie z powodu tych strat wyzyskała umiejętnie przeciwko stadhudero-wi partya patryotyczna, składająca się z pierwiastków arystokratycznych i demokratycznych. Stany H-i odebrały stadhuderowi wiele praw, a w 1786 nawet i godności. Książę Lu-

dwik już w 1784 musiał wyjechać z H i. Wil- | derskiego, wypędził z kraju załogi francuskie heim V opuścił Hagę; doszło do rozruchów i wojny domowej. Żona Wilhelma, siostra Fryderyka Wilhelma II Pruskiego, chciała się udać do Hagi; patryoci zatrzymali ją i zmusili do powrotu. Król pruski żądał za to zadosyćuczynie-nia, a gdy mu odmówiono, spodziewając się pomocy ze strony Francyi, wkroczyło we wrześniu 1787 do H-i 25 000 Prusaków, w krótkim czasie zajęli oni H-ę i przywrócili władzę stad-hudera. Prawa domu Orańskiego i konstytucya Rzeczypospolitej zagwarantowane zostały przez Anglię i Prusy (1788); Wilhelm V zawarł też z temi państwami przymierze wieczyste. Wybuch rewolucyi francuskiej podniósł znów pokonane stronnictwo patryotyczne. Wprawdzie w r.

i zdobył wiele twierdz. Kommissya, z 14-u członków złożona, wypracowała konstytucyę, którą 29 marca 1814 przyjęło Zgromadzenie narodowe. W Artykułach Londyńskich z dnia 20 lipca 1814 postanowiono, że Belgia i H. połączone zostaną pod imieniem królestwa Niderlandów. Akt kongresu Wiedeńskiego określił granice nowego państwa. Oprócz Luksemburga, który król otrzymał wzamian za swe posiadłości niemieckie (kraj ten wchodził w skład Związku Niemieckiego), Niderlandy obejmowały 17 prowincyj z 5y₂ miliona mieszkańców, na przestrzeni 60 000 kilom. Q; po drugim pokoju Paryskim (1815) przyłączono jeszcze pas ziemi, dotąd francuskiej, z twierdzą Philippeville. Z ko-lonij swych otrzymała H. z powrotem tylko wyspy Sunda, część Guayany i kilka drobnych posiadłości w Ameryce i Afryce; Ceylon zaś, kolonię Przylądkową i Demerarę zagarnęli Anglicy. Król zajął się energicznie uregulowaniem finansów i podniesieniem handlu; w tym celu wybudowano wiele kanałów, przywrócono system kolonialny w Indyach i utworzono Towarzystwo handlowe Niderlandzkie (1824). Nie zdołano jednak pokonać trudności, jakie przeszkadzały ściślejszemu zespoleniu świeżo przyłączonej Belgii. Obie części Niderlandów zbyt długo były rozłączone i rozwinęły się zupełnie odrębnie. Choć rząd zawarł konkordat z papieżem (1877) i utworzył trzy nowe katedry biskupie (w Amsterdamie, Brügge i Hertogenbosch), nie zdołał jednak pokonać niedowierzania i niechęci duchowieństwa katolickiego; liberałowie zaś belgijscy, po większej części Walloni, niezadowoleni byli z tendencyi rządu do zaprowadzenia języka hol-lenderskiego w urzędach i ze zbyt samowolnych rządów króla: sympatyzowali raczej z Francyą. Połączone stronnictwa, liberalne i klerykalne, przyczyniły się w 1830 do wybuchu rewolucyi belgijskiej (ob. Belgia). Wilhelm I próbował z początku stłumić powstanie siłą oręża; w sierpniu 1831 książę Oranii odniósł zwycięstwa pod Hasselt (8 sierp.) i Louvain (12-go sierp.). Zanosiło się już na podbój opornych prowincyj: ale tymczasem mocarstwa zgodziły się ,na odłączenie Belgii od H-i (Protokół Londyński z 26 czerwca 1831); za ich zgodą Francya wystąpiła z interwencyą i zmusiła Hol-lendrów do cofnięcia się; Francuzi zdobyli 24 grud. 1832 cytadelę Antwerpii i zaczęli wraz z Anglikami blokować brzegi H-i. Stan wojny zakończouy został przez układ Londyński z dnia 21 maja 1833. Dopiero jednak w 1839 król hollenderski uznał Belgię. H-i przyznano wschodnią część Limburga i Luksemburga (Luksemb. hol. był odtąd połączony z H-ą tylko unią osobistą; oba zaś te kraje należały do Związku Niemieckiego); Belgia miała jej wypłacać 5 milionów guldenów rocznie na procenty od długów państwa. Uczucie upokorzenia, jakie ogarnęło Wil-

1793 pozwoliła H. na wkroczenie armii angielskiej i przyłączyła się do koalicyi przeciwko Francyi; ale klęski pod Hondschoote (7 i 8 wrz.

1793) i pod Fleurus (26 czer. 1794), oraz mroźna zima 1794—95, która nie dała bronić się przez zrywanie tam i zatapianie kraju, wreszcie ogólne powstanie patryotów ułatwiło wodzowi Francuzów, generałowi Pichegru, zdobycie H-i.

Stadhuder z rodziną uciekł do Anglii; Stany Generalne zniosły urząd stadhudera i nadały nową konstytucyę, która zamieniła H-ę na Rzeczpospolitą Batawską (26 stycz. 1795). Zawarto przymierze z Francyą, której instytucye naśladowano we wszystkich szczegółach. Zmieniano konstytucyę: w 1798, żeby wytworzyć Dyrek-toryat; w 1801, żeby władzę naczelną powierzyć Radzie nadzorczej (Staatsbewind); w r.

1805, żeby na czele rzeczypospolitej postawić radzcę-pensyonarza, Scliimmelpennincka. Dnia 26 maja 1806, na rozkaz Napoleona, Rzeczpospolita Batawska zamieniona została w królestwo H-i, którego koronę otrzymał Ludwik Bonaparte (ob.). Zaprowadzono prawa fraucuskie, a wojska hollenderskie musiały brać udział we wszystkich wojnach, toczonych przez Francyę. System kontynentalny zredukował handel do kontrabandy z Anglią, a gdy król Ludwik w 1810 abdykował, nie chcąc poświęcać swego królestwa dla interesów Francyi, dekret cesarski z 9 lipca 1810 ogłosił przyłączenie H-i do Francyi, a miasto Amsterdam trze-ciem miastem cesarstwa. Rządy francuskie usunęły niejedno z dawnych nadużyć i przyczyniły się do szybszego zlania się mieszkańców H i w jeden naród; żałowano jednak gorzko w H-i utraty wolności politycznej, duchowej i handlowej. s To też w 1813 wiadomość o klęsce pod Lipskiem przyjęto z radością. Stronuicy domu Orańskiego: Hogendorf (ob.), van der Duyn van Maasdam i van Limburg-Stirum, utworzyli rząd tymczasowy; 1-go grudnia 1813 ogłoszono w Amsterdamie wolność Niderlandów, a syna zmarłego Wilhelma V, późn. Wilhelma I, okrzyknięto monarchą. Pruski generał Biilow, przy pomocy nowo-utworzonego wojska hollen -

helma I po oderwaniu się Belgii, niezadowolenie narodu z nieustannie wzrastających podatków i ogólne żądanie reformy rządu, skłoniły króla do abdykacyi na rzecz syna (7 października 1840) i usunięcia się z olbrzymim majątkiem, zebranym na spekulacyach handlowych, do Berlina, gdzie umarł w 1843. Wilhelm II (1840—49) zgodził się natychmiast na odpowiedzialność ministrów i znacznie zmniejszył wydatki na wojsko. Przez pożyczkę, w wysokości 127-u milionów, doprowadzono do porządku finanse. Na zmianę konstytucyi zdecydował się król dopiero po rewolucyi lutowej roku 1848. Zwołano Izbę drugą w podwojonym komplecie posłów; kommissya parlamentarna pod przewodnictwem Thorbeckego opracowała konstytucyę liberalną (ogłoszoną 3 listop. 1848), według której posłowie do Izby drugiej wybierani być mieli bezpośrednio. Wilhelm II umarł 17 marca 1849. Syn jego, Wilhelm III (1849—90), postawił twórcę nowej konstytucyi, Thorbeckego (1849), na czele bardzo wolnomyślnego mini-steryum, które przez ważne prawa organiczue (prawo zebrań, ustawa prowincyonalna i gminna, organizacya sądowa) rozwinęło i w czyn wprowadziło zasady nowej konstytucyi. W 1852 zawarł Thorbecke z Kuryą rzymską układ, na mocy którego zrzekał się prawa dozoru państwa nad Kościołem i zezwalał na założenie pięciu nowych katedr biskupich. Wywołało to wśród ludności protestanckiej oburzenie, podzielane przez króla, skutkiem czego Thorbecke podał się do dymissyi. Po nim nastąpiło kilka ministe-ryów zachowawczych, wreszcie w 1862 wrócił do władzy Thorbecke, zreformował system podatkowy, znosząc zupełnie akcyzę, upadł jednak przy próbie zreformowania zarządu kolonij; udało mu się tylko przeprowadzić budowę pierwszej drogi żelaznej na Jawie i zniesienie niewoli w Indyach Zachodnich. Nowy gabinet van Zuy-len van Nyevelt’a (1866—68) miał do rozstrzygnięcia sprawę Luksemburską. W 1867, po wojnie Prus z Austryą, Napoleon III zaproponował H-i sprzedaż Luksemburga. Król zgodził się chętnie; oparły się jednak temu Prusy. Ostatecznie skończyło się na tern, że Luksemburg został przy H-i, Prusacy jednak musieli wycofać z twierdzy luksemburskiej swą załogę; twierdzę zburzono (1872). Limburg, wyłączony ze Związku Niemieckiego, stał się odtąd integralną częścią H-i. Fock, potem Thorbecke (na wiosnę r. 1871) utworzyli nowe miuisterya liberalne, które zniosły uciążliwy stempel od gazet i karę śmierci. Podniesiono też wtedy sprawę reformy wojskowej. Wojna Francyi z Niemcami (1870—71) i zwycięstwa niemieckie wzbudziły w H-i obawę o niezależność państwa; lękano się pruskich zachcianek anneksyjnych. Thorbecke wniósł projekt pomnożenia siły zbrojnej; żadnemu jednak z ministeryów nie udało się skłouić Izb do radykalnego rozwiązania tej kwestyi, to jest do zaprowadzenia ogólnej powinności wojskowej. W grudniu 1871 H. sprzedała Anglii swe posiadłości w Gwinei i miała odtąd rozwiązane ręce na Sumatrze. Rząd hollenderski zażądał wtedy poddania się od sułtana Aczynu; otrzymawszy odpowiedź odmowną, rozpoczął wojnę (1873). Pierwsza kampania spełzła na ni-czem; w 1874 generał van Swieten zdobył Kraton, główną twierdzę Aczynu, zwycięstwo to jednak nie miało donioślejszych skutków, gdyż morderczy klimat pochłonął większą część wojska. W 1877 liberalne ministeryum Kappeyne przeprowadziło nowe prawo o szkołach, na mocy którego powiększone znacznie zostały subsydya rządowe, ale poddano szkoły początkowe pod dozór rządu; kompromisowe ministeryum van Lyndena wyjednało u Izb uchwalenie nowego kodeksu karnego (1881); za tego gabinetu w r. 187⁽J generał van der Heyden odniósł wielkie korzyści w Aczynie, choć nie udało mu się zmusić kraju tego do zupełnej uległości. Wypowiadano tymczasem coraz głośniej żądania zmiany konstytucyi; ministeryum Heemskerk zabrało się gorliwie do pracy, tern pilniejszej, że przez śmierć następcy tronu, księcia Aleksandra (1884), wygasło męskie potomstwo Wilhelma III, jedynego a bardzo już wiekowego przedstawiciela domu Orańskiego; trzeba było przeto zająć się kwestyą następstwa tronu. Heemskerk zaproponował zniżenie cenzusu wyborczego, oznaczenie liczby członków Izby pierwszej na 50, członków Izby drugiej na 100 i uregulowanie następstwa tronu w ten sposób, że dziedziczyć miała naprzód córka króla, księżniczka Wilhelmina, potem siostra jego, księżna Wejmarska, wreszcie rodzeństwo jego ojca. D. 30 list. 1887 ogłoszono nową konstytucyę, która powiększyła o 200 000 liczbę wyborców. Na wypadek śmierci króla ustanowiono nad księżniczką Wilhelminą opiekę, którą sprawować miała królowa z radą opiekuńczą, złożoną z 9-u członków. Położenie w Indyach Wschodnich pogarszało się: Aczyn nie był jeszcze doprowadzony do uległości, a wśród wojska na Sumatrze grasowały choroby. W maju 1889 kommissya reformy wojskowej ogłosiła projekt, żądający wprowadzenia ogólnej powinności wojskowej od 20 do 40 roku życia. Przy pomocy kilku liberałów uchwalono też prawo, przyznające szkołom wyznaniowym zapomogi rządowe. W czerwcu 1890 r. projekt reformy wojskowej napotkał w Izbach silną oppozycyę ze strony katolików. D. 23 listopada 1890 umarł na zamku Loo Wilhelm III i na tron wstąpiła córka jego, Wilhelmina, a na czas jej małoletności regencyę objęła królowa Emma. Zmiana monarchy, która pociągnęła za sobą zupełne odpadnięcie Luksemburga (ob.), odbyła się zupełnie spokojnie. W kwietniu r. 1891 minister Bergansius wniósł nowy projekt reformy wojskowej, lecz nowe ministeryum Tien-hoven-Tak’a, uformowane pod wrażeniem wybo-

rów z 1891 r., cofnęło go. Mowa tronowa (16 września) przyrzekała wielkie reformy: wprowadzenie głosowania powszechnego, reorganizacyę finansów i wojska. Żadna jednak z tych obietnic nie weszła w wykonanie. Radykalny projekt wyborczy został odrzucony. Miuisteryum Roëll - van - Houten wniosło zmodyfikowany projekt, według którego liczba wyborców została - by podwojona; Izby uchwaliły go w 1896. Wojnę w Aczynie prowadził szczęśliwie generał Dey-kerhoft; ponieśli wprawdzie Hollendrzy ciężką klęskę w 1895, wkrótce jednak powetowali ją zwycięskim pochodem na wyspie Lombok i opór Aczynu został ostatecznie złamany. W 1897 królowa-regentka wypowiedziała przy otwarciu sessyi Stanów Generalnych mowę tronową, przyrzekającą ważne reformy, jak zaprowadzenie przymusu szkolnego, ubezpieczenia robotników, opieki nad dziećmi i małoletnimi pracującymi w przemyśle. W 1898 uchwalono prawo o ogólnej powinności wojskowej. D. 31 sierpnia 1898 królowa Wilhelmina ogłoszona została za pełnoletnią i objęła rządy osobiście. — Porów. Wa-genaar „De vaderlandsche historie vervattende de geśchiedenissen der vereenigde Nederlanden” (Amsterdam 1749—60, 21 tomów; dopełnienie do 1790, tamże 1789—90, 3 tomy; dopełnienie od 1776 do 1802, tamże 1788—1810, 48 tomów); Bilderdijk „Geschiedenis des vaderlands” (Lejda 1832 — 53, 13 tomów); Nyhoff „Staatkun-dige geschiedenis van Nederland” (Zutphen 1890—93, 2 tomy); Wynne „Geschiedenis van het vaderland” (Groninga 1890, wydanie 10-e); Motley „Rise of the Dutch republic” (Londyn 1856, 3 t., przekład niemiecki, Drezno 1857— 60, 3 tomy); Motley „History of the United Ne-therlands” (Londyn 1860 —64, 4 tomy); Motley „John of Barneveit” (tamże 1874, 2 tomy); Nu-yens „Algemeene geschiedenis des Nederland-schen volks” (Amsterdam 1872—82, 20 tomów); Nuyens „Geschiedenis der nederlandsche beroer-ten in de XVI eeuw.” (Amsterdam 1865 — 70, 4 cz.; katolickie); Groen van Prinsterer „Hand-bock der geschiedenis van het vaderland” (t-że 1874, antirewolucyjne); Arend „Algemeene geschiedenis des vaderlands” (z dopełnieniami van Reesa, Brilla i van Vlotena, Amsterdam 1840 — 83, t. I—V); van Velderen Rengers „Schets eener parlementaire geschiedenis van Nederland” (Haga 1889—94, 2 tomy).

Język holenderski albo niderlandzki należy do grupy języków doluoniemieckich, albo ściślej dolnofrankońskich, i używany jest ogólnie w królestwie Niderlandzkim, oraz jako język literacki przez tych mieszkańców Belgji, którzy mówią narzeczami dolnoniemieckiemi. Prócz tego językiem H-im mówią i piszą we wschodnio- i za-chodnio-indyjskicli posiadłościach niderlandzkich, w południowo-afrykańskich krajach, Trauswalu i Oranji, a w części także w angielskich posiadłościach Przylądkowych. W Wiekach Śred

nich język H. nazywał się dietsch, w niektórych okolicach duutsch, i nazwa ta pozostała w użyciu przez długi czas w postaci duitsch; stąd też nazwa angielska tego języka jest ‘dutch’. W wieku XVII-ym i później język ten przez krajowców nazywany był ‘nederduitsch’, niekiedy ‘nederlandsch’; od utworzenia zaś królestwa Niderlandzkiego w 1814-5 r. dawną nazwę nederduitsch zastąpiono nazwą «nederlandsch» i odtąd wchodzi w użycie nazwa języka ‘niderlandzkiego’, obok używanej na równi nazwy języka ‘holenderskiego’. Język H. powstał w drugiej połowie wieku XII-go z narzeczy dolnofrankońskich, przez które rozumiemy: saskie, frysko-frankońskie i frysko-saskie. Pierwszym miastem, w którym język ludowy wyniósł się na stanowisko języka piśmiennego, był frankoński Limburg, a pierwszym autorem, piszącym w tym narzeczu, był Henryk van Veldeke w drugiej połowie wieku XII-go (urodzony w blizkości Maastrichtu). Jego utwory: Servatius Legenda, Enejda i pieśni nie są pisane w narzeczu czysto średniowieczno - holenderskim, ale w narzeczu mastrichckim, zbliżonym do średniowieczno-fran-końskiego. Obok znamion mowy frankońskiej tych utworów, są w nich i znaczne przymieszki saskie i fryskie. Ten charakter frankoński posiada ułamek przekładu psalmów, zwany psalmami karolińskiemi; zabytek ten, pochodzący z wieku X-go, uważa się za staroniderlandzki. W wieku XIII-ym rozwija się bogata literatura, która obok miana «ditsche» nazywa się średnio-wieczno-holenderską lub średniow.-niderlandzką. W utworach tych są różnice djalektyczne dość wybitne, mianowicie narzecza limburskiego, bra-banckiego, flamandzkiego i holenderskiego. Od końca wieku XVI-go otrzymuje mowa holenderska w piśmiennictwie przewagę i staje się podstawą dzisiejszego języka literackiego. Niemałe zasługi w tej sprawie przypadają w udziale amsterdamskiej izbie mówców, szczególnie zaś staraniom Dirka Coornherta i Henryka Spieghe-la. Wydana przez tych dwu mężów w 1584 r. pierwsza gramatyka języka H-go, jako też ogłoszony przedtym słownik Krzysztofa Plantina, słynnego drukarza antwerpskiego, p. n. „Thesaurus theutonicae linguae. Schat der nederduyt-schen sprake” (Antwerpja 1573), oraz późniejszy słownik Korneljusza Kiljana (Cornelis van Kiel) „Etymologicum teutonicae linguae” (1599, najlepsze wydanie Hasselta „Cornelii Kiliani Etymologicum...”, Utrecht 1777) miały znaczny wpływ na rozpowszechnienie się i dalszy rozwój tego języka. Ważniejsze właściwości języka H-go z zakresu głosowni dotyczą naprzód sposobu wymawiania samogłosek; brzmienia te są trojakie: samogłoski przeciągłe albo długie, samogł. pełne i samogł. niezupełne albo prawie nieme. a) Samogłoski przeciągłe (pierwotnie długie), których jest siedem, wyrażają się piśmiennie dwiema literami, jak oto: aa (sred. niderl.

d (koń, i, boord

niem.

F³

..

Odmiana romańska

de goede vader van den goeden vader aan den goeden vader den goeden vader

M. B. de goede vaders

aan het goede boek

Sposób romański

ae), np. daad (ez

niem. pferd); lub oog (oko,

(brzeg, n. bord); heer (pan, n. herr), deel (część, dział, n. teil); mir (wymaw. ühr, godzina); i długie wyraża się przez i z dodaniem niemego e (jak w niemieckim), np. vlieten (niem. fliessen), diep (niem. tief); samogł. u wyrażana dwójką oe, np. goed (wym. chud, niem. gut), boek (niem. buch), Boer (wym. bur)...; samogł. ö oddawana przez eu, np. vleugel (niem. flöch’l), keuken (wym. kök’n, nm. kiiche)... b) samogłoski pełne czyli jasne w wymawianiu są: a e i o, gdy tworzą zgłoskę akcentowaną, np. ja, gene (wym. diene, niem. jene), over (nm. über), komen (nm. kommen)... c) samogłoski niezupełue, prawie nie-wymawiaue, spotykają się w wyrazach jedno-zgłoskowycb, w zgłoskach nieakcentowanych; np. veld (niem. feld), e w zgłosce be początkowej wyrazu, i w zgłoskach końcowych el, en, er, np. wisset (wym. wiss’l, niem. Wechsel), bestellen (wymaw. b’stell’n), ridder (ridd’r, niem. ritter)... jongeling (wym. jonch’ling), of (niem. ob), mond (nm. mund) i t. p. Dwójka ij wymawia się jak niemieckie ei; np. rijk (wym. reik, niem. reich), partij (nm. partei), bij (nm. bei); dawniej dwu-głoskę te oznaczano przez y: Van Dyk (wym. Van Deik), ßyswyk (Rejswejk); ui ma brzmienie niemieckiego eu, np. huis (wym. heus, niem. haus), uit (wym. eut, niem. aus), zuiver (wym. zeuv’r, nm. sauber), zuid (wym. zeud, nm. Süden) i t. p.; ou oznacza brzmienie au z akcentem na u: hout (wym. haut, nm. holz), koud (kaud, nm. kalt), oud (aud, nm. alt), vrouw (wym. vrau, nm. frau). W zakresie brzmień spółgłoskowych holend, t odpowiada niemieckim s, z, tz na końcu wyrazu lub przed samogłoską: water (niem. wasser), hertog (n. herzog), kat (n. katze); głośna d odpowiada niemieckiej cichej t: dochter (n. tochter), disch (n. tisch), dag (n. tag); wargowa p odpowiada wargowej niemieckiej f przed samogłoską lub na końcu: slapen (n. schlafen), roepen (n. rufen), op (n. auf). Brzmienie zbliżone do cli odpowiada niemieckiemu g i wyraża się przez g: geel (wym. chël, nm. gelb), groot (wym. chröt, n. gross), angeboren (anchebor’n), po n jednak brzmi jak g; gang (wym. chang, nm. gang); brzmienie zaś cli, nie odpowiadające niemieckiemu g, wyraża się w holend, przez ch: achting (nm. achtung); spółgłoska s zachowuje swoje brzmienie przed t, p, ch, 1, m (nie zmienia się na sz, jak w niemieckim); staan (nm. stehen), spraak (nm. spräche), schat (wym. schat, niem. schätz), schoon (wym. schön, n. schön), na końcu zaś ch po s nie wymawia się: mensch (wym. menss), slag (nm. schlag), smert (nm. schmerz); hol. Jc odpowiada niem-mu ch na końcu wyrazów i w środku, gdy przed nim jest samogłoska długa: ik (ja, nm. ich), dak (n. dach), breken (nm. brechen); holend. v odpowiada niem mu b: schrijven (um. schreiben), geven (n. geben). Spólgł. ^ jest głośna językowo-zębowa, jak w polskim, i wyraża się literą z: zelf (n. selbst), zoon (n. sohn), zee (n. see). Spółgł. t w zgłosce końcowej -tie wyrazów obcych (odpowiadającej zgłosce tion) zmieniła się na s: natie (wym. nasi, nation), conjugatie itp. W zakresie fleksji język H., podobnie jak inne giermańskie, zachował nieliczne tylko szczątki odmian dekli-nacyjnych, w odmianie zaś słowa posiada stosunkowo znaczny zasób form konjugacyjnych. Do oznaczania rodzajów, których jest trzy, ma przedimki: określny de, de, het (odpowiadający niem-mu der, die das), w licz. mn. de na 3 rodzaje; i nieokreślny een, eene, een (niem. ein, eine, ein) bez liczby mnogiej. W ubogiej deklinacji języka H-go w dwuch przypadkach (dopełniaczu i celowniku) istnieją dwa rodzaje odmian: jeden giermański, tj. właściwy innym językom giermańskim, drugi zaś na wzór romański, właściwy językowi francuskiemu, włoskiemu i innym romańskim. Pierwszy polega na dodawaniu zakończenia s w dopełniaczu Ip. r. męs. i nij., a w celowniku r. nij. zakończenia e, w liczbie zaś mnogiej zakończenia s i en. W drugim sposobie (romańskim) wyraża się dopełniacz formą biernika z przyiinkiem van (od), a celownik formą biernika z przyimkiem aan (do). Dwojaka ta odmiana rzeczowników wraz z przymiotnikami przedstawia się w ten sposób:

De goede vader (dobry ojciec). Odmiana giermańska

Liczba pojedyńcza

Mian. de goede vader Dop. des goeden vaders Cel. den goeden vader Bier, den goeden vader

Liczba mnoga

de goede vaders

D. der goeden vaders van de goede vaders

C.    den goeden vaders aan de goede vaders

Podobnie w odmianie rzeczowników żeńskich, np. M. i B. de goede moeder (dobra matka) Dop. i Cel. der goede moeder; w sposobie zaś romańskim: D. van de goede moeder (dobrej matki) i C. aan de goede moeder (dobrej matce). W odmianie rzeczowników nijakich:

M. B. het goede boek [dobra het goede boek D. des goeden boeks książka] van het goede boek C. den goeden boeke

i t. p.

Podwójność form dopełniacza i celownika istnieje też i w odmianie z przedimkiem nieokreśluym; np. een goede vader:

Sposób giermański

D. eens goedes vaders van eenen goeden vader

C. eenen goeden vader aan eenen goeden vader i t. d.

D. van goeden vader van goede moeder van goed boek

Czas teraźniejszy

1.    Ik betaal

2.    gij betaalt

3.    hij betaalt

Kucyki. Powił Ilaatr. Zoie. 238. T. XXIX.

1.    wij betalen

2.    gij betaalt

3.    zij betalen

Częstszego użycia jest odmiana bez przedimka, i wtedy zwykle formy dopełniacza i celownika używają się podług romańskiego sposobu opisowego, z przyimkami van i aan, t. j.

C. aan goeden vader aan goede moeder aan goed boek itp.

Stopniowanie przymiotników w języku H-im oparte jest na tejże zasadzie co i w niemieckim: formy stopnia wyższego mają przyrostek -er, najwyższego -ste, np.

groot (wielki, nm. gross), grooter, grootst kort (krótki, nm. kurz), korter, kortst boos (zły, nm. böse), boozer, boost, itp.

Język H. posiada zaimki tych samych kategorji co i niemiecki i zbliżone do niemieckich formą i odmianą. I tutaj w dopełniaczu i celowniku używają się formy podwójne, utworzone na sposób giermański i romański; np. od zaimka osobowego ik (ja), obok form dopełniacza mijns lub mijner (mnie), jest także van mij; obok celów, mij, jest też aan mij, i t. p. Podobnie od dzierżawczego mij u, mij ne, mij u (mój, -a, -e), w dopełń, obok: mijne, mijner, mijns, jest także: van mij-nen, van mijne, van mijn, itp. Konjugacja słowa H-go ma bardzo wiele zasad i znamion wspólnych z konjugacją słów niemieckich. Formy czasów są proste i złożone. Czas teraźniejszy i przeszły niedok. mają formy proste z właści-wemi zakończeniami osobowemi. Inne czasy są złożone i wyrażają się sposobem opisowym, za pomocą słów posiłkowych i formy imiesłowu biernego przeszłego i formy bezokolicznika. Godna uwagi, że osoba druga liczby pojed. i druga 1. mnogiej są jednakie; np. gij zijt znaczy ‘jesteś’ i ‘jesteście’; dat gij zijt — ‘że jesteś’ i ‘że jesteście’; gij waart ‘byłeś’ i ‘byliście’ itp. Słów posiłkowych jest cztery: hebben ‘mieć’, zijn albo wezen ‘być’, worden ‘stać się, zostać’ i zullen ‘powinnym być, mieć’ (niem. sollen). Do posiłkowych zaliczają się nadto: kunnen (móc, nm. können), mögen (móc, mieć przyzwolenie, nm. mögen), laten (dać, pozwolić, nm. lassen), doen (czynić, nm. thun), durven (móc, nm. dürfen), blijven (zostać, nm. bleiben), willen (chcieć, nm. wollen) i moeten (musieć, n. müssen). Służą one do wyrażania różnych odcieni czynności, jak: możności, chęci, obowiązku, zezwolenia i in. Konjugacja słów jest, równie jak w niemieckim, dwojaka: prawidłowa czyli t. zw. słaba, i nieprawidłowa, zwana mocną. Oto niektóre czasy słabej (prawidłowej) odmiany, np. słowa betalen (płacić, nm. bezahlen):

Przyszły niedokonany Ik betaalde gij betaaldet liij betaalde

wij betaalden gij betaaldet zij betaalden

Czas przeszły dokon. 1. Ik heb betaald (zapłaciłem), 2. gij hebt betaald, i t. d. Przyszły:

1. Ik zal betalen (będę płacił, mam płacić), 2. gij zult betalen, i t. d. Toż samo słowo zullen tworzy drugi czas przyszły (dokonany): 1. Ik zal betaald hebben (zapłacę), i t. d., nadto dwa czasy trybu warunkowego: teraźniejszy: 1. Ik zoude betalen (płaciłbym), 2. gij zoudt betalen,... i przyszły: Ik zoude betaald hebeu, i t. d. Strona bierna tworzy się przy pomocy słowa worden, dodając do jego form czasowych imiesłów bierny słowa odmienianego; np. czas teraź. Ik word betaald (mnie płacą),... przeszły niedok.: Ik werd betaald (mnie płacili),... przeszły dok. Ik ben betaald worden i t. d. W konjugacji nieprawidłowej słowa zmieniają samogłoskę pierwiastku w czasie przeszłym, a niektóre i w imiesłowie przeszłym biernym. Stosownie do rodzaju zmiany słów tych jest 7 gromad; np. blijven (um. bleiben), bleef, gebleven; bieden (nm. bieten), bood, geboden; vinden (nm. finden), vond, ge-vonden; geven (nm. geben), gaf, gegeven i t. d. W czasowaniu słów złożonych z przyimkami, oddzielają się te przyimki w czasie teraźniejszym, przeszłym niedok. trybu oznajm. i w roz-kaźniku, i kładą się na miejscu drugim, po słowie, a i imiesłów bierny otrzymuje między przedrostkiem a pierwiastkiem cząstkę ge\ np. aanmerken (uważać), cz. teraź. ik merk aan, cz. przesz, ik merkte aan, rozk. merkt aan! im. aangemerkt, i t. p. Są jednak i tutaj, podobnie jak w niemieckim, przedrostki nierozdzielne, jak: be-, ge-, er-, her-, on-,... które pozostają na początku słowa we wszystkich formach cza-sowania. Inne znowu słowa złożone raz zachowują przedrostek nie oddzielając go we wszystkich formach, innym zaś razem tenże przyrostek oddzielają, przy czym i znaczenie słowa się zmienia, np. Ik overzette (tłumaczę, przekładam; niem. ich übersetze); ik zet over (przesadzam, przenoszę), i inne. W składni widoczna jest ta sama łączność gienetyczna jęz. holenderskiego i niemieckiego: budowa zdania, porządek wyrazów, łączenie zdań i zależność jednych od drugich opierają się na tych samych zasadach i po większej części wspólne są obu językom.— Literatura. Po wymienionych wyżej pracach (str. 239) z dziedziny języka H-go, wydanych w w. XVI-ym, z szeregu późniejszych zasługują na uwagę: z wieku XVIII-go: Lamberta ten Kate (1674—1731) „Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der nederduitsche sprake" (Amsterd. 1723, 2 tomy); Baltazar Huydecoper, biegły znawca języka średniowieczno- i nowo-holenderskiego, ogłosił pełne wartości objaśnienia językowe przy wydaniu Melisa Stoke „Rijm-kroniek” (1772) i uwagi nad przekładem Von-

31

delà Metamorfoz Owidjuszowych (1730; wydanie ’ 1892); P. J. Cosijn i J. te Winkel „Nederland-

sehe spraakkunst” (Etymologja, wyd. 8-e Harlem 1893; Składnia, wyd. 6-e t-że 1888); J. te Winkel „Grammatische figuren in het nederlandsch” (wyd. 2-e Keulenb. 1884); Ahn „Holländische Sprachlehre” (wyd. 19-e Lipsk 1886). Historję języka holenderskiego napisał A. Ypey: „Bek-nopte geschiedenis der nederlandsche taal in hoofdtrekken” (Leeuwarden 1890), i J. te Winkel w 1-ym tomie Paula „Grundriss der germanischen Philologie” (Sztrasburg 1900, z mapą djalektyczną; tamże uwzględniona literatura przedmiotu). Prace ważniejsze z zakresu djalektologji holenderskiej ogłosili: J. Winkler „Al-geraeen nederduitschen friesch dialecticon” (Haga 1872, 2 tomy); Molema „Woordenboek der Groningsche volkstaal” (Winsum 1887); J. H. Gallee „Woordenboek van het Gelderscli-Overij-selsch Dialect” (Lejda 1895); J. J. Boekenoo-

A. A. X.

Literatura Hollenderska. Początek literatury H-ej w ścisłem znaczeniu, o ile rozumiemy pod nią piśmiennictwo rozwijające się w jęz. hol-leuderskim, należałoby odnieść do wieku XVI; wtedy bowiem dopiero, po wyzwoleniu się siedmiu północnych prowincyj niderlandzkich z pod panowania hiszpańskiego i po połączeniu ich w samodzielną rzeczpospolitą, język ów stał się mową piśmiennictwa, rozszerzając w późniejszych czasach coraz bardziej sferę swego wpływu na cały obszar krajów niderlandzkich; wszelako literatura, która w nim następnie zakwitła, nie może być poczytywaną za wytwór nowy, odrębny od pierwszych zaczątków piśmienniczych sięgających w odległe czasy Wieków Średnich, a pojawiających się naprzód w pokrewnym blisko iiollenderskiemu (t. j. północnemu), flamandz-kiem (t. j. południowem) narzeczu. Literatura Niderlandów średniowiecznych i nowożytnych jest dziełem tegosamego społeczeństwa, wykwitem tej samej kultury i, jako taka, mimo różnych narzeczy, któremi się w kolei czasu posługiwała, posiada jednolitość rozwoju i charakteru narodowego, osiągającego pełny i wszechstronny swój objaw w życiu i w cywilizacyi nowożytnej Hollandyi. Ale literatura nie była najżywotniejszym i samorodnym wytworem tej cywilizacyi; rozwinęła się pod przemożnym wpływem obcych wzorów, wyłącznie wśród wyższych, zamożnych warstw społeczeństwa, zdała od źródeł twórczości ludowej. Pod względem oryginalności naj-pierwsze jej zaczątki średniowieczne korzystniej się przedstawiają. W ciągu XII i XIII wieku powstał w Niderlandach ze starych podań ludowych znamienity satyryczny poemat o lisie („Rainaert de vos” albo „Van den vos Rainaer-de”), poczytywany przez Scherra („Allg. Gesch.

2- e Lelijfelda i Hinlopena 1782). Na początku wieku XIX-go znaczne zasługi około krzewienia nauki języka H-go położył van der Palm, jako minister oświaty (1799—1806) i znakomity pisarz; przyczynił się on także do ustalenia ogólnej ortografji, ogłoszeniem dwuch dzieł w tym przedmiocie: „Verhandeling over de nederduit-sche spelling” (Amsterd. 1804 i póź.) i „Woor-denboek voor de nederduitsche spelling” (tamże 1805). Zasady te uwzględnił następnie Piotr Weiland w swojej gramatyce „Nederduitsche spraakkunst” (Amsterd. 1805) i w wielkim słowniku „Nederduitsch taalkundig woordenboek” (Amsterdam 1799—1812, 12 tomów). W połowie w. XIX-go sprawę około poprawienia ortografji podjęli uczeni Matjas de Vries i L. A. te Winkel. Wskutek ich starań i przy pomocy zjazdów językowo - literackich, odbywanych co parę lat (od r. 1849) w jeduym z główniejszych miast gen „De Zaansche Volkstaal” (Lejda 1896). Belgji lub Niderlandów, ułożono nowe przepisy Czasopismo, djalektologji holenderskiej poświę-celem ujednostajnienia pisowni, ogłaszając: „De cone, wydawał przez lat 8 Taco H. de Beer p. groudbeginselen der nederlandsche spelling” n. „Onze volkstaal” (‘Nasz język ludowy’; 3 to-(Lejda 1865), „Leerboek der nederlandsche spel- my, 1882—1890), ling” (Lejda 1866) i „Woordenlijst woor de spelling der nederlandsche taal” (t-że 1866).

Winkel także wspólnie z Vriesem rozpoczęli w 1866 wydawnictwo wielkiego słownika H-go „Woordenboek der Nederlandsche taal”, którego późniejszemi spółpracownikami byli: E. Vervijs i P. J. Cossijn, po śmierci zaś Winkela i Vriesa pracę nad słownikiem prowadzili: A. Kluyver,

J. W. Muller, A. Beets i W. L. de Vreese.

Rozpoczęty dawniej słownik średniowiecznego języka H-go prowadził dalej Verdam i wydał p. t. „Middelnederlandsch woordenboek”, słownik zaś etymologiczny „Etymologisch woordenboek” ukończył J. Frank 1892 r. Słowniki nie-miecko-holenderskie ułożyli Kramer (wyd. 5-e Gouda 1894), Mieg (wyd. 4-e Bielefeld 1887),

Sicherer i Alkveld (Amsterd. 1886, 2 tomy), także Robolsky i van Huygen (Berlin 1896).

Słownik holend. - francuski i franc. - holenderski, obszerny, Callewaerta: „Nederlandsch - Fransch Zakwoordenboek” i „Dictionnaire Français-néerlandais”, oraz wydanie tegoż skrócone (Bruks. i Amsterd. 1884, wyd. 7-e). Z prac gramatycznych ważniejsze są: „J. Frank „Mittelniederländische Grammatik” (Lipsk 1883), W. L. van Helten „Middelnederlandsche spraakkunst” (Gro-ninga 1886); F. A. Stoett „Proeve eener bek-nopte middelnederlandsche Syntaxis” (Haga 1889);

W. L. van Helten „Vondels taal”, opracowanie gramatyki języka w. XVI i XVII-go (Rotterdam 1881, 2 tomy); W. G. Brill „Neerlandsche spraak-leer” (wyd. 4, 1871), tegoż: „Syntaxis” (wyd.

3- e 1871), „Stijleer” (wyd. 2-e 1866); H. Kern „Handleiding” (wyd. 7-e Amsterd. 1884); W. L. van Helten „Kleine nederlandsche spraakkunst”

(wyd. 6-e Groninga 1893); C. H. den Hertog „Nederlandsche spraakleer” (Składnia; Amsterd.

d. Lit.” t. II str. 341) za najznakomitsze arcydzieło całej literatury niderlandzkiej, które prawdopodobnie stało się głównem źródłem wielu późniejszych utworów na tym starodawnym temacie osnutych w wielu literaturach europejskich, a osobliwie we francuskiej i w niemieckiej. Najważniejsze wydanie tego poematu dokonane zostało 1836 r. przez J. F. Willemsa p. t. „Reinaert de vos, episch fabeldicht van de twaelfde en dertiende eeuw, met anmerkin-gen en ophelderingen”. W porównaniu z tym wytworem prawdziwej poezyi narodowej najstarsze zabytki piśmiennictwa niderlandzkiego wyglądają oschle i bezbarwnie. Są to świeckie i duchowne kroniki rymowane z teudencyą dydaktyczną. Najważniejsze z nich są dziełem Jakóba van Maerlant(f około 1300), pisarza bardzo płodnego, który pozostawił cały szereg utworów różnorodnej treści: „Rymbibel”, rzecz osnuta na motywach Starego Testamentu; „Spiegel historiael”, przeróbka łacińskiego dzieła Wincentego Bellovacensis p. t. „Spéculum historicum”; dalej poemat nauczający „Helmely-cheit der Helmelyclieden”; wreszcie dyalog moralizatorski „Wapem Martyn” („Maerlands werken beschouwd als Spiegel van de dertiende eeuw”, door Jan de Winkel 1877). Współczesnym Maerlautowi był nieznany autor przeróbki bajek Ezopa p. t. „Esopet”. Wpośród średniowiecznych kronikarzy-rymotwórców niderlandzkich wyróżniają się: Jan van Heelu, Lode-wyk vanVelthem, Niklaes de Clerk i Melis Stoke. W wieku XIV pojawiły się w Niderlandach liczne przekłady i przeróbki z utworów truwerów północuo-francuskich. Wędrowni śpiewacy krążyli po zamkach rycerskich i dworach książęcych wygłaszając w przeróżnych wa-ryantach pieśni z motywów cyklu karlowińskie-go lub bretońskiego wysnute (ob. Francuska literatura). Najwięcej samodzielności w tych przeróbkach okazali: Klaes Verbrechten i Dietrich van Assenede. Płody owej romantyki miłosnej i rycerskiej pojawiały się w Niderlandach najczęściej z przyprawą tendencyi moralizatorskiej, jak to daje się widzieć szczególnie w poemacie z początków XIV wieku p. t. „Der minuen loop” (Bieg miłości), którego autorem był Klaes Willems. Bardziej jeszcze moralizatorską i ascetyczną dążność zdradzają poematy Jana Deekens a, rodem z Antwerpii (f 1351):    „ Laekenspiegel” i „ Dietschen

Doctrinael”, oraz poemat z XV wieku Jana Weertsa pod tytułem „Doctrinael of Spyghel van Sonden”. W wieku XVI zakwitła literatura w miastach niderlandzkich, które w tej epoce, dzięki rozwojowi przemysłu i handlu, wzrosły bardzo w zamożność i stały się głównemi ogniskami życia kulturalnego całego narodu. Poezya rycersko-romantyczna ustąpiła teraz stanowczo miejsca trzeźwej i utylitarnemi tenden-cyami przćnikniętej poezyi dydaktyczno - mieszczańskiej, która, podobnie jak w Niemczech, ówczesnych uprawiana była zawodowo i rzemieśl-niczo w stowarzyszeniach zwanych izbami retoryki (Karners van Rethorica), przypominających bardzo niemieckie szkoły Meistersingerów (ob. Niemiecka literatura), różniących się jednak od nich większą żywotnością swych dążeń narodowych i patryotycznych. Pojawiły się te stowarzyszenia naprzód przy schyłku Wieków Średnich we Flandrii, ale pełny swój rozkwit osiągnęły dopiero w wieku XVI głównie w Hol-landyi, która, wraz z połączonemi z nią w rzeczpospolitą Stanów Zjednoczonych prowincyami, stała się teraz najpodatniejszym gruntem dla rozwoju wielostronnych dążeń umysłowych i cywilizacyjnych. Amsterdamska izba retoryki, nosząca nazwę „In liefde bloeiende” (Kwitnąca w miłości) położyła ogromne zasługi, tak przez budzenie uczuć patryotycznych w narodzie, jako też przez wydoskonalenie jego języka i gorliwą uprawę literatury. Do liczby jej członków należeli najznakomitsi ówcześni patryoci, poeci i pisarze hollenderscy: Coornhert, poeta i działacz polityczny; Filip van Marnix, autor nader popularnej pieśni na cześć Wilhelma Orań-skiego; dalej kupiec, Roemer Visscher, gorliwy protektor literatury, sam z dwiema swemi córkami Anną i Maryą czynny w niej biorący udział. Obok izb retoryki rozwinięte w owym czasie bardzo w domach możnych patrycyuszów amsterdamskich życie towarzyskie oddziaływało też dodatnio na rozbudzenie talentów twórczych. Z gościnnym domem wspomnianego Visschera współzawodniczył w tym względzie dom znakomitego męża stanu i historyka ówczesnego P i o-tra van Hooft. Jego poparciem i zachętą cieszyli się wszyscy prawie wybitniejsi poeci tej epoki, przedewszystkiem najpierwszy między nimi i w całej wogóle literaturze ojczystej Joost van den Von de 1 (1587—1679), pierwszorzędny i wielostronny talent poetycki, głównie dramaturg, ale obok tego liryk i satyryk niepospolity. Popularnością wszakże przewyższył go J a-kób Oats (1577 — 1660), śpiewak codziennej powszedniości życiowej uwielbiany przez ogół praktycznego i realistycznie usposobionego mieszczaństwa, które widziało w nim rzecznika swych dążeń i ideałów i czciło go w przeciągu całego prawie stulecia pod znamienną nazwą „ojca Catsa”. W ślady Vondela lub Catsa wstępuje liczny zastęp liryków współczesnych z przema-gającą mniej lub więcej dążnością dydaktyczną: Jakób van Westerbaan, Daniel Heinsius, Jeremias de Decker Renier Anslo, Jan Vollenhove Jan Six i Jan vanBroekhuy-zen. Na schyłku XVI wieku poczęła zakwitać poezya dramatyczna, która w następnem stuleciu bardzo bujnie się rozwinęła, równolegle z rozwojem teatru, który początek swój zawdzięczał przygodnym towarzystwom aktorów lubow-ników, następnie popierany był gorliwie przez

izby retoryki i wreszcie od 1638 r. stanął w Amsterdamie jako samodzielna instytucya artystyczna. Najwybitniejszym z dramaturgów początkowej doby teatru był komedyopisarz Bre-dero (1585 —1618). Następnie zasłużył się na tem polu Samuel Coster(* ok. 1580), nietyl-ko jako pisarz dramatyczny, lecz także jako twórca i kierownik teatru narodowego. W ciągu XVII wieku występuje wielu wybitnych dramaturgów z Vondelem na czele. Dzieła ich (a szczególnie tego ostatniego) odznaczają się często niepospolitą pięknością formy, zaletami scenicznemi, niekiedy nawet tak rzadkim w poezyi i sztuce hollenderskiej polotem natchnienia, ale żadne z nich nie może być zaliczone do arcydzieł wszechludzkiej twórczości dramatycznej, są to bowiem przeważnie naśladownictwa obcych, klasycznych wzorów, jako takie niedość oryginalnie, niedość samorodnie wykwitłe z gleby nowożytnego rozwoju. Oddziaływanie obcych wzorów dobitniej jeszcze występuje w literaturze hollenderskiej od schyłku XVII wieku, gdy zaczęła ona ulegać (narówni zresztą ze wszyst-kiemi literaturami europejskiemi owych czasów) przemożnym wpływom fraucuskim. Znakomici poeci z początków stulecia, choć nadmiernie może przejęci duchem kosmopolitycznej kultury renesansowej, ożywieni byli uczuciami gorącego patryotyzmu, wzbudzonego przez długoletnią i zwycięską ostatecznie walkę przeciw panowaniu hiszpańskiemu. Następnie jednak ten zapał patryotyczny ostygł i zgasł w chłodnej atmosferze życia oddanego przeważnie zadaniom handlu i przemysłu, zabiegom o pomnożenie bogactw jako środków materyalnego dobrobytu i używania. Jednocześnie wyczerpały się źródła samorodnych natchnień twórczych, które dawniej przebijały żywym narodowym swym kolorytem z pod zewnętrznej powłoki klasycyzmu renesansowego. Poczęto teraz niewolniczo naśladować klasyczne wzory francuskie. Okoliczności zewnętrzne potęgowały ich wpływy w Hollandyi: naprzód wojny z Francyą, a następnie napływ żywiołu francuskiego, spowodowany odwołaniem edyktu non-tej skiego. Te stosunki z monarchią Ludwika XIV otworzyły jej kulturze dostęp do serca Hollandyi. Głównym propagatorem smaku nadse-kwańskiego w literaturze był Andrzej Pels z Amsterdamu. Mierny poeta i pedantyczny estetyk założył on towarzystwo „Kunstgenootschap”, które najwięcej się przyczyniło do zakucia poezyi ojczystej w więzy francuskiego pseudoklasycyzmu, a przez utrwalenie słynnej teoryi trzech jedności dramatycznych spowodowało upadek tak świetnego w poprzednim stuleciu dramatu hollen-derskiego. W wytkniętym teraz kierunku naśladownictwa, franeusczyzny postępuje liczny szereg poetów-liryków i dramaturgów, po większej części zupełnie niesamodzielnych, często zgoła bezdusznych. Lukas Rotgans (1654 — 1710), autor poematu opiewającego Wilhelma III; Ar-

nold Hoogvliet (1687—1763), autor biblijnego eposu „Abraham de Aartsvader”; Sybrand Feit arna (f 1758), tłómacz „Henryady” i „Te-lemaka”; Mikołaj Simonszoon van Winter (f 1795), dramaturg i poeta opisowy, wyróżniający się od poprzednich większą miarą samodzielności twórczej, oraz jego małżonka Lukrecya Wilhelmina, z domu Merken (f 1798), również dosé wybitna poetka dramatyczna, przytem autorka popularnego poematu dydaktycznego „Het Nut der Togenspoeden”. Wszelako pomimo przemagającego naśladownictwa obczyzny samodzielny narodowy charakter nie zaniknął zupełnie w literaturze hollenderskiej XVIII wieku. W samych jego początkach i na schyłku poprzedniego stulecia występują już poeci nacechowani w mniejszym lub większym stopniu takim charakterem, jak lirycy: Jan van Broekhuizen (f 1707) i Łukasz Seherin er (f 1711), śpiewak miłości Jan Luyhen (f 1712) i śpiewak natury Hubert Cornelis-zoon Poot (f 1733). W drugiej połowie XVIII wieku dążność samodzielna coraz wyraźniej zarysowuje się w twórczości poetów hol-lenderskich. Świadczą o niej reformatorskie usiłowania wspomnianego wyżej N. S. Wintera, oryginalne komedye Piotra Langendijka (f 1756), oraz zwrot do wzorów angielskich i niemieckich, będący wyzwoleniem z pod tyrańskiej władzy francuskiego pseudoklasycyzmu. Są to wszakże objawy nieliczne; na ogół francuszczyzna panuje jeszcze przeważnie w literaturze hollenderskiej do schyłku XVIII, a poczęści nawet i w pierwszej połowie XIX wieku. Pojawiają się zawsze jeszcze liczne poematy opisowe i dydaktyczne, układane w aleksandrynach, i stanowią ulubioną lekturę szerokiej publiczności. Wszelako wpływ oryginalnej i bogatej liryki niemieckiej rośnie coraz bardziej. Ulegają mu poeci: Jakób Bellamy (f 1786), Rhijnvis Feith (* 1753), naśladowca „Werthera” Goethego, i zmarły młodo Piotr Niewland (1764—

94), a także dwie poczytne bardzo poetki i powieściopisarki: ElźbietaWolff(f 1804) i A g a-ta Deken (f 1804).—Epokowe znaczenie przypisują historycy literatury hollenderskiej nader płodnej i wielostronnej, około stu tomów obejmującej, twórczości poetyckiej i literackiej Wil-lema Bilderdijka (1756—1831), który choć w teoryi trzymał się zasad pseudoklasycyzmu francuskiego i namiętnie zwalczał przeciwstawiane mu wzory angielskie i niemieckie—przez na- « rodowy nastrój swej poezyi i niektóre śmiałe i samoistne swe pomysły twórcze wznosi się wysoko ponad ogół współczesnych pisarzy i poetów hollenderskich. Jego historya ojczysta, jego poematy: Choroby uczonych („De Zieklen der geleerden”) i Upadek pierwszego świata („De Ondergang der eerste warelt”) trwałe w literaturze narodowej zdobyły sobie znaczenie. Bogactwem uczucia przewyższają go wszakże lirycy: J. F. Helmers (f 1813), autor popularnego wielce poematu opisowego „De Hollandsche Natie” i Henryk Tollens (f 1856), przez długi czas najwyżej ceniony talent liryczny w Holland) i. Siłą myśli odznacza się w tej epoce poeta dydaktyk i filozof, zwolennik Kanta: J. Kin ker (* 1674). Zpośród licznych uczniów i naśladowców Bilderdijka jedni, jak de Clerq, wpadli w poziomy nastrój racyonalistyczno-mieszczański, inni rozwijali się w kierunku samodzielnym, wiodącym mniej lub więcej wyraźnie do romantyzmu. Za jednego z jego zwiastunów może być poczytywany Izaak da Costa (1798—18601, żyd nawrócony na Chrześciań-stwo, o bujnej fantazyi, którą rozwijał w poematach z tematów wschodnich wysnutych. Oprócz niego godni są jeszcze uwagi w tej epoce przejściowej przy zbiegu dwóch stuleci, lirycy: Cornelius Loots (f 1859) i Adryan Loosjes (f 1818), drugi z nich także dramaturg i powie-ściopisarz; dalej wsławiony przez swoje elegie Ad. Simons (f 1834) i oryginalny poeta-hu-morysta A. E. W. Slaring van den Wilden-borch (f 1840). Późno stosunkowo, bo dopiero w trzecim dziesiątku XIX wieku, romantyzm na dobre rozgościł się w literaturze hollenderskiej i rozpoczął w niej zwykłe swe walki z tra-dycyą pseudoklasyczną. Głównym przedstawicielem nowego kierunku był Jakób van Lennep (1802 —1868), gorliwy zwolennik i naśladowca poetów angielskich, szczególnie Byrona i Scotta, pomimo przejęcia się ich wzorami okazujący jednak dość wybitną indywidualność twórczą i ożywiony duchem narodowym. Pod ogólnym tytułem Legendy niderlandzkie wydał on zbiór poematów opowiadających ze średniowiecznej tradycyi ojczystego kraju, a nadto pozostawił sporo romansów historycznych, wzorowanych na utworach Scotta i napisanych z dużym talentem narracyjnym. Zbliżają się do niego najwięcej charakterem i nastrojem swej twórczości: A. Bogaers („De Togt van Heemskerk naar Gibraltar” 1837; „Balladen en Romancen” 1846 i t. d.); H. A. Meyer („De Boekanier” 1840 i t. d.); R. Beets („José”, „Guy de Vlaming” i inne). Jako lirycy i poeci opowiadający, godni uwagi: Ten Kate, Potgieter, de Bull, Hof-dijk, Alberdingk Thijm i Shaepman. Oryginalnością wyróżniał się szczególniej w swych utworach epigramatycznych De Genestes. Dramatyczną poezyę uprawiali w tej epoce: Bilderdijk, Loosjes, Feith; w bliższych nam czasach: P. T. H. van den Bergh, Schimmel, Hofdijk, Lennep,

D. Dekker, van Heyst, Emants, van Maurik i inni. Około 1880 r. rozpoczyna się nowa epoka w poezyi hollenderskiej. Uzdolniona poetka Helena Swarth, zmarły wcześnie Jakób Herk w swoich nader artystycznych sonetach, oraz J. Winkler Prins w swoich poetyckich obrazach przyrody, zrywają szranki bądź klasycznego, bądź romantycznego konwencyonalizmu. Wślad za nimi idą młodzi poeci amsterdamscy, zgrupowani dokoła założonego w owych czasach pisma pe-ryodycznego „De nieuwe Gids”: Kloos, Verwey, Van Eden, Gorter i inni. Wszyscy oni usiłują odświeżyć poezyę narodową przez nowè obrazy, nowe myśli i nowe formy stylowe, osiągając niekiedy bardzo wybitne w tych usiłowaniach zdobycze. Nowoczesna proza hollenderska wydoskonalona została bardzo w wieku XVIII przez Justusa van Effen, założyciela czasopisma moralnego „Spectator”, wychodzącego od 1731 — 35 na wzór słynnego „Spectatora” angielskiego (ob. Angielska literatura). Pod koniec XVIII wieku wyróżnili się w dziedzinie powie-ściopisarstwa prozaicznego: Elżbieta Bekker, Agata Deken, oraz humorysta Arend Fok-ke Simons. Na początku XIX wieku Palm, Borger, Siegenbeek podnieśli prozę hollen-derską na wyższy poziom artystyczny; miała ona jednak zawsze jeszcze dużo pierwiastków szkolarskiej retoryki. Dopiero Geel nadał jej więcej swobody, a Lennep w swoich romansach rozwinął ją w duchu i w tonie mowy ludowej. Z późniejszych prozaików wyróżniają się: Olt-mans (pseudonim van den Hagę f 1854), autor powieści „Het slot Loevenstein” i „De shaap-herder”; Bosboom-Toussaint („Het huis Lauernesse”, „Leycester in Nederland”, „Het huis Honselaarsdijk”, „Graaf Pepoli” i t. d.); L. Mul-der („Jan Faessen”) i Adela Opzoomer (pseudonim A. S. C. Wallis), autorka powieści: „In dagen van strijd” i „Vorstengunst”. Poeta

N. Beets pod pseudonimem Hildebranda ogłosił w zbiorze, zatytułowanym „Camera obscura”, szereg szkiców i opowiadań z życia hollender-skiego, tryskających humorem i dowcipem. Znalazł on wielu w tym rodzaju następców i naśladowców, jak: van Koetsweld („Sebesten uit de pastory te Mastland”) i C rem er („Betuw-sche Novellen”). Najwybitniejsi humoryści w nowoczesnej literaturze hollenderskiej są: Limburg Brouwer M. P. Lindo (pseudonim De onde Heer Smits) i Vitringa. Literatura ta bogata jest w liczne szkice i obrazy z życia krajów egzotycznych, osobliwie Indyj Wschodnich, a także w opisy podróży itp. W tym rodzaju godni uwagi: E. D. Dek ker (Multatuli), W. A. van Rees.

I. ten Brink, Heering i inni. Z pozostałych prozaików wymieniamy jeszcze następujących: E. W. Opzoomer, S. Goster, C. Busken, Haet, Bos-maer, Vissering, Veth, A. Pierson, G. Keller, I. Bosscha. Po roku 1880 „młoda Hollandya” owładnęła też prozą ojczystą i nowe przed nią oworzyła drogi rozwoju: Frans Netscher, Alber-diugk Thijm (pseudonim L. van Deyssel), S. van Looy, van Groeniugen i Louis Couperus, wzorując się przeważnie na utworach Zoli, brali swe przedmioty z życia realnego i w stylu malowniczym odtwarzali wiernie jego obrazy lub studya psychologiczne, zaliczane do najlepszych płodów nowożytnej literatury hollenderskiej.

Literatura naukowa rozwinęła się w Niderlandach bardzo bujnie i wielostronnie. Za podstawę służyło jej kwitnące od najdawniejszych czasów i doskonale wyrobione szkolnictwo krajowe. Za czasów średniowiecznych, jak wszędzie w Europie, pozostawało ono wyłącznie w rękach duchowieństwa zakonnego i świeckiego. Najstarsza i przez czas długi najważniejsza szkoła w północnych Niderlandach powstała przy biskupstwie utrechckiem. W południowych Niderlandach już w IX w. kwitnęły szkoły klasztorne w St. Amand albo Elno (we Flandryi). W ciągu następnych stuleci X, XI XII powstały na południu przeważnie liczne szkoły, naprzód klasztorne a potem katedralne, które pobudziły bardzo szybki rozwój życia umysłowego. Oprócz tego Niderlandczycy kształcili się też i w słynnych ówczesnych szkołach zagranicznych, szczególnie we Włoszech i we Francyi. W uniwersytecie bolońskim tworzyli odrębną narodowość flamandzką, a w uniwersytecie paryskim flamandzką i brabancką. Na schyłku w. XVIII na polu szkolnictwa niderlandzkiego nowe poczęły się dążności. Stany krajowe wywalczyły sobie naprzód, pozostające dotąd w rękach duchowieństwa, prawo patronatu nad szkołami; następnie powstały stowarzyszenia z ludzi świeckich złożone, ale mające charakter religijny, a nawet na pół klasztorny, pod nazwą Beg-hardów albo Beghinów, oddane gorliwej propagandzie nauki elementarnej wśród biedniejszych warstw ludności. Współdziałały z niemi w tym kierunku świeżo powstałe zakony żebrzące. Jeszcze większe pod tym względem znaczenie posiadali w w. XIV tak zwani Bracia wspólnego życia, którzy położyli wielkie zasługi tak w sprawie nauczania elementarnego jak również wykształcenia młodzieży i, w sprawie wyższej wiedzy naukowej. Ze szkół ich wyszedł cały zastęp znakomitych uczonych (jak Rudolf Agri-cola i Erazm Rotterdamski), którzy nietylko w swej ojczyźnie, lecz i w innych krajach północnej Europy, zaszczepili rozkwitłą świeżo we Włoszech literaturę klasyczną i torowali drogę prądom reformacyi religijnej. Od czasów reforina-cyi kultura umysłowa Niderlandów skupiała się przeważnie w uniwersytetach, między któremi dwa szczególnie, lowański i lejdejski, największe osiągnęły znaczenie: pierwszy, przeniknięty duchem katolickim, drugi, będący głównein ogniskiem ruchu protestanckiego,—oba oddane gorliwej uprawie studyów klasycznych. Równolegle z rozwojem szkół postępuje rozwój piśmiennictwa naukowego, które we wszystkich głównych dziedzinach wiedzy posiada wybitnych przedstawicieli, mających często znaczenie ogólno-euro-pejskie. — Historyografia, uprawiana w ciągu Średnich Wieków wyłącznie przez kronikarzy, od czasu wojen o niepodległość poczęła się szybko wznosić na wyższy poziom naukowy i artystyczny. Do epoki przejściowej, bezpośrednio ten zwrot poprzedzającej, należą jeszcze: Au-bertus Miräus (Le Mire), Sanders But-kers, Pontus de Heuter (Heuterus 1535 — 1602), van der Haer (Haräus f 1632), piszący przeważnie z punktu widzenia katolickiego, poniekąd hiszpańskiego. Większą bezstronnością i lepszą formą odznaczył się współczesny im Burgundius. W prowincyach północnych okres historyografli nowożytnej rozpoczynają kompilato-rowie i pracowici zbieracze materyału dziejowego: Bor, von Mete ren i van Re yd. Na ich opracowaniach, a także na samodzielnych studyach oparł Ho oft swe znamienite dzieło „Nederlandsche historien” (1640), do dziś-dnia wysoce cenione. Wartością naukową zbliża się do niego łacińskie dzieło Hugona Grotiusa „Annales et historia© de rebus Belgicis” (1657), oraz prace znakomitego historyka Fryzów, Ubbona Emmiusa. Wślad za tern pojawiła się Historya reformacyi w Niderlandach (4 tomy, Amsterdam 1671—74), napisana przez Brandta, który pozostawił też życiorysy admirała Ruy-tera, Hoofta i Vondela. Mniejsze znaczenie posiadają historycy współczesnych wypadków europejskich: Valckenier i Lieuwe van Aitze-ma, twórca numizmatyki niderlandzkiej van Mi er i s i monografiści: Jean Le Clercq (Cle-ricus), jego syn Piotr i van der Vynckt. W połowie XVIII w. występują znów znakomici historycy opracowujący całość dziejów ojczystych: Wagenaar, autor olbrzymiego dzieła „Vaderlandsche Historie” (21 tomów, 1750), i Stijl, który w dziele p. t. „Opkomst en bloei der Vereenigde Nederlanden” (1774) oparł swe badania na szerokich podstawach filozoficznych. Częściowo opracowali w tej epoce historyę narodową: te Water, Meer mann, Engelbert, Scheltema i Kluit. Kämpen i Bilder-dijk przedstawili ją w dziełach wyróżniających się zaletami stylu i formy artystycznej. W tym czasie też H. van Wijn dał nowy popęd histo-ryografii niderlandzkiej przez swoje gruntowne studya krytyczne i źródłowe nad dziejami średniowiecznemu Wślad za tern pojawiły się liczne zbiory źródeł dziejowych i oparte na nich prace historyków, jak: J. C. de Jonge, Nijhoft, van den Bergh, Sloet, Groen van Prinsterer. Szczególnie godne jest uwagi olbrzymie dzieło tego ostatniego, po francusku wydane: „Archives ou correspondance inédite de la maison d’Orange-Nassau” (15 tomów, 1835—62). Z późniejszych badaczy dziejów niderlandzkich wymieniamy jeszcze następujących: Bakhuizen, van den Brink, R. Fruin, P. J. Blok, T. Jorissen, Nuijens i D. C. Nijlioff. Najznakomitszą pracę dotyczącą dziejów kolonij niderlandzkich pozostawił J. K. J. de Jonges, p. t. „Opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost - Indie” (10 tomów, Amsterdam 1862 — 78). W dziedzinie historyi powszechnej odznaczyli się: Stuart przez swą obszerną Historyę rzymską do czasów Konstantyna (30 tomów,

Utrecht i Amsterdam 1792 i nast.); Dozy, autor wzorowej, po francusku napisanej, historyi Muzułmanów w Hiszpanii (4 tomy, Lejda 1861); Ysbraud van Hamelsveld i Ypey, historycy Kościoła (wspólne ich dzieło, obejmujące 26 tomów, wydane zostało w Haarlemie 1799 — 1816); wreszcie profesorowie Kist i Royards, którzy w r. 1829 założyli czasopismo specyalnie historyi Kościoła poświęcone („Arschief voor Kerke-lijke geschiedenis”). Dziejami Kościoła zajmują się też przeważnie znakomici historycy najnowsi: W. Motl de Hoop, Scheffer Aequoy i Wijbrands.

Historya literatury stosunkowo bardzo wcześnie zakwitła w Niderlandach. Pochodzący jeszcze z XVIII wieku doskonały słownik biograficzny „Onomasticon litterarium” (8 tomów, Utrecht 1775—1803) Saxe’a, oraz dzieła G. J. Vossa wymownie o tem świadczą. Do dawniejszej jeszcze epoki należą wybitni pisarze, uczeni, opracowujący dzieje literatury niderlandzkiej bądź w ojczystym, bądź w łacińskim, niekiedy i we francuskim, języku: Andreas („Bibliotheca Belgica” Lovanium 1623 — 1643), Swearts („Athenae Belgicae” Antw. 1628), Fop-pens („Bibliotheca Belgica” Bruksella 1739), Paquot („Mémoires pour servir à l’histoire littéraire des Pays-Bas” Lovanium 1763 — 1770). W w. XIX mnożą się szybko prace dotyczące historyi literatury niderlandzkiej. Wymieniamy tu ważniejszych jej przedstawicieli: Witsen Geys-beek („Biographisch en critisch woordenboek van Nederlandsche dichters” 6 tomów, Amsterdam 1821 — 27), van der Aa („Nieuw biographisch en critisch woordenboek van Nederlandsche dichters” 3 tomy, tamże 1844), J. G. Frederiks i J. van den Branden („Biographische woordenboek der Noord- en Zuiduederlandsche Letterkunde” Amsterdam 1890 — 93). W formie ciągłego opowiadania przedstawili historyę literatury hollen-derskiej: naprzód de Vries „Proeve eener geschiedenis der Nederlandsche dichtkunde” 2 tomy, Amsterdam 1810) i Willems („Verhand-ling over de Nederduitsche taelen letterkunde” 2 tomy, tamże 1819—24). Z późniejszych niderlandzkich historyków literatury najważniejsi są: van Kämpen, Callot d’Escury („Hollands roem in kunsten en wetenschappen” 7 tomów, tamże 1824—44), Siegenbeck, Vischer, Jonkbloet, te Winkel („Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde” 3 tomy, Haarlem 1887) i Brink. Z historyków zagranicznych, którzy opracowali dzieje literatury niderlandzkiej, najważniejsi są: Mones „Übersicht der niederland. Volkslitteratur älterer Zeit” (Tübinga 1838); Hoffmann von Fallersleben „Übersicht der mittelniederland. Dichtung” (wyd. 2-e Hannower 1857); L. Schneider „Geschichte der niederländ. Litteratur” (Lipsk

1887), Hellwald „Geschichte des holländ. Theaters” (Rotterdam 1874). Całkowity prawie przegląd literatury narodowej dają: Biblioteka lejdejskiego towarzystwa dla uprawy nowożytnych języków i literatur (ob. „Catalogus der Biblio-theck van de Maatschappij der Nederlandsche letterkunde te Leiden” 3 oddział, wyd. nowe Lejda 1877); dalej znajdujące się w bibliotece królewskiej w Brukselli zbiory Bibliotheca Hul-themiana (6 tomów, Gandawa 1836); wreszcie „Bibliotheck voor Middelnederlandsche letterkunde” (wydawcy Moltzer i te Winkel, Groninga

1880).—W związku ze studyami nad historyą literatury pozostają prace na polu filologii klasycznej, która w Niderlandach wyjątkowo świelnie zakwitła i wielu znakomitych posiadała przedstawicieli. Już w w. XVI uprawiana była gorliwie głównie w uniwersytecie lowańskim, na którym wykładali wówczas uczeni profesorowie: Nannius (f 1557) i Canter (1573). Bujniej jeszcze rozwinęła się działalność na tem polu w w. XVII na północy, w uniwersytecie lejdejskim. Wytworzyła się tam nowa gałąź badań nad starożytnością klasyczną, która otrzymała nazwę polihistoryi, a polegała na dążności do wysnuwania z autorów starożytnych wiadomości o życiu i obyczajach współczesnej im epoki. Głównym przedstawicielem tego kierunku filologii był Józef Justus Scaliger (f w Lejdzie 1609), zaliczany do najwybitniejszych i najbardziej wpływowych uczonych europejskich tego okresu. W ślady jego wstępowali również wszecheuropejskiej sławy uczeni: Hugo Grotius (f 1645) i Daniel Heinsius (f 1655). Drugi świetny okres filologicznych studyów w Hollandyi' przypada około połowy XVIII w. Pierwszym i głównym jego przedstawicielem był profesor lejdejski Tiberius Hemsterhuis (f 1766), założyciel znamienitej szkoły hellenistów hollenderskich, której największą chwałą w czasie późniejszym był Dawid Ruhnkenius (f 1798), a wybitnymi pracownikami: L. K. Valckenaer (f 1785) i Daniel Wyttenbach (f 1820). W XVII w. poczęły się też w Hollandyi studya nad językami wschodniemi: T. Erpe-nius wydał arabski, a J. Golius perski słownik. W wieku XVIII Reland (f 1718) i Schultens (1750), rozwinęli i ugruntowali metodycznie studya nad językami semickiemi. Od tych znakomitych uczonych biorą swój początek wielostronne i gruntowne badania, które we wszystkich prawie kierunkach tak klasycznych jak i oryen-talnych prac językoznawczych doniosłemi w nauce hollenderskiej upamiętniły się zdobyczami.

Wiedza filozoficzna przez to głównie upamiętniona została w Niderlandach, że w kraju tym znaleźli przytułek i możność swobodnej pracy, niektórzy wielcy myśliciele europejscy. Przede wszystkiem Descartes, który tu opracował swój epokowy systemat filozofii i wywarł wpływ na kilku najznamienitszych myślicieli miejscowych, jak: A. Heereboord, A. Geulincx i Balth. Bekker; następnie Baruch Spinoza, który pobudził niezmiernie ożywiony ruch umysłowy w Niderlandach, rozciągający się sze-

W. G.

roko poza obręb ojczystego kraju na całą ucywilizowaną Europę. Później van Hemert i Kin-ker wprowadzili do Niderlandów filozofię Kanta, która znalazła tu wielu zwolenników, ale nie pobudziła badań samodzielnych. Gorliwie uprawiana była w Niderlandach filozofia grecka; Franz Hunsterhuis (f 1790) i van Henode (f

1859), najwięcej się na tern polu zasłużyli. W estetyce najdonioślejsze zasługi położył H. van Alp hen (f 1803). Za najwybitniejszych filozofów epoki współczesnej uchodzą: Opzoomer (f 1892), van der Wijck i Spruyt.—Teologia rozwinęła się samodzielnie w Hollandyi od czasów reformacyi, Naczelne miejsce zajmuje w niej wielostronny Hugo Grotius przez swoje kommentarze do Pisma Świętego i swój słynny traktat o prawdzie religii chrześciańskiej. Później nastały zaciekłe spory teologiczne Go-maristów, Remonstrantów i Jansenistów, które powstrzymały swobodny rozwój badań teologicznych. Wskrzeszone one zostały dopiero na schyłku XVIII w. i w wieku XIX rozwinęły się w kilku kierunkach, odpowiadających głównym prądom nowoczesnej dążności protestanckiej, bądź w prawowiernych i zachowawczych, bądź w postępowych i wolnomyślnych jej dążeniach.—Doniosłe znaczenie w rozwoju wiedzy niderlandzkiej posiadały studia prawoznawcze; od połowy XVII wieku gorliwie uprawiane na uniwersytetach w Lejdzie i Lowanium, ściągały one do nich głównie młodzież uczącą się z różnych krajów Europy. Najznakomitszymi badaczami na tem polu w w. XVIII byli: Jan Voet(f 1714), Gerard Noodt (f 1725), Korneli Bynkershoek (f 1743) i Antoni Schul-ting (f 1754). Największą chwałą prawoznaw-stwa hollenderskiego był Hugo Grotius, posiadający epokowe znaczenie w tej dziedzinie przez swe znamienite dzieło „De jure belli et pacis”, poczytywane za podwalinę nowożytnego prawa państwowego i międzynarodowego.—Wiedza przyrodnicza i matematyczna od dawnych bardzo czasów gorliwie była w Niderlandach uprawiana. W w. XVI zasłynął tam V e z e-1 i u s (Vesalius; f 1564), twórca nowożytnej anatomii, która późniejszym badaczom niderlandzkim zawdzięcza wiele najświetniejszych swych zdobyczy. Niemuiej doniosłe znaczenie posiadają: znakomity reformator medycyny H. Boerhaa-ve (f 1738), genialny matematyk i fizyk Ch. Huygens (f 1695), jeden z twórców systemu metrycznego van Swiden (f 1823), geograf G. Mercator (1694), wynalazca teleskopu Jansen (f 1590) i wynalazca butelki lejdejskiej Cunäus (f 1746). Szereg tych wielkich badaczy, za którymi wślad postępowali liczni pracownicy w różnych dziedzinach nauk ścisłych najwymowniej świadczy o wielkich zasługach Hollen-drów dla wiedzy wszechludzkiej i stwierdza doniosłe znaczenie naukowej ich literatury.

Hollar Z Prachny Wacław, rytownik cze-ski (* d. 13 lipca 1607 r. w Pradze czeskiej — f d. 28 marca 1677 roku w Londynie). H. pochodził z rodziny szlacheckiej, która, jako protestancka, po bitwie pod Pragą w r. 1619 uległa zupełnej ruinie majątkowej; dlatego-to i H. poza granicami kraju szukał schronienia i ustalenia swego losu. H. pracował naprzód pod kierunkiem Mateusza Meriana, w zakładzie jego we Frankfurcie nad Menem; pierwsze jego prace rytowuicze noszą datę 1625 roku. W przedsięwziętych następnie podróżach w Kolonii zwrócił na siebie uwagę hr. Arundella, znanego miłośnika sztuki, który zawiózł go do Londynu (1637). Tu H. przebył lat 8, zyskując coraz więcej uznania wśród nowego otoczenia swego; tu wydał dwie serye prac, które ustaliły jego sławę w Anglii: „Ornatus muliebris anglicanus” (1640) i „Theatrum mulierum” (1642—44). Karol I obdarzał go swemi względami; zamówił u niego kopie portretów swoich, robionych przez van Dycka, i mianował go profesorem rysunku księcia Walii. Wojna domowa przerwała atoli spokojną pracę jego; zniewolony wstąpić do szeregów armii królewskiej, wzięty następnie do niewoli, H. zdołał zbiedz do Antwerpii (1645), gdzie mógł nanowo rozpocząć zawód swój rytow-niczy. Wszedłszy w stosunki artystyczne z Piotrem van Avontem, malarzem, rytownikiem i wydawcą antwerpskim, rytował naprzód jego utwory, a potem wykonał dwie najpoważniejsze prace swoje: Ecce Homo podług obrazu Tycyana (1650) i Chrystusa na Krzyżu z obrazu Van Dycka (1652). Powróciwszy do Anglii (1652), H. trafił na odmienne od dawniejszych warunki życia: zapomniany u dworu, i wśród arystokracyi nie znalazł poparcia; pracę jego odtąd wyzyskiwali księgarze-wydawcy i handlarze rycin. Uzyskawszy nareszcie zamówienie u dworu na zdjęcia planów fortec, miejsc obronnych i widoków okolicznych w Tangerze w Afryce (1669), H. udał się w tę daleką podróż, ale po dwuletniej mozolnej tam pracy otrzymał małe stusunkowo wynagrodzenie, bo tylko 100 funtów sterliugów. Odtąd wiodło mu się coraz gorzej. Pomimo nadzwyczajnej pracy i mnóstwa dzieł, jakie wykonywał, wpadał w coraz nowe długi, walcząc z nędzą, a komornicy zjawili się nawet u łoża umierającego.— Spuścizna artystyczna H-a jest bardzo bogata: liczą ją blizko na trzy tysiące sztuk trawionek i miedziorytów igłą robionych. Treść tych sztychów stanowią sceny historyczne, przedmioty religijne, portrety, pejzaże, widoki miast (Sztrasburga, Kolonii, Frankfurtu nad Menem, Antwerpii, miast północnej Anglii, jak oto: Lincolnu, Newarku, Soutliwellu i Yorku), typy ludzi rozmaitych krajów i wreszcie zwierzęta. Jedne są kopiami z obrazów mistrzów, zarówno dawniejszych jak i współczesnych mu (Mantegna, P. Boel, Elsheimer, Tycyan, Veronese, Correggio, Giulio Romano, Holbeiu, Leonardo da Vinci, Van Dyck, Avont); inne—robione według własnych jego

rysunków. Najlepiej udawały mu się pejzaże, widoki miast topograficznie traktowane i kostiumy; zwłaszcza zaś cenne są jego zabytki budowlane średniowieczne i pamiątki dawnego gotyku. Wogóle prace jego sztycharskie odznaczają się drobiazgowem traktowaniem przedmiotu i delikatnością dotknięcia, wykończane są przytem z nadzwyczajną dokładnością. To też sztychy jego, zwłaszcza od początku zeszłego stulecia, są bardzo poszukiwane przez zbieraczy. Kompletny zbiór prac jego należy dziś do rzadkości; zbiór taki, w którym mało-co brakowało do kompletu, doszedł w r. 1808 na licytacyi do ceny 53 000 franków. Niektóre bowiem ze sztychów jego są bardzo rzadkie i wysoko przez amatorów cenione. — Literatura. Najobszerniejszy życiorys H-a podał uczony angielski George Vertue w dziele „A Catalogue of Engravers who hâve been born or resided in England” (1745; wyd. 2-e, powiększone, 1759), a najkompletniejszy spis prac jego—G. Parthey w „Wenzel Hollar, beschreibendes Verzeichniss seiner Kupferstiche” (Berlin 1853 i suplement 1858, razem 2 tomy). Po czesku pisał o nim Jan Boh. Müller w „Casopise Öes. Musea” w r. 1854. Najnowszą pracą o H-e jest jego życiorys, pióra Gottfrieda Kinkla, w jego „Mosaik zur Kunstgeschichte” (Berlin 1876). Porów, także art. G. Pawłowskiego w „La Grande Encl.” Lamiraułta.

Hollard Henryk Ludwik Gabryel Marek (* w Lozannie w r. 1801 — f w Neuilly pod Paryżem w r. 1866), lekarz i przyrodnik wybitny. Nauki uniwersyteckie ukończył w Paryżu, gdzie w r. 1824, po obronieniu rozprawy „Essai sur la nature et l’importance des phénomènes consécutifs de la phthisie pulmonaire”, dyplom doktorski osiągnął; poczem czas pewien zatrudniał się wykonawstwem lekarskiem w Paryżu, zajmując się obok tego pracą naukowo-literacką. Wyjechawszy z Paryża, wykładał w r. 1842 w Lozannie i w Neuchâtelu nauki

s. s.

przyrodnicze; następnie powrócił znów do Paryża, gdzie otrzymał w wydziale umiejętności (faculté des sciences) katedrę fizyologii oraz anatomii porównawczej. W r. 1854 został profesorem nauk przyrodniczych w Poitiers. Oprócz wielu prac mniejszych i przekładów ogłosił drukiem dzieła następujące: „Précis d’anatomie comparée etc.” (Paryż 1833, wyd. 3-e tamże 1837; przedruki brukselskie 1836 i 1837); „Nouveaux éléments de zoologie etc.” (Paryż 1838); „Leçons de philosophie de la nature” (tamże 1842); „Études de la nature” (tamże 1843, 4 tomy; wyd. 2-e 1853); „Cours d’histoire naturelle” (tamże 1844, z atlasem; dzieło przeznaczone do użytku szkolnego) i „L’homme et les races humaines” (tamże 1853). Od r. 1837 do 1839 był współredaktorem wydawnictwa „Annales françaises et étrangères d’anat. et de physiol.” — P or. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

(T. III str. 258).

Eno, F o w. Dnatr. Zeus 228. T. XXIX

Holledau (Hallertau), kraina w Bawaryi południowej, na wyżynie Bawarskiej, między rzekami Amperem (lewy dopływ Isaru), limem (prawy dopływ Dunaju) i Dunajem, posiada powierzchnię falistą z gruntem gliniasto - piaszczystym, na którym wybornie udaje się chmiel; plan-tacye jego wciąż się rozszerzają.

Hollenberg Wilhelm, spółczesny filozof niemiecki, zwolennik Lotzego (ob.). Wybitniejsze pisma jego: „Zur Religion und Cultur. Vorträge und Aufsätze” (Elberfeld 1867); „Logik, Psychologie und Ethik als philosophische * Propädeutik” (tamże 1860).

Höllengebirge, wyżynowy pień w Austryi, w Alpach Salzkammergutu, między górnym Traunern i jeziorem Atter, spadający stromo prawie na wszystkie strony, dosięga w szczycie Wielki Höllenkogel 1862 m.; służy za miejsce łowów cesarskich.

Höllenthal, dolina Dreisamu w południowym Schwarzwaldzie, stanowiąca drogę z doliny średniego Renu do doliny górnego Dunaju, na 9 kim. długą, liczne stacye klimatyczne dla chorych. W najwęższem miejscu, zwanem Höllenpass, wznoszą się malownicze skały Hirschsprung. Wzdłuż tej doliny biegnie kolej żelazna z Frei-burga do Neustadtu.

w. N.

Ad. M.

W. N.

W. N.

Hollerius, Ob. Houllier.

Holleschau, ob. Holesov.

Holloway Tomasz, sztycharz angielski (* 1748 r. w Londynie — f 1827 r.). Sztychował z początku na stali ornamenty i winiety, potem na miedzi figury; ilustrował, mianowicie, klasyków angielskich, oraz dzieło Lavatera o fizyono-mice (700 tabl.). Naczelnem wszakże dziełem jego są sztychy podług kartonów Rafaela, obecnie znajdujących się w muzeum kensingtońskiem, których jednak, pomimo pomocy dwóch uczniów swoich, H. nie zdołał wykończyć; szósta plansza pozostała niedokończoną. H. pozostawił także i obrazy olejne, miniatury, portrety pastelowe,

a także kopie rzeźb starożytnych, modelowane

s. s.

w wosku.

Holly Jan, paj znakomitszy poeta słowacki ze szkoły Bernolaka (* 1785 r. w Borach św. Mikołaja, w żupie Preszburskiej — f 1849 roku w Dobrej Wodzie). Nauki gimnazyalne pobierał w Skalicy i Preszburgu, studya teologiczne odbył w Trnawie. Od roku 1808 był wikarym we wsi nitrzańskiej Pobiedimie i w miasteczku Głogowcu, a od r. 1814—43 proboszczem w Ma-dunicach. Tegoż roku, zaskoczony przez pożar w kościele, ciężko się poparzył i wzrok stracił zupełnie; skutkiem tego uchylił się od obowiązków kapłańskich i osiadł u przyjaciela swego, proboszcza w Dobrej Wodzie, utrzymując się z wyznaczonej przez władzę duchowną pensyi dożywotniej, i tam też życia dokonał. H. pracy literackiej oddał się był jeszcze w seminaryum, a rozpoczął ją od przekładów klasyków greckich i ła-

32

Holman (Ho lim an) Józef Franciszek, pisarz czeski (* 1802 r.—f 1850 r.). Po ukończeniu nauk szkolnych w Kralowym Hradcu, stu-dyował filozofię i prawo w Pradze (1818 — 20); za udział w rozruchach studenckich był oddany Holm Adolf, historyk włosko - niemiecki do wojska, ale wykupiony przez ojca udał się

na dalsze studya do Wiednia. Roku 1826 ożeniwszy się, osiadł w Iczynie i wstąpił do służby rządowej. R. 1848 należał do gwardyi narodowej w Iczynie i brał udział w zjeździe słowiańskim, za co był prześladowany przez władzę i złożony z urzędu (1849).—H. odznaczał się wykształceniem niepospolitem; znał gruntownie języki: francuski, włoski, hiszpański, angielski, polski i rossyjski. Na polu literackiem odznaczył się szczególnie jako tłómacz: przełożył i wydał Pieśni Ossyana (Praga 1827; Fin-gal i dalsze pieśni zostały w rękopisie); powie-Holm Piotr Edward, historyk duński (* ści van der Velde: „Quido” i „Öarodiejnice Hior-

ba” (tamże 1823); „Florianovy novelly” (Iczyn 1829); „Pisen posledniho barda” z Walter-Scot-ta (tamże 1835). Oryginalne prace jego są: „Sazka”, fraszka w dwu aktach, i „Zhojeui podagry”, komedya w dwu aktach (tamże 1845); komedya „Nebośtik hrabe” przez cenzurę została zakazana.    *

cińskich, których próbki ukazały się w r. 1812 w „Tydenniku” Palkowica, wszystkie zaś p. t. „Rozliëné Basnë Hrdinské, Elegiacké a Lirické z Wirgilia, Teokrita, Homera, Owidia, Tirtea a Horńca” w Trnawie 1824 r. Tamże r. 1828

wyszedł i cały przekład Eneidy. Za tem poszły poezye oryginalne: „Swatopluk, wifazka basen ve dwanństi spewoch” (Trnawa 1833); „Cirillo-Metodiada”, w sześciu pieśniach (Budin 1836) i „Slńw”, także w sześciu pieśniach (w Budin-skim almanachu „Zora” 1839). Obok tego w tymże almanachu od r. 1835 do 1840 cały szereg sielanek, od i elegij, a następnie dwie książki pieśni kościelnych—jedua wierszem miarowym, druga rymowanym, p. t. „Katolicki Spewnik” (Budin 1842 i 1846). Prozą H. napisał żywot Cyrylla i Metodego, i zarys mitologii Słowaków pogańskich.    *

(* 1830 w Lubece—f 1900); od 1878 do 1884 r. wykładał historyę w Palermo, a w r. 1884 został profesorem uniwersytetu neapolitańskiego. Wydał: „Beiträge zu Berichtigung der Karte des alten Sizilien” (Lubeka 1866); „Das alte Catania” (tamże 1873); „Geschichte Siziliens im Altertum” (Lipsk 1870—74, 2 tomy); „Dei doveri dello storico” (Palermo 1877); „II rinascimento italiano e la Grecia antica” (tamże 1880); „Geschichte Griechenlands” (Berlin 1885—93, 4 tomy); i wespół z Chr. Cavallarim „Topographia archeologica di Siracusa” (Palermo 1883).    * 1833 r. w Kopenhadze); w r. 1865 został docentem, a w r. 1868 profesorem historyi w uniwersytecie miasta rodzinnego. Z początku zajmował się dziejami narodów starożytnych i napisał, oprócz rzeczy pomniejszych, dwa dzieła główne, z których w jednem traktował o położeniu politycznem poddanych greckich za Cesarstwa Rzymskiego (1860), w drugiem—o Kościele i państwie od śmierci Konstantyna Wielkiego aż do upadku Zachodniego państwa Rzymskiego (1864). Od roku wszakże 1865 poświęca się H. dziejom nowożytnym. Najznakomitszem dziełem w historycznej literaturze duńskiej, zajmującej się dziejami Danii z końca wieku XVII i początków XVIII, jest praca H-a p. t. „Danmarks-Norges indre Historie under Envelden fra 1660 till 1720” (1885 — 86, 2 tomy), w której autor, na podstawie studyów rozległych i gruntownych, z wielką bezstronnością maluje stosunki polityczne, instytucye i w ogólności stan narodu duńskiego po zaprowadzeniu absolutyzmu. Praca ta jest właściwie wstępem do dziejów Danii i Norwegii nowszych czasów, które mają być przedstawione w drugiem kapitalnem dziele H-a „Danmarks-Norges Historie fra 1720 til 1814”. Do roku 1897 ukazały się tylko dwa tomy, sięgające od 1720 do 1746 r. Z innych, bardzo licznych, pism H-a, godne uwagi: „Danmarks Politik under svenks-russiske Krig fra 1788—90” (1886); „Śtruensees Udenrigspolitik” (1871); „Danmarks-Norges udenrigske Historie fra 1791 til 1807” (1875, 2 tomy); „Holbergs statrelige og politiske Standpunkt” (1879); „Nogle Hoved-traek of Trykke Frihedstidens Historie 1770 — 1773” (1885—86); „Kämpen om Landboreforme 1773—91” (1868); bardzo cenna rozprawa o zniesieniu poddaństwa osobistego włościan, dokonanem w Danii roku 1778; „Den dansk - norske Stats Stillin under Kriege i Europa 1740—42” (1891) i inne. Oprócz tego w czasopiśmie „Tidskrift”, redagowanem przez H-a, wyszło także wiele prac jego.

Holmberg August, współczesny malarz niemiecki (* d. 1 sierpnia 1851 r. w Monachium). Kształcił się w Monachium, z początku w rzeźbiarstwie (od 1866), następnie (od 1868) w malarstwie, w akademii miejscowej, gdzie w pracowni W. Dieza uważanym był za najzdolniejszego ucznia. W zawodzie swoim doskonalił się następnie w podróżach, odbytych z celem artystycznym, do Niemiec, Włoch i Paryża. Spe-cyalnością jego pędzla są sceny rodzajowe, a właściwiej wnętrza komnat staroświeckich, z figurami przeważnie osób duchownych, zwłaszcza zaś dygnitarzów Kościoła, w malowniczych, dawnych swych strojach, zajętych spokojną pracą codzienną. Ze szezególnem zamiłowaniem starannie wykończa H. swoje figury i umiejętnie oświeca je promieniami słońca, wpadającemi do wnętrz tych komnat przez małe, okrągłe, szybki okien staroświeckich. Figury odznaczają się wyborną charakterystyką. Oto najwybitniejsze jego dzieła: Różnica zdań (1873), Kollegium palaczy tytoniu (Tabakskollegium) Fryderyka Wil-

s. s.

kowych.

wym; wystąpiwszy ze służby, otrzymał oddział chirurgiczny w szpitalu powszechnym w Kopenhadze i stał na jego czele do śmierci, zajmując się też wykonawstwem na mieście. H. w swoim czasie należał do najwyżej cenionych i najbardziej wziętych chirurgów stolicy duńskiej; prace jego treści chirurgicznej mieszczą się przeważnie w „Hospitals Tidende”. — Por. „Biographisches Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (Tom III

Dr j. p.

9—10).

helma I (1879), Odcyfrowanie monogramu (1880), Benedyktyn badający numizmaty (1880), Złotnik, Dama w oknie (1881), Chwila przed pojedynkiem, Scena familijna w stylu Rococo (1883), Partya szachów (1886), Poważna lektura (1890), oraz najnowsze: Kollekcyouista, Przegląd inwentarza klasztornego, i inne. W r. 1894 H. wymalował wielki obraz ołtarzowy dla kościoła far-nego w Obernburgu nad Menem, przedstawiający Chrystusa na krzyżu w otoczeniu aniołów, z widokiem miasta u spodu.

Holmboe Krzysztof Andrzej, orjentalista norweski i numizmatyk (* 19 marca 1796 w Val-ders, w djecezji Wang, w Norwegji — f 2 kwiet. 1882 w Chrystjanji). Od r. 1812 do 1818 stu-djował w Chrystjanji teologję, następnie pracował nad językami wschodniemi w tamtejszej bi-bljotece, a od 1821 w Paryżu, gdzie studja językowe prowadził pod kierunkiem Sylwestra de Sacy i Caussina de Perceval. Po powrocie do kraju został lektorem, następnie, w r. 1825, profesorem języków wschodnich w uniwersytecie chrystjańskim, i na tym stanowisku pozostawał przez lat 50, oddany pracy naukowej. W 1876 wyszedł do emerytury. Wielostronna jego działalność dotyczy zakresu umiejętności biblijnych, archeologji i numizmatyki, w części także językoznawstwa porównawczego i nauczania publicznego. W r. 1830, wspólnie z Vike’m i Auber-tem, założył muzeum numizmatyczne przy miejscowym uniwersytecie. Z szeregu dzieł, które ogłosił, ważniejsze są: „Bibelsk Geograpbi” (Chrystjanja 1828; skrócenie tego dzieła 1838); „Descriptio ornamentorum aureorum et nummo-rum VIII et IX saec. in dioecesi Norvegiae” (wydanie nowe, Chrystjanja 1854); „Norske Uni-versitets- og Skole-Annaler” (tamże 1837—40, 3 tomy); „Das älteste Münzwesen Norwegens” (Berlin 1846); „Sanskrit og Oldnorske” (Chrystj.

1846); „Det oldnorske Verbum” (1858); „Det norske Sprogs vaesentligste Ordforraad sammen-lignet m. Sanskrit ogandre Sprog af samme Act.” (Wiedeń 1852 w 4-ce); „Norsk og Kel-tisk” (Chrystj. 1854); „Traces du Bouddhisme en Norvège avant l’introduction du Christianisme” (Paryż 1857); „Bibelsk Real - Ordbog” (Chrystjanja 1868), „Edda og Avesta om ede-rens vaerd” (t-że 1879). Nadto H. przełożył Pir Ali el Berkewis katechizm turecki na język norweski (Chrystj. 1829), jako też Bajki Bidpaja p. n. „Kalila und Dimna” na język niemiecki (Chrystj. 1832). Poglądy H-go w jego dziełach, np. na istnienie buddyzmu w Norwegji, i inne, były powodem różnych sporów i polemik nau-

A. A. K.

Holmer Valdemar (* w Kopenhadze d. 5 września r. 1833—f tamże d. 8 lipca r. 1884), chirurg. Do nank lekarskich przykładał się w Kopenhadze, ukończył je w r. 1859, dyplom doktorski uzyskał w r. 1866. Po ukończeniu uniwersytetu do r. 1867 był lekarzem wojskostr. 261).

Holmes A biel, historyk północno-amerykań-ski (* 1763 r. w Woodstocku—f 1837 r.). Zbierał starannie dokumenta historyczne i na podstawie ich wydał „Annals of Amerika” od r. 1492 do 1826 (Cambridge 1825, 2 tomy, wyd. 2-e 1829) i tak stał się założycielem dziejopisarstwa amerykańskiego.    *

Holmes Oliwer Wendel 1, znakomity prawnik amerykański, „chief justice” najwyższego sądu Stanu Massachusets, najdzielniejszy teoretyk - cywilista Stanów Zjednoczonych, ceniony również i w Anglii (* 8 marca 1841 w Bostonie); początkowo służył w wojsku i w wojnie domowej, kilkakrotnie raniony, dosłużył się wysokich stopni oficerskich. Następnie wstąpił do Harvard Law School, po której ukończeniu służył w kancellaryi obrońcy w Bostonie i na linii obrończej pozostawał do r. 1870, 1871—2 był profesorem prawa w pomienionej H. L. School. W r. 1882 przeszedł do magistratury, początkowo jako pomocnik prezydenta (od r. 1882) najwyższego sądu, wreszcie od r. 1899 jako prezydent najwyższej instytucyi Stanu. Ogłosił drukiem: dwunaste wydanie podstawowego dzieła w zakresie jurysprudencyi amerykańskiej Kent’s Commentaries (4 tomy, 1873) z przypisami i wydawał w r. 1870 — 73 The American Law Review (tomy V—VII); ogłosił tam między innemi studya: „Codes and the Arrangement of the Law”; „The theory of Torts”; „Primitive Notions in Modern Law”. Prócz tego.-„Early english Equity” („English Law Quarterly Review” 1885); „Agency” („The Harvard Law Review” 1891); „Privilège Malice and Intent” (tamże 1894); „Executors” (tamże 1895); „Boston Law School” (tamże 1897); „The Theory of legal Interpretation” (tamże 1899); „Law in Science and Science in Law” (tamże 1899). Tom jego Mów („Speeches”) ogłoszono 1891. Najznakomitszą jego pracą jest szereg wykładów „The Common Law” (1881), o której powiedziano, że jest naj oryginalniej szem dziełem prawoznawstwa angielskiego, jakie ukazało się od czasów Prawa Starożytnego Maine’a. Dzieło to zostało przełożone na język włoski.—Por. Pollock w „The Journal of the Society of Comparative Legislation” (1900, kwiecień, str.

s. p.

Holmes Augusta Mary Ann (* 16 grudnia 1847 r. w Paryżu), kompozytorka muzyczna, uczennica Lamberta i Cezara Francka.—H. na-

A. Pol.

mujących się żeglugą.

kańców.

Dr J. p.

1896.

K. K-ć.

pisała opery: „Hero i Leander ; „Astarte”, „Lancelot du Lac”; symfonie: „Orlando furioso”, „Lutece” (nagrodź, na konkursie paryskim 1878) i „Argonauci”; poematy symfoniczne: „Irlande” i „Pologne” (1883); psalm „In exitu”, wiele pieśni i utworów fortepianowych.

Holmestrand, miasto w południowej Norwegii, na zachodniem wybrzeżu południowej części Christianiaflordu i na kolei żelaznej Drammen-Skien; kąpiele morskie; około 2 500 m-ców, zaj-

w. N.

Holmfirth, miasto w Anglii, w zachodniej części hrabstwa York, w dolinie rzeki Holme, dopływu Colme, o 9 kilometrów na południe od Hudderfield. Fabryki wełniane. Około 9 000 miesz-

w. N.

Holmgren Alaryk Frithiof (* d. 22 października r. 1831 w Asen pod Linköpingiem [Gotlandya wschód.] — f w r. 1897 w Upsali), fizyolog zasłużony. Na wykłady nauk lekarskich uczęszczał od r. 1850 w Upsali; okoliczności zmusiły go jednak do przerwania study ów przed ich ukończeniem zupełnem; w przerwie tej został nauczycielem historyi naturalnej w Norrköpingu na czas pewien, potem zastępczo pełnił obowiązki lekarza pomocniczego w zakładzie leczniczym wodnym w Söderköpingu, na-koniec uzyskawszy możność powrócenia do Upsali w r. 1861 dyplom doktorski osiągnął i niebawem potem mianowany był tamże adjunktem przy katedrze lecznictwa teoretycznego i praktycznego. W roku następnym polecono mu wyjazd za granicę dla wykształcenia się należytego w zakresie flzyologii doświadczalnej. Udał się więc naprzód do Berlina, Lipska i Wiednia, później do Włoch, nakoniec do Paryża i Londynu. Powróciwszy do Upsali w r. 1864 otrzymał katedrę flzyologii i założył pracownię fizyo-logiczną, pierwszą w Szwecyi; na stanowisku swem wytrwał do śmierci. H. oddał nauce przysługę niejedną, a do jej rozwoju w ojczyźnie swej przyczynił się bardzo jako profesor zdolny i sumienny, oraz pisarz płodny. — Liczne prace H-a przeważnie drukowane były w wydawnictwach: „Upsala universitets ärsskrift”; „Upsala Läkarefören förhandlingar” i w założonem przez niego w r. 1889 archiwum fizyologicznem. Pisywał tylko po szwedzku, kilka prac jednakże wydał i po niemiecku; z nich najważniejsza jest cenna książka p. n. „Die Farbenblindheit in ihrer Beziehung zu den Eisenbahnen und der Marine” (Lipsk 1878).—Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 261).

Eolmsten Adolf, prawnik rossyjski, profesor prawa cywilnego i procedury w uniwersytecie i akademii wojskowej w Petersburgu, autor licznych prac z zakresu prawoznawstwa. Prace te nie są wolne od poważnych usterek, przede wszy st-kiem pełne są frazeologii, którą autor podaje za „ filozofię pozytywistyczną” i socyologię.

Względnie najlepszą sławą cieszy się jego Podręcznik procedury cywilnej (1885, kilka wydań), w którym do materyału prawnego rossyj-skiego zastosował po raz pierwszy pojęcie procesu jako „stosunku prawnego” (Billów i Kohler w Niemczech, ob. Proces cywilny).— Prócz tego napisał: Zarys historyczny procedury upadłościowej rossyjskiej (1888); Teorya prawa wierzyciela, obalania czynności prawnych spełnianych przez dłużnika na jego niekorzyść we współczesnej literaturze prawnej (1894); Badania i szkice prawne (ogólna teorya prawa; prawo zwyczajowe, prawo cywilne, handlowe, procedura cywilna, współczesna nauka prawa; Zasada tożsamości w procesie cywilnym, 1894); Podręcznik procedury cywilnej (1885, wyd. 2-e 1894). Krytyka: prof. Nafedjew: Przyczynek do teoryi o istocie procedury cywilnej (Kazań 1891). Zbiór artykułów ogłosił w r.

s p.

'Ś££r

ioV

:<

Fig. 43. Holnicki (herb).

Holnicki, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, błękitnem, miecz wpoprzek ostrzem wlewo, nad nim sześciopromienna gwiazda złota; w dolnem, czerwonem, srebrny wół wlewo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany 14 stycznia 1840 r. i 24 maja 1842 r. Stanisławowi, dziedzicowi dóbr Kaleni w gub. Warszawskiej, i Aloizemu, referentowi sekcyi prawnej w Komissyi rządowej przychodów i skarbu, braciom Schultzom, wnukom Gaspara Schultza, który uchwałą sejmu w r. 1775 do stanu szlacheckiego był przypuszczony i w owym czasie dyplomu nie uzyskał, — przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego. — Źródła: „Herb. Kr. Pols.”; Ostrowski, Borkowski. D*

Holobrancłlia, gromada mszy w i ołów (Bryo-zoa), obejmująca rzędy: Ectoprocta i Eutoprocta. Nazwa ta w nowszem układnictwie zoologicznein została zarzuconą.

Holocephala, ob. Chimera (Przeraza).

Holoedrya. Zasadą klasyfikacyi spółczesnej

wielościanów krystalograficznych jest ich stopień go wydłużony jest w postaci krótszej lub dłuż-symetryi, to jest ilość i rozkład wzajemny ele- szej rurki, czyli t. zw. syfonu, mentów symetryi: płaszczyzn i osi symetryi (płasz-    Holotricha,    ob. Wymoczki,

K. K-ć.

czyzn, które wielościan dzielą na części syme-    Holoturye,    ob. Strzykwy.

tryczne, i linij prostych, które biegną przez śro-    Holowanie.    Statek płynący    po wodzie    sto-

Środki

dek bryły i około których bryła obracana kilka- jącej puzostanie nieruchomym, jeżeli go nie krotnie podczas obrotu całkowitego przyjmuje będzie ciągnęła jakaś siła. Takaż sama siła położenie jednakowe). Bryły krystalograficzne konieczną będzie do prowadzenia statku w wo-utworzone są zawsze w ten sposób, że ściany dzie bieżącej w kierunku przeciwnym prądowi ich od jednej osi odcinają odcinki, znajdujące rzeki, alboteż i w kierunku prądu, jeżeli statek się pomiędzy sobą w stosunkach wymiernych, ma się posuwać z prędkością przewyższającą Prawo to może istnieć tylko wobec pewnych kom- prędkość prądu. Siła taka w statkacli pływają-pleksów elementów symetryi, mianowicie pozwą- cych samodzielnie wytwarza się za pomocą sil-la na istnienie tylko 32-ch rodzajów symetryi. nic (moteurs) i pędników (propulseurs). Przy te-Trzydzieści dwa te rodzaje, albo klasy symetryi raźniejszym stanie techniki silnie używa się pa-można zgrupować w pewne większe gromady, rowych, kalorycznych i elektro-dynamicznych; ro-posiadające pewną wspólną cechę symetryi. Te botę wytworzoną przez silnice oddaje się pędnikom, oto większe gromady dawniej zwane były jakiemi są: koło łopatkowe, śruba i turbina, układami krystalograficznemu a klasa W statkach żaglowych silnice zastępuje wiatr, najwyższej symetryi każdego układu nosiła na- a pędnikiem są żagle; w łodziach wiosłowych zwę oddziału h o 1 e o d ry c z n e go, lub wprost silnice zastępują muskuły ludzkie, a pędnikiem H-i. Postaci albo bryły holoedryczne znaczą tyle, będą wiosła. Jeżeli zaś statek nie posiada czyu-co postaci o zupełnej ilości płaszczyzn. Nazwa nej silnicy i pędnika, to dla odbycia swej dro-ta używana była jako przeciwstawienie hemie- gi powinien być koniecznie holowany, t. j. dryi, tetratoedryi i hemimorfii. Gdy bowiem bry-    ciągniony w    jakikolwiekbądź    sposób,

ły o symetryi najwyższej w danym układzie * do    holowania    statków bywają    bardzo rozmaite,

uważać będziemy jako formy, posiadające ilość lecz wszystkie one mogą być podzielone na trzy ścian kompletną (holoedrya), to pozostałe tego klasy. 1. H. parowcami, najbardziej rozpo-układu klasy o symetryi niższej, dają się z nich wszechnione, odbywa się w następujący sposób: wyprowadzić przez opuszczenie połowy lub trzech w tylnej części parowca na stosownych pole-czwartych ścian na bryłach holoedrycznych. Po- rach (ob.) zamocowuje się grubą linę, dość długą, wstaną wtedy formy połówkowe (hemiedryczue), na Wiśle nazywaną szleptał (niem. Schlegiptau, ćwiartkowe (tetratoedryczne) i wreszcie liemimor- od schleppen—wiec, ciągnąć); drugi koniec tej li-fijne, to jest połowiczne, gdy opuszczona będzie ny zawiązuje się na polerach, umieszczonych całkowicie połowa, albo, jak się wyrażano nie- na przodzie holowanej łodzi. Parowiec puszcza raz, biegun cały danej bryły, posiadającej jedną swoją silnicę w ruch, lina łącząca dwa statki oś, różniącą się od wszystkich pozostałych (ob. napręża się i wytwarza siłę, potrzebną do ciąg-

Krystalografia).

Holofernes, wódz assyryjski, ob. Judyta.

Holostei, ob. Gan o idei.

Holosteum nmbellatnm L„ Mokrzycznik baldaszkowy, należy do rodziny Mokrzy-cowatych {Alsineae). Łodyżka 2—8" wysokości, od samego dołu gałęziąca się, prosto wzniesiona; liście bezogonkowe, jajowate, wierzchołkowe tępawe, dolne podłużne; szypułeczki kwiatowe ułożone w baldaszek, po okwitnięciu na dół pozwieszaue. Kwiaty białe, cała zaś roślina modrawo-zielons.

z. z.

ropoda), do oddziału Taenioglossa zaliczona; obejmuje ona te mięczaki (Mollusca) płucodysz-ne (pulmonata) przodoskrzelne (Prosobranchia-ta), które posiadają spiralnie zwiniętą muszlę z otworem zewnętrznym o gładkich, bez rowka, brzegach. Rurki oddechowej (syfonu) H. nie posiadają. Żyją w morzu i w wodach słodkich. Gromadzie H. przeciwstawiają drugą, do tegoż oddziału Taenioglossa zaliczoną, gromadę Sipho-nostomata, u której brzeg otworu muszlowe-

z-w- nienia łodzi. W taki sposób bywają holowane łodzie z towarem wyładowanym z głębokich oceanowych statków, dla przeprowadzenia do brzegu portowego, gdzie woda mniej głęboka. Tak holowane bywają żaglowce z otwartego morza do portu i z portu na otwarte morze, gdzie żaglowiec pod działaniem pomyślnego wiatru może płynąć w pożądanym kierunku. W taki sposób odbywa się H. łodzi ładownych na rzekach i kanałach, jednak w rozmaitych miejscach stosownie do właściwości drogi wodnej i warunków handlowych urządzenia statków holowniczych są bardzo rozmaite. W portach, gdzie Holostomata, gromada brzuchopełzów {Gaste- woda bywa stosunkowo głęboka a holowane łodzie nie są zbyt wielkie, holowniki mają, jako pędnik, śrubę. Na rzekach, gdzie przez większą część roku głębokość wody bywa bardzo ograniczoną, holowniki, jako pędnik, mają dwa koła łopatkowe, umieszczone na bokach statku. Na rzekach Europy i na mniejszych rzekach Ameryki używają holowników dwukołowych z na-stępującem urządzeniem: korpus żelazny lub drewniany z zanurzeniem nie więcej 0.7 m., stosunek długości jego do szerokości prawie jak

1 do 6, poler holowniczy wysoki, umieszczony na ²/ö długości statku, licząc od tyłu; cała zaś przestrzeń między tym polerem a rudlem pokryta kilku poprzecznemi arkami żelaznemi, po których przy zwrotach statku przesuwa się szleptał, nie zaczepiając o rozmaite urządzenia, znajdujące się na tej części pokładu. Holowniki tak urządzone mogą ciągnąć łodzie z wodą i pod wodę. Na rzece Mississipi wielką ilość tanich towarów, jak węgiel, koks, ruda i mate-ryały budowlane, przewożą z biegiem woły, przytem drzewo sosnowe w górnych częś-wiec, przybyły dla zabrania ich w daleką drogę. Szleptału tu nie można używać, a łodzie przymocowuje się do burt statku i łączy pomiędzy sobą za pomocą krótkich łańcuchów i specyalnych zaszczepek. Fig. 45 wyobraża schematycznie rzut poziomy całej karawany wyruszającej w drogę, gdzie P—parowiec i Ł— łodzie ładowne, związane są z sobą w jedną wielką tratwę, posiadającą w tyle pędnik i ster. Takie urządzenie daje możność przy małej stracie roboczej siły i przy małej ilości czeladzi holować olbrzymie ładunki towaru; parowiec o si-

wêÊéi-l'SL

SI

lĄJSSSkr* >|

s*|

'•me*

Wk v

m t u.

-h"’'

‘f^T-

s f'i®mMf*w^w°w*Twww ««■**

_:a?;S^r—ä s x_js m O s.- SSelSS^ J

'    rnr*m«mm    f $H f®?

.^JÜIBSWMU. J

' -wÜI**L ^*»1.: —-.——t-r

, ,1

■' ■ • .- : *■ " ’“ : -•* - - ■ -- -

-:r~~-.~_^s*    -

fei.

CK

.-SBR

Il gSbJr'T

Sg

-Ä

!|?-

H

^^âSS

«*«**»*!

HP® '*-=3

iî.’^sefc

,: ■£] ±5S&df

JC

Fig. 44.

ciach porzecza (około Pittsburga i St. Louis) jest tanie, a na południu (około N. Orleanu i Viks-burga) bardzo poszukiwane, przeto powstał tam odrębny sposób H-a, w którego skład wchodzą następujące urządzenia: parostatek ma korpus drewniany z zanurzeniem około 0.7 m., stosunek szerokości do długości jak 1 do 5 lub mniej, pędnik stanowi jedno koło łopatkowe, umieszczone z tyłu poza rudlami; łodzie buduje się odkryte z drzewa sosnowego, z piono-wemi bokami i dnem płaskiem, zlekka zaokrąg-lonem na przodzie i tyle. Fig. 44 przedstawia takie łodzie naładowane węglem i taki paro-le 120-u koni indykowanych holuje z biegiem wody około 450 000 pudów węgla. Używane tu łodzie po wyładowaniu towaru rozbierają na budulec, a w górę rzeki powraca holownik sam po nową karawanę. H. pod względem ilościowym najbardziej jest rozwinięte na rz. Wołdze i Mississipi. Holowniki buduje się rozmaitej wielkości, od bardzo małych do parowców, mających silnice po 300 do 500 koni indykowanych. Holowniki wielkie buduje się dla H-a na daleką metę, gdyż robota wielkiemi parowcami lepiej się opłaca. Holownik o 300 sił indykowanych ciągnie pod wodę ładunek 150 000 pudów

i »->

Fig. 45.

P— parowiec o jednem kole; ł—łodzie napełnione węglem.

pudów

(t+e)³

w dwóch łodziach, z prędkością 4-ch wiorst na godzinę, w miejscach gdzie prąd wynosi 3 wiorsty na godzinę, czyli w takich warunkach przypada 500 pud. ładunku na 1 konia indy-kowanego. Liczba ta będzie trochę mniejszą, jeżeli ładunek się przewozi w większej ilości małych łodzi; zmienia się również przy zmianie prędkości łodzi i prądu i pozostaje w odwrotnym stosunku do sześcianu (prawie) summy obydwóch prędkości. Jeżeli c —- prędkość prądu, v—prędkość holowania łodzi w stosunku do brzegu i Q — ilość ładunku holowanego jednym koniem indykowanym, to

Q : 500 = (4+3)³ : (u+e)3 500 (4 + 3)³

v i e wyrażone w wiorstach na godzinę. Z przytoczonego wzoru wypada, że wielkość Q bardzo będzie spadała, jeżeli zacznie wzrastać prędkość H-a i prądu. Zwykle v waha się około 4-ch

wiorst na godzinę, c zależy od własności dróg wodnej i jeżeli zaczyna przechodzić 5 wiorst na godz. H, parowcami o zwykłych pędnikach staje się bardzo trudnem, a przy wzrastającej jeszcze szybkości prądu poza pewne granice, staje się już niemożliwem. W takich wypadkach używa się 2. H. za pomocą tu er ów (z fr. toueur), urządzane w sposób następujący: wzdłuż rzeki, po całym szlaku wodnym kładzie się na dno łańcuch, lub linę metalową, znacznej wytrzymałości. Tuer zaś jest to statek opatrzony silnicą, a zamiast pędnika posiada na pokładzie mechanizm, przez który przechodzi rzucony na dno łańcuch i z nim się zczepia. Mechanizm ten, puszczony w ruch, naciąga silnie linę z przodu statku i spuszcza ją wolno z tyłu; różnica tych naprężeń liny wytwarza siłę pociągową tue-ru, niezależną zupełnie od prądu, gdyż powstałą z zaczepiania się statku o punkt stały, jaki się otrzymuje na zanurzonym łańcuchu lub linie. Fig. 46 przedstawia tuer pracujący na

I³

JL

L.GU/GUfr

Fig. 46.

A. Kusz.

Dr J. P.

rz. Mozie, między Liège i Namur, posuwający się po linie stalowej. BCD—mechanizm chwytający linę, M—koniec liny naprężony, N—koniec wolny: ruch więc się odbywa w kierunku od N do Af; p.— są polery, służące do przymocowania końca szleptału, który ciągnąć może pod wodę całą karawanę ładownych łodzi. Rozmijanie się tuerów na jednej linie dokonywa się według następującego porządku: tuer idący pod wodę zatrzymuje się, rzuca kotwicę, zrzuca linę ze swego mechanizmu do wody; tuer biegnący z wodą przechodzi bez zatrzymania się, poczem linę chwytają stosowną kotwicą, wkładają w mechanizm i H. odbywa się dalej. Tuery przeto najczęściej nie posiadają pędników; przedstawiony jednak na figurze zaopatrzony jest w śrubę, na którą może za pomocą przekładni działać silnica, poruszająca mechanizm tuerowy. Wywołane przez silne prądy urządzenia tuerowe spotykamy na Dunaju, około Orsowy i Raab, na Renie, około Bochum, na Wołdze od Tweru do Rybińska, ua Szeksnie od Czerepowca do Czajki i w wielu innych miejscach. Oprócz takich wypadków H-a tuerami używa się często w kanałach, t. j. w wodzie prawie stojącej, a to dlatego, że tuer, ciągnąc karawanę, nie wywołuje falowania wody, gdy parowiec z kołami lub śrubą robi silne fale, które rozmywają i psują brzegi kanałów. 3. H a uzdą—końmi, albo ludźmi; używa się wtedy, kiedy mała ilość przewożonych towarów nie zdoła opłacić kosztów zbudowania parowców lub tuerów. H. każdej łodzi odbywa się osobno (w rzadkich tylko wypadkach związują po kilka w małą karawanę), na łodzi ustawia się niewysoki maszt, na jego wierzchołku zamocowuje się jeden koniec liny, drugi zaś przymocowuje się do orczyka, należącego do zaprzęgu konia, idącego brzegiem rzeki. Wytworzona w ten sposób siła pociągowa niezawsze odpowiada kierunkowi biegu łodzi, i potrzebnej zmiany kierunku w tym razie dokonywa duży ster, umocowany z tyłu holowanej łodzi. Jeżeli holujemy pod wodę, której prąd jest 3 wiorsty na godz., a szybkość łodzi w stosunku do brzegu—4 wiór. na godz., to jeden koń roboczy ważący 17 pudów pociągnie ładunek około 1 000 pudów w łodzi z takiemi konturami jak nasze berlinki. Siłę holowniczą konia roboczego Q w pudach przy innych prędkościach możua określić za pomocą wzoru

1 000 X (4 + 3)² 4

gdzie v i e oznaczają to co i wyżej. Siła holownicza jednego człowieka równa się */„ do ’/₅ siły konia przy v od 2 do 3 wiorst na godzinę, gdyż prędzej ludzie holować nie mogą.

Holst Fryderyk (* w Holmestrandzie dnia 14 sierpnia roku 1791 — f w Chrystyanii d. 4 czerwca roku 1871), lekarz. W zawodzie swym kształcił się od r. 1810 w Kopenhadze; w roku 1817, obroniwszy rozprawę „Radesyge quinam sit morbus, quanamque ratione e Scandinavia tollendus?”, otrzymał pierwszy dyplom doktorski, przyznany w nowozałożouym uniwersytecie w Chry-styanii; wyborną rozprawę jego przełożono na język niemiecki i w roku 1819 wydrukowano w „Journal” Hufeland a. Zaraz po doktoryza-cyi wyjechał H. do Sztokholmu i Upsali, aby się zapoznać z urządzeniami lekarskiemi szwedz-kiemi, oraz z tamtejszym sposobem nauczania w uniwersytetach. Po powrocie mianowano go fizykiem miasta Chrystyanii; w roku 1818 został tamże docentem prywatnym. Lata 1819 do 1821 spędził w podróży, która go zawiodła do Danii, Niemiec i W. Brytanii; badał tam przedewszystkiem urządzenia szpitalne, dobroczynne, więzienne i liygienę. Stanąwszy z powrotem w Chrystyanii, w r. 1824 był mianowany profesorem lecznictwa i do r. 1865 wykładał tam farmakologię, toksykologię i hygienę; w tym czasie założył także bardzo bogate zbiory farmakologiczne, uniwersyteckie. H. zasłużył się krajowi swojemu osobliwie, ulepszając stosunki zdrowotne w wię zieniach norweskich, w r. 1837 został też członkiem kommissyi więziennej, również należał od r. 1820 do kommissyi powołanej do zredagowania formakopei norweskiej, wydanej nakoniec w r. 1854; w r. 1833 był współzałożycielem towarzystwa lekarskiego w Chrystyanii i kilkakrotnie zasiadał w niem na-krześle przewodniczącego. W latach 1831 i 1847 należał do kommissyi, mającej za zadanie zwalczanie cholery. Nie wdając się tu w dalsze szczegóły różnorakiej działalności H-a, powiedzieć trzeba, że wiele usług ważnych oddał ojczyźnie swej, zwłaszcza w zakresie urządzeń zdrowotnych, do których zawsze ochotnie i skutecznie ręki przykładał. Jako pisarz był bardzo płodny, a chociaż nie posiadamy po nim żadnego dzieła większych rozmiarów, lecz tylko prace drobniejsze, przyznać mu trzeba, iż niezmiernie przyczynił się do rozkwitu piśmiennictwa lekarskiego w Norwegii. Od r. 1840 — 45 był współwydawcą pisma: „Norsk Magazin for Laegevidenskaben”, a w latach późniejszych współpracownikiem jego. Pisywał też dla tygodnika „Budstikken” (1820—1826) i dla „Departaments - Tidende”, oraz dla dzienników politycznych.—Syn jego, Axel (* w Chrystyanii d. 6 marca r. 1825—f tamże d. 10 marca roku 1880), również był lekarzem bardzo cenionym i zasłużonym.—Por. „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 264 i 265).

Holst Jan Piotr, poeta i nowellista duński (* w Kopenhadze 1811 r.—f 1893 roku). Był naprzód nauczycielem w szkole kadetów, następnie instruktorem w teatrze królewskim w Kopenhadze i redaktorem gazety urzędowej. Wydał zbiór nowel (Kopenhaga 1834). Jako poeta upamiętnił się dramatem romantycznym „Gioachiuo” (tamże 1844) i patryotycznym poe-

W. G.

ledwie około 50-u utworów.

matem p. t. Mały trębacz („Den lilie Hornbläser” tamże 1849), wysnutym z dziejów wojny duńsko-niemieckiej. Z pozostałych jego utworów niektóre ballady zaliczane są do klejnotów poe-zyi narodowej.

Holst Herman Edward, historyk niemiec-cki (* 19 czerwca 1841 r. w Felinie w Inflantach); uczył się historyi na uniwersytetach w Dorpacie i w Heidelbergu, gdzie r. 1865 otrzymawszy stopień doktora, odbywał podróże naukowe po Francyi, Włoszech, Algeryi etc. R. 1867 wydał głośną broszurę polityczną, która pozbawiła go prawa do katedry profesorskiej w państwie Rossyjskiem, skutkiem czego wyemigrował do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie został korrespondentem Gazety Ko-lońskiej i drugim redaktorem „Deutschamerika-nisches Conversations-Lexikon”. R. 1872, wróciwszy do Europy, był profesorem nadzwyczajnym historyi w Sztrasburgu, skąd 1874 powołano go na profesora zwyczajnego do Freiburga w Badenii. W r. 1876, przy poparciu rządu badeńskiego, odbył dla studiów naukowych podróż do Londynu, a 1878—79 kosztem pruskiej Akademii umiejętności —do Stanów Zjednoczonych Am. Pół. Wreszcie r. 1892 przyjął zaproponowaną sobie katedrę historyi w Chicago.—Napisał: „Verfassung und Demokratie der Vereinigten Staaten von Nordamerika” (Część I p.t. „Staatssouveränität und Sklaverei”, oddz. 1 Düsseldorf 1873, oddz. 2—5 p.t. „Verfassungsgeschichte seit der Administration Jacksons” tamże i w Berlinie 1878 — 91); „The French Revolution tested by Mirabeau’s carreer” (Chicago 1894, 2 tomy). W Marquardsena „Handbuch des öffentlichen Rechts” opracował „Staatsrecht der Vereinigten Staaten”.    *

Holstein, ob. Holsztyn.

Holstein Franciszek (* d. 16 lutego 1826 w Brunświku—f d. 22 maja 1878 r. w Lipsku), niemiecki kompozytor muzyczny. Po ukończeniu szkoły kadetów w Brunświku otrzymał stopień oficerski w armii księstwa Brunświckiego. Posiadając wszakże wybitny talent kompozytorski, H., mimo zajęcia przywiązanego do stanu wojskowego, kształcił się w teoryi muzycznej u K. Richtera. W r. 1845 młody lejtenant utworzył małą operę: Dwie noce w Wenecyi, która, po wykonaniu jej w salonie prywatnym zwróciła na niego uwagę krytyki niemieckiej. Powodzenie następnej opery, „Waverley”, skłoniło H-a do wyrzeczenia się karyery wojskowej i poświęcenia wyłącznie muzyce. Jakoż w roku 1853 wziął dymissyę i wyjechał za granicę dla uzupełnienia studyów; bawił najdłużej w Rzymie (1856), potem w Berlinie (1858), następnie w Paryżu (1859), nakoniec zaś osiadł w Lipsku na stałe. Z jego oper najwięcej podobały się: „Der Heideschacht” (Drezno 1868); „Der Erbe von Mor-ley” (Lipsk 1872) i „Die Hochländer” (Mannheim 1876); z uwertur: „Loreley” i „Frau Aven-

Snoykl. Powie, llaitr. Zeie. 229. T. XXIX.

tiure”. Prócz tych napisał wiele pieśni, chórów, parę sonat fortepianowych i t. p. H. posiadał bez wątpienia dużo talentu, że jednak był słabowity, pracował niewiele; stąd też na cały dorobek jego kompozytorski złożyło się za-

A. Pol.

Holstein - Holsteinborg Ludwik, hrabia, mąż stanu duński (* 1815—f 1892 w Kopenhadze). Życie jego polityczne zaczęło się w r. 1848, w którym został członkiem ostatniego Roeskil-dyjskiego zgromadzenia Stanów. Od r. 1856 do 1863 zasiadał w Radzie Stanu, od 1866 do 1876 w Folketbingu. W 1870 został prezesem ministrów, że jednak nie udało mu się złamać oppo-zycyi lewicy, podał się w 1874 do dymissyi. W latach 1879—81 i 1887—89 był członkiem Folkethingu; w 1889 usunął się z powodu choroby do życia prywatnego.

Holstenius Łukasz (*w Hamburgu 1596 roku — f 2 lutego 1661 r. w Rzymie), audytor roty, kanonik katedry św. Piotra, humanista, archeolog i historyk. Uczył się w Lejdzie, studyu-jąc początkowo medycynę, następnie literaturę i starożytności greckie. Zwiedził Włochy i Anglię, gdzie dłużej przebywał. W Paryżu zajmował posadę bibliotekarza u prezydenta parlamentu, de Mesmes. Drogą badań doszedł do uznania Kościoła katolickiego za najdoskonalszą a jedyną instytucyę Chrystusową i, porzuciwszy protestantyzm, wstąpił do stanu duchownego. Synowiec Urbana VIII, kardynał Barberini, nuncyusz apostolski we Francyi, zabrał go do Rzymu; tu H. otrzymał od papieża, Urbana VIII, godność protonotaryusza apostolskiego i kanonika św. Piotra, a od Innocentego X posadę bibliotekarza Watykanu. Aleksander VII posłał H-a na spotkanie królowej szwedzkiej, Krystyny, jadącej do Rzymn. H., zaszczycony już wysoką godnością audytora Roty, spotkał królową w Innsbruku i, uzupełniwszy jej wiadomości religijne, przyjął od niej wyznanie wiary. Miał on powierzoną sobie już innym razem missyę dyplomatyczną, mianowicie gdy przyjechał do Warszawy w roku 1629, wioząc kapelusz kardynalski dla nuncyusza Santa Croce. Umarł w roku 1661; pochowany w Rzymie, w kościele dell’Anima. Prócz wielu rozpraw o autorach starożytnych i nowożytnych pozostawił poważne prace w dziedzinie nauki kościelnej. Cenne jest dzieło jego o urządzeniach zgromadzeń religijnych: „Codex regulamin...” (Rzym 1661). Prócz tego: „De Abassi-norum communione sub unica specie. De Sabba-thio flumine. De forma et ministro Sacr. Confir-mationis apud Graecos” (Rzym 1668); „Emenda-tiones in Eusebii librum contra Hieroclem. Col-lectio veterum Ecclesiae monumentorum...” (t-że 1662, 2 t.). Pisma polemiczne H-a w sporze z Pal-lavicinim wydał Fr. Ant. Zaccaria w Rzymie roku 1766. — H-em zajmowali się: Wilkens „Leben des gelehrten L. H.” (Hamburg 1728) i Z. Fr. Boissonade „Lucae Holstenii Epistolae ad diver-

33

sos, quas ex editis et ineditis codd. coli. et

S. Pł.

piehów.

illustr. I. F. B.” (Paryż 1817).

Holsza Romuntowiez, bajeczny ks. litewski, ob. Holszańscy.

Holszany albo Olszany, miasteczko w gu-bernii Wileńskiej, w powiecie Oszmiańskim, na południowej pochyłości wyżyny Oszmiańskiej ku górnemu Niemnowi, nad rzeką Łustą lub Żygian-ką, prawym dopływem Berezyny Niemnowej lub Berezynki (prawy dopływ Niemna), o 18 wiorst na południe od Oszmiany. Mieszkańcy, w liczbie około 3 000, zajmują się przemysłem wełnianym (rękawice, pończochy i kaftany, zwane „holszańskiemi”), a także garbarskim; pierwszym chrześcianie, drugim żydzi. W pobliżu wznosi się góra zwana horodys zezem, w której znajdują ślady dawnego zamku; prócz tego jest zamek nowszy, nawpół rozwalony, niegdyś Sa-

W. N.

Holszańscy, książęta litewscy. Protoplastą rodu H-skich miał być, podług podania, zanotowanego u Stryjkowskiego, bajeczny książę litewski, Holsza Romuntowiez (f 1282?), któremu Narymunt (ob.) wyznaczył kraj „od Wilny rzeki aż do Korabia błotnistego rzeczyszcza”. Holsza miał założyć osadę i zbudować dwa zamki, nazwane przez niego Holszanami. Po śmierci Narymunta w 1281 miał ustąpić pierwszeństwa do wielkiego księstwa najmłodszemu bratu, Trojdeuowi. Pozostawił podobno dwóch synów: Algimunta i Mindowego. Historycznie znanym przodkiem rodu H-skich był książę Algi mu nt (Olgimunt, Ougemundes, Elghemoth), który wraz z księciem Skirgiełłą i Borysem w r. 1385 przybył z wielkim pocztem do Krakowa, prosząc o rękę Jadwigi dla Jagiełły. Syn jego, Iwan, podpisujący się na dokumentach 1379 r. „Iwan Augmenten son”, a w 1390 „Herzog Iwan von Golszhan Ougemundes son”, dodawał wyrażenie „z Holszan”. W 1390 Witold, wówczas książę ruski i grodzieński, i Iwan H. obiecali zapłacić w przeciągu roku należność Konradowi Zollnerowi, w. mistrzowi krzyżackiemu, za prowiant na wojnę z Jagiełłą i Skirgiełłą. Kiedy w. ks. moskiewski Wasyl miał się żenić z córką Witolda, Zofią, Jan H. odprowadzał ją do Moskwy i miał zarazem ułożyć się z Wasylem o pomoc przeciw Jagielle. Po śmierci Skirgiełły został namiestnikiem w Kijowie (1395 — 1398), gdzie podpisał ugodę Witolda z Konradem Jungingen. W 1401 wraz z synami podpisał w Wilnie przyrzeczenie wierności względem Władysława Jagiełły. Córka jego, Julianna, była trzecią żoną Witolda. Z czterech synów jego Aleksander i Michał nie pozostawili potomstwa; Michał, stronnik w. ks. Zygmunta, był schwytany przez Swidry-giełłę i utopiony w Dźwinie (1433); Andrzej, książę na Wiaźmie, miał trzy córki, z których Zofia była żoną Władysława Jagiełły; Semen (Siemko) w r. 1432 podpisał przysięgę wierności, złożoną przez w. ks. Zygmunta królowi

Władysławowi Jagielle. Syn j ego, Jerzy (Jurij), wraz z innymi książętami litewskimi wzywał (1440) Kazimierza Jagiellończyka na wielkie księstwo litewskie. Dwaj synowie Jerzego, W a-syl i Jerzy, zmarli bezpotomnie, trzeci, Semen (f 1505/6) 1489 — 1499 r. był starostą łuckim i marszałkiem ziemi Wołyńskiej, 1500/1 hetmanem Litewskim i nowogrodzkim i w tymże czasie namiestnikiem kamienieckim. Po śmierci Michała Ostrogskiego powrócił (1502) na starostwo Łuckie i na marszałkowstwo Wołyńskie; na tych urzędach pozostał do r. 1505. Z córką jego, Tatianą, ożenił się Konstanty Ostrogski i wziął po jej śmierci (1521) Równo, Koźlin, Stepań, Hołowin, Czerniechów i Kłodno. Czwarty, Aleksander, w r. 1485 kraj czy litewski i namiestnik grodzieński, 1487 podczaszy litewski, 1492 kasztelan wileński, jeździł na czele poselstwa litewskiego do Moskwy po Helenę Iwanównę (ob.). W 1499 podpisał odnowienie traktatów pomiędzy Litwą a Polską. W r. 1508 został starostą brzeskim. Umarł w 1510. Piąty z synów Jerzego Semeno wieża, Iwan, poniósł śmierć w r. 1481 z ręki kata za spisek, uknuty z kniaziami Olelkowiczami (ob.) i Bielskim (ob.), w celu wywołania emigracyi do Moskwy i poddania znacznego obszaru ziem litewskich wielkiemu księciu moskiewskiemu. Aleksander pozostawił trzech synów: Janusza, Jerzego i Pawła, i córki: Barbarę, Aleksandrę i Jadwigę. Janusz był krajczym litewskim 1496—1505, a w 1511 r. namiestnikiem wołko-wyskim; Jerzy (f 1510, 1511?), krajczy królowej Heleny i namiestnik wieloński (1502), namiestnik bielicki (1504), został w 1508 wojewodą kijowskim. Paweł (z przydomkiem Al-gimunt), odbywszy studya w akademii krakowskiej, w r. 1507 został biskupem łuckim. Jeździł na sobór pizański (1512). Katedrze łuckiej zapisał na wieczne czasy swe dziedziczne miasteczko Janów nad Bugiem. W Wołpie fundował mansyonarzy. W r. 1535 został biskupem wileńskim. Zajął się niezwłocznie odbudowaniem spalonej w r. 1530 katedry wileńskiej, i w tym celu złożył synod dyecezyalny dla uchwalenia poboru. Utworzył dodatkowe dwie kanonie, wcielił do kapituły probostwo witebskie (1541) wyrobił u króla przywilej na uposażenie wikaryuszów katedralnych, i 1542 potwierdzenie przywileju królewskiego, wyłączającego kapitułę z pod władzy świeckiej. Za jego rządów biskupich kapituła wydała uchwałę o pierwszeństwie sufragana przed innymi kanonikami i prałatami (1551). Umarł 4 września 1555 in odore sanc-titatis. Z dwóch synów Iwana Hrehory zeszedł bezpotomnie, a Jerzy, który pierwszy począł się zwać H-im - Dubrowskim (ob. Du-browscy na Wołyniu), otrzymał po Iwanie Glińskim Kamienne i Borowno w powiecie Kijowskim, pozostawił czterech synów i kilka córek. Z nich Iwan, albo Janusz, w 1540 był

aa

D.

600000 m-ców.

stolnikiem litewskim, w 1542 został wojewodą kijowskim, następnie (1548) wojewodą trockim, otrzymał starostwo mohilewskie, zmarł 1543 r. Włodzimierz był sprawcą województwa kijowskiego (1543). Semen podpisał w r. 1554 przymierze, zawarte przez Zygmunta Augusta z wojewodą wołoskim Aleksandrem; 1555 został mianowany stolnikiem litewskim; zmarł jako ostatni z rodu r. 1556.—Ad. Boniecki „Poczet rodów w W. Ks. Litewskim” (Warszawa 1887); J. Wolff „Dygnitarze i senatorowie W. Księstwa Litewskiego” (Warszawa 1885). JB-Holszański, herb polski. Na tarczy cztero-dzielnej w polu I, srebrnem—hipocentaur barwy naturalnej, mierzący z łuku wlewo do ogona w kształcie węża wzniesionego (herb Hipocentaur); w II, czerwonem—jeździec zbrojny na siwym koniu, z mieczem w prawej ręce, tarczą z lewej strony przykryty (herb Pogoń I); w III, srebrnem—trzy trąby w gwiazdę (herb Trąby); w IV, błękitnem—półksiężyc złoty rogami do góry, nad nim sześciopro-mienna gwiazda złota (herb Leliwa). Nad hełmem mitra książęca. — Herb możnej, zgasłej już, książęcej rodziny Algi-muntów-Holszańskich, wyprowadzanej przez heraldyków od mitycznego Dowsprunga. — Źródła: Pieczęcie Holszańskich z XVI w.; Jabłonowski; Krzyżanowski; Kosiński; Fig.47. Holszański, herb. Ostrowski; Wolff; Herbarz arsenalski.

Holszański Janusz, krajczy litewski, ob. Holszańscy.

Holszański Paweł Algimunt, biskup łucki i wileński, ob. Holszańscy.

Holsztyn, południowa część półwyspu Jutlandzkiego, od rzeki Eider na północy do dolnej Elby na południu; niegdyś należał do Danii, obecnie stanowi południową część pruskiej pro-wincyi Schleswig-Holstein (ob.) między Eiderą, Elbą, Trawą, morzem Niemieckiem i Bal-tyckiem; obejmuje cztery dawne krainy: Stormarn między Bille, Trawą i Störern; Holstein między Schwentine, Eiderą, Gieselau i Störern; Wagryę między Schwentine, Trawą i morzem Bal-tyckiem; wreszcie Dithmarschen (ob.) między Eiderą i uściem Elby, Obszar 8 385 kim. □ i do

W. N.

Dzieje Holsztynu aż do połączenia ze Szlezwigiem. Pierwsze wiadomości o H-ie sięgają r. 800 po Chr. Był on wtedy podzielony na cztery opola (gau): na zachodzie Dithmarschen, pośrodku H. właściwy, na południu Stormarn, w stronie północno-wschodniej Wagrya z wyspą Fehmarn. Karol Wielki po podbiciu całej Saksonii zmusił też do uległości północne połab-skie plemiona; Wagryę oddał słowiańskiemu plemieniu Obotrytów, którzy występowali jako jego sprzymierzeńcy w walce z Sasami (804); wkrótce stolica ich, Starygród (Oldenburg), stała się ważnym punktem dla handlu bałtyckiego. Reszta H-u, H. właściwy, Stormarn i Dithmarschen, dostały się pod panowanie frankońskie. Karol Wielki wybudował r. 809 zamek nad Störern (pó-źniejszem Itzehoe) i urządził dwie marchie (pogranicza wojskowe), jedną przeciw Duńczykom, drugą przeciw Słowianom. Książęta miejscowi starali się kilkakroć, ale bez trwałego rezultatu, zaszczepić w Wagryi chrześciaństwo; nawet po śmierci Knuta Lawarda, którego cesarz Lotaryusz w 1129 ukoronować kazał jako króla Obotrytów, przywrócone zostało nanowo pogaństwo (1131). Pozostałe trzy części H-u tworzyły część księstwa Saksonii; Ditmarsze należały do hrabstwa Stade i razem z niem przeszły do biskupstwa Hambursko - Bremeńskiego; H-em i Stormarnem rządzili książęta sascy przez oddzielnych grafów. Książę, później cesarz, Lotaryusz, powierzył w r. 1110 ten urząd Adolfowi I Schauenburskiemu (f 1128), protoplaście kwitnącego i uzdolnionego rodu książęcego. Za Adolfa II (1128—64) podbita została Wagrya i zaludniona po części przybyszami z Pryzyi, Hollandyi i Westfalii. Adolf III (f 1225) przyłączył do swego państwa Dithmarschen; został jednak schwytany przez Duńczyków i odzyskał wolność dopiero po abdyka-cyi (1203). Odtąd przez lat 20 należał H. do duńsko - słowiańskiego państwa Waldemara II. Dopiero gdy ten władzca schwytany został (1223) przez grafa Zwierzyńskiego (Schwerin) Henryka, mógł Adolf IV Schauenburski (f 1261) objąć w posiadanie dziedzictwo po ojcu (1224). Walka o utrzymanie H-u zakończyła się jego zwycięstwem pod Bornhöved (1227). Ale do jego państwa należały tylko Stormarn, H. i Wagrya; Dithmarschen bowiem wróciły do arcybiskupstwa bremeńskiego. Wyspa Fehmarn, zdobyta w 1248 przez Duńczyków, dostała się dopiero w 1326, jako lenno duńskie, w ręce grafów holsztyńskich. Adolf IV podzielił posiadłości swe pomiędzy dwu synów ; po śmierci ich powstało pięć linij tego rodu, z których Segeberska wygasła w 1308, Kilońska (Kiel) w 1321, Płońska w r. 1390. Dłużej przetrwały linie Rendsburska (do 1459) i Schauenburska (do 1640). Druga z nich posiadała oprócz hrabstwa nad Wezerą tylko część Stormarnu, tak zwaną ziemię Pinneberg (dzisiejsze powiaty Pinneberg i Altona). Reszta H-u przeszła w posiadanie linii Rendsburskiej, która w 1386 przyłączyła do H-u i Szlezwig (ob.). Córka Adolfa IV, Mechthilda, wyszła w 1287 za księcia Abla Szlezwidzkiego, który panował później w Danii (1250—52). W następnych walkach o Szlezwig grafowie holsztyńscy dopomagali nieraz książętom, krewnym swym, przeciwko królom duńskim. Oprócz tego zebrali znaczne posiadłości w Szlezwigu i Danii, bądź

bezpośrednie, bądź zastawne. Dzielnica duńska rozpadła się zupełnie-, pod koniec rządził tam samowładnie graf Gerhard I Wielki (1304—40).

turniczy. Naprzód zajmował się rolnictwem, następnie jako ochotnik wstąpił do wojska pruskiego. W r. 1819 został aktorem. Nie osiągnąwszy w tym zawodzie znaczniejszego powodzenia, zwrócił się do literatury, zawsze jednak żywo zajmował się teatrem. Pełnił obowiązki poety, reżysera i sekretarza teatralnego we Wrocławiu, w Berlinie, w Darmsztadzie i w Rydze; występował wielokrotnie jako aktor i zdobył sobie rozgłos jako deklamator, odczytujący całkowite dramaty (szczególnie szekspirowskie). W tym

Posadził on siostrzeńca swego, małoletniego Waldemara szlezwidzkiego, na tronie królewskim (1326) i jako jego opiekun sprawował rządy w Danii. Otrzymał też wtedy hrabstwo Szlez-wigu jako lenno dziedziczne. Po abdykacyi Waldemara w 1330 Gerhard oddał mu wprawdzie Szlezwig, ale otrzymał dla siebie i następ-óów expektatywę na to księstwo po wygaśnięciu linii Abla. Wreszcie rycerz jutlandzki Nils i charakterze podróżował dużo i dawał się słyszeć Ebhesen zamordował w Randers Gerharda (1340). j w różnych miastach niemieckich. Od r. 1870

Synowie Gerharda, Henryk Żelazny (f 1385) i Klaus (f 1397), nie zdołali utrzymać potęgi ojca; większa część jednak Szlezwigu pozostała w ich ręku, a po śmierci ostatniego potomka Abla, księcia Henryka (1375), objęli całe to księstwo. Królowa Małgorzata, która, jako opiekunka syna swego, Olafa, rządziła Danią i Norwegią, potwierdziła stan rzeczy przez układ w Ny-borg (1386), w którym najstarszy syn Henryka Żelaznego, Gerhard II, otrzymał Szlezwig w lenno dziedziczne. H. w połączeniu ze Szlezwi-giem pozostawał od 1386 do 1459 w posiadaniu domu Schauenburskiego, a od 1460 do 1863 Oldenburskiego. Cesarz Zygmunt przelał na biskupa Lubeki prawo nadawania lenna grafom holsztyńskim (1433). Cesarz Fryderyk III utworzył z hrabstw H., Stormarn (z Wagryą) i Dithmarschen księstwo Holsztyńskie (14 lutego 1474 r.), które było bezpośredniem państwem Rzeszy (Fahnenlehn), jako takie oddawanem przez cesarzów w lenno od 1548 do 1806. — Bibliografia—ob. Szlezwig.

Holt (sir John), prawnik angielski (* 1642 r.—f 1710). Z początku w r. 1663 poświęcił się adwokaturze; w r. 1676 natomiast przeszedł na drogę administracyjną i pełnił różnorodne urzędy. Po rewolucyi r. 1688 był członkiem kon-wencyi z r. 1689, a następnie, zamianowany lordem „chief-justice”, objął obowiązki członka rady tajnej. W r. 1700 miał sobie zaproponowany urząd kanclerza Zjednoczonego Królestwa, lecz go nie przyjął. H. przez długie lata służył w Anglii za wzór sędziego bezstronnego, który nie ulega żadnym względom politycznym. Napisał „A Report of divers cases in pleas of the crown, adjuged and determined in the reign of the late King Charles the Second” (1708, in fol).

Holt Francis Ludlow, prawnik angielski (* 1780—f 1844). Od r. 1826 był wice-kancle-rzem Lancashire. Przez kilka lat redagował pismo tygodniowe i nawet dał się poznać, jako komedyopisarz. Napisał szereg prac z dziedziny prawa, między innemi: „A System of the Shipping and Navigation Laws of Great Britain” (1820). Wydał również studyum o bankructwie.H-K-

Holtei Karol (* 24 stycznia 1798 we Wrocławiu—f tamże 12 lutego 1880), poeta niemiecki. Wiódł żywot bardzo ruchliwy i awan-

W. Gr.

do śmierci mieszkał stale w rodzinnym swym Wrocławiu. Jako poeta i pisarz płodny był bardzo i wszechstronny, ale tylko w rodzaju lirycznym pozostawił utwory niepospolitej i trwałej wartości. Ogłaszał je różnemi czasy w zbiorowych wydaniach: „Gedichte” (pierwszy zbiór, Berlin 1826, wyd. 5-e Wrocław 1861) i „Schlesische Gedichte” (wyd. 1-e Berlin 1830; w Indowym dyalekcie szląskim); „Stimmen des Waldes” (Berlin 1848). Dramatyczne utwory H-a, zebrane p. t. „Theater” (Wrocław 1845), nie odznaczają się wyższemi zaletami. Najlepsze między niemi są komedyjki ze śpiewkami i farsy; wielkie dramaty (jak: „Lenore”, „Lorbeerbaum und Bettelstab”, „Shakespeare in der Heimat”), chod często dla swoich zalet scenicznych grywane, nader niewielką posiadają wartość poetycką. Oprócz tego pozostawił H. wiele mniejszych i większych powieści, między któremi najgodniejsza uwagi p. t. „Die Vagabunden” (Wrocław

1851). Za najlepszy utwór prozaiczny H-a uchodzi jego interesująca bardzo i z talentem napisana autobiografia p. t. „Vierzig Jahre” (Wrocław 1843—50).—Por. „Karl v. H. Biographie” (Praga 1857); Kurnick „Karl v. H., ein Lebensbild” (Wrocław 1880); F. Wehl „Zeit und Menschen” (Altona 1889). Po polsku: „Szekspir w domu rodzinnym, czyli Przyjaciele” (dramat w 4-ch akt., tłom. A. S., Warszawa 1842).

kyW

m

H. K.

*êùô

O¹

>■ ' m'--'

Fig. 48. Holtey (herb).

D.

W. G.

S. K.

Dr J. P.

Holtey, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu złotem, troje czerwonych kleszczy od środka ząbkowanych, dwoje i jedne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na dwóch skrzydłach złotych i między niemi w środku—kleszcze jak na tarczy. Labry czerwone, podbite złotem. Herb starej rodziny westfalskiej Hol-teyów, z której Jan, kapitan, i Wilhelm, porucznik regimentu królowej JMości, otrzymali indy-gienat w 1685 r. — Źródła: „Vol. Legum“ V, 730; Siebmacher III, 2, 224; „Baltisches Wappenbuch”; Borkowski.

Hölty Ludwik Henryk (* 1748 w Mariensee pod Hannowerem—f 1776 w Hannowerze). Był synem duchownego protestanckiego; studyo-wał teologię w Getyndze, gdzie żył w gronie młodzieży odznaczającej się burzliwą zapalczy-wością swych dążeń, będących źródłem kierunku zwanego w literaturze niemieckiej „Sturm und Drang”. Wskutek gwałtownej choroby piersiowej w młodym wieku życie zakończył. Utwory jego liryczne, wydane p. t. „Gedichte” (wyd. 1-e Halla 1872; wyd. 2-e, najlepsze, przez Vossa i Stolberga dokonane, Hamburg 1783; najnowsze wydanie przez K. Halma, Lipsk 1870), wolne są od deklamatorskiej napuszystości, właściwej lirykom ówczesnym, i zawierają bogate skarby natchnienia poetyckiego w nader pięknej wyrażonego formie.—Por. Ruete „Hölty, sein Leben und Dichten” (Guben 1885).

Hölty Herman, poeta niemiecki, liryk (* d. 4 listopada 1828 r. w Ülzen n. Ilmenau, w Lüneburger Heide—f 15 sierp. 1887 w Reh-burgu). W Getyndze studyował teologię i był nauczycielem domowym, a od r. 1863 do 1882 pastorem w Hannowerze. W r. 1851 wystąpił ze zbiorkiem „Irrwege eines jungen Dichters”. W r. 1856 wydał „Lieder u. Balladen”, w 1867 „Alpenzauber und italische Gebilde”; Bałtyk opiewał w „Ostseebilder und Balladen” (Kiel

1862). Najpoważniej wystąpił w „Aus der deutschen Götterwelt” (Hannower 1877). Pisał nadto i dramaty („König Saul”, „Lonoda”) i my-steryum udramatyzowane „Das Gelübde” (Kiel 1862; wyd. 2-e tamże 1865). W roku 1882 wyszły w Hannowerze jego „Gesammte Dichtungen”.

Holtz Wilhelm, fizyk (* 1836 w Saatei pod Barth na Pomorzu); studyował matematykę i fizykę w Berlinie, Dijon i Edymburgu, następnie przebywał w Berlinie, gdzie zajmował się badaniami elektrycznemi i w r. 1865 zbudował nową machinę elektryczną, która się rychło rozpowszechniła i zjednała mu znaczny rozgłos. Po kilkuletnich podróżach został asystentem instytutu fizyologicznego w Greifswaldzie, gdzie w r. 1881 habilitował się jako docent, a 1884 został profesorem fizyki. Zajmował się też udoskonaleniem piorunochronów i w przedmiocie tym ogłosił: „Theorie, Anlage und Prüfung der Blitzableiter” (1878) i „Ueber die Zunahme der Blitzgefahr u. ihre vermutlichen Ursachen” (1880).

Holtza machina elektryczna, ob. Elektryczne machiny.

Holtzendorff Ernest Konrad (* w Berlinie w r. 1688—f w r. 1751 w majątku swym Col-bitz), chirurg wojskowy, pruski, niezmiernie zasłużony. Pomimo że, według zwyczaju ówczesnego, chirurgii wyuczył się tylko w sposób rzemieślniczy, a wykształcenia uniwersyteckiego nie posiadał zgoła, był to jednak człowiek o światłym umyśle i wiedzy zawodowej rozległej, li-tylko pracą własną zdobytej; przytem ożywiał go duch pobudzający go do udoskonalenia i podniesienia stanu, do którego sam należał. Wstąpiwszy do służby wojskowej, pruskiej, dość prędko doszedł do stopnia chirurga pułkowego (Regiments-Feldscherer) i zwrócił na siebie uwagę władzy wyższej. Służba zdrowia wojskowa była wówczas jeszcze, zarówno w Prusach jak i gdzieindziej, bardzo licha i spoczywała wyłącznie prawie w rękach cyrulików-nieuków; H. postanowił zaradzić temu i, wziąwszy się gorliwie do pracy, dokazał, że naprzód w r. 1713 założono w Berlinie szkołę anatomiczną (Theatrum anatomicum) wyłącznie dla chirurgów wojskowych; w r. 1724 przemieniono ją na Collegium medicum, w którem wykładano już lecznictwo całe, jeno w rozmiarach skromniejszych niż w uniwersytetach, mając głównie na oku przysposobienie lekarzy wojskowych; w r. 1726 dołączono do zakładu tego szpital Charité, mający mu służyć za klinikę. Wszystko to było głównie dziełem H-a, którego już w r. 1716 mianowano dyrektorem chirurgii; później został członkiem akademii berlińskiej, chirurgiem przybocznym, królewskim, nakoniec chirurgiem naczelnym (General-Chirurgus) wszystkich wojsk pruskich. Piórem nie pracował nigdy. — Por. H. Ha es er a „Lehrb, d. Gesch. der Med.” (wyd.

3-e, T. II str. 655), „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 267) i J. Pagela „Gesch. der Med.” (Cz. I str. 536).

Holtzendorff Franciszek Joachim Wilhelm Filip, baron, von (* 1829 r. w Vietz-mannsdorf—f w 1889 roku w Monachium), znakomity prawnik i publicysta niemiecki. H. pochodził ze staroszlacheckiej rodziny bardzo rozgałęzionej w Prusiech i Saksonii; średnie wykształcenie zawdzięczał szkołom berlińskim, wyższe uniwersytetom: w Bonn, w Heidelbergu, a w Berlinie 1852 otrzymał stopień doktorski. Wypadki z 1848 roku i starcia, jakie ojciec jego miał z organami ówczesnego absolutyzmu, wywołały głęboki wpływ na przyszłego profesora i działacza na polu naukowem i społecz-nem. Wprawdzie marzenia entuzyastów niemieckich z 1848 r. zmroził prąd reakcyjny, ale H. pozostał we wszystkich swych dziełach wierny uczuciom sprawiedliwości i prawdziwego libe-

TA

1876).

ralizmu; przedstawia on typ szlachcica, który chce i umie przodować głęboką wiedzą i dążeniami szlachetnemi, bez ujemnych wad junkie-ryi pruskiej, oraz typ profesora niezasklepione-go w teoryi, lecz odczuwającego wszystkie tętna życia. Dla zagranicy H. jest bardziej znany jako prawnik kryminalista, choć pracami swemi naukowemi zostawił trwałe ślady w zakresie prawa publicznego międzynarodowego; bierze on czynny udział we wszystkich sprawach bieżącej polityki; krząta się i organizuje wspólne zbiorowe dzieła, a nawet nie obcy jest mu dział bel-letrystyki, pisze bowiem udatne epigramaty i aforyzmy, zebrane razem w t. zw. „Zeitglossen des gesunden Menschenverstandes” (1884), nadto „Schottische Reiseskizzen” (1882). W r. 1857 H. zostaje docentem prywatnym w Berlinie i, mimo wielce interesujących wykładów, zaledwie w 1860 roku mianowany profesorem nadzwyczajnym, napróżno przez lat dwanaście oczekuje na awans. Przekonania jego i ruchliwość

■ih

^ jlM

Fig. 40. Holtzendorff Franciszek.

naukowa nie podobają się berlińskim sferom decydującym. Gdy wreszcie zdecydowano się oddać mu całkowitą katedrę, H. przyjmuje inne wezwanie, z Monachium, i tam w uniwersytecie na stanowisku profesora zwyczajnego od 1873 wykłada przez ostatnie lat szesnaście, aż do śmierci w 1889 r. Różnorodna działalność H-a da się ująć w dwie główne grupy: dzieła z dziedziny prawa kryminalnego, międzynarodowego i ogólnej publicystyki, oraz udział w zbiorowych pracach, zjazdach, kongresach. W pierwszej kategoryi H-a należy zaliczyć do zwolenników wolnej woli, przeciwników determinizmu; głównie interesuje się on kwestyą więzienną, de-portacyą, skróceniem terminu zamknięcia, sto-pniowem złagodzeniem dyscypliny, warunkowem uwolnieniem i uchyleniem kary śmierci. W tym kierunku mamy następujące dzieła: „Die Deportationstrafe im römischen Alterthum” (1859); „Die Kürzungsfähigkeit der Freiheitsstrafen und die bedingte Freilassung der Sträflinge” (1861); „Die Brüderschaft des Rauhen Hauses” (1861);

„Der Brüderorden des Rauhen Hauses und sein Wirken in den Strafanstalten” (1862); „Die Reform der Staatsanwaltschaft in Deutschland” (1864); „Die Umgestaltung der Staatsanwaltschaft vom Standpunkte unabhängiger Strafjustiz” (1865); „Kritische Untersuchungen über die Grundsätze und Ergebnisse des irischen Strafvollzugs ” (1865); wsławił się dziełem „Das Verbrechen des Mordes und Todesstrafe” (1875); w związku z tem jest „Psychologie des Mordes” i kilka drobnych rozpraw, zwłaszcza artykuł w „Rivi-sta penale” (1883). Do innego już rodzaju należą: „Rumäniens Uferrechte an der Donau” (1883); „Ein englischer Landsquire” (1877); „Wesen u. Werth der öffentlichen Meinung” (1879, wyd. 2 e 1880, w tłóm. polsk. „O znaczeniu opinii publicznej” Warszawa 1900); „Prinzipien der Politik” 1869, wyd. 2-e 1879). Pisał artykuły w rozgłośnych sprawach Arnima, Beaufremont, Schnae-belego, w kwestyi równouprawnienia kobiet, o pas-portach w Alzacyi i Lotaryngii, o wydawaniu przestępców i azylach; tłómaczył na język niemiecki prawo międzynarodowe prywatne West-lake’a (1884). Co do udziału w pracach zbiorowych H. był jednym z założycieli Instytutu prawa międzynarodowego, inicyatorem zjazdu prawników niemieckich, uczestniczył w zjazdach protestantów; od 1861 do 1874 wydawał „Allgemeine deutsche Strafrechtszeitung”; jego zapoczątkowaniu zawdzięczać trzeba klasyczne zbiorowe prace: „Encyclopädie der Rechtswissenschaft in systematischer und alphabetischer Bearbeitung” (1870, wyd. 4-e 1882); „Handbuch des deutschen Strafrechts in Einzelbeiträgen” (1871 — 1877); „Handbuch des Gefängnisswesens (1887 — 88); od 1886 r. z Virchowem: „Sammlung gemeinverständlicher wissenschaftlicher Vorträge, a od 1872 r. z Onckenem „Deutsche Zeit”. — Życiorys H-a w „Annuaire de lTnstitut de droit international” (T. IV) i nekrolog tamże w T. XI przez Riviera; nadto Störk „Franz v. H.” (Hamburg 1889); W. von Holtzendorff

„Holtzendorff in der Mark Brandenburg” (Berlin

p. o.

Holtzinger Henryk, współczesny historyk sztuki (* d. 15 sierpnia 1856 r. w Oldenburgu). Zawód profesorski rozpoczął w Tübindze 1883 jako docent uniwersytetu tamtejszego przy katedrze historyi sztuki Wieków Średnich i czasów nowszych; r. 1888 został tamże profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1891 profesorem zwyczajnym przy wyższej szkole technicznej w Hanno-werze. W podróżach swoich do Włoch, Grecyi i Afryki północnej H. badał specyalnie rozwój architektury pierwotnych czasów chrześciań-skich, epoki średniowiecznej i Odrodzenia. Wyniki badań swoich i poszukiwań zawarł w szeregu prac specyalnych: „Ueber den Ursprung und die Bedeutung d. Doppelchöre” (Lipsk 1882); „Kunsthistorisclie Studien” (Tübinga 1886); „Handbuch der altchristlichen Architektur” (Sztutgard

s. s.

A. A. K.

Ks. A. K. D.

1889). Prócz tego H. opracował trzecie wydanie znanego dzieła Burckhardta „Gesch. d. Renaissance in Italien” (Sztutgard 1890).

Holtzmann Adolf, giermanista (* 2 maja 1810 w Karlsruhe — + 3 lipca 1870 w Hejdel-bergu). Studjował naprzód teologję w Halli i Berlinie, następnie jednak poświęcił się językoznawstwu i dla dalszej nauki, otrzymawszy zapomogę rządową, udał się do Monachjum, gdzie pod kierunkiem Schmellera studjował język i literaturę staroniemiecką, potym do Paryża, gdzie u Burnoufa uczył się sanskrytu. Po powrocie do kraju został w 1837 wychowawcą młodych książąt badeńskich i na tym stanowisku przepędził lat kilkanaście; w 1852 został profesorem zwycz. języka i literatury niemieckiej oraz indyjskiej w uniwersytecie hejdelberskim. Pracował nad językami wschodniemi, głównie nad sanskrytem i staroperskim, jako też nad językiem i literaturą niemiecką. Owocem prac H-a nad językami wschodniemi są dzieła: przekład eposu indyjskiego „Ramajana” (Karlsruhe 1841, wyd. 2-e 1843); „Indische Sagen” (3 tomy, Karlsr. 1845—47; wyd. 2-e, 2 tomy, Sztutgard 1854), zawierające przekłady z poematów Ramajany i Mahabharaty; „Über den griechischen Ursprung des indischen Tierkreises” (Karlsruhe 1841) i „Beiträge zur Erklärung der persischen Keilinschriften” (tamże 1845, zesz. 1). Z dziedziny gramatyki niemieckiej ogłosił prace, oparte na podstawie językowo-porównawczej: „Über den Umlaut” (Karlsr. 1843) i „Über den Ablaut” (t-że 1844). Do dziejów literatury niemieckiej należą: jego wydanie starofrankońskie-go przekładu dzieła Izydora «De nativitate» (t-że 1836); „Über das Verhältniss der Malberger Glosse zum Text der Lex Salica” (tamże

1852); „Untersuchungen über das Nibelungenlied” (Sztutg. 1854), gdzie występuje przeciw panującym poglądom Lachmanna; z pracą tą w ścisłym zostaje związku pismo polemiczne „Kampf um der Nibelunge Hort gegen Lachmann’s Nachtreter” (Sztutgard 1855) i „Klage” (tamże 1859), oraz wydanie krytyczne Nibelungów, „Nibelungenlied” (Sztutg. 1857, wyd. 2-e 1863, wyd. 3-e 1874); do wydań zabytków należy także „Grosse Wolfdieterich” (Heidelb. 1865). Dzieło H-a „Kelten und Germanen, eine historische Untersuchung* (Sztutg. 1855), w którym starał się udowodnić tożsamość obudwu tych narodów, znalazło wielu przeciwników i uległo surowej krytyce. Ostatnią jego pracą była staroniemiecka gramatyka, dzieło zamierzone na 3 tomy, którego wyszedł tylko tom 1-szy w dwu częściach: 1) „Altdeutsche Grammatik. Die spezielle Lautlehre” (Lipsk 1870) i część 2) „Vergleichung der deutschen Laute untereinander” (Lipsk 1874). Zamieścił prócz tego wiele artykułów i przyczynków naukowych w czasopiśmie Pfeiffera «Germania». Z puścizny po H-e pozostałej ukazały się w wydaniu Holdera: „Ger-manische Altertümer mit Text, Übersetzung und Erklärung von Tacitus’ Germania” (Lipsk 1873); odczyty H-a o mitologji „Deutsche Mythologie” (t-że 1874) i „Die ältere Edda”, z przekładem niemieckim i objaśnieniami.

Holtzmann Henryk Juliusz, teolog protestancki (* d. 17 maja 1832 r. w Karlsruhe). Po odbyciu studyów w Heidelbergu i Berlinie został w r. 1858 prywatnym docentem w Heidelbergu, a w r. 1865 zwyczajnym profesorem miejscowego uniwersytetu, w roku zaś 1874 powołany na takież stanowisko do Sztrasbur-ga. Oprócz roczników kazań, ogłoszonych drukiem w r. 1865 i 1875, jest autorem następujących dzieł: „De corpore et sanguine Christi, quae statuta fuerint in ecclesia examinantur” (1858); „Kanon und Tradition” (1859); „Die Synoptischen Evangelien” (1863); „Geschichte des Volkes Israel und der Entstehung des Christenthums” (2 tomy 1867); „Kritik der Epheser und Kolosserbriefe” (1872); „Recht und Pflicht der biblischen Kritik” (1874); „Die Ansiedelung des Christenthums in Rom” (1874); „Die Gnosis und das johanneische Evangelium” (1877); „Der Streit um die christliche Schöpfungslehre” (1878); „Ueber Fortschritte und Rückschritte der Theologie unseres Jahrhunderts” (1878); „Die Pa-storalbriefe” (1880); „Die ersten Christen und die soziale Frage” (1883); „Lehrbuch der historisch-kritischen Einleitung in das Neue Testament” (wyd. 2-e 1886). H. wydał też 4-y i 6—9-ego tomy Bunseua „Bibelwerk”.

Holflb Emil, czeski podróżnik afrykański (* 1847 r. w Holicach), nauki gimnazyalne odbył w Żatcu, lekarskie w Pradze, gdzie r. 1873 osiągnął stopień doktora. Już za czasów uniwersyteckich gorliwie zajmował się geologią oraz archeologią przedhistoryczną, tak, iż wybrano go na członka sekcyi archeologicznej Muzeum czeskiego. Świetne wyniki podróży Livingstone’a tak żywo go zajęły, iż postanowił poświęcić się zbadaniu „lądu czarnego”, podówczas jeszcze w większej części niezwiedzonego. Wypłynąwszy dnia 26 maja roku 1872 z Southamptonu, z zasobami nader skromnemi, po 26-ciodniowej podróży przybył do Kapsztadu, a stamtąd do Elisabeth-Portu, i tam się oddał praktyce lekarskiej, poczęści dla utrzymania się, poczęści dla zebrania środków materyalnych na podróż naukową do wnętrza lądu. W kilka tygodni potem przeniósł się do Fauresmithu w Oranii, lecz i tam nie znalazłszy powodzenia, osiadł później na polach dyameutowych, w krainie Griqua. Stamtąd w lutym roku 1873 wyruszył z Dutoit-span w pierwszą podróż swoją wgłąb Afryki, dążąc przez Klipdrift, Bloemhof i Klerksdorp do Potschefstroom i do jaskiń Wonderfonteińskich, stamtąd zaś wstecz przez Chrystyanię i Hebron do Kimberleyu. W wyprawie tej poznał kraje niektórych plemion tubylczych (Korannów, Ba-Tlapów, Ba-Rolongów), znaczną część rzeczypospolitej Południowo-Afrykański ej, i zebrał bardzo wiele okazów minerałów, roślin, owadów i skór źwierzęcycli. W drugiej podróży swojej H. puścił się z Dutoitspanu prosto na północ krajem Ba-Tlapów i Ba-Rolongów, przez państwo Cha-ciciwów do państwa potężnego władzcy bakweń-skiego Seczele, skąd w lutym roku 1874 dotarł do Szoszongo, głównego miasta wschodnich Ba-Mangwatów, gdzie ich władzca, Sekhoma, przyjął go bardzo gościnnie. Z bogatemi zbiorami przy-rodniczemi i etnograficznemi, doliną rzeki Mo Rika i zachodnim krańcem Transwaalu, powrócił do swej tymczasowej siedziby, Dutoitspanu, przynosząc rządowi angielskiemu poselstwo od naczelnika plemienia Ba-Rolongów, Mo-Ntsiwy, aby przyłączył do swych posiadłości jego krainę, czego wszakże podówczas nie spełniono. Najważniejszą za pierwszego pobytu H-a w Afryce była trzecia jego wyprawa. Wyruszywszy d. 2 marca roku 1875, podążył przez stacyę missyj-ną Linokanę do Szoszongo, gdzie następca Sek-homy, Khama, ofiarował mu skuteczną pomoc w dalszej podróży ku Zambezi. Potem H. zbadał słone jezioro Karri - Karri, zwiedził źródła Kla-maklenańskie; stamtąd w kierunku północnym przeszedł rozległą, lasem porosłą, równinę przy zachodniej granicy kraju Matabelów; dotarł do rzeki Mo-Tetse, nad którą przez czas dłuższy zabawił, osiadłszy na stacyi handlowej Panda-ma-Tence. Stamtąd zwiedził znaczną część rzeki Zambezi, oglądał na niej wspaniałe wodospady Wiktoryi, a przeprawiwszy się na jej brzeg północny w Seszeke, głównem mieście państwa Marutse - Mambuda, zdołał po długich zabiegach wyjednać u króla jego, Sepopo, pozwolenie na podróż po całym kraju. Od środkowego biegu Zambezi umyślił H. puścić się w górę tej rzeki, biegiem jej, podówczas jeszcze w większej części wcale uieznanym, aż do jej źródeł; ale w grudniu roku 1875 zapadł na ciężką febrę. Nadotniar nieszczęścia, skutkiem wywrócenia się łodzi stracił prawie całą prowizyę i zaniechać musiał dalszej podróży. Uzupełniwszy swoje zbiory, których część podczas jego choroby rozchwytano, w listopadzie roku 1876 dostał się na pole dyamentowe, a 1877 wystawił w Kim-berleyu swe zbiory. Nie mając o czem wracać do kraju, rad nie rad długi czas jeszcze spędził w Afryce południowej, zanim, poczęści z hono-raryów za artykuły swoje o Kaplandzie, poczęści z zasiłku od przyjaciół, głównie zaś od cesarza Franciszka Józefa i „Svatobora”, uzbierał tyle, iż mógł nareszcie w roku 1879 do ojczyzny powrócić. Tutaj bogate zbiory swoje wystawił najpierw w Pradze (1879), potem w Wiedniu (1880), a nareszcie rozdarował je instytu-cyom publicznym: muzeom, szkołom i t. p. (ogółem 113 instytucyom krajowym, 14 zagranicznym). Zaraz też zajął się opracowaniem swoich zapisków podróżnych i wydał je pod tytułem „Sedm let w jiżni Afryce” (Praga 1880 i nast.).

Dzieło to zaraz przełożono na kilka języków europejskich, a na kongresie międzynarodowym w Wenecyi odznaczono wielkim medalem złotym. Za pobytu w Afryce H. nadsyłał w latach 1873—• 1877 liczne artykuły do „Svetozora” p. t. „Do-pisy afrického cestovatela, Emila Holuba”; napisał: „Few words on the Native Question” (Kimberley 1877); „The Victoria falls: a Few Pages from the diary of E. M. D. written du-ring his Third Trip into the Interior of Southern Africa” (Grahamstown 1879), i zasilał pracami swemi angielskie dzienniki południowo - afrykańskie. Po powrocie do kraju wydał jeszcze: „Eine Skizze des Maratse - Mambonda - Reiches in Süd-Central-Afrika” (Wiedeń 1879); „Kolonizace Af-riky” (Praga 1882); „Der Export und Import des Caplandes” (Wiedeń 1882); „Die Stellung des Arztes in den transoceanisehen Gebieten vom Standpunkte der Erforschung und Civilisation” (1882); „Die nationalökonomische Bedeutung der Afrikaforschung” (1881); „On the Central South-African tribes from the South-Coast to the Zambezi” (1881 w „Journal of the Antropolog. Inst.”); „Die südafrikanischen Salzseen” (Frankfurt nad Menem 1881), a z Augustem Pelzelnem „Beiträge zu Ornitologie Südafrikas” (Wiedeń 1882). Roku 1881 H. otrzymał od króla belgijskiego, Leopolda, bardzo uprzejme zaproszenie, aby obok Stanleya wstąpił do służby państwa Kongo; nie przyjął wszakże tej propozycyi zaszczytnej, chcąc być zupełnie niezależnym w przyszłych swoich podróżach; a gotował się właśnie do nowej wielkiej wyprawy afrykańskiej, w której miał zamiar przerżnąć się z Kapsztadu do Egiptu, lecz powstanie sudańskie obróciło wniwecz ten projekt. Postanowił przeto poprzestać na zbadaniu nieznanych jeszcze krain pomiędzy środkowym biegiem Zambezi a jeziorami Nianza i Bangve-olo, a stamtąd się skierować ku pobrzeżu Sua-hilskiemu. W szczegóły tej wyprawy wdawać się nie będziemy, poprzestając na krótkiej tylko wzmiance, że H., wyruszywszy w nią d. 22 listopada roku 1883 z żoną i sześciu sługami z portu hamburskiego, d. 22 grudnia przybył do Kapsztadu, gdzie władze miejscowe nietylko nie udzieliły mu żadnej pomocy, lecz nadto jeszcze zdarły z niego cło ogromne za towary zamienne; w dalszej zaś swej podróży musiał walczyć z wielkiemi trudnościami i niebezpieczeństwami: z sześciu sług jego europejskich dwóch zmarło na febrę, trzeciego, schorzałego, musiał odesłać do Europy, czwartego zamordowali krajowcy, którzy byli napadli i zrabowali jego tabor, przyczem stracił nietylko całą swoją prowizyę, lecz i przyrządy naukowe, oraz znaczną część dziennika swej podróży. Po tej katastrofie, która spotkała go d. 2 sierpnia 1886 roku w okolicy gór Franciszka Józefa, w ziemi Maszukulumbe, nic mu nie pozostało, jak tylko wracać na południe. Po trzech tygodniach podróżni zagłodzeni, schorzali, odarci, dostali się wreszcie do Gazunguby, gdzie

Dr j. p.

jeszcze trzy miesiące wielką biedę cierpieć musieli, nim znaleźli sposobność powrócić do Kapsztadu, skąd we wrześniu 1887 dostał się H. do Europy. — Drugą tę podróż swoją, która pod względem zdobyczy naukowych była nierównie owocniejszą od pierwszej, opisał H. pod tytułem „Druha częsta po jiżni Afryce. Z Kapskćho Mësta do zemë Maśukulumbu” (Praga 1889—90, 2 tomy). Dzieło to, przełożone na kilka języków jednocześnie, sprawiło, że H. został członkiem ledwie że nie wszystkich celniejszych Towarzystw geograficznych i przyrodniczych. Oprócz tego napisał: „Aus dem Mazutsereiche” (w „Deutsche Rundschau” 1888); z M. Neumanem „Über einige Fossilien aus der Uintenhageformation in Südafrika” (Wiedeń 1891) i „Die A. Matabele” (w „Zeitschrift für Ethnologie” 1893). R. 1894 Towarzystwo geograficzne waszyngtońskie zaprosiło H-a na odczyty w celniejszych miastach Stanów Zjednoczonych. Spędził tam zimę 1894/5 roku, prócz odczytów, zasilając swemi pracami czasopisma amerykańskie: „Illustraled Christian World” i „Illustrated Africa”. Powróciwszy, zamieszkał w Wiedniu i już w r. 1897 przygotowywał się do nowej podróży afrykańskiej.—Por. „Ottûv Slovnik naućny”.    *

Holuby Józef Ludevit, botanik i folklorysta słowacki (* w Lubinie, w żupie Nitrzań-skiej). Roku 1858 skończył studya filozoficzno-teologiczne w Preszburgu, a r. 1860 uczęszczał jeszcze przez jeden semestr na fakultet teologiczny w Wiedniu. Od r. 1861 jest proboszczem ewangielickim, a piastował po kolei godności notaryusza senioralnego, dziekana, konseniora i seniora Trenczyńskiego. Oprócz botaniki i folklorystyki, którym oddaje się z wielkiem zamiłowaniem, H. zajmuje się także poezyą religijną i historyą kościelną. Prace swoje umieszczał w Rocznikach Macierzy słowackiej 1871, 1873— 1874 w „Slovan. Pohladech” od t. III do XV; pisał tam między innemi: o lekach domowych ludu słowackiego; o nomenklaturze ludowej chorób; o botanomancyi i receptach magicznych, o Wiłach i Wodnikach; o Madragorze; o wodzie i wosku w przesądach i czarach; o roślinach magicznych; o czarodziejskiem zamawianiu; o żabach w mowie i przesądach ludowych; o starożytnościach znalezionych w Puchowie; czarodziejstwo przed sądem duchownym; o śladach panowania tureckiego w Trenczyńskiem z XVI i XVII wieku. Oprócz tego pisuje i do innych wydawnictw peryodycznych, a prace botaniczne ogłasza w „Oesterr. botanische Zeitschrift”, „Deutsche botanische Monatschrift” i w Rocznikach presz-burskiego i trenczyńskiego Towarzystwa przyro-doznawczego, które wydało także cenną jego monografię „Flora des Trentschiner Comitates” (1888). Od roku 1885 Holuby zajmuje się florystyką: sprzedawszy w 1887 r. ułożony przez siebie zielnik z 12 000 roślin, zajął się uło-

Bnoykl. Pown. ITn«fcr. Zen. 229 T. XXIX.

żeniem nowego dla Towarzystwa Turczańskiego św. Marcina.    *

Holwell Jan Zefaniasz (* w Dublinie d. 17 września roku 1711—f w Pinner [Middlesex] d. 5 listopada r. 1798), lekarz, podróżnik, administrator i pisarz ceniony. Pierwotnie, zgodnie z wolą rodziców, pracował u kupca w Rotterdamie; nie smakując jednakże w tem zajęciu, powrócił do Londynu i w tamtejszym Guy’s Hospital wyuczył się chirurgii, poczem w roku 1732 wstąpił do służby Kompanii Wschodnio-indyjskiej jako chirurg okrętowy. W Indyach przebywał lat wiele, poznał dokładnie kraj ten i wyuczył się tam języka arabskiego i kilku innych wschodnich, co mu znakomicie ułatwiło stosunki z krajowcami. W roku 1734 przebywał jako chirurg w faktoryi Dacca, po dwu latach przeniesiono go do Kalkuty, w r. 1740 został tamże chirurgiem pomocniczym w szpitalu utrzymywanym przez Kompanię; w roku 1746 posunięto go na pierwszego lekarza i chirurga Kompanii w Indyach. W r. 1750 wrócił do Londynu, a przekonawszy się naocznie o rozmaitych niedostatkach administracyi indyjskiej, złożył zarządowi Kompanii opracowany przez siebie projekt zmian, które należałoby wykonać dla dobra i podniesienia Kompanii. Następstwom tego było mianowanie go członkiem rady Council of the Board of Calcutta, wyjechał więc ponownie do Indyj i został w roku 1751 z ramienia Kompanii żerni ndarem (poborcą podatków), który-to urząd sprawował ku wielkiej korzyści Kompanii i tak wzrósł w jej względach, że go w roku 1759 mianowała gubernatorem prowincyi Bengalskiej; urzędu tego jednak nie przyjął i w roku 1760 powrócił do Anglii na stałe. Podczas drugiego pobytu swego w Indyach przechodził ciężkie koleje i czas pewien spędził w niewoli, do której wziął go nabab Sura Dawlaha; przygodę tę opisał później w dziele „A Genuine Narrative of the deaths in the Black Hole” (Londyn 1758). Oprócz tego ogłosił jeszcze inne dzieła o Indyach, z których tu przytaczamy: „India Tracts” (Londyn 1758); „Historical Events relative to the province of Bengal and the Empire of Indo-stan” (tamże 1765—1771, 3 tomy) i „The East India observer extraordinary” (tamże 1766). Ze stanowiska lekarsko-historycznego bardzo ciekawa jest książka H-a „Account of the manner of inoculation for the small pox in the East In-dies” (Londyn 1767).—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 857).

Holyhead, miasto na wysepce tejże nazwy, leżącej u zachodniego wybrzeża wyspy Anglesea, na morzu Irlandzkiem; jest to punkt krańcowy kolei żelaznej i miejsce przeprawy do pobliz-kiego Kingstownu i Dublina. Wysepka H. jest połączona z Angleseą za pomocą dwóch wielkich grobli przeszło na 1 km. długich, H. („święty przylądek”) zawdzięcza swą nazwę

34

ło 9 000 m-ców.

w. N.

W. N.

klasztorowi, założonemu tutaj w VI wieku. Oko*

w. N.

Holy-Island, wyspa u wschodniego wybrzeża Anglii północnej, należąca do hrabstwa Northum-berland, o 15 km. na południo-wschód od Ber-wick i uścia rzeki Tweed. Leży tuż przy brzegu i w czasie odpływu łączy się z lądem za pomocą piaszczystego przesmyku. Ma około 4 km. □ obszaru i około 700 m-ców, zajmujących się rybołówstwem. Na wschodnim brzegu znajduje się przystań, wieś uczęszczana dla kąpieli morskich, oraz ruiny zamku i starego opactwa.

Holyoake Jerzy Jakób, współczesny działacz i pisarz angielski polityczno - społeczny (* 13 kwietnia 1817 r. w Birmingham). Najpierw uczeń, a potem nauczyciel szkoły Mechauics’ School w mieście rodzinnem, wykładał w niej matematykę; ale już wcześnie cały oddał się dostrzeganiu i myślicielstwu socyologicznemu. W roku 1841 miał rozgłośne odczyty o instytu-cyi i nauce Rob. Owena; od tego czasu 'myśl swą reformatorską skierował głównie na dolę i niedolę klas robotniczych. Pojęcia swoje i dążenia ogólno-społeczne ujął syntetycznie w doktrynę t. zw. sekularyzmu, w której odsuwał zupełnie czynnik religijno-wyznaniowy od współudziału w kształceniu i moralnem podnoszeniu zarówno ludu, jak zasobniejszych w środki ma-teryalne i umysłowe warstw narodu. Dla szerzenia swej doktryny w r. 1850 założył czasopismo „The reasoner”. Sekularyzm wyłożył w dwu umyślnych dziełkach (ob. niżej); wykształconej zaś już nauce dał dopiero w r. 1874 za organ „Secular Review”. Na jego hasło wytworzyło się w Anglii bardzo wiele stowarzyszeń urabiających życie według czystego, rozlegle a głęboko pojętego humanitaryzmu. W r. 1851 H. wydał słynną swą broszurę „A logie of death, or why schould ateists fair to die” (Dlaczegoby ateusze mieli się obawiać śmierci; do roku 1900 około stu wydań). Rząd wytoczył mu proces; H. był ostatnim Anglikiem - ateuszem, wtrąconym do więzienia. Z tego powodu miał w latach 1852 i 1854 publiczne spory z ministrami, w Londynie i Glazgowie, związane ściśle ze sprawą przysięgi, której stale odmawiał. Wytrwałość jego uwieńczyło powodzenie: w r. 1869 przeszedł przez Izby Evidence Amendment Act, dający zaręczeniu równouprawnienie z przysięgą. Inny proces H-a zostaje w przyczynowym związku ze zniesieniem opłaty stemplowej od dzienników. Dla radykalizmu była to „taxe on knowledge” (opodatkowanie wiedzy); H. stempla płacić nie chciał. Skazywany przez sądy, stał się formalnie dłużnikiem skarbu angielskiego na niesłychaną summę 600 000 funtów sterl. Było to ze strony prawa, sądu i rządu itio ad absurdum. H. spotęgował wrogi nastrój w całem społeczeństwie przez zapalczywe popieranie działalności umyślnie założonego stowarzyszenia. Ostatecznie dobra sprawa wygrała: projekt Gladstone’a, aby

znieść stempel, Izby zamieniły w prawo, które umorzyło wszelkie niepobrane jeszcze należności: H. ocalał, a za swój opór i propagandę wielkiej nabrał popularności. Z tego czasu pochodzą H-a „Letters to lord John Russell on a intelligence-franchise”. Usilności H-a zawdzięcza Anglia pobudzenie rządu do obowiązkowego badania stosunków robotniczych poza granicami Anglii. Odtąd każdy gabinet angielski składa parlamentowi wblue books obraz ruchu i zmian w tej dziedzinie na kontynencie ; ministeryum spraw zagranicznych prowadzi tu tylko dalej wydawnictwo rozpoczęte przez samego H-a. Nieocenione są zasługi żarliwege reformatora w szerzeniu związków zawodowych (trade unions) w Anglii; można go nazwać apostołem idei solidarności, współdziałania i współobrony. Gorący zwolennik wolności ludów, H. w latach 1859 — 1862 rozpalał w Anglikach współczucie dla Włochów; uczestniczył w zachodach wytwarzających legion angielski dla Garibaldiego, pełnił rolę sekretarza całego przedsięwzięcia, a w r. 1864 był jednym z najpierwszych w podejmowaniu patryoty - bohatera w Londynie. Głównem dziełem piśmienniczem H-a jest: „History of co-ope-ration in England” (Londyn 1875— 77, 2 tomy; wyd. 3-e tamże 1885). Niezwykłe wrażenie i doniosłe skutki wywołała w r. 1855 jego „History of co-operation in Rochdale”, dla kontynentu źródło wiadomości o największem w świeeie stowarzyszeniu spożywczem; podobny obraz dał H. z Halifaxu. Zasadniczą naukę swą, niezależnie od artykułów w dwu powyższych czasopismach, wyłożył w „Secularisrn, the practical philosophy of the people” (1854) i „Secularisrn distingui-shed from utilitarianism” (1855). W dziesięć lat po pierwszej broszurze o ateizmie wydał drugą, w której zapytywał: czy może on mieć granice? („The limits of atheism?” Londyn 1861). Przedmiotu tego dotknął jeszcze w „The trial of theism” (Proces wytoczony teizmowi, ob.). H. napisał nadto: „Self Help” (przekład francuski Cambier’a: „S. H. par le peuple” 1888); „A logie of facts, or plain hints of reasoning” (O punktach wytycznych dla rozumowania, Londyn 1848). Ze wspomnień osobistych wydał H. w r. 1881 opowiadanie podróży do Stanów Zjednoczonych „Among the Americans”, a w 1892 swą autobiografię „Sixty years of an agitator’s life” (wyd. 3-e Londyn 1893).

Holyoke, miasto w Stanach Zjednocznych Ameryki Północnej, w Stanie Massachusetts, w hrabstwie Hampden, o 125 km. na zachód od Bostonu, na prawym brzegu rzeki Connectitut, w punkcie, gdzie ta tworzy prądowiny. Silny pęd wody został przy pomocy potężnej tamy, na 330 m. długiej, zużytkowany jako motor, a miasto stało się tym sposobem wielkim ogniskiem przemysłowym: papiernie, gisernie, fabryki machin i drutu, wyroby bawełniane i wełniane. Około 40 000 m-ców.

3 000 m-ców.

Holywood albo Hollywood, miasto w Ir-landyi, w prowincyi Ulster, w hrabstwie Down, o 7 km. na północo-wschód od Belfastu, na po-

w. N.

1 000 m-ców.

N.

A. Pol.

45 km.

Holyrood (ang. Święty Krzyż), starodawny klasztor, a obok niego pałac królów szkockich pod Edymburgiem, dziś w samem mieście, na wschodzie, przy Polu Marsowem i Parku Królowej. Klasztor, opactwo augustyanów, H. Abbey, założył w r. 1128 król Dawid I na półn.-zachód późniejszego pałacu. Królowie szkoccy często w opactwie przebywali, a po śmierci tu mieli swe grobowce. Do dziś utrzymały się tylko części nawy środkowej. Jakób IV rozpoczął, Jakób V w r. 1528 wykończył budowę pałacu. Gdy w 16 lat później klasztor zburzyli Anglicy, pod Hertfordem (dokończyli burzenia w r. 1547), nowy budynek ocalał. Mieszkała w nim Marya Stuart i tu w r. 1566 u stóp jej, z poduszcze-nia Darnleya, zbójcy zamordowali Rizzia. Pokoje królowej, przytykające do ruin opactwa, dochowały się do dni naszych. W XVII w. w pałacu stali żołnierze Cromwella; zapuścili ogień, który zniszczył pamiątkę. Protektor kazał ją odbudować, ale dopiero Karol II podniósł budynek z upadku, w latach 1660—79, według planów Williama Bruce z Kinross; Robert Mylne dodał piękną kolumnadę w podwórcu wewnętrz-nem. Od końca w. XVII pamiątka stała nie niszczona już przez ludzi, ale też i nie broniona od napaści czasu. W r. 1850 dokonano gruntownej przebudowy, z której pod względem stylu pozostała nietkniętą tylko owa częśó przytykająca do ruin opactwa. H. ma 73 metry w kwadrat, z podwórzem w środku. Na froncie wznoszą się wspaniałe wieże. Z osobliwości wewnątrz uderza w wielkiej sali, długiej na 50 m., cała galerya portretów królów szkockich, prawie wszystkich podaniowych, od Fergusa I, w liczbie aż stu sześciu,— dzieło twórczej wyobraźni hol-lendra de Witt (ob.); tamże tryptyk z r. 1484 z portretami Jakóba IV i jego żony, Małgorzaty. W tej sali stał w r. 1745 przed nieszczęśliwą bitwą pod Culloden Karol Edward (ob.), a po bitwie—książę Kumberlandzki. Tu dziś jeszcze odbywają się wybory parów szkockich. W latach 1794—9 mieszkał w H. hrabia d’Artois; w roku 1830 powrócił tu, już jako wygnany Karol X.

Holywell, miasto w Walii Północnej, w hrabstwie Flint, w pobliżu lewego brzegu szerokiego uścia rzeki Dee. H. jest ogniskiem krainy górniczej; prowadzi handel węglem kamiennym, który za pomocą małego portu, Flint, jest wywożony do' Liverpoolu; przemysł bawełniany, kopalnie ołowiu, cynku i miedzi. H. (święte źródło) otrzymało swą nazwę od cudownego jakoby źródła (Winefred’s Well), najobfitszego w Anglii, które przez długi czas ściągało masy pielgrzymów. W okolicach ruiny opactwa Bacingwerth,

jednego z najsłynniejszych w Walii. Przeszło

w. N.

łudniowym wybrzeżu zatoki Carrik-Fergus; m-cy, w liczbie około 3 500, zajmują się rybołówstwem. Kąpiele morskie, warsztaty okrętów.

Holzacya (łać. Holsatia), ob. Holsztyn. Holzappel, wieś w Prusach, w regeucyi Wiesbadeńskiej, 197 m. nad poziomem morza; posiada kościół katolicki i ewangielicki, zamek, kopalnie srebra, ołowiu i cynku; jest tu około

w. N.

Holzappel, także Holzapfel, hrabia na — właściwie zaś Piotr Melander, generał niemiecki z czasów wojny 30-letniej (* 1565 — f 1648). Służąc w chorągwi ks. Wilhelma hes-sko-kaselskiego, przyczynił się do zwycięstwa w r. 1633 pod Oldendorfem. Później wszedł do służby cesarskiej i w r. 1643 otrzymał tytuł hrabiowski. W r. 1641 zdobył Münster, a po śmierci Gallasa był zamianowany naczelnym wodzem armii cesarskiej, z którą wyruszył w r.

1647    do Czech, wyzwolił Pragę od oblężenia, obronił m. Eger od szwedzkiego gen. Wrangla i ścigał go aż do Westfalii. Oblegał następnie Marburg, lecz raniony musiał oblężenia zaniechać i cofać się przed połączonemi siłami szwedzko-francuskiemi do Bawaryi, aż ku rzece Lech. W bitwie pod Zusmarshausen, d. 17 maja

1648    roku, poległ, a dowództwo naczelne objął Montecuculi, który zaledwo zdołał ocalić armię cesarską od zupełnego pogromu.

Holzhauer Ignacy (* r. 1711 w Wiedniu— f 7 kwietnia 1783 w Mannheimie), kompozytor muzyczny niemiecki. H. w początkach swej ka-ryery artystycznej sprawował obowiązki dyrektora orkiestry hr. Rottala w Morawii, od 1745—47 kapelmistrza Opery wiedeńskiej, następnie w Sztut-gardzie. — Napisał kilkanaście oper włoskich, z których „II figlio delle selve” (1753) i „Günther von Schwarzburg” (1776) największego powodzenia dostąpiły. Prócz tego H. jest autorem aż 196-ciu symfonij, 18-tu kwartetów smyczkowych, 12-tu koncertów na różne instrumenty, 5-ciu oratoryów i w. in. kompozycyj.

Holzemme, rzeka w Niemczech, w pruskiej prowincyi Saskiej, — lewy dopływ Body (lewego dopływu rz. Saali); od Halberstadtu przybiera nazwę Holtemme, wypływa w Harzu ze wschodniego stoku Brockenu, tworzy w górnym biegu wiele wodospadów. Długość biegu

w. N.

Holzer Józef, malarz niemiecki (* 20 marca 1824 w Wiedniu — f 17 stycznia 1876 tamże). Kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu w dziale sztycharstwa, poczem studyował malarstwo pejzażowe pod kierunkiem Tomasza Endera i Steinfelda, a po odbyciu podróży w celach artystycznych po Niemczech, Belgii i Szwaj-caryi doskonalił się jeszcze w kierunku pejzażowym przez trzy lata w Monachium jako stypendysta cesarski. Do najlepszych prac jego należą: Uroczysko leśne (w zbiorach cesarskich

w Wiedniu), Polowanie na dzikie kozy, Motywy pejzażowe z Wienerwaldu, z okolic Eamsau i z Karpat. Ostatnią pracą jego była serya z pięciu dużych płócien widoków posiadłości lesistych księcia Montenuovo.

Holzhaeusser Jan Filip, jeden z najzdolniejszych i naj czynniej szych medalierów w Polsce z epoki Stanisława Augusta (* 1731 w Weis-senfels w Saksonii—f d. 17 sierpnia 1792 roku w Warszawie). Początkowo pracował w Stral-sundzie, następnie w mennicy gdańskiej i już miał zamiar udaó się do Petersburga, gdy w r. szawie.

1765 powołany został przez króla Stanisława Augusta do Polski i na mocy kontraktu z d. 21 stycznia 1766 r. objął miejsce głównego rysownika stempli w nowo-utworzonej mennicy warszawskiej, z płacą 1100 talarów „w świeżo wybitej monecie”. Wizerunek króla na wszystkiej niemal monecie koronnej z tego panowania jest roboty H-a. Zostawszy następnie nadwornym me-dalierem królewskim, mnóstwo pięknych medali wykonał, do których nieraz pomysły pospołu z królem Stanisławem, wielkim lubownikiem sztuk pięknych, tworzył i odpowiednie napisy do nich układał. Medali, które bądź swojem całko-witem nazwiskiem, bądź swemi inicyałami I. P.

H. F. (Johannes Philippus Holzhaeusser fecit) opatrzył, znamy przeszło 60, a jest niewątpliwie i sporo takich, których swemi głoskami nie oznaczył. Z wybitniejszych zasługuje na wzmiankę ślicznie wykonane popiersie króla Stanisława, do dużego medalu średnicy 81 mm., który, o ile wiadomo, miał byó wybity na pamiątkę konsty-tucyi 3 maja (por. „Wiadomości Num. Arch.” z 1897, Nr 1—2 [luźna kartka „Projekt J. F. H-a do medalu i t. d.”]). Stempel z tern popiersiem, znaleziony w mennicy warszawskiej przez Franciszka hr. Potockiego około 1834 r., użyty został przez tegoż do wybicia medala na pamiątkę śmierci króla Stanisława Augusta, z napisem między innemi: Ultimus totius Poloniae Rex (Rcz.

485). Następnie zasługują jeszcze na wyróżnienie: medale zasługi Merentibus (Rcz. 495 i 496); medal talarowy Pro fide, lege et grege (Rcz 504); medale na pamiątkę wprowadzenia reformy monetarnej i otwarcia mennicy warszawskiej (Rcz.

506 — 507); medal dla Kommissyi edukacyjnej (Rcz. 526) i nagrodowy tejże Kommissyi (Rcz.

529); na pamiątkę wystawienia posągu Sobieskiemu w Łazienkach (Rcz. 537); medal wybity St.

Lubomirskiemu (Rcz. 567); Poczobutowi, astronomowi wileńskiemu (Rcz. 568); Regemannowi, lekarzowi królewskiemu (Rcz. 558); Zugowi, architektowi, za wystawienie kościoła ewangelickiego w Warszawie (Rcz. 571), i wiele innych.

H. był bardzo przez króla lubiony i hojnie wynagradzany; prócz płacy bowiem kontraktem objętej, za każde wykonanie średniej wielkości medalu po 25 dukatów jeszcze pobierał. Prócz tego król, w dziesięcioletnią rocznicę swego panowania, zaszczycił go godnością szlachecką

s. s.

W r. 1890 liczyło 9 071 w. N.

St. A. K.

H. K.

(„Volumina legum” t. VIII str. 308) i dozwolił mu sprzedawać na swoją własną korzyść kol-lekcye niektórych medali przez niego wybitych, które on wraz z księgą, w niemieckim języku, w menniczny i nieco historyczny sposób medale te opisującą, sprzedawał (Raczyński „Gab. Medali Pol.” t. IV str. 280). H. umarł, zajęty pracą powierzoną mu przez króla, a mianowicie przy wykonywaniu szeregu medali królów polskich, ostatniej pracy swojej, której nie ukończył; pochowany na cmentarzu ewangielickim w War-

J. z. z Ł.

Holzminden, miasto okręgowe w księstwie Brunświckiem, przy uściu rzeki Holzmiinde do Wezery, na wysokości 63 m. nad powierzchnią morza, na krzyżownicy kolei żelaznych; posiada kościół ewangielicki i katolicki, gimnazyum, szkołę budownictwa, fabrykę przetworów chemicznych, cukru, octu drzewnego, kamieniołomy, handel drzewem, m-ców.

Holzschuher Berthold (* 1510 w Norymberdze—f 1582 t-że), burmistrz Norymbergi, twórca oryginalnego planu finansowego i początkodawca obliczeń statystycznych. Pochodził ze starej rodziny patrycyuszów norymberskich i temu zawdzięczał godność burmistrza, którą otrzymał w roku 1551, lecz już roku następnego utracił ją wskutek sporów z rajcami miasta. H. wystąpił z pomysłem finansowym następującej osnowy: Przy urodzinach każdego dziecka rodzice, lub ojcowie chrzestni, obowiązani są składać w gminie po jednym talarze; dzieci pozostałe przy życiu mają po dojściu do pełnolet-ności, albo w dniu małżeństwa, otrzymywać wkład ten wraz z procentem składanym, zaś summy pozostałe po dzieciach zmarłych dostają się w udziale gminie. H. obliczył przytem dość prawidłowo, iż procent śmiertelności do roku życia 25-go uczyni 57$, skutkiem czego znaczne summy byłyby do rozporządzenia publicznego na cel użyteczności powszechnej i filantropii. Złożył on swój plan takiej reformy najpierw rządowi cesarskiemu i władzom hanzeatyckim, a następnie różnym gminom. Reformy tej jednak, choć zawierała pomysł bardzo pożyteczny, nigdzie nie uwzględniono. O H-e pisał Ehrenberg p. t. „Ein finanz- und socialpolitisches Projekt aus den 16 Jahrh.”, w „Zeitschrift für die ges. Staatswiss.” (t. 46, Tübinga 1890).

Holzschuher Rudolf (* 1777—f 1861), prawnik niemiecki, adwokat i poseł na sejm bawarski. Znany jako autor dzieła „Die Theorie und Kasuistik des gemeinen Civilrechts” (3 tomy, wyd. 3-e wyszło w r. 1860—1864). Książka ta przez długie lata posiadała poważną doniosłość praktyczną. Prócz tego H. ogłosił „Der bayerische Landtag vom J. 1825 skizziert”.

Hołd (homagium), oznaczający dzisiaj wo-góle akt oddawania czci, posiada w dziejach i w prawie politycznem, z którego się narodził w historycznej swej postaci, znaczenie specyal-ne, związane przedewszystkiem z instytutem prawa lennego. Jakkolwiek bowiem wszelkie akty uległości, spełniane w sposób urzędowy i ostentacyjny na żądanie silniejszych przez słabszych, na żądanie zwycięzców przez zwyciężonych i t. p., zwykły być w mowie potocznej nazywane H-ami, to jednak wyraz ten związał się na tle dziejów Europy z pojęciem uroczystego aktu, wykonywanego przez lennika u stóp właściwego suwerena na znak politycznej, a niekiedy—tylko prawno-publicznej zawisłości pierwszego od drugiego. H-y właściwe, wszczęte, jako ewolucya odwiecznych aktów uległości i pokory, na tle średniowiecznych urządzeń lennych, posiadały w tej pierwiastkowej dobie nader doniosłe znaczenie. Były one najuroczystszym wyrazem uległości lennika wobec suwerena wza-mian za otrzymaną inwestyturę i, jako takie, stawały się czynnikiem, ograniczającym absolutyzm władzców średniowiecznych. H-y, wyposażane zazwyczaj w świetny aparat konwencyo-nalnych form symbolicznych, posiadały w każdej dobie swój znamienny charakter i fizyogno-mię, odźwierciedlającą w całej pełni malowniczych symbolów pojęcia, wyobrażenia i upodobania minionych pokoleń. Dzieje Europy roją się, zwłaszcza w Wiekach Średnich, od takich wspomnień, a Polska zetknęła się po raz pierwszy z niemi już w krytycznym okresie politycznych narodzin swoich, kiedy, w chwilach ciężkiej zawisłości od cesarstwa, pierwsi Piastowie korzyć się musieli przed majestatem niemieckich imperatorów. Wprawdzie na legalność H-ów, składanych wówczas przez władzców Polski, zapatrywać się trzeba z dużym sceptycyzmem, boć nie była ona nigdy niczyjem lennem, ale, wobec teoretycznego światowładztwa Imperyum, popieranego przez oręż niemiecki w chwilach słabości Piastów, wytwarzało się położenie, wśród którego trudno było powoływać się na argumenty prawne. Świadczą o tern „Hołdy” Mieszka I, składane Ottonom w latach 963, 973 i 986; „hołdy Bez-pryma (1031—1032) i Mieszka II z 1032 roku; „hołd” Kazimierza Mnicha (1054?); nieprawne hołdy książąt czeskich: Włodowoja i Brzetysła-wa, a wreszcie hołd uroczysty, złożony w roku 1135 przez Bolesława Krzywoustego ces. Lota-rowi z Pomorza. Najprzykrzejszym wszelako H-em, wymuszonym na Polsce, był ten, który w r. 1157 złożył Fryderykowi Rudobrodemu Bolesław Kędzierzawy w Krzyszkowie nad Wartą. O stylu pomienionych wyżej H-ów nie doszły nas bliższe szczegóły; zdaje się jednak, że w myśl prawa lennego zawierały one lenne śluby wierności (Lehnseid); że odbywały się uroczyście w obliczu książąt i możnowładzców Rzeszy; że, odpowiednio do epoki, łączono je z obrzędami symbolicznemi; że wreszcie kończyły się na wzajemnej wymianie darów pomiędzy „suwere-nem” i „lennikiem”, przyczem drugi z nich otrzymywał z rąk pierwszego oszczep (później—proporce) na znak właściwej inwestytury. Pierwszą bardziej wyczerpującą wiadomość posiadamy dopiero o wspomnianym H-e Kędzierzawego. Fryderyk zażądał, żeby Bolesław stawił się przed nim boso, trzymając miecz obnażony nad głową, na znak, że nietylko panowanie, lecz i życie jego zawisło od łaski cesarskiej. Pokonany książę spełnił wszystkie te warunki, a wyjątkowe jego upokorzenie świadczy, że symboliczny ceremoniał H-ów stosowano do stopnia zawisłości jednej i przewagi drugiej strony, oraz, że pomysłowość zwycięzcy stawała się w tej mierze prawem. W tych-to zapewne czasach, kiedy składanie i odbieranie H-ów stanowiło nieraz część najpoważniejszą dworskich uroczystości zachodnich, zwłaszcza niemieckich, a H-y na dowód wierności niekiedy wielokrotnie jednym i tym samym osobom powtarzać kazano, obca nazwa tych obcych obrzędów (Hulde, Huldigung), z któremi w sposób tak przykry zapoznała się Polska, została odpowiednio spolonizowaną, służąc już nadal, dzięki szczęśliwemu rozwojowi państwa, na określenie H-ów składanych Polsce. Rozpatrywane na tle właściwego rozwoju,

t. j. urządzeń lennych, H-y, składane Polsce, były już, jako dość późne, pewnego rodzaju anachronizmem. Jakkolwiek bowiem Mazowsze, udziały litewsko-ruskie, Szląsk, Prusy i Wołoszczyzna znajdowały się różnemi czasy w stosunku lennym względem Korony, to jednak początki węzłów takich, niewykraczające, z wyjątkiem Szląska, wstecz poza w. XIV, datują się już z czasów, kiedy klasyczny, t. j. zachodni, ustrój lenny zamieniał się na całej linii w organizacyę monarchiczną (Landeshoheit), a dawne H-y, przeobrażające się w Europie w ogólną „przysięgę” wiernopoddańczą, stawały się tam przeżytkiem, występującym przeważnie tylko w stosunku panów (Gutsherren) do poddanych (Gutsuntertha-nen). Źródła nie przekazały nam żadnych wiadomości o H-ie, złożonym w r. 1353 Kazimierzowi W-mu przez Ziemowita III i Kazimierza Trój denowiców, książąt mazowieckich; nie wiemy również w jaki sposób odbył się H. tegoż Ziemowita, złożony w cztery lata później Koronie. H-y, składane królom polskim z Drezdenka i Santoka (1365 r.), z dzierżaw litewsko-ruskich i in., nie pozostawiły także w historyi żadnych śladów barwniejszych („Volumina Le-gum” przechowały tylko rotę przysięgi Piotra, hospodara Mołdawii, wykonanej przed Jagiełłą we Lwowie w 1387 r.). Nawet odtworzony przez Matejkę w r. 1869 Hołd Pruski, przedstawiający słynny akt inwestytury z 1525 r., nie posiada za sobą żadnych szczegółowych świadectw dziejowych. Pomimo, że Mazowsze składało H. Koronie aż do r. 1526, a Prusy aż do traktatu we-lawskiego (1657), znajdujemy pierwszy dokładniejszy opis H-u dopiero w poemacie Jana Kochanowskiego p. t. „Proporzec”, uwieczniającym

J. K. K«

w. N.

' i'

Fig. 50.

Hołobok (herb).

D.

W. N.

akt inwestytury, otrzymanej od Zygmunta Augusta przez księcia pruskiego Albrechta. „Proporzec”, zatytułowany tak w myśl przenośni, opiewającej, że „chorągwiami wwiązywali królowie polscy lenników, nadając im władzę nad właś-ciwemi krajami” (Gwagnin), ustępuje wszelako pod względem dokładności w opisie H-u pamiętnikowi ks. Albrychta Radziwiłła, w którym czytamy, że podczas H-u pruskiego z dnia 7-go października 1641 r. odbyły się uroczystości następujące: Król (Władysław IV) zasiadł w majestacie przed bramą zamku warszawskiego. Monarchę, odzianego w strój koronacyjny, otaczali dygnitarze i senatorowie, zasiadający wedle porządku dokoła tronu. Do jego stopni przystąpili czterej kommissarze elektorscy i, przyklęknąwszy, prosili króla, aby pan ich do przysięgi na lenno przypuszczony został. Kanclerz Wielki Koronny odpowiedział na tę prośbę zezwoleniem w imieniu monarchy. Tymczasem młody elektor, otoczony świtą własną i gronem rycerstwa polskiego, przyjechał konno na zamek, gdzie u schodów dwaj marszałkowie królewscy assy-stowali mu przy zsiadaniu z konia. Poprowadzony przed króla, oddał mu książę zdała dwukrotny pokłon i, zbliżywszy się do tronu, prośbę swoją o przyjęcie H-u w języku łacińskim powtórzył. I znowu kanclerz odpowiedział na nią zezwoleniem królewskiem. Wówczas książę, przyklęknąwszy u stóp tronu i, położywszy rękę na Ewangelii, wypowiedział rotę przysięgi właściwej, powtarzając ją za kanclerzem. Po przysiędze wręczył mu król dyplom z inwestyturą, za co elektor, pochylony przed tronem, wdzięcznie dziękował monarsze, który podniósł go miłościwie i obok siebie na krześle posadził. Po skończonym obrządku dwaj książęta z domu Brandenburskiego, krewni elektora, do dotknięcia chorągwi lennej dopuszczeni zostali, a król kilku przedstawicieli szlachty pruskiej, starodawnym obyczajem, na rycerzy pasował. Ostatnia ta scena, odtwarzająca żywcem pamięć dawno minionych Wieków Średnich, charakteryzowała najdosadniej anachronizm samego H-u w wieku XVII. Państwo nowożytne, oparte na ścisłej organizacyi prawno-publieznej i prawno-prywat-nej, nie potrzebowało już takich surrogatów. Zachowało ono jedynie, i to tylko przez czas pewien, instytucyę t. z. hołdowania (Huldigung) wszystkich poddanych właściwemu monarsze w chwili obejmowania tronu. Hołdowanie to, czyli poprostu ogólny ślub (niewłaściwie: przysięga) wierności (Unterthaneneid), wyłoniło się z dawnej instytucyi H-u i przetrwało w Europie dość długo. Rossya zachowała je po dziś-dzień; w sąsiednich Prusach odbyło się ono po raz ostatni w r. 1840. W roku 1861 zastąpiono je tam przez samą tylko koronacyę królewską, a w Europie zachodniej, z wyjątkiem Anglii, zaniechano przeważnie i tego nawet symbolu.

Hołny, jezioro w gubernii Suwalskiej, w po

wiecie Sejneńskim, na wschód od jeziora Gała-duś i równoległe z nim, długie około 3 wiorsty, szerokie 200 do 350 sążni, głębokie 35 stóp; brzeg wschodni cały wzgórzysty, zachodni w części. („Słown. Geogr.”).

Hołobok, Gołobok, Ołobok. Jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy, w polu czer-wonem, pół srebrnego łososia w słup. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Z zapisek sądowych z tym herbem znana jest dotychczas tylko jedna z r. 1388 z zawołaniem Ołobok. Takie zawołanie daje mu też i Długosz w „Liber beneficiorum”. W Herbarzu arsenal -skim nazwa brzmi Gołobok. Dopiero od Paprockiego ustala się nazwa Hołobok. Pieczęci średniowiecznych dochowało się tylko dwie, mianowicie Piotra Branickiego, z końca XIV w., i Piotra Czekowskiego, z r. 1464; na obu jednak jest pół-łosoś położony bokiem wprawo, a nie w słup. Używają herbu H. rodziny: Barcickich, Bierultów, Birulów-Biały-nickich, Boreckich, Borzęckich, Branickich „z Brańcz” (zgaśli), Ce-browskich, Cedro wskich, Cekowskich v. Czekow-skich, Dąbrowskich, Droż-wińskich, Garbownickich, Główczewskich, Głowniew-skich, Herejków, Hołobo-ków, Hiaszewiczów, Jeło-wickich, Kłopotków, La-tyczyńskich, Lipnickich „z Lipnika i Lipnic”, Lipskich, Łuszczyców, Mrozi-ków, Niezwojowskich v. Niezwojewskich, Nikłow-skich, Osielskich, Pikta-nowiczów, Studzieńskich, Tarłów, Unisławskich, Wir-kowskich, Wittusów i Zrudzkich. — Źródła: Długosz, Kromer, Ambrożek, Paprocki, Niesiecki, Ulanowski, Piekosiński, Borkowski, Polaczek, Żernicki „Herb. Kr. Pol.”; papiery niektórych rodzin; Boniecki, Żernicki.

Hołosko Małe i Wielkie, wsie w Galicyi Wschodniej, w powiecie Lwowskim, na północ od Lwowa: pierwsze o 3, drugie o 4 kim. Południowo-wschodnią część obszaru wsi zajmuje podmokła dolina Pełtwi, reszta jest pagórkowata (do 392 m,). W H-u Wielkiem znajduje się młyn amerykański. Wsie te były niegdyś własnością Szymonowiczów, rodziny słynnego Szymona Szymonowicza, zwanego Simonidesem lub Bendońskim. („Słown. Geogr.”).

Hołota, ob. Gołota.

Hołowackij Jakób Jarosław Teodorowicz, filolog i pisarz rusiósko-galicyjski, następnie wielko-rosyjski, syn księdza unickiego, urodź. 1814 w Czepielach pod Złoczowem w Galicji, urn. w Wilnie 1888. Kształcił się w seminarjum

A. A. k.

teologicznym we Lwowie; studja te przerwał na czas pewien w celu odbycia podróży po Rusi galickiej i do Rusinów węgierskich i zbierania wśród nich pieśni i innych utworów ludowych. Powróciwszy do Lwowa, ukończył tam studja teologiczne w r. 1840; po wyświęceniu na księdza w 1843 został administratorem parafji w Myki-tince, a następnie proboszczem w Chmieliwce. W roku 1848 powołany na nowoutworzoną w uniwersytecie lwowskim katedrę języka i literatury małoruskiej, stanowisko to zajmował przez lat 18; w ciągu tego czasu był wybierany na dziekana i rektora. Jeszcze w seminarjum zaprzyjaźnił się z Janem Wagilewiczem i Rusta-nem Szaszkiewiczem, którzy położyli sobie za zadanie budzenie życia umysłowego wśród ludu rusińskiego w Galicji zapomocą pism w języku rusińskim. W tym celu w r. 1837 wydawali wspólnie czasopismo «Rusałka Dnistrowa» (w Budzie), gdzie H. umieścił pierwszą swoją próbę poetycką p. n. „Dva vënka”, napisaną w miejscowym języku ludowym. W tym języku ogłosił i kilka innych prac pomniejszych. Następnie od r. 1861 pisał już językiem tak zwanym książkowym, czyli językiem sztucznym z pewną przymieszką właściwości wielkoruskich. Wreszcie uwolniony od obowiązków profesora w r. 1867, za namiestnictwa A. Gołuchowskiego, opuścił Galicję i osiadł w Wilnie. Tu przyjął pra-wosławje, otrzymał miejsce przewodniczącego komisji do rozpatrywania i wydawania akt dawnych archiwum wileńskiego, przyczyni zajmował się pracami historyczno-literackiemi, które ogłaszał w języku rosyjskim. Prace jego, przeważnie artykuły i rozprawy, dotykają różnych dziedzin naukowych: historji, archeologji, bibljografji, etnografji i filologji; prócz tego pisał poezje i utwory beletrystyczne o treści z życia ludowego (gdzie używał niekiedy pseudonimu Jacka Bałagura). Oprócz zbioru przysłów rusińskich Grzegorza Ilkiewicza, który powiększył i wydał w r. 1841 p. n. Przypowieści i zagadki halickie, ogłosił także opis swej podróży po Rusi halickiej (1841), oraz rzecz o stosunkach narodowych w Rusi halickiej i węgierskiej (1843), obie przełożone na jęz. czeski przez Karola Władysława Zapa i drukowane w Czasopisie Muzeum czeskiego (p. n. «Gęsta po halicské Rusi» 1841—42, i «O halicské a uherské Rusi» 1843). Następnie wydał w języku małoruskim prace naukowe i literackie, jak oto: „Hramatyka ruskoho jazyka” (Lwów 1849); „Rozprava o jazyci jużno-ruskim” (t-że 1849); „Try vstupytelnyi prepoda-vanija s ruskoj słovesnosty” (t-że 1849); „Chre-stomatija cerkovno- stovenskaja i drevnoruskaja” (Wiedeń 1854, podręcznik szkolny); „Ruskaja antołohyja” (Lwów 1854 z Bohd. Didyckim); „Ocerk staroslavjanskoho basnoslovija” (t-że

1860); „Lvovskaja ruskaja eparchija pered stoma lity” (t. 1860); „Nacało i dijstvovanije Lvovsko-ho Stavropyhyjskoho bratstva” (t. 1860); „O per-vom łyteraturno - umsvtennom dvizenii Rusynov v Hałycii śo vremen avstrijskoho vtadenlja v toj zemli” (Lwów 1865); „Niskolko słov o biblii Skoryny i o rukopisnoj ruskoj biblii iz XVI sto-lëtija” (t-że 1865); „0 rukopisnom molytvenny-kë staroceskom s XIV—XV vëka” (Praga 1861). Kiedy rozważano pytanie o zastosowania abecadła łacińskiego do języka małoruskiego H. wystąpił w obronie cyrylicy z broszurą „Die ruthenische Sprach- und Schriftfrage in Galizien” (Lwów 1861). W języku rosyjskim napisał: „Ob izslëdovanii pamjatnikow russkoj stariny v Gali-cinë i Bukovinë” (Moskwa 1871); „Bibliografi-ceskija nachodki vo Lvovë” (Petersburg 1873); „Dopołńenije k bibliografii V. M. Undolskago...” (t-że 1874); „O narodnoj odeżde i ubranstvë Rusinov v Galićine i Vengrii” (t-że 1877). W r. 1844 H. wydał „Geograficeskij słovar' zapadno-słavjanskich i jugosłavjanskich zemel i prileża-śćich stran” (Wilno); celem autora tej pracy było wskrzeszenie słowiańskiej nomenklatury miejscowości; dla tego zebrał i podał do wiadomości zachowane dotąd słowiańskie nazwy gieograficzne, po większej części przekształcone przez Niemców i w przeróbce niemieckiej wprowadzone do literatury rosyjskiej, np. Lemberg zam. Lwów, Posen zam. Poznań, Tropau zam. Opawa i t. d. Do książki dołączona jest mapa ziem słowiańskich (ob. recenzję Nikołajczyka w czasop. «Ki-jevskaja starina» 1884, zesz. 4). Potym ogłosił jeszcze „Öerty by ta russkich dvorjan na Podlasii v XVI stoi.” (t-że 1888). Najważniejszą pracą Hołowackiego jest zbiór pieśni rusińskich: „Narodnyja pësni Galickoj i Ugorskoj Rusi” (4 tomy), drukowane naprzód w wydawnictwie moskiewskiego towarzystwa historycznego (Ötenija mosk. obscest. ist. i drevnos.) między r. 1860 i 1870, a następnie wydane osobno w r. 1878 (Ob. recenzję A. Potebni w «Zapiskach Ak. nauk» 1880, oceny O. T. i Millera w Żurn. min. oświaty 1867 Arü 1—3). Zbiór ten, opatrzony mapą gieograficzną i rysunkami strojów i typów narodowych, owoc długoletniej pracy autora, przedstawia istotną wartość naukową dla dalszych studjów etnograficznych, dla historji języka i piśmiennictwa rusińskiego (ob. Pypina «Istorij a russkoj etnografii» t. III). Oprócz prac wymienionych H. pisał także artykuły do czasopism ga-licyjsko-rusińskich i rosyjskich; np. „Vospomina-nija o Vagilevicë” (w «Kijevs. starinë» 1883, VII), „O sbornikë «Pieśni Żegoty Pauli»” (w «Kijevs. star.» 1885 i w «Russk. Vëstn.» 1886); trzy ostatnie artykuły zawierają wiele ma-terjału autobiograficznego; jeszcze więcej takiego materjału w artyk. H-go „Literatur. Sbor-nik” Dziedzickiego. Inne prace, drobniejsze, dotyczące archeologji i etnografji, ogłaszał w czasopismach: Vëstnik Jevropy, Trud, Vilenskij vëst-nik, Slavjanskij sbornik, Osnowa i innych.

Hołowaniewsk, miasteczko w gubernii Podolskiej, w powiecie Bałckim, nad rzeką Taszły-

w. N.

Orgelb.”.

nami. („Słown. Geogr.”).

kiem, o 45 wiorst od Olwiopola, o 48 od Humania; fabryka świec; jarmarki, kościół katolicki. H. należał do Kalinowskich. („Słownik Geograficzny”).

Hołowczyc Szczepan, arcybiskup warszawski, prymas i senator Królestwa Polskiego (* 1741 r. w województwie Nowogrodzkiem — f 27 sierp. 1823 r. w Warszawie). Otrzymawszy średnie wykształcenie w szkołach wileńskich, H. postanowił życie swe poświęcić służbie Bożej. Pierwsze kroki na tej drodze uczynił, wstępując do zgromadzenia jezuitów. Niedługo jednak był jego członkiem: w r. 1771 wstąpił do seminaryum ks. missyonarzy w Warszawie, w następnym zaś, wyświęcony na kapłana, pełnił odtąd obowiązki sekretarza biskupa Młodziej owskie-go. Prymas, Podoski, któremu Andrzej Zamoyski, były kanclerz wielki koronny, polecił H-a, daje mu probostwo kutnoskie; lecz chęć poznania szerszego świata odrywa H-a od zajęć pasterskich i prowadzi do Rzymu. Studya prawne w Wiecznem mieście zabrały H-owi dwa lata. W 1776 r. powrócił do kraju, a zaskarbiwszy sobie względy biskupa płockiego, ks. Michała Jerzego Poniatowskiego, otrzymał od niego pre-bendę w Osieku. Biskup korzystał niejednokrotnie z jego pomocy w ważniejszych sprawach dyecezyi. W tym też czasie H. otrzymał nto-pień doktora obojga praw w Akademii krakowskiej. Pracowitość i gorliwość, z jaką wypełniał dawane sobie zlecenia, zjednały mu zaufanie w sferach rządowych: wysłano H-a do Rzymu z trudną missyą ostatecznego przeprowadzenia supres-syi opactwa miechowskiego, z przeznaczeniem jego majątku na uposażenie Akademii krakowskiej. Po pomyślnem załatwieniu sprawy H. powrócił w r. 1779 do kraju. Biskup Poniatowski, piastując godność przewodniczącego w Kommissyi Edukacyjnej, postanowił H-a urobić sobie na swego pomocnika. H. nie zawiódł oczekiwań: zapoznał się z przetwarzanym wówczas szkolnictwem polskiem, z mechanizmem administracyjnym Kommissyi i podjętemi przez nią zadaniami; odprawiane przez niego wizyty szkół pokazują szczerego a umiejętnego współpracownika na polu oświaty narodowej. Późniejszy prymas, oceniając to, szybko posuwał go w godnościach. W 1781 H. został kanonikiem warszawskim, w 1783 proboszczem wrocimowskim, w r. 1785 kanonikiem katedralnym krakowskim, w r. 1788 prałatem kollegiaty kieleckiej; gdy zaś prawo kanoniczne nie pozwalało na kumulacyę godności kościolnych, łaskawy protektor wyrobił mu na nią dyspensę papieską. Rozbiór kraju przerwał działalność życia H-a; po dłuższej wędrówce po obcych krajach, osiadł zasłużony mąż na probostwie pod Kielcami i pędził ciche życie wiejskiego pasterza, nie przestając należeć do kapituły krakowskiej; w r. 1817 nazywano go prymicyarzem tej katedry. Gdy po ustanowieniu Królestwa urządzano nowe dyecezye, H.

otrzymał powołanie na biskupa sandomierskiego, a wkrótce, mianowany senatorem Królestwa i administratorem archidyecezyi warszawskiej (1819), objął godność Prymasa. Dla Warszawy była to wielka uroczystość. Między innymi Brodziński napisał tekst a Elsner muzykę do mszy powitalnej. Z tytułu swego stanowiska miał zapewnio-ny wpływ na działalność Kommissyi wyznań i oświecenia publicznego. H. był członkiem honorowym Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Z „kom-petencyi” należnej arcybiskupowi warszawskiemu ustąpił na rzecz skarbu 20 000 złp. Na stolicy warszawskiej zasiadał półczwarta roku. Na pogrzebie, 30 sierpnia 1823, ks. Franciszek Ks. Szaniawski miał mowę o życiu i zasługach zmarłego. Następcą H-a był ks. Skarszewski, znany z ostatnich lat Rzeczypospolitej. Jest w druku „Odezwa H-a do duchowieństwa” z d. 18 lutego 1820 r. H. przyczynił się bardzo do reformy Akademii Krakowskiej i wogóle do zorganizowania nowego szkolnictwa w kraju. Wł. Wisłocki ogłosił ważny jego „Raport wizyty generalnej” z r. 1782. Do życiorysu: Akta Kons. Gen. Warsz’aw.; Akta prymasów i „Encykl.

s. Pł.

Hołowczyn, miasteczko w gubernii Mohylow-skiej, w powiecie Mohylowskim, nad rzeką Wa-biczem, wpadającym do Druci, niegdyś własność Słuszków; zwaliska kościoła i klasztoru. Pamiętne bitwami: w 1654 zwycięstwo Radziwiłła,

a w 1708 zwycięstwo Karola XII nad Rossya-

w. N.

Hołowczyński, nazwisko książąt, pochodzących od jednego z książąt Rapołowskich (ob.), który po wygnaniu z Moskwy udał się na Litwę pod opiekę Heleny, żony Aleksandra Jagiellończyka, został jej sekretarzem, a następnie zakupił w pow. Orszańskim dobra Hołowczyn, przezwał się H-im i przyjął herb polski Łabędź. Jarosław Matwiejewicz H.-Rapołowski (f 1567) w r. 1566 został marszałkiem dworu. Szczęsny Jarosławicz H. (f 1610), dzierżawca lu-boszański, 12 marca 1600 mianowany kasztelanem mińskim. Jan Szczęsnowicz H. (f 1630) był cześnikiem od 1624 (15 maja). Aleksander Jarosławicz H. (f 1617) odznaczył się w wojnie ze Szwedami 1601 r., poczem został starostą lidzkim, 1607 kasztelanem żmudzkim, na sejmie 1611 wyznaczono go do korrektury praw i do trybunału litewskiego, następnie był delegowany do wytknięcia granic powiatu Upic-kiego (1613), w 1614 został wojewodą mścisław-skim, a w roku 1615, wraz z Konstantym Jarosławiczem H-im (f 1620), od roku 1613 kasztelanem mścisławskim, wyznaczony był do układów pogranicznych z posłami moskiewskimi. Jan H., również kasztelan mścisławski, w latach 1621 i 1622 dowodził w Inflantach chorągwią husarską pod rozkazami hetmana polnego litew. Krzysztofa Radziwiłła. — J. Wolff

go” (Warszawa 1885).

Hołowin albo Hołobin, wieś na Polesiu Wołyńskim, w powiecie Żytomierskim, słynna oborą rasy styryjskiej księcia Czartoryskiego. H. należał niegdyś do książąt Ostrogskich. („Słów. Geogr.”).

Hołowiński, herb polski. Na tarczy, w polu czerwouem, na dwóch pagórkach zielonych — miecz otłuczony (lub też krzyż złoty), z takimże półksiężycem napoprzek pod ramionami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich, białych. Odmiana herbu Kostrowiec (ob.), używana przez wołyńską rodzinę Hołowińskich. —

Źródła: Paprocki, 0-kolski, Kojałowicz, Nie-siecki.

D.

>*4*-

„Senatorowie i dygnitarze Wielk. Ks. Litewskie-

J. B.

w. N.

JL,

Fig. 51. Hołowiński, herb.

Hołowiński Ignacy, arcybiskup-metropolita raohylewski (f 19 października 1855 r.). Urodził się w Owruczu, z rodziców Piotra i Dominiki z Łęskich. Powszechnie datę jego urodzenia, za ks. Iwaszkiewiczem, mówcą żałobnym nad trumną H-go, kładą na rok 1807, kiedy sam H. w „Tece rozmaitości”, w pięknym zarysie „Życie mojej matki” wspomina, że miał około lat dziesięciu, gdy śmierć w 1810 r. zabrała mu ojca; wszakże podawana jako ścisła data 24 września 1800 r. pewną nie jest. Ho-łowińscy pochodzili z podupadłej szlachty. Ojciec H-go przebył w życiu zmienne losu koleje: był ekonomem, próbował handlu bez pomyślnego rezultatu, zarządzał dobrami owruckiemi Bazylianów, wreszcie osiadł we wsi Wiacowie, gdzie wkrótce życia dokonał, pozostawiając żonę z ośmiorgiem dzieci bez żadnych środków utrzymania. Trzeba było ze strony wdowy głębokiej wiary, by się nie zachwiać, wiele hartu, poświęcenia, by wytrwać w ciężkiej pracy chowania i kształcenia dzieci. Z tej-to twardej szkoły życia wyniósł H. swą wiarę silną, swą energię, swoje poczucie obowiązku. Otrzymawszy początkowe wykształcenie w szkole w Międzyrzeczu, wstąpił do seminaryum duchownego w Łucku, skąd w krótkim czasie wysłany został do akademii wileńskiej. W 1831 r. ukończył akademię i wraz z kapłańskiemi święceniami otrzymał naukowy stopień magistra teologii. Działalność swoją rozpoczął jako kapelan szkoły szlacheckiej w Żytomierzu, a musiała ona być dodatnią, skoro w lat kilka otrzymuje H. godność kanonika katedralnego żytomierskiego i miejsce profesora religii i kapelana uniwersytetu kijowskiego. Kijów był wtedy ogniskiem życia

Kuc. Po w. Umtr. Zeu. 229. T, XXIX umysłowego Wołynia, Podola i Ukrainy; gromadził najzdolniejsze i najczynniejsze siły twórcze w nauce i literaturze. H., uczestnicząc w zebraniach literackich i obywatelskich, stał się wkrótce niemal ich duszą, znajdując w obcowaniu z umysłami wybitnemi silną pobudkę do rozwinięcia niepospolitych swych zdolności przez rzetelną pracę, która go doprowadziła do wszechstronnego wykształcenia. Tak upłynęło lat kilka. W r. 1839 uniwersytet kijowski został zamknięty, a kapelan i profesor, wolny od obowiązku, mógł rozporządzać swoim czasem. I użył go H. na urzeczywistnienie dawno rojonych marzeń: przez Odessę, Konstantynopol udał się do Ziemi Ś-ej. Podróż ta, opisana w formie listów do brata i wydana pod tytułem „Pielgrzymka do Ziemi Świętej, odprawiona przez ks. H.” (Wilno 1841-5, 5 t-ów; Petersburg 1853, 1 t.), daje nam poznać H-go nietylko jako męża

• i!

L*, ti

Fig. 52. Hołowiński Ignacy.

o poważnej wiedzy, ale i jako człowieka wielkiego serca. Historya, archeologia, geografia, ludoznawstwo, — nic nie jest mu obce, a z pośród erudycyjnych wywodów, spostrzeżeń, badań widać duszę, co się wyrywa i mknie na północ, łącząc ze świętemi pamiątkami ziemi ojczystej wspomnienia. Krótko, bo 6 miesięcy, trwała podróż. Po powrocie do Kijowa zabrał się H. do pracy nad Ojcami Kościoła, lecz w tym czasie zaszła okoliczność, otwierająca mu szerszy zakres działania na innem polu. Generałem - gubernatorem Kijowa był gen. Bibikow. Młody kanonik i profesor uniwersytetu znany był generałowi, który, licząc na swą znajomość ludzi, gorąco go polecał Błudowowi, ministrowi spraw wewnętrznych. Wskutek tych rekomendacyj, gdy Akademia Wileńska przeniesioną została do Petersburga, do urządzenia jej powołano H-go. Wskutek nomi-nacyi na rektora przypisywano bezzasadnie H-mu sam projekt przeniesienia akademii. Objąwszy rządy nowej instytucyi w 1842 r., H. całą du-

35

kościelna”.

szą uddał się kształceniu umysłów i serc młodzieży duchownej, a pozyskawszy zupełne zaufanie Skrypicyna, ówczesnego dyrektora departamentu wyznań, mógł dobrać sobie za współpracowników zasłużonych dawnych profesorów wileńskich i sam też jednę profesurę dla siebie zatrzymał. Wogóle sfery rządzące obdarzały swojem zaufaniem H-go, i stąd jego zasłudze przypisać należy, że Kościoł w Cesarstwie, ogołocony z biskupów, w 1848 roku otrzymał nowych a dobrych pasterzy. Przy nowych nominaeyach H. nie został pominięty; dostała się mu sufraga-nia mohylewska cum jure successionis, to jest z prawem następstwa po metropolicie Kazimierzu Dmochowskim; do zajęć rektorskich przybyło nowe — koadjutora; a nie było ono łatwe. Wskutek zmian zaszłych w kraju zmieniły się pod wielu względami stosunki kościelne i znalazła się spora liczba duchownych, jak np. Łaski, Kossowski, którzy, mitry i odznaczeń pragnąc, gotowi byli wszystko uczynić byle tylko zaszczyty osiągnąć. Wskutek mądrych rad H-go zawiedzeni w nadziejach przy obsadzaniu biskupstw wysilali się na machinacye, by stanowisko sufragana i rektora podkopać. Przy zmyśle politycznym, a przytem i przejęciu się powołaniem swojem, zdołał H. uniknąć zasadzek i poczciwie prowadzić pracę kościelną. Papież Pius IX ocenił należycie petersburskiego koadjutora i przysłał mu bullę wraz z paliuszem metropolity, skoro tylko umarł arcybp Dmochowski. Z czasów koadjutorstwa H-go pozostał ważny materyał do historyi Kościoła w Rossyi w pracy H-go przy urządzaniu i rozgraniczaniu 7-u dyecezyj, ustanowionych w konkordacie z r. 1847. Zasiadłszy na stolicy arcybiskupiej, H. ujął w żelazne ręce rządy Kościoła. Trzymając się ściśle prawa i konkordatu, wypleniał przedajność, usuwał niegodnych przedstawicieli duchowieństwa, a ilekroć z powodów od siebie niezależnych nie mógł tego uczynić, osobistą pracą i czuwaniem paraliżował ich szkodliwą działalność. Troska o przyszłość Kościoła nie pozwoliła mu porzucić kierownictwa Akademii duchownej i, ku wielkiej radości młodzieży, zatrzymał dla siebie stanowisko rektora. Kształcąc umysł młodych lewitów, starał się przywiązać ich serca do rzeczy swojskich, wskazywał piękności polskiej liteiatury kościelnej. On - to wydobył na światło dzienne świetną postać Wereszezyń-skiego, wskazywał zalety Młodzianowskiego, Bir-kowskiego i innych. Wykład ten „Homiletyki” wyszedł z druku w Krakowie po śmierci H-go w 1859 roku. Młodzież, mimo nieprzychylnych H-mu, a z różnych stron powstających, głosów, kochała swego rektora, instynktownie odgadując w nim Kościelnego Męża i zarazem dobrego syna kraju. Oto co o nim pisze jeden z jego uczniów, późniejszy arcybiskup warszawski, ks. Feliński: „Utrzymuję, że był on zawsze dobrym i gorliwym kapłanem, że szczerze miłował Koś

ciół i niezmordowanie dla niego pracował; że był człowiekiem wielkiego rozumu i wielkiego serca—człowiek prawdziwie opatrznościowy, który oddał nieobliczoue zasługi polskiemu Kościołowi.... Missya jego była wyłączna, jak wyłączne były jego zdolności i wyłączne okoliczności, wśród których był postawiony....” Oddany pasterzowaniu, nie zaniedbywał H. kaznodziejstwa. Wierni, odwykli od widywania swoich pasterzy na kazalnicy, często mieli sposobność słuchania prawd Wiary, które im H. z namaszczeniem a prostotą wykładał („Kazania niedzielne, świąteczne i pogrzebowe, oraz allokucye miane w Petersburgu” Kraków 1857). Praca nad siły, troski o sprawy Kościoła wyczerpały wreszcie wątły organizm arcybpa. W lutym 1855 r. zapadł silnie na zdrowiu. Pobyt na wsi i kuracya nie przyniosły poprawy: wrócił więc do Petersburga we wrześniu. Mimo silnych bólów, po powrocie nietylko załatwiał bieżące sprawy, ale, chcąc przysporzyć Kościołowi gorliwych pracowników, wyświęcił jeszcze na kapłana jednego z wycho-wańców Akademii, ks. Felińskiego, do którego miał dziwnie piękną i żarliwą przemowę („Pamiętnik Religijno-Moralny” rok XV, 1856 i „Pamiętniki Felińskiego”). Choroba postępowała szybkim krokiem; d. 17 października 1855 roku oświadczono H-emu, że jest śmiertelna. Zawezwał tedy na pożeguanie młodzież akademicką i błogosławił jej. Troska o Kościół nie odstępowała go do ostatniej chwili; do biskupa Kahna rzekł: „Ja umieram — broń Kościoła”. Przyjąwszy Sakramenta święte, umarł d. 19-go października, pochowany w podziemiach kościoła na cmentarzu Wyborskim. Z papierów pozostałych po H-iin, oprócz wspomnianej Homiletyki, wydano w Krakowie w 1857 roku „Hymny Kościelne”. H. dotąd nie ma godnej siebie biografii. — Ob. „Pamiętnik Religijno-Moralny” rok 1856, styczeń, kwiecień, maj); „Pamiętniki ks.

Zygmunta Felińskiego” tom II; „Encyklopedya

s. Pł.

H., w literatutrze znany pod pseudonymami Kefaliński, Żegota Kostrowiec, wkrótce po r. 1831 zapoznał się z głównymi przedstawicielami inteligencyi literacko - naukowej stron tamtejszych, jak oto: z Michałem Grabowskim, którego silnie ukochał, z hr. Henrykiem Rzewuskim, z którego rodziną całą zżył się serdecznie, z J. I. Kraszewskim, Tytusem Szeze-niowskim, Konstantym Świdzińskim, Aleks. Przez-dzieckim, W takiem towarzystwie, zamiłowa-nem w literaturze, i on też folgował żyłce literackiej, zajmując się przekładem sonetów i can-zon Petrarki, oraz dramatów Szekspira. Piękne-mi przekładów tych nazwać nie można, chociaż je w przyjacielskiem kółku H-go wychwalano; w każdym jednak razie tłómaczenie dramatów Szekspira (Hamlet, Romeo i Julia, Sen w wigilię św. Jana, Makbet, Król Lear, Burza), ogłoszone drukiem w Wilnie r. 1840 w 2-ch tomach, ma tę historyczną zasługę, iż było pierwszą u nas próbą podjętą na większą skalę, by z oryginału, bez opuszczeń i przeróbek, jak dawniej, dać nam poznać twórczość wielkiego poety angielskiego. Przykład H-ego zachęcił innych do podejmowania prób nowych, a same wady tłómaczenia dodawały bodźca do lepszego wykonania. Co się tyczy poezyi Petrarki, to te w pewnej jeno cząstce ukazały się w „Rusałce” na r. 1842 (str. 85—98). Zarówno przekład Szekspira jak Petrarki wyszły po pseudonimem Ignacego Kefalińskiego (Kefale = głowa, liołowa). Zanim one wyszły z druku, pierwej ukazała się „Pielgrzymka do Ziemi Świętej”, którą H. ogłosił już pod własnem nazwiskiem. Jest to jedno z najbardziej zajmujących i pouczających dzieł podróżniczych w naszej literaturze. Autorowi chodziło nietyl-ko o opisanie swoich przygód, o przedstawienie wrażeń, jakich doznawał na widok oglądanych pamiątek przeszłości religijnej, społecznej i politycznej, ale także o gruntowne zaznajomienie czytelników z samą tą przeszłością, jak nie niemniej o zbudowanie ich pod względem moralnym. Z dzieł literackich H-go rzecz to najważniejsza i najlepsza. W jednym z ustępów— w opisie bitwy Templaryuszów i Szpitalników z Saracenami pod Nazaretem — wyprzedził H. Szajnochę w sposobie malowania historycznego, jak to słusznie zauważył Julian Bartoszewicz w „Encyklopedyi Powszechnej” Orgelbranda (t. XII). Chcąc „przedstawić ducha biblijno-ry-cerskiego owych czasów”, chcąc „pokazać wymowę XII stulecia, w której słychać łoskot spadających mieczów rycerskich, wolał mozaikować obraz wyrażeniami kronik”, niż własnych słów używać, bo „trudno swoją erudycyą dotknąć dziejów średniowiecznych, żeby z nich zaraz nowym sposobem widzenia nie zetrzeć cćcliy wieku, jak trudno dotknąć skrzydeł motyla bez starcia pięknej ich farby”. Zamianowany rektorem Akademii duch. w Petersburgu, mimo różnorodnych trudów i kłopotów, i mimo szkodliwego oddziaływania klimatu na zdrowie, H., choć często przygnębiony, a nawet niekiedy wzdychający do śmierci, rozwinął w pierwszych latach pobytu w stolicy północnej ożywioną działalność literacką. Został spółpracownikiem „Tygodnika Petersburskiego” i pomieszczał w nim wiele ocen i rozpraw. Między innemi w rzeczy o „Metodzie filozofii” zamierzył wykazać, wobec panującej wówczas nad umysłami filozofii niemieckiej, że i dawna, pogardzana, scholastyczna miała swoje zalety. Nie szło atoli H-mu bynajmniej o przywrócenie scholastyki w całej jej dawnej formie, ale o to jedynie, ażeby dać poznać— jak to piśał w liście do E. Ziemięckiej z 29 sierp. 1842—„zasady główne, jakiemi dawna szkoła przez tyle wieków umiała godzić filozofię z religią; przedstawienie głównej zasady scholastyków tern samem wykaże ich wartość, znaczenie, ich wady, lecz razem i wyższość nad racyonalizmem”. Ponieważ u nas pozyskał był wówczas wielki rozgłos Trentowski jako filozof, zamierzał więc H. napisać ocenę jego rozprawy łacińskiej: O życiu wiecznem człowieka. „Chciałbym serdecznie—mówił w tym liście—tego człowieka miłością i prawdą pociągnąć na stronę wiary, a chociaż niemała to trudność, jednak co mi czyni otuchę, to jego zupełna nieznajomość religii; sądzę przeto, że za (!) przedstawieniem może pójść za poznaną prawdą”. Nie napisał narazie takiej krytyki, a w 10 miesięcy potem zmienił i swe pojednawcze względem Trentow-skiego usposobienie, jak świadczą słowa listu do Ziemięckiej: „Jest to pisarz zupełnie niekatolicki, nawet mało clirześciański, wprawdzie burzący niektóre zasady filozofii niemieckiej, ale nie dlatego mniej niemiecki filozof; tylko go dwie rzeczy odróżniają od niemieckich filozofów: śmiałość i żywość polska i poezya; jakoż ja go prędzej uważam za poetę, jak za gruntownie i sumiennie badającego filozofa. Zupełnie się godzę z panią, że jego nawrócenie jest niepodobne, chyba cud Łaski nastąpi; nietylko wziętość, sława, zarozumiałość na przeszkodzie, ale nawet stosunki domowe i sposób utrzymania się. Uważam go za straconego dla wiary i dla narodu. Pewny jestem, że bez religijnego żywiołu wkrótce przebrzmi jego wziętość i za lat kilka wejdzie w karby zwyczajnych profesorów niemieckich, o których i myśleć niema potrzeby. Z tej przyczyny powzięty zamiar pisania na jego (!) krytyki zarzuciłem, bo to byłoby więcej propagować jego principia, które w naszych stronach, dzięki Bogu, nikomu nieznane.” Omylił się H. co do zżycia się Trentowskiego z Niemcami: nie został on Niemcem i coraz częściej dawał dzieła w języku i w duchu polskim. To też H. zmienił zamiar niepisania o jego filozo-fiii; owszem, w trzy lata pomieścił w „Tygod. Petersb.” (r. 1846) obszerną rozprawę: „O stosunku bezpośredniej filozofii do religii i cywili-zacyi naszej”. Pisał ją namiętnie, roztrząsał nietylko pomysły Trentowskiego, ale jego stosunki domowe i charakter, nietylko dowodził prawd wiary, ale gromił zarozumiałość i pychę filozofa, nietylko zbijał jego twierdzenia, lecz je zohydzał jako niemoralne, niereligijne i uiena-rodowe. Rzecz tę, napisaną z wielką werwą, czyta się z zajęciem, ale daleka jest ona od bezstronności. H., pragnąc uchronić społeczeństwo od „zarazy” panteizmu, który utożsamiał z bezbożnością, zapomniał o zasadzie wyrozumiałego traktowania zdań przeciwnych, którą sam zalecał i urzeczywistniał w ładnym dyalogu „Wieczór na wsi” („Pielgrzym” r. 1842, t. III 287— 308). Ponieważ dążnością „Pielgrzyma” było pogodzenie filozofii z wiarą katolicką, H. gorąco sprzyjał jego rozwojowi i szczerze wielbił jego redaktorkę, Ziemięcką, lubo w ocenie jej „Myśli o wychowaniu kobiet”, otwarcie wytknął

P. Ohm.

błędy, które wypłynęły z dawniejszego zajmowania się autorki filozofią niemiecką. Artykułów do „Pielgrzyma” dał H. bardzo mało, bo oprócz owego „Wieczoru na wsi”, w ciągu pięciu lat istnienia tego pisma zasilił je tylko rozprawką „O świętej Teresie i jej dziełach” (1843, I, 241—304), wyjątkiem z „Pielgrzymki o św. Hieronimie” (1844, I, 245—316) i wierszem piętnującym pychę rozumu p. t. „Powtórny upadek” (1845, IL 339-345). W lutym 1813 pisał do Ziemięckiej: „Zdrowie moje coraz się psuje w klimacie petersburskim, a duch mój, zrażony codziennemi przykrościami mego położenia, tęskni do wiecznego wypoczynku jako do jedynej ochłody”. A w czerwcu t. r.: „Kłopotliwy i niebezpieczny mój obowiązek nie zgadza się z moim stanem duszy, pragnącej pokoju i wiejskiego zacisza. Mój Boże! jak jest człowiek słaby! W pismach i w naukach staramy się wykładać prawidła i drogę prawą, a wewnątrz ulegamy słabości. To samo dzieje się i ze mną. Od-dawna walczę z mizantropią i jakoż pierwej z wy ciężko wychodziłem, ale w tej wielkiej, uciskającej swoim ogromem stolicy oprzeć się nie mogę. Jestem tu wszystkim obcy, do nikogo nie mam słówka przemówić, z nikim myśli i uczuć podzielić. Tęskny, jakby wygnaniec, oglądam się dokoła i wszędzie dla mnie najstraszniejsze pustynie, bo pustynie domów i ludzi zimnych. Zamknięty w sobie, siedzę między czterema ścianami, chory słabością duszy. Dawniej w Żytomierzu i Kijowie miałem parę domów, gdzie czasem wieczorami spędzałem tę chmurę umysłu lubą uprzejmością i życzliwością tych rodzin; ale od roku tu szukam i nie mogę znaleźć tęgo źródła w tej pustyni.” Stosunki z Przecławskim, Rzewuskim, Sztyrmerem bynajmniej nie czyniły zadość wymaganiom i usposobieniu H-go. Równowagę duszy utrzymywało w nim silne poczucie obowiązku, a rozpęd jej dawało przywiązanie do społeczeństwa, z którego łona wyszedł, do Kościoła, który szczerą żarliwością swą wzmacniał. Przy pracy nad Kościołem nie zaniedbywał też i literatury. W r. 1843 wydał „Legendy” wierszem (Wilno). Sam najlepiej wartość ich ocenił w liście do Ziemięckiej, która pomieściła w „Pielgrzynie” obszerny ich rozbiór z obfitemi wyjątkami. „Chciałem—powiada—faktem okazać, że te wyśmiane przez mędrków baśnie mieszczą w sobie głębokie prawdy; ale wykonanie dość zaniedbane, a przytem brak wzniosłego talentu w poezyi niezupełnie mi pozwolił przyjść do mego celu; ale dobrze i to, jeśli drugich, zdolniejszych, zachęci”). Nie zachęciło; atoli „Legendy” pomimo słabości swojej spopularyzowały się; drugie ich wydanie wyszło w Petersburgu r. 1855, a trzecie w Złoczowie 1899; prócz tego w różnych wypisach i wzorach poezyi niektóre z nich umieszczano. W r. 1844 H. ogłosił „Tekę Rozmaitości” (Wilno), gdzie prócz przedruków z cza

sopism dał parę artykułów «igdzie przedtem niedrukowanych, a mianowicie: owo „Życie mojej matki”. W r. 1845 wydał tłómaczenie dwu pism, napisanych niegdyś przez stoików greckich, t. j. „Obraz Cebesa i Doręcznik Epikteta” (Wilno). W r. 1846 wyszła również w Wilnie najobszerniejsza wierszowana praca H-go: „Dzieciątko Jezus”, przez jednych przyjęta entuzya-stycznie, przez innych poczytana za płód poroniony. Zbyt trudny przedmiot, któremu u nas nawet Bohdan Zaleski nie podołał, a przytem brak istotnego poetyckiego natchnienia sprawiły, że utwór ten mało znalazł odgłosu w sercach, pomimo swej treści, i trwałym nabytkiem poezyi naszej się nie stał. Toż samo powiedzieć należy o powieści „Rachel” (Wilno 1847). Surowo ocenił ją Tyszyński, lubo sam był gorliwym katolikiem. Była to jedyna próba H-go na większą skalę; zazwyczaj poprzestawał na opracowywaniu legend prozą i powieści z podań gminnych, jak: „Rusałki”, „Dwie miary”. „Dziedzic ”, „Dwaj bracia”. Powiastki te znajdują się w „Pismach Żegoty Kostrowca” (Wilno 1848, 2 tomy), gdzie też H. dał przekład poezyj św. Grzegorza z Nazyanzu, oraz przedruk rozprawy pomnożonej dodatkami: „O stosunku bezpośredniej filozofii do religii”. Była to ostatnia książka jego, w której zaprzątał się jeszcze sprawami i zagadnieniami świeckiemi. — Jako pisarz H. miał z przyrodzenia wybitny talent stylistyczny, którym w utworach opisowych i rozprawach naukowych władał dzielnie; w belletry-styce natomiast i wierszach mniej okazał się szczęśliwym.—Materyałów do życiorysu H-go mamy niewiele (ob. wyżej). To, co zebrano w książce: „Wspomnienia z życia i zgonu H-go” (Warszawa 1856) przez ks. Zyg. Felińskiego, odnosi się głównie do ostatnich lat działalności naszego autora. Z tego samego źródła są cenne wiadomości w znanych „Pamiętnikach” (1897). Biografia napisana przez Juliana Bartoszewicza w „Encykl. Orgelbranda” wysnuta jest przeważnie z dzieł samego H-go. Autor niniejszego artykułu korzystał z niej oraz z listów rękopiśmiennych H-go, pisanych do Eleonory Ziemięckiej, których mu udzieliła jej córka, p. Tatarowiczowa.

Hołowiński Antoni (* w Międzyrzeczu na Wołyniu—f w Żytomierzu w roku 1840), lekarz, brat metropolity Ignacego (ob.); nie należy go mieć za jedną osobę z fizykiem Antonim Hołowińskim (ob.). Lata dziecięce spędził w niedostatku; do zawodu swego sposobił się w uniwersytecie wileńskim, który mu w r. 1829, po obronieniu rozprawy „De ictero”, przyznał dyplom doktorski. Od r. 1830 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego. Osiadłszy w Żytomierzu, tamże do śmierci zajmował się wykonawstwem lekarskiem. — Por. J. Bielińskiego „Stan nauk lekarskich za czasów Akad.

737 i 795).

s. K.

D.

II!

Fig. 53. Hołownia I.

D.

szawa 1883).

med.-chir. wileńskiej” (Warszawa 1889; str. 230,

Dr j. p.

Hołowiński Antoni, fizyk (* 1842 w Woło-sówce na Wołyniu), syn Antoniego H-ego, marszałka szlachty powiatu Żytomierskiego; nauki gimnazyalne odbył w Szkole prawa w Petersburgu, następnie kształcił się w Paryżu, gdzie uzyskał kolejno stopnie naukowe: bachelier ès lettres i bachelier ès sciences w r. 1860, inżyniera szkoły centralnej w r. 1863, oraz licen-cyata nauk fizycznych w r. 1867; po kilkolet-nich zajęciach w pracowni fizycznej Wiedemanna w Karlsruhe i w pracowni chemicznej Bunse-na w Heidelbergu otrzymał stopień doktora filozofii we Freiburgu za rozprawę: O wpływie ruchu ciał przezroczystych na położenie płaszczyzny polaryzacyi, a w r. 1869—stopień magistra fizyki za rozprawę: O aberacyi sferycznej oka ludzkiego. W tymże roku habilitował się jako docent Szkoły Głównej w Warszawie, i w tym charakterze wykładał fizykę w r. 1869 — 70 w powstałym z niej uniwersytecie. W zmienionych wszakże warunkach opuścić musiał zawód profesorski i zajął się gospodarstwem wiejskiem w Siedleckiem i Lubelskiem; po kilkunastu dopiero latach wrócił do Warszawy, gdzie stale przebywa, wyłącznie badaniom naukowym oddany. Zbudował kilka przyrządów elektrycznych, służących zwłaszcza do badań fizyologicznych i lekarskich; ogłosił znaczną liczbę rozpraw i mniejszych artykułów, najpierw we „Wszech-świecie”, a następnie (1886—1897) w „Przeglądzie Technicznym”, jako członek komitetu redakcyjnego tego pisma i sprawozdawca z działu elektrotechniki. Z większych prac jego, w piśmie tern zamieszczonych, przytoczymy: „Teorya dynamomachin i ekwipotencyałów”; „Zmienność spółczynnika tarcia względuie do szybkości ruchu”; „Uzupełniona instrukcya o gromochronach”. Dla I wystawy hygienicznej w Warszawie opracował „Tablice porównawcze natężenia i kosztu różnych świateł”, na II zaś podobnej wystawie, będąc przewodniczącym jej sekcyi przyrodniczej, przedstawił „Okazy fotografii tonów serca”. Inne wreszcie ważniejsze jego prace są: „O obliczaniu blasku obrazów optycznych przy układzie soczewek kulistych” (w „Pracach mat. fizycznych”

t. I, 1888); „Metody badania fal fizyologicznych” (w „Pamiętniku warsz. tow. lekarskiego” 1891); „Badania kardyograficzne” (wspólnie z J. Pawiń-skim w „Pam. tow. lek.” 1894, oraz w „Archives des sciences biologiques de St. Petersbourg”

t. I); „Mikrofoniczne badania fal tętna i serca” (w „Pain. tow. lek.” 1899, oraz w „Zeitschrift für klinische Medicin” t. 37); „O fotografii tonów serca” (w „Pam. tow. lek.” 1901, oraz w „Zeitschrift f. klin. Med.” t. 42); „O fotografowaniu tonów serca” (w „Gaz. lekarskiej” 1896, oraz w „Comptes rendus de l’académie des sciences” w Paryżu, w „Archives de physiologie” i w „Zeitsch. für klin. Med.”).

Hołownia I, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonera, srebrny znak utworzony z trzech Habdanków (ob.), z których dwa spodnie jeden na drugim, trzeci zaś, wierzchni, leży odwrotnie. Nad tarczą mitra książęca. Był herbem zgasłej zdaje się już, książęcej rodziny Hołowniów-Ostrożeckich, szczepu Ruryka.—Źródła: Kojałowicz; Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy”.

il

Fig. 54. Hołownia II.

Hołownia II, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, wielka litera T, srebrna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie. Pieczętują się nim rodziny: Basów, Hołowniów (rodzina bojarska Słonimska), Hołyńskich - Maka-ryczów, Jakimowiczów-Hołowniów, Kurklewskich i Pysznickich. — Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski, „Herbarz witebski”.

Hołownia, nazwisko rodu ruskiego książęcego. Kronika Nowogrodzka pod r. 1401 wspomina Nikitę H-ę w krajach naddźwińskich. Niema jednak pewności, czy zachodzi jaki związek pomiędzy nim a książętami H-ami, którzy występują na Wołyniu w XVI wieku. Kniaź Piotr Michałowicz H. był dworzaninem królewskim w r. 1503, horodniczym trockim 1524—1531 W 1524 otrzymał od króla Zygmunta I przywi lej na założenie na prawie magdeburskiem mia sto Ostrożca w ziemi Wołyńskiej. Dwaj syno wie jego, Fedor i Jerzy, używali nazwiska Ostro żeckich, dodając niekiedy przydomek H. An drzej H., prawdopodobnie pochodzący z inną linii, w r. 1569, jako obywatel powiatu łuckie go i z tytułu swych majątków podlaskich, zaprzy sięga unię lubelską. Jakiś H. był posłem wo łyńskim na sejmie elekcyjnym w r. 1573. Boh dan Ostrożecki H. był koniuszym pińskim w r 1727. Od XVIII wieku H-owie przestali uży wać tytułu książęcego.—A. Boniecki „Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskiem” (War-

J. B.

Hołownia Adryan, opat brasławski, biskup ' i Hołubowiczów.— Źródła: Kojalowicz, Okol-orszański unicki. Kiedy d. 11 lutego 1809 r. ski, Niesiecki, Boniecki „Dyplom deput. wileń-odnawiano metropolitalną dyecezyę litewską, ze skiej z 1828 roku rodziny Hołubcewiczów”, Bor-stolicą w Wilnie, i oddzielano ją od brzeskiej, kowski. z którą połączona była, metropolitą zamianowano ks. Koczanowicza, biskupa łuckiego. Ten wszakże rządził dalej swojem biskupstwem, a do administrowania dyecezyą metropolitalną powołał Adryana H-ę, który się wyświęcił na biskupa orszańskiego i zamieszkał w Wilnie w klasztorze bazyliańskim za opłatą, a do obrzędów i święceń kapłańskich miał sobie wyznaczoną cerkiew św. Trójcy. W hierarchii kościelnej był on suffraganem wileńskim dyecezyi metropolitalnej litewskiej. Tenże sam obowiązek spełniał i za następcy Koczanowicza, Józefata Bułhaka, ogółem zaś lat 18, i był świadkiem ostatnich chwil swojego obrządku na Litwie. (J. Bar- [ domość o H-u pod datą r. 1580. Był on już

D.

Hołubek Gabryel (Hawryło), -rotmistrz królewski, znany z udziału w kilku wojnach i chlubnych popisów w podjazdowej zwłaszcza walce za czasów Stefana Batorego i w pierwszych dwóch latach po jego śmierci. Niesiecki podaje, że H. pochodził ze szlachty litewskiej, osiadłej w województwie Nowogrodzkiem, która używała herbu Krokwy. Stryjkowski mieni go w swej Kronice (str. 788 wyd. z r. 1582) mylnie kniaziem; rodziny kniaziowskiej tego na- • zwiska nie znają herbarze, nie wymienia jej też Boniecki w „Poczcie rodów W. Ks. Lit. XV i XVI wieku”. Źródła spółczesne podają pierwszą wia-

toszewicz w „Enc. S. Orgelbranda”).

Hołub I, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na trzech pagórkach zielonych —trzy słupy srebrne, u góry złączone takąż poprzeczną belką, na której wierzchu krzyż srebrny rozdarty. Nad hełmem mitra książęca. Labry czerwone, podbite srebrem. Pieczętuje się nim ruska rodzina Hołubów-Kniażyckich, której bezzasadnie niektórzy przypisują książęce pochodzenie. Podobny herb z XV stulecia znajduje się na chrzcielnicy kościoła 00. Karmelitów w Krakowie. Komu-by wtedy przysługiwał — dotychczas niewiadomo. — Źródła: Paprocki, Hef-ner, Piekosiński „O dynastycznem pochodzeniu szlachty polskiej” (tablica IX Nr 16), Wolff (str. 659).

D.

jr

li

llllP

Fig. 55. Hołub I.

Fig. 56. Hołub II.

Hołub II, czyli Hołub a, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na dwóch krokwiach srebrnych, złączonych w kształcie litery W—strzała do góry, bez lewego żeleźca. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Odmiana herbu Syrokomla (ob.), służącego rodzinom litewskim: Hołubów, Hołubcewiczów

wtedy rotmistrzem królewskim i brał udział w wyprawie wielko luckiej na czele oddziałn „200-u Kozaków z długiemi rusznicami na dobrych wałaszech”. Podczas pochodu wojsk królewskich z pod Uświaty ku Wielkim Łukom należał do przedniej straży, której przewodził Wcłmiński, kasztelan połocki. Wysłany około 20 sierpnia na zwiady z Jerzym Wołmińskim, podkomorzym upickim, syuem kasztelana, rozbił H. o dwie mile od Wielkich Łuk oddział Tatarów i uprowadził z sobą czterech jeńców, z których król „wszystką sprawę o Wielkich Łukach wyrozumiał” (Polkowski „Sprawy wojenne Batorego” str. 190 i 195; Stryjkowski „Kronika” str. 788). Głośnym w całej Rzeczypospolitej stał się H. jednak dopiero po śmierci Batorego, jako gorliwy stronnik Zygmunta Wazy i uczestnik obu wypraw partyi Zamoyskiego przeciw Maksymilianowi austryackiemu. Osadzony w r. 1587 z setką jazdy w zamku rab-sztyńskim pod Olkuszem, nie mógł z tak szczup-łemi siłami przeszkodzić wkroczeniu wojsk au-stryackich do Królestwa; ale wezwany (około połowy października) do poddania się, „jako był złej gęby, odpowiedział, że już innych między Polakami zdrajców niemasz, prócz tych, którzy są u niego”, t. *j. u Maksymiliana, i zamku nie wydał. Maksymilian, nie kusząc się o zdobycie Rabsztyna, podążył do Mogiły, gdzie wyczekiwał dalszych posiłków. Nie doczekał się ich jednak wcale: bo czujny H., powziąwszy wczesną wiadomość o zbliżaniu się wyborowej niemieckiej jazdy (koni 330) i oddziału piechoty pod wodzą kilku magnatów z księstw austryac-kich i ze Szląska, urządził w górzystej i lesistej okolicy Rabsztyna zasadzkę, do której użył górników olkuskich, a następnie z garstką swej jazdy śmiało wpadłszy na Niemców, wziął ich, dzięki sprawności Olkuszan, we dwa ognie i zupełnie rozgromił, tak, że tylko niewielka liczba zwyciężonych uszła śmierci lub niewoli (stało się to około połowy listopada; daty dokładnej źródła nie podają). Por. Heidensteina „Rerum

Geogr.”).

w. n.

Polouicaruin liber IX”, str. 269—271. I w drugiej wyprawie przeciw Maksymilianowi w roku 1588 odegrał H. znaczącą rolę. Należąc znowu ze swym oddziałem Kozaków do straży przedniej wojska Zamoyskiego, ucierał się z podjazdami Maksymilianistów i był czynny także w zwycięskiej utarczce pod Parzymiechami w nocy z 21 na 22 stycznia. W dniu bitwy pod Byczyną, 24 stycznia, umieszczony na prawem skrzydle, rozpoczął na czele swej chorągwi walkę, natarłszy wraz z Tatarami i husarzami Zamoyskiego na jazdę nieprzyjacielską „bronią białą”; lecz zaraz w tern pierwszem starciu, postrzelony kulą w głowę, padł na miejscu (Por. studyum T. Nachera „Bitwa pod Byczyną” w „Przewodniku nauk. i liter.” Lwów 1883, t. I str. 453—460). Musiał H. uchodzić za jednego ze świetniejszych żołnierzy w swoim czasie, skoro znany poeta, ks. Stanisław Grochowski, poświęcił jego pamięci całą wiązankę utworów, wydanych po raz pierwszy osobno p. t. „Hołubek Stanisława Grochowskiego do żołnie-rzów. W Krakowie, w drukarni Jakóba Sieben-eichera r. P. 1588” (4-o, kart 4 nieliczb., dwa wydania w ciągu jednego roku). Na zbiorek ten składa się sześć utworów: 1) Autor żołnierzom dzisiejszym niektórym. 2) JW. Panu Leonowi Sapieże etc. autor. 3) Hołubek. 4) Nagrobek. 5) Drugi (nagrobek). 6) Trzeci (wszystkie te wiersze są przedrukowane w wydaniu Turowskiego Poezyj Grochowskiego, tom 1, str. 25—30). W trzecim z rzędu z tych utworów przemawia poeta do H-a takiemi słowy:

Hołubku, sławny rycerzu,

Póki żywioły w przymierzu I dokąd słońce na niebie, —

Nie przepomnią w Polsce ciebie!

Uwagi godny jest drugi nagrobek, zawierający dowcipną alluzyę do Maksymiliana:

Ja tu, Hawryłko, leżę; Hołubkiem mię zwano, Zabity-m pod Byczyną, a tu mię schowano. Sowicie się swej krzywdy Polacy pomścili:

Mnie, Gołąbka, straciwszy — orła utopili.

W. Cz.

Hołubica, wieś we wschodniej Galicyi, w powiecie Brodzkim, nad Seretem, a właściwie na półu. - zach. stronie stawu Pieniackiego; należał niegdyś do Jana III Sobieskiego, który cerkiew tutejszą nadał bazylianom podhorskim. („Słowu.

W. N.

Hołubne, wieś na Polesiu Wołyńskiem, w powiecie Rówieńskim, osada bardzo stara, wspominana w dokumentach już w 1595 roku jako należąca do Radziwiłłów; przytem H. została założona na miejscu osady jeszcze starszej, przedhistorycznej, czego dowodem tutejsze wykopaliska z epoki kamiennej. W błotach okolicznych jest wiele rudy żelaznej, która dawniej była eksploatowana. („Słown. Geogr.”).

Hołyński Aleksander Jan Joachim (* 1813 — f 1884), rodem z Białorusi z pod Witebska; współwłaściciel Krzyczewa na Podolu, w pow. Czerykowskim. W r. 1836 poznał się w Rzymie z Juliuszem Słowackim. Wraz ze starszym swym bratem, Stefanem, odbył w roku 1836 — 37 podróż do Egiptu i Ziemi Świętej. Wracających już od pierwszej katarakty spotkał poeta w Tentyrze (Denderah) nad Nilem i żywo ten moment w liście do matki odmalował. Starszemu z braci przypisał „Anhellego” — „na pamiątkę spotkania się w Ziemi świętej i pod górami Libanu” (1837); młodszego obdarzył listem „pisanym na łódce nilowej” („Pisma” wyd. „Ku-ryera Codz.” I, 65). Dołączył go do wyd. paryskiego „Lilii Wenedy” z 1840 str. 157—66, wraz z „Grobem Agamemnona”, i położył napis „do Aleksandra H.”. Tajemniczość tego „H.” dała pochop krytyce warszawskiej do podstawienia na miejsce litery całego nazwiska „Humboldt”, i z takim też napisem zamieścił ten utwór Le-westam w „Bibl. naje. utw. lit. eur.” w zbiorze „Dramata i poezye” (Warszawa 1874). H. wiele podróżował po Europie, później po obu Amerykach. Mieszkał we Francyi, w Hiszpanii, nako-niec osiadł w Ameryce i tytułował się „Citoyen américain”. Pozostawił opisy pod nazwiskiem Holiński: „Coup d’oeil sur les Asturies etc.” (Paryż 1843); „La Californie et les routes interocéaniques” (Bruksella 1853, tożsamo t-że t. r. jako wyd. 2-e); „L’Equateur, scènes de la vie sud-américaine” (Paryż 1861). Jest nadto jego rozprawka publicystyczna „Du devoir de la France” (Paryż 1848).—Słowacki J. „Listy do Matki” (wyd. Méyeta, T. II 22, passim); Małecki A. „J. Słowacki etc.” (wyd. 1-e II 63); „Złota Przędza” I 594 i 6.

Hołyński Otton, ksiądz, profesor Historyi Kościoła w uniwersytecie lwowskim. Działalność piśmienniczą rozpoczął od książki treści związanej z liturgiką „Niektóre przepisy co do bielizny i szat kościelnych oraz sposób sporządzania tychże” (Lwów 1869). Wcześnie oddał się oświecaniu ludu na podstawie religii. We wrześniu 1872 roku objął redakcyę i nakład prowadzonej przez Bernarda Kalickiego, lwowskiej „Chaty... dla starszych i dla dzieci” i wydał do końca r. 1875 tom III — XII tego czasopisma, wraz z dodatkiem „Nowiny”, który wychodził jeszcze w r. 1877 i trzymał się do pewnego stopnia samoistnie. O ile można wyrozumieć nieporządną nieco wskazówkę Estreichera w „Bibi. Pols.” VI, praca redaktorsko-wydawnicza H-go w „Chacie” na tein nie ustała, gdyż bibliograf nasz wciąga na swój regestr jeszcze tom XIV bez roku i XV roku 1878. W latach 1874—80 wydawał H. „Kalendarz ‘Chaty’”. Na lata 1873—79 przypadają peryodyczne „Czytania majowe dla ludu”, siedem seryj. Do tego również rodzaju piśmiennictwa zaliczyć-by wypadało „Pamiątkę polskiej pielgrzymki do Rzymu” (Lwów 1877). W r. 1876 H. założył poważny już organ, dwutygodnik „Wiadomości kościelne”, i prowadził go do r. 1888 włącznie, w latach 1877— 79 w związku z innym, „Pastor bonus”, również dwutygodniowym. Napisawszy jeszcze w r. 1873 w „Przeglądzie lwowskim” krytykę na „Wykłady liistoryi kościelnej na wszechnicy lwowskiej ks. Delkiewicza” (osobno Lwów tegoż roku, 48 stronic), wykształcił się później w tej dziedzinie wiedzy tak, iż mu powierzono katedrę w uniwersytecie.

Homagium (por. Feudalizm, t. XXI str. 311 i in.). W epoce Merowingów napotykamy pierwsze ślady kommendacyi, t. j. oddawania się w opiekę seniorowi. Obierający seniora wyciągał do niego obie złożone ręce i składał przysięgę. Patron kładł swoje ręce w ręce przysięgającego tytułem przyjęcia przysięgi i nadawał mu majętność (inwestytura). Jednak ten ostatni warunek był tylko przypadkowym. Dopiero za Karolingów staje się on koniecznym. Suzeren tedy nadaje ziemię tytułem beneficyalnym, a w odpowiedzi na to obdarowany składa przysięgę wierności i poddania się (foi et hommage). Zwód prawa zwyczajowego normandzkiego (Grand Coutumier de Normandie) określa H. jako „przyrzeczenie wierności w sprawach koniecznych, pomocy i rady” (Hommage est promesse de garder foy des choses droiturières et nécessaires et de donner conseil et ayde. Et cil qui fait hommage doit estendre les mains entre celles à celuy qui les reçoit et dire ces parolles: je deviens vostre homme à vous porter foy contre tous, saulve la feaulté au duc de Normandie, roź. 29, ob. u Ducange’a str. 215). Nie należy sądzić, jak to czynią i dziś jeszcze niektórzy historycy, jakoby przysięga na wierność odpowiadała w zupełności przysiędze homagialnej. H. obejmuje pojęcie wierności (foy), ale nie na-odwrót. Każdy dzierżawca obowiązany był do wierności w stosunku do seniora. Był to stosunek czysto osobistej natury. Tymczasem składający przysięgę poddańczą stawał się człowiekiem (homo, hominium) suzerena. H. pochodzi od homo (ob. wyżej, je deviens vostre homme). Że stosunek prawny był tutaj feudalny, rzeczowy, dowodzi fakt, iż lennik musiał tylokrotnie składać przysięgę homagii, ile różnych feudów otrzymywał z ręki seniora. Brussel (XVIII w.) twierdzi, że istniały trzy rodzaje H.: zwykłe, proste i lige. Zwykle obowiązywało wasala do trzech obowiązków — sprawiedliwości, rady i wojny. W H. prostem wasal obowiązywał się tylko do niedziałania przeciwko suzerenowi. Ta-kiem było zazwyczaj H. wielkich wasalów. W połowie XIII wieku H. to, nader mało rozpowszechnione, ginie. H. lige obejmowało szeroki zakres zobowiązań: wasal zobowiązywał się do uczestniczenia osobiście w wyprawach wojennych przez cały czas ich trwania (a nie w granicach dni 40-u, jak to obowiązywało zwykłego wasala, który zresztą w zastępstwie swojem mógł wysyłać rycerza). Zdarzało się, że wasala wiązało H. w stosunku do kilku suzerenów; w takim razie niezawsze mógł czynić zadosyć zobowiązaniom, np. w wypadku wojny jednego z nich z drugim. Skutkiem tego weszła w użycie kwalifikacya H., w myśl której suzeren mógł posiadać prawo przywileju w porównaniu z innymi (dominus capitalis, homoligius; stosunek wzajemny takiego suzerena do wasala nazywał się la lige an ce). W takim wypadku w potrzebie wojennej wasal towarzyszył temu z suzerenów, względem którego wykonał przysięgę H. lige, nawet w razie jeżeli wojna prowadzona była przeciwko innym jego seniorom. Niektóre rodzaje własności albo osoby wolne były od H.; tak np. władanie tytułem franche aumône. Kobiety wolne były od H., gdy otrzymywały lenna tytułem spadku (jeżeli kobieta była zamężną, H. wykonywał w jej zastępstwie małżonek). Nie wykonywał H. nieletni, nie wykonywał król, wyjąwszy, jeżeli suzerenem był Kościół (wtedy składał H. w ręce świętego patrona kościoła). Pod względem formalizmu czy symbolizmu H. jest mniej-więcej zawsze jednakowe. Wasal składa H. lige publicznie na dworze suzerena, z odkrytą głową, bez pasa i broni, na kolanach przed suzerenem; ręce złożone, spoczywające w dłoni suzerena, symbolizowały poddanie się i wierność wasala zarówno jak opiekę suzerena. Przy H. prostem—wasal stał z odkrytą głową, z rękami złożonemi w rękach i całował suzerena w usta; wasal mówił: „Jako że zostaję twoim człowiekiem i przyrzekam wierność” (Que je deviens votre homme et vous promets féauté et loyauté de ce jour en avant envers tous qui puissent ne vivre ni mourir). Niekiedy dodawał, iż przysięga obowiązuje go względem wszystkich poza wiernością, którą winien jest królowi. Suzeren odpowiadał: „Przyjmuję i biorę za człowieka, i całuję na znak wiary” (Je vous reçois et prends à homme et vous baise au nom de foi). Jeżeli wasal chciał wykonać H., powinien był oświadczyć wolę w obecności świadków. Meldował się u bramy głównej wieży zamkowej, o ile ta graniczyła z drogą publiczną. Kiedy własność lenna przechodziła w ręce osób trzecich tytułem spadku, spadkobierca obowiązany był do wykonywania H. w określonym czasie. Zdarzało się, że nie posiadał on prawa do władania ziemią; w takim razie nie mógł wykonywać H. Zdarzało się, że senior nie chciał przyjąć z ręki jego H.; w takim razie, przy zachowaniu pewnych formalności, wasal-spadkobierca mógł pozwać opornego seniora przed sąd suzerena. Zdarzało się, że także wasal odmawiał H. Wogóle ju-rysprudencya feudystyczna pozostawiła pod tym względem tradycyę najróżnorodniejszych kombi-nacyj; ob. zresztą Feudalizm, — Brussel „Nouvel examen de l’usage général des fiefs

s. P.

długości).

K. K-6.

en France pendant le XI, le XII-e, le XIII-e et le XlV-e siècles etc.” (Paryż 1727); Beaudouin A. „Homme lige” (w „Nouvelle Revue historique de droit franç. et étr.” 1883, tom VII str. 659); Flach „Notes et documents sur l’origine des redevances et services coutumiers au XI siècle” (tamże 1882, t. VI str. 608); tenże „Origines de l’ancienne France” (t. I, 1886); Glasson „Histoire du droit et des institutions de l’Angleterre” (t. II, 182 i n.); tenże „Histoire du droit et des institutions de la France” (t. IV str. 289 i n.); tamże bogata bibliografia (str. XXXV i n.). U Ducange’a ob. definicye źródłowe s. v. Ho minium („Glossarium... la-tinitatis” wyd. Favre’a 1885, str. 215 i n.).

Homalograficzne rzuty, homalografioz-ne karty, ob. Karty geograficzne.

Homalopsidae, rodzina węży (Ophidia), do podrzędu Uolubriforłuia zaliczona, zamieszkująca wody słodkie; obejmuje ona przeszło 50 rodzajów, przeważnie na Wschodzie spotykanych, np. Ho-

malopsis — w Indyach Wschodnich (około 90 cm.

K. K-6.

Homann Jan Chrzciciel, zasłużony geograf i mappograf (* 1664 w Kammlach, w Szwabii—f 1724 r. w Norymberdze). Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, uczęszczał do szkoły jezuickiej w Mindellieimie, potem był umieszczonny w pewnym klasztorze w Wiirzbur-gu; uciekł wszelakoż stamtąd r. 1687 do No-rymbergi i tam przeszedł na protestantyzm, a w 1691 został notaryuszem. Ale wkrótce, wskutek dwukrotnego zawracania do katolicyzmu i czasowego wygnania z Norymbergi, wiele biedy wycierpiał. Zostając bez stałego zajęcia, oddał się miedziorytnictwu i sztychowaniu map geograficznych; znalazłszy na tern polu powodzenie, zdołał r. 1702 otworzyć formalny zakład kartograficzny, który niebawem wielką wziętość pozyskał. Powoli, jedną po drugiej, coraz nowe karty rytując, wydał ich blizko 200. Były to po większej części reprodukcye francuskich albo niderlandzkich oryginałów, mianowicie: jeden atlas z 40-tu kart (1707); Atlas ze stu kart (1712); Wielki Atlas (ze 126-u kart, 1716) i „Tabula novissima totius Germaniae” (z 4-ch tablic), najznakomitsza z jego 17-u map oryginalnych. Do tego dodać jeszcze należy niewielkie sfery armillarne, globusy kieszonkowe, zegary misterne i różne przyrządy mechaniczne. Królewskie Towarzystwo naukowe w Berlinie wybrało go r. 1715 na swego członka; cesarz Karol VII dał mu tytuł geografa cesarskiego. Piotr W. mianował go r. 1723 swoim agentem.    *

Homar, Homarus, rodzaj skorupiaków dzie-sięcionogich długoodwłokich (Crustacea decapoda macrura), bardzo do gatunku Astacus (rak rzeczny) zbliżony; posiada on na głowotułowiu z grzbietowej strony wyraźny rowek podłużny, oraz dobrze rozwinięty, trzema lub czterema zębami

finoykl. Powu. Ilnatr. Ze«e. 239. T. XXIX.

bocznemi opatrzony, kolec ku przodowi skierowany.—Najpospolitszy i w handlu najważniejszy jest H. pospolity (H. vulgaris), dochodzący do 30—60 cm. długości. Posiada on bardzo mocne kleszcze, z których najczęściej jedna jest grubszą; uzbrojone one są na stronie wewnętrznej chwytnemi kolcami i zębami. Zewnętrzne macki dłuższe od całego ciała. Ubarwienie pancerza bardzo zmienne, od natury dna morskiego zależne. Najczęściej jednak H-y posiadają głowotu-łów (kadłub) żółtawo - bronzowy z niebieskiemi, fioletowemi i białemi centkami, kończyny oraz wyrostki odwłoku brudno-błękitne, macki czerwone i oczy czarne. Zamieszkują wybrzeża mórz europejskich z wyjątkiem morza Bałtyckiego. W morzach Ameryki spotykamy odmianę tego samego gatunku. H. żywi się zwierzętami, na które zwykle poluje nocą, przyczem wyszukuje sobie zdobyczy poomacku, ściskając potężnemi swemi kleszczami rośliny, przykrywające duo morskie oraz zagłębienia skał; to też najchętniej trzyma się miejsc skalistych, w których różne zwierzęta morskie, jak mięczaki, skorupiaki i ryby, zwykle sobie schronienie znajdują. Więziony, chętnie żywi się rybą i podawane mi mu skorupiakami (krabami). Samice z ikrą, której składają jednocześnie 12 — 24 tysięcy, można spotkać w przeciągu całego roku. — Larwy, wcale do dorosłych H-ów niepodobne, wykluwają się z jajeczek zwykle latem. Przez kilka tygodni pędzą one życie pelagiczne, to jest pływają w górnych warstwach wody, przyczem podlegają kilkakrotnie linieniu; dopiero otrzymawszy kształt dorosłym H-om właściwy, opadają na dno, i żyją tam już aż do końca życia. W stanie dojrzałym H-y podlegają również linieniu, lecz proces ten odbywa się wtedy tylko raz do roku lub jeszcze rzadziej. Po odbyciu takiego, bardzo zwierzę wyczerpującego, linienia H-y są zupełnie miękkie i wtedy najczęściej stają się pastwą różnych drapieżników morskich lub nawet swych współbraci i podlegają napaści ze strony paso-rzytów. Po dwóch tygodniach nowa skóra nabywa normalnej twardości i mocy. — Połów H-ów odbywa się przy pomocy specyalnych koszów, które, opatrzone w ciężary oraz w przynętę w postaci ryby lub rozłupanych krabów, bywają na kilka godzin spuszczane z łódek na dno. Kosze te tak są urządzone, że H-y z nich wydostać się z powrotem do morza nie mogą. Złowione H-y przechowują w wielkich skrzyniach, w pobliżu brzegu pływających. Żywione w odpowiedni sposób, przechowują się one w tych skrzyniach przez cały rok i, dokładnie zapakowane, mogą być i bez wody na znaczne odległości przesyłane; mrozów jednak nie znoszą. Najtłuściejsze, a zatem i najsmaczniejsze, H-y bywają latem. Rynkom europejskim najwięcej tych pożytecznych skorupiaków dostarczają wybrzeża Francyi, Helgolandu i południowej Norwegii.

36

w. N.

ko-książęcy.

L. Szp,

zów.

W. N.

Homberg, miasto okręgowe w pruskiej re-gencyi Kasselskiej, o 38 km. na południe od Kasselu, na wzniesieniu panującem nad rzeczką Efze, dopływem Ederu (dorzecze Wezery); zakład dla głuchoniemych; do 4 000 m-ców. Nad miastem panuje stożek bazaltowy z ruinami zamku. Wskutek odbytego tu synodu w roku 1526 została zaprowadzona w Hessyi reformacya. W pobliżu huta żelazna Holzhausen.

Homberg (nad rzeką Ohm), miasteczko w heskiej prowincyi Oberhessen, nad rzeką Ohm

dopływem Lahnu (dorzecze Renu). Zamek wiel-

w. N.

Homberg Wilhelm, chemik (* d. 8 stycznia 1652 r, w Batawii, na Jawie—f w Paryżu d. 24 wrześ. 1715 r.). Studyował prawo w Jenie i w Lipsku, następnie był adwokatem w Magdeburgu. Pod wpływem Ottona v. Guericke poświęcił się naukom przyrodniczym i w tym celu odbył długą podróż po Europie; w Padwie, Bolonii i Rzymie uczył się medycyny i chemii. Później zamieszkał w Paryżu; został niebawem (1691) członkiem paryskiej Akademii Umiejętności, a następnie (1702) profesorem tejże Akademii, nakoniec w r. 1705 otrzymał miejsce nadwornego lekarza księcia Orleańskiego. —H. napisał znaczną ilość prac, które umieszczał przeważnie w „Anciens mémoires de Paris”. Wsławił się odkryciem ciał fosforyzujących i kwasu borowego (Sal sedativum Hombergi).

Homberga fosfor, czyli pyrofor. Nazwę pyroforów otrzymują ciała, które, wystawione na działanie powietrza przy zwykłej temperaturze, pochłaniają tak silnie tlen, że wskutek wydzielającego się przy tern ciepła rozpalają się do czerwoności i doszczętnie się utleniają czyli spalają. Do takich ciał należą zuane metale, jak: kobalt, nikiel, żelazo, następnie tlenek manganu, tlenek uranu i niektóre połączenia z siarką, np. siarek potasu, otrzymany przez stopienie ałunu z cukrem, lub siarczanu potasu—z mąką. Jeżeli której z tych dwóch mieszanin będziemy odbierali tlen za pomocą wodoru przy jak-najniższej temperaturze, otrzymamy pyrofory; przy odtlenieniu tych ciał przy wyższej temperaturze tworzą się materyały bardziej ścisłe i tracą własność pyroforyczną (samozapalną). Otrzymany z ałunu pyrofor został odkryty przez Homberga w 1711 r. i nosi dlatego nazwę fosfor Homberga; dopiero w r. 1777 Schael podał wyjaśnienie pyroforycznych zjawisk. Rozpalenie się tych ciał tłómaczy on niezmierną ich porowatością, wskutek czego otrzymuje się olbrzymią powierzchnię zetknięcia się z powietrzem i pochłaniania tlenu.    E-

Homburg, miasto w Bawaryi, w palatynacie Reńskim, o 78 km. na zachód od Spiry, na krzy-żownicy kolei żelaznych, na wysokości 233 m. nad poziomem morza; wyroby garncarskie, żelazne, hodowla koni; około 5 000 m-ców. Na północo-wschód ruiny wspaniałego zamku Karlsberg, zburzonego w 1794 roku przez Francu-

w. N.

Homburg (vor der Höhe), miasto w pruskiej prowincyi Hessen-Nassau, w regencyi Wies-badeńskiej, w okręgu Górnego Taunusu, o 30 km. na północo-wschód od Wiesbadenu, na wysokości 176 m. nad powierzchnią morza, na południowym stoku Taunusu, nad rzeką Eschbach, dopływem Niddy, wpadającej z prawej strony do Menu, na kolei żelaznej do Frankfurtu u. M.; w 1895 r. 9 274 mieszkańców (z gminą). H. posiada znaczne fabryki skórzane, kapelusznicze, żelazne, wyrób octu, musztardy, mydła, świec, likierów, makaronu, blejwasu; liczne domy bankowe (znaczna ilość żydów). Słynne miejsce kąpielowe z pięciu źródłami mineralnemi (Elisabethen-, Luisen-, Stahl-, Kaiser- i Ludwigsbrunnen), żelazisto - solankowe szczawy z wielką ilością kwasu węglanego z temperaturą 10.70°—12.06°, pomocne w chorobach kataralnych, hemoroidal-nych, wątrobianych, nerwowych i t. d.; prócz tego w formie kąpieli wody tutejsze są pomocne w skrofułach, wyrzutach skórnych, reumatyzmie itd. Zjazd roczny około 12 000 chorych. Dawniej H. był miejscem zbornem szulerów z całego świata. W pięknych okolicach wznosi się stary zamek z biblioteką i licznemi zbiorami. Nad okolicą panuje szczyt Taunusu, Feldberg, na 880 m. wzniesiony, zakończony wielkim głazem kwar-cytowyin, który nosi miano „łoża Brunhildy”, na pamiątkę królowej Austrazyjskiej, która, według legendy, miała tu odpoczywać w czasie ucieczki.

Home, ród szkocki. Wybitniejsi jego członkowie: Aleksander, pierwszy lord H., syn Aleksandra, strażnika pogranicza (f 1456); Jakób III obdarzał go względami i nadał mu w r. 1473 godność lorda. Wraz z Hepburnami zaczął zwalczać wpływ księcia Albany i zmusił go do udania się na wygnanie. Ale w 1482, rozgniewany na ciągły wzrost znaczenia Roberta Coch-rane, hrabi de Mar, H. na czele baronów pochwycił i powiesił ulubieńca, a samego Jakóba uwięził w Edymburgu. Książę Albany uwolnił króla, a H. i jego stronnicy dostali się do więzienia. Wkrótce wypuszczony na wolność, H. zaczął znów spiskować przeciwko królowi; epilogiem spisku tego była bitwa pod Sanchieburn (1488), w której zginął Jakób III. Za Jakóba IV H. był na dworze osobistością bardzo wpływową.— Wnuk jego, Aleksander (f 1506), walczył też przeciwko Jakóbowi III, a po jego śmierci (1488) otrzymał urząd dożywotni lorda wielkiego kanclerza. Zawarł w Coldstream (1488) rozejm z Anglią na lat trzy. W 1496 popierał pretensye Perkina Warbecka do tronu angielskiego i wykonał nawet na rzecz jego demonstracyę zbrojną.—Aleksander, syn poprzedniego (f 1516), był wielkim szambelanem, faktycznie zaś pełnił funkcye pierwszego ministra od 1506 do końca

rządów Jakóba IV. W r. 1513 spustoszył Nort-humbryę na czele 8 000 ludzi, wpadł jednak w zasadzkę, gdzie zginął prawie cały ten oddział. Jakób zorganizował wtedy wielką wyprawę przeciwko Anglii. H. dowodził strażą przednią w bitwie pod Flodden Field; zmusił do odwrotu Edmunda Howarda, zatrzymał się jednak zbyt długo, łupiąc okolicę, i nie zdołał zapo-biedz ostatecznej klęsce armii szkockiej. Mianowany sędzią najwyższym podczas małoletności króla, stał się najpotężniejszym współzawodnikiem domu Angus. Po zamianowaniu regentem księcia Albany (1514) otrzymał rozkaz opuszczenia Anglii. Pochwycił wtedy za broń. Zamknięto go w Edymburgu pod strażą hrabi Arran, którego zdołał przeciągnąć na swą stronę i wraz z nim i Angusem zaczął spiskować przeciwko regentowi. Albany oddał go pod sąd, oskarżając o zdradę stanu; skazano go na śmierć i ścięto (1516).—Brat jego, Jerzy, uciekł po tej egze-kucyi do Anglii. W 1522 Albany pozwolił mu wrócić i przywrócił go do godności i urzędów.

zesa trybunału w Edymburgu i zaszczycony został godnością lorda Kames. Prócz prawnictwa oddawał się rolnictwu, literaturze i filozofii, szczególnie zaś uprawiał zagadnienia z dziedziny etyki, filozofii, religii i estetyki. Z licznych pism jego do bardziej znanych należą: „Essays on the principles of morality and natural religion” (Edymburg 1751), gdzie autor, będący oczywiście pod wpływem poglądów Schaftesburego i głównie Hutchesona (ob.), rozwija doktrynę zmysłu moralnego (moral sense), przeczy wolności woli ludzkiej, w zagadnieniach zaś dotyczących religii staje na stanowisku deizmu ówczesnych wolnomyślicieli (freethinkers) angielskich. W dziele „Elements of eriticism” (Londyn 1762, 3 tomy) wywodzi podstawę sądów estetycznych, którą ma być zasada pożytku: pięknem jest to, co jest pożyteczne, chociażby poza tern nie było ani harmonijnem, ani symetrycznem. Później, na gruncie już ewolucyonizmu, broni tej tezy Herbert Spencer (ob.). Podniosłem jest to, co pod jakimkolwiek względem przerasta zwykłą miarę i daje się ująć umysłem tylko ze znacznym wysiłkiem; ale H. nie podejrzewa związku pomiędzy poduiosłością a pięknem. W poezyi dramatycznej odrzuca słynną regułę pseudokla-syczną trojakiej jedności i uznaje tylko jedność akcyi. Najkorzystniej zaleca to dzieło jego idea przewodnia: że utwory wyobraźni oraz uczucia, jakie te utwory w nas budzą, należy poddawać obserwacyi psychologicznej.—Materyały do życiorysu H-a, który w swoim czasie miał licznych wielbicieli, zebrał i opracował lord Woodhouse w dziele „Life and Works of H. Home, lord of Kames” (Londyn 1807, 3 tomy).

Home Jan, pisarz szkocki (* 1722 w Leith — t 1808 pod Edymburgiem), z rodu H. (ob.); zrazu żołnierz, potem od 1797 duchowny w Athel-staneford, wziął się do dramatu. Garrick nie chciał grać jego „Agisa”; odrzucił i „Douglasa”, ale drugi ten utwór podobał się na scenie w Edynburgu, a w Covent-Garden w r. 1757 wywołał zapał. Zapłacił autor za to utratą prebendy; musiał bowiem opuścić stan duchowny: pisanie dramatów uznano za nieprzyzwoite. Lord Bute zrobił go swym sekretarzem przybocznym i wyjednał mu posadę jednego z preceptorów hr. Walii, Jerzego III. Wtedy dopiero „Agis” wszedł na deski Drury Lane i utrzymał się na nich. Nie miało tego szczęścia Oblężenie Akwilei, ośmieszone przez Voltaire’a, nie miał i „Alfred”. Około r. 1780 H. osiedlił się w stolicy Szkocyi i mieszkał w niej do śmierci. W roku 1822 Mackenzie wydał jego dzieła.

Home Sir Everard, baronet (* wr. 1763 w Edymburgu—f w Chelsea d. 31 sierpnia r. 1832), chirurg znakomity, uprawiający też z powodzeniem anatomię porównawczą. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Edymburgu

Ad. M.

H. brał udział we wszystkich intrygach, jakie się knuły na dworze, raz z Angusem, to znów przeciwko niemu, i ucierał się ciągle z Anglikami na granicy. W 1547 dowodził silnym oddziałem jazdy, na którego czele walczył z Anglikami. W bitwie pod Fanside otrzymał ciężką ranę i umarł w kilka dni potem. — Aleksander, piąty lord H., syn Jerzego, dostał się do niewoli w bitwie pod Pinkie (1547); brał udział w kilku kampaniach przeciwko Anglikom i towarzyszył Francuzom podczas oblężenia Hadding-tonu. Od 1561 był radzcą tajnym Maryi Stuart; pochwalał jej małżeństwo z Darnleyein opuścił ją jednak, gdy postanowiła zaślubić Bothwella.

Oblegał zamek Borthwick, z którego udało się jednak wymknąć Bothwellowi, a gdy Marya upokorzyła się przed lordami, przeszkodził ruchom ludowym na jej rzecz, obsadzając silnie Edym-burg. Gdy jednak Bothwell zmuszony został do ucieczki, H. ofiarował usługi swe królowej.

Uwięziony w Edynburgu w 1572, odzyskał wolność dopiero w 1574. Umarł w roku następnym.— Syn jego, Aleksander (* 1566--f 1619), spiskował z Bothwellem przeciwko Arranowi i przyczynił się znacznie do jego upadku. Wkrótce jednak po tern zdarzeniu pokłócił się z Bothwellem i usiłował wydrzeć z jego rąk króla, który był faktycznie więźniem w pałacu Holy-rood (1593). Po wygnaniu Bothwella znaczenie H-a bardzo urosło; po wstąpieniu na tron angielski Jakób mianował go radzcą tajnym i hrabią (1605).—Trzeci hrabia, Wilhelm (f 1761), był gubernatorem Gibraltaru. — Obecnie głową rodu jest dwunasty hrabia, Karol Aleksander Douglas-Home (* 1834).

Home Henryk, prawnik i filozof angielski (* 1696 r. w Kames w Szkocyi — f 1782 roku w Edymburgu). Wznosząc się po szczeblach ka- i tam też dyplom doktorski uzyskał, poczera ryery sądowniczej, objął w r. 1752 urząd pre- udał się do Londynu, gdzie został lekarzem woj-

Dr j. p.

Około

do jednego.—„Słown. Geogr.”

J. K

skowym. Wkrótce potem ogłosił słynne dzieło „A dissertation on the propriétés of pus etc.” (Londyn 1788; 2 przekł. niem. 1789, równocześnie w Quedlinburgu i w Duisburgu), nagrodzone przez Lyceum Londinense, które odrazu zjednało mu rozgłos niemały; jeszcze większego znaczenia dostąpił, gdy J. Hunter (ob.), ożeniony z siostrą H-a, przybrał go na stałego współpracownika swego; w czasie więc dość krótkim stał się chirurgiem bardzo wziętym i cenionym. W r. 1803 został pierwszym chirurgiem przybocznym królewskim; poprzednio już londyńskie College of Surgeons mianowało go profesorem honorowym, a w szpitalu św. Jerzego i w domu inwalidów w Chelsea był pierwszym chirurgiem, także członkiem towarzystwa królewskiego (Boyal Society) i wielu innych towarzystw uczonych, zarówno angielskich jak zagranicznych; między innemi Towarzystwo lekarskie wileńskie w r. 1823 zaliczyło go do członków swych. W roku 1813 król Jerzy III zaszczycił go dostojeństwem baroneta.—Oprócz wymienionej już wyżej książki H. napisał jeszcze mnóstwo prac innych, mniejszych i większych rozmiarów, treści bądź chirurgicznej, bądź anatomo-porównawczej; z pomiędzy nich wymienić tu należy: „Practical observations on the treatment of stricture in the urethra” (Londyn 1795, 2 tomy, do r. 1822 jeszcze 5 wydań, z których 3 ostatnie są trzytomo-we i zawierają dodaną rozprawę o zwężeniach przełyku; przekład niem. S. Hahnemanna, Lipsk 1800); „Practical observations on the treatment of ulcers on the legs, considered as a b ranch of military surgery” (tamże 1797; przekł. niem. Weimar 1799); „Observations on cancer connected with historiés of the diseases” (tamże 1805, wyd. 2-e 1822); „Practical observations on the treatment of the diseases of the prostate gland” (tamże 1811, wyd. 2-e 1818, wyd. 3-e 1822; przekłady: niem. Lipsk 1817, franc. Paryż 1820, wł. Medyolan 1821) i „A short tractate on the formation of tumours on the peculiarities that are met with in the structure of those that hâve become cancerous, with their mode of treatment” (tamże 1830). Anatomią porównawczą zajmują się „Lectures on comparative anatomy in which are explained the préparations in the Hunterian collections” (Londyn 1814—1822 w 4-ce, 6 tomów) i 115 prac drobniejszych, pomieszczonych w „Philosophical Transactions”. Wydał też dwa dzieła J. Huntera (ob.) z papierów jego pośmiertnych.—Por. „Biographie médic.” (T. V str. 278—283); „Diction, histor.” (T. III str. 226 — 236); Callisena „Med. Schriftsteller- Lexicon” (T. IX str. 79— 101 i T. XXIX str. 37—40, gdzie znajduje się spis bardzo dokładny wszystkich prac H-a) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd.

3-e, T. II str. 553, 554 i 676).

Home Daniel Douglas, medium spirytystyczne, ob. Hume.

Hömel, miasto w gubernii Mohylewskiej, w powiecie Homelskim (powiatowe), na prawym brzegu rzeki Soży, lewego dopływu Dniepru, i na kolei Libawsko - Eomeńskiej, o 111 wiorst na południo-południo-wschód od Mohylewa; miasto pięknie zabudowane, posiada wspaniały pałac książąt Paskiewiczów z bogatemi zbiorami pamiątek historycznych; w ogrodzie pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, dłóta Thordwaldsena, zakupiony ze składek pięciogroszowych (miał stać na placu Krasińskich w Warszawie).

36 846 mieszkańców. — Homel był niegdyś kością niezgody między Litwą i Eossyą; ucierpiał też wiele w czasie buntów kozackich, zwłaszcza w 1654 r., gdy został zdobyty przez Zołotareń-kę, a nieliczni jego litewscy obrońcy polegli co

w. N.

Homelskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Mińskiem, powiecie Ezeczyckim, po lewej stronie Dniepru. Podług metryk litewskich wielkie i dochodne to starostwo było w posiadaniu najznakomitszych familij litewskich: od r. 1610 i dawniej Andrzej i Paweł Sapiehowie, od r. 1635 Słuszka Aleksander, wojewoda miński, i syn jego Zygmuut, wreszcie, na mocy przywileju króla Augusta II z d. 17 kwietnia r. 1730, Michał książę Czartoryski, podkanclerzy w. ks. lit., po śmierci Krasińskiego, z kolei dzierżyli to starostwo. Składało się ono z miasta Homla nad Sożą z zamkiem, i z wsi: Daniłowicze, Jurko-wicze, Zielona Łąka, Suchowszczyzna i Morozo-wicze. Od r. 1766 opłacano z niego kwarty złp. 20 752 gr. 15, a hyberuy złp. 3 960.

Homen opisał K. W. Wójcicki (w „Klechdach” I, 142 —145 i 181 —185), idąc za Go-sławskiego przypisami do poematu „Podole”, jako orszak mar dziwacznych, przeciągających powietrzem, a towarzyszących „Dżumie” uosobionej. Lud polski nie zna tego podania; używa wprawdzie wyrazu homen, częśpiej homo u, a najczęściej g o m o n, ale tylko w znaczeniu hałas, harmider, swary, krzyki.

Homeomorfia, Ob. Iz o mor fia.

Homeopata, lekarz leczący wedle zasad Hah-nemanna (ob.); czasami, chociaż mniej słusznie, tak zwani bywają zwolennicy Home o paty i (ob.) wogóle.

Homeopatya (łac. Homeopathia, od gr. o(ioioę — podobny, równy, jednaki i to rcàJoç = cierpienie, odczuwanie, namiętność i t. p.) jest sposobem leczenia, w końcu wieku XVIII, wymyślonym przez S. Hahnemanna (ob.) i jemu też nazwę swą zawdzięcza. Później H. wynalazł jeszcze nazwę „Allopatya” (ob.), którą obdarzył lecznictwo z poglądami H-i niezgodne, twierdząc przytem, jakoby się wyłącznie zawsze rządziło zasadą: contraria contrariis curentur (przeciwne ma być przeciwnem leczone), co zgoła z prawdą się nie godzi, ponieważ zasada taka nigdy nie stanowiła podstawy lecznictwa ogólnie uznawanej, ani dawniej, ani za czasu Hahnemann a, ani też po nim. — Poglądy zasadnicze, stanowiące podstawę H-i, wypowiedział Hahnemann w dziele swem „Organon der rationellen Heilkunde” (wyd. 1-e Drezno 1810). Streścić je można w sposób następujący: 1) Zdrowie ludzkie utrzymuje wyłącznie czysto - duchowa siła żywotna (rein geistige Lebenskraft). Choroba polega jedynie na îozstroju (Verstimmung) owej siły żywotnej, a zatem przyczyna najbliższa choroby bywa zawsze dynamiczna (na sile polegająca), więc niedająca się ująć zmysłami (sinnlich unerfassbar). Wskutek tego usiłowania „lecznictwa dawnego”, skierowane ku zbadaniu „najbliższych przyczyn” (causae proxi-mae) chorób, a więc i zasada „tolle causam” (usuń przyczynę), nie posiadają żadnej podstawy. Jedynie pewnych wskazówek o istocie choroby danej, oraz wskazań leczniczych dostarczyć nam mogą objawy chorobowe.—2) Siła żywotna sama przez się choroby wyleczyć nie może nigdy; wyzdrowienie zaś powstaje, albo bez przyczynienia się sztuki, wtedy jeżeli w ustroju rozwinie się przypadkowo choroba druga, do pierwszej podobna, ale silniejsza od niej, lub za pomocą leczenia homeopatycznego, podług zasady tej działającego (to jest wywołującego sztucznie chorobę podobną, ale silniejszą od pierwotnej). „Szkoła dawna” nigdy jeszcze nie wyleczyła chorego, chyba że przypadkowo i bezwiednie postąpiła według zasad H-i; ale z największą pewnością leczeniem swem wiele złego zdziałała, szczególnie zaś w wielu razach wywoływała lekami charłactwo (Arznei-Siechthum). — 3) Leczenie homeopatyczne opiera się o jedyną zasadę rozumną: „W każdym przypadku chorobowym, chcąc osiągnąć wyleczenie łagodne, prędkie i trwałe, wybierz lek zdolny wywołać cierpienie podobne (op.oiov îia^oç) do tego, które ma być usunięte. „Similia similibus curentur” (cierpienia podobne podobnemi leczone być mają). — 4) Ponieważ sama istota choroby jest niepochwytną, a jedyne zadanie lekarza polega na zwalczaniu objawów zebranych (Symptomen - Gomplex), więc wybierać należy leki, mogące w ustroju zdrowym wywołać objawy, o ile możności, podobne do tych, które usunąć pragniemy. — 5) W warunkach takich choroba sztucznie za pomocą leków wywołana {Arznei-Krankheit), jako silniejsza, znosi odrazu chorobę samoistnie powstałą. Wyleczenie zaś ostateczne następuje w ten sposób, że siła żywotna zmuszona jest teraz z energią zwiększoną obrócić się przeciw chorobie przez lek wywołanej, a z łatwością ją pokona, ponieważ działanie leku jest krótkotrwałe. — 6) Do usunięcia choroby każdej wystarcza zawsze j e-den lek prosty.—„Objawy pierwotne” (primäre Symptome), t. j. sztucznie wywołane w celu usunięcia choroby, tem wyraźniej występują, im mniejsza jest dawka leku zadanego. Jednakże dla pewności lepiej jest zadawać leki w ilościach nieco większych od nieodzownie koniecznej. Występujące wskutek tego „pogorszenie homeopatyczne”, albo samo przez się przemija prędko, albo też z łatwością za pomocą leków innych, odpowiednich usunąć się daje. — 7) Jeżeli nie znamy leku w danym razie napewno pomocnego, wtedy należy zastosować działający czyli skuteczny w przybliżeniu, a pozostałe objawy (Sym-ptomenrest) usunąć za pomocą leków innych, właściwych. Gdy chodzi o choroby posiadające objawy nieliczne, to wtedy leki podane zwykle liczbę ich zwiększają. W tym razie jednak nie będą to objawy spowodowane przez lek (Arzneisymptome), lecz objawy choroby samej, zmuszonej ujawnić się teraz w zupełności.—8) Podział chorób na miejscowe i ogólne, niezapalne i zapalne nie może być dopuszczony, ponieważ każda choroba jest ogólna, cały ustrój dotykająca. Dlatego też leczenie osobne przypadłości miejscowych jest wogóle zbyteczne, a nawet szkodliwe, ponieważ usunięcie cierpienia umiejscowionego niemożebnem czyni sąd o stanie ogólnym, będącym przyczyną jego, a także sprowadzić może na ustrój zachorzenie, bardzo niebezpieczne nieraz. Jeżeli zaś leczenie miejscowe bywa pomocne wyjątkowo, to wtedy tylko, jeżeli zarazem wywiera wpływ na ustrój cały. — 9) Najgłówniejszy sposób nadania lekom możności przenikania nawskroś ustroju ludzkiego, zasadza się na ich rozcieńczaniu. Rozcieńczenie do tego stopnia potęguje siłę leków, że najlżejsze ich zetknięcie się z nerwami wystarcza do wywołania skutku pożądanego. — 10) Warunkiem nieodzownym podczas leczenia homeopatycznego jest zachowanie dyety łagodnej, pozbawionej wszelkich wpływów wprost leczących (arzneilos). — 11) W przypadkach życiu zagrażających, jak np. śmierć pozorna, otrucie, H. nie wystarcza: wtedy należy się chwycić tymczasowo leczenia zwykłego (Hahnemann zwie je tu, nie wiedzieć dlaczego: „kojącem”, palliative Behandlung), żeby przedewszystkiem zbudzić znów czułość i wrażliwość ustroju, poczem bieg życia wraca na zwykłe swe tory, ponieważ w przypadkach tych choroba nie istnieje wcale, jeno powstrzymanie i stłumienie siły żywotnej.—To są zasady pierwotne i główne H-i, uznane i wygłaszane początkowo jako „nieomylne”. Z czasem jednakże Hahnemann odstąpił sam od nich w pewnej mierze, uzupełniając je w dziele późniejszem „Die chronischen Krankheiten, ihre eigentümliche Natur und homöopathische Heilung” (część I i II Drezno 1828 i 1835; Cz. III i IV p. n. „Die antipsorischen Arzneien” Düsseldorf i Lipsk 1828 i 1830) nową zupełnie teoryą patologiczną, równie dowolną jak zasady głoszone poprzednio. W księdze tej Hahnemann, wbrew zasadzie wyżej przytoczonej pod liczbą 1, postawił jako przyczynę wielu chorób, osobliwie przewlekłych, trzy cierpienia podstawne, mianowicie: Świerzb (Psora), Przymiot (Syphilis)

i Figówkę (Sycosis), nauczając, że gdy chodzi o przypadłości na tle ich powstałe, leczenie samych objawów, zalecane przedtem wyłącznie, nie wystarcza bynajmniej, lecz, że trzeba starać się również o usunięcie przyczyny. Szczególnie „charłactwo świerzbowe” (Psora • Siech-thum) w pojęciu Hahnemanna jest nadzwyczajnie szkodliwe; uważa je też za przyczynę ⁹/l0 wszystkich cierpień przewlekłych, wyraża się zaś o niem tak: „Psora jest owa najstarsza, najpowszechniejsza, najszkodliwsza, a pomimo to jaknajbardziej źle pojmowana (verkannte) choroba przewlekło - zakaźna (chronisch - miasmatische Krankheit), która od wielu tysięcy lat już okaleczała i trapiła ludzkość, od kilku zaś wieków ostatnich stała się matką tysiącznych chorób różnych (ostrych) i przewlekłych (niewenerycznych), dręczących obecnie coraz bardziej narody cywilizowane na całej ziemi”. — Takie nauki wypowiadał Hahnemann, pomimo że już w roku 1812 Galès (ob.) ogłosił pracę dowodzącą, że świerzb jest cierpieniem skórnem, czysto miej-scowem, wywołanem przez Swierzbo wca ludzkiego (ob. Świerzb), i ustępującem zupełnie po wytępieniu pasorzyta. Odkrycie to, gdy Hahnemann pisał, ogólnie już było znane i słuszność jego potwierdzona wielokrotnie, ale ojciec H-i miał swoje poglądy osobiste, nie liczące się nawet z najmniej wątpliwemi odkryciami wiedzy przyrodniczo-lekarskiej. Dziś, gdy posiadamy wyniki badań Hebry (ob.) i następców jego, cała teorya o „Psorze” wydawać się musi wymysłem śmiesznym i niedorzecznym. Nie lepsza od niej jest „Sykosis” (ob.), także tylko choroba skórna, od pasorzytów zawisła. Wogóle poglądy te Hahnemanna, dowolne jak i cała nauka jego, już wtedy, gdy powstały, były conajmniej wątpliwe, wobec zaś wyników badań nauki dzisiejszej tembardziej ostać się nie mogą. Nie pobłądził tylko, utrzymując, że przymiot (Syphilis) może stać się przyczyną cierpień najrozmaitszych, i że leczenie ich do żadnego celu nie wiedzie, póki choroba ustroju, wywołująca je, usuniętą nie będzie. Na to twierdzenie chętnie zgodzić się można, wątpić wszakże wolno, iżby kiedykolwiek udało się usunąć przymiot lekami homeopatycznemi, o których teraz będzie mowa. — Wyobrażenie H-i o lekach jest bardzo dziwne, pomijając już wiarę ślepą w ich działalność i nieomylność, należącą do dogmatów homeopatycznych. Według nauki Hahnemanna „leki nie są istotami martwemi (todte Substanzen) w pojmowaniu zwykłem, przeciwnie— treść ich prawdziwa zasadza się na potędze duchowej (dynamisch-geistiges Wesen), jest siłą najczystszą (lautere Kraft). Lecznictwo homeopatyczne dla potrzeb swych, posługując się przy-tem sposobami właściwemi sobie, a dotąd (t. j. do czasu Hahnemanna) niedoświadczanemi, rozwija i dobywa (entwickelt) z istoty surowej potęgę duchową leków (die geistartigen Arznei-

kraefte), podnosząc ją do niesłychanego przedtem stopnia, przez co dopiero wszystkie stają się stanowczo skutecznemi i pomocnemi, nawet te, które w stanie surowym na ustrój ludzki żadnego działania leczniczego nie wywierają”.— Owo potęgowanie „siły duchowej” leków odbywa się, jak wiadomo, za pomocą rozcieńczania, a dzieje się to w sposób następujący: Z roślin dostępnych w stanie świeżym, więc na miejscu rosnących, wyciska się sok i miesza się z równą ilością wyskoku (jeśli sok jest bardzo gęsty i klejki, to z ilością podwójną), i zostawia na 24 godziny w naczyniu zamkniętem. Po upływie tego czasu przecedza się płyn przez sączek i przechowuje w butelkach szczelnie zatkanych, zdała od działania światła słonecznego. Rośliny suche każe Hahnemann zetrzeć na proszek miałki, wysuszyć potem raz jeszcze bardzo starannie i nalać równą mu ilością wyskoku, poczerń postąpić dalej, jak wykazano powyżej. Nalewki (tincturae) w sposób ten osiągnięte, zawierające stężony wyciąg z roślin, nazywają się „pranalewkami” (TJrtincturen); nie przepisuje się ich nigdy w stanie czystym, lecz z nich dopiero sporządza się leki homeopatyczne właściwe. — Nalewki roślinne w aptekach naszych robione bywają zwykle tylko z ziół suchych, przy-czem stosunek ich do wyskoku użytego • bywa zwyczajnie jak 1:10, rzadziej jak 1 : 5; oczywiście więc mniej zawierają części skutecznych od „pranalewek” homeopatycznych, nie używanych wszakże nigdy, jak wiemy, w stanie czystości pierwotnej, lecz tylko w rozcieńczeniu bardzo znacznem. Odbywa się to tak: 1 część „pranalewki” rozcieńcza się 9 lub 99 częściami wyskoku, wstrząsa się naczyniem 10 razy, otrzy mując w ten sposób 1 rozrzedzenie, czyli „spotęgowanie” leku, dziesiętne lub setne; teraz bierze się znów część 1 „spotęgowania” pierwszego, miesza taksamo z 9 lub 99 częściami wyskoku, co tworzy „spotęgowanie” drugie itd.

' aż do „spotęgowania” czyli raczej rozcieńczenia trzydziestego, zawierającego już tylko cząsteczkę nieskończenie małą pranalewki. Dość powiedzieć, że w rozcieńczeniu czyli „spotęgowaniu” trzydziestem, uważanem przez homeopatów za bardzo silnie działające, z kropli jednej pranalewki pozostała już tylko jedna decylionowa cząstka; decylion zaś jest to liczba składająca się z jedynki i z zer 60.—Leki nierozpuszczalne w wyskoku miesza się w podobny sposób z cukrem mlecznym, rozcierając je z nim długo i bardzo starannie, i dochodząc przytem do spotęgowania 30-go, dziesiętnego lub setnego. Niektórzy zwolennicy późniejsi Hohnemanna posunęli się nawet jeszcze bardzo znacznie poza jego „spotęgowanie” 30-e. Dodać tu jeszcze trzeba, że ciała stałe, w sposób taki przygotowane, mają nabywać rozpuszczalności; Hahnemann twierdzi przynajmniej, że zmieniają wtedy właściwości swe psychiczno - chemiczne (tak!) do tego stopnia, że jeżeli w stanie surowym nigdy nie można było w nich dostrzedz śladu rozpuszczalności w wyskoku lub w wodzie, to po przemianie tej zupełnie łatwo rozpuszczają się w obu płynach wymienionych. „Odkryciem” tern chełpił się nawet Hahnemann, zapominając o tern, że wobec tak wielkiego rozdrobienia ciała danego, nie sposób dowieść ani jego rozpuszczalności, ani też nieposiadania tej własności. — Żeby dać wyobrażenie o tern, ile z leku samego znajdować się może jeszcze w 30 „spotęgowaniu” czyli rozcieńczeniu (setnem), dajemy przykład następujący: Kula ziemska nasza waży około 6 kwadrylionów kilogramów (właściwie 5 kwadry-lionów i 875 000 trylionów; dla uproszczenia obliczenia przyjmijmy jednak liczbę okrągłą); otóż, gdyby ją można sproszkować całą i zmieszać podług przepisu H-i z odpowiednią ilością cukru mlecznego, to w 30-em roztarciu (setnem) z całego ogromu ziemi naszej pozostałoby jeszcze tylko 6 kwintylionowych części miligrama, to jest ułamek, w którym nad kreską stałaby 6, pod nią zaś 1 z 30 zerami. Ułamek ten wyobrażałby więc ilość tak drobną, że nie-tylko za pomocą mikroskopu najpotężniejszego dojrzeć-by jej nie można było, ale nawet odczynniki chemiczne najczulsze nie byłyby już prawdopodobnie w możności wykazania jej istnienia. Gdybyśmy zaś ziemię naszą całą roztarli do 30 „spotęgowania” homeopatycznego dziesiętnego, to pozostałoby z niej 6 miligramów, czyli 0.006 grama. Dodajmy tu jeszcze jedno obliczenie, równie ciekawe i pouczającć. Chcąc sporządzić sobie zapas „spotęgowania” 30 (setnego), zawierającego w sobie jakiegokolwiek leku stałego, np. arszeniku, gram 1, to musielibyśmy zużyć na to, nie mówiąc wcale o 29 „spo'tęgowaniach” poprzedzających trzydzieste, cukru mlecznego ilość tak wielką, że o niej wyobrażenie dać może nam tylko wyliczenie następujące: Podług Flammariona (ob.) słońce, przewyższające ciężarem swym ziemię naszą 324 000 razy, waży 1 kwintylion i 900 000 kwadrylionów kilogramów, czyli 1900 kwintylionów gramów, że zaś zapas, o którym mowa, ważyłby 1 decylion gramów, więc musielibyśmy dla przygotowania go spotrzebować ilość cukru mlecznego ważącego tyle, co 526 315 798473 684210 526 315 789 i ⁹/₁₉ kul słonecznych, mniej gram 1. — Teraz wyobrazić sobie dopiero można, jakie ilości leku skutecznego zawierać w sobie mogą płyny lub proszki homeopatyczne, jeżeli się dowiemy, że do sporządzenia „spotęgowania” pierwszego bierze się zwykle tylko 1 kroplę „pranalewki” lub gran 1 (=0.06 grama) leku nierozpuszczalnego. Trzeba rzeczywiście być wyposażonym w wiarę niezmiernie silną, żeby o skuteczności dawek takich nie wątpić.—Co wyżej powiedziano, uzupełnić należy jeszcze uwagę jedną, mianowicie, że, pomimo staranności największej, podczas przyrządzania leków zachowywanej, w owych

rozczynach i roztarciach homeopatycznych, często znajdować się będą różne przymieszki przypadkowe ciał innych najrozmaitszych, niezmiernie małe, a jednak ilością swą przewyższające bardzo znacznie leki same, w płynie lub proszku zawarte, więc też i na działanie ich wpływ mieć mogące. Dziwnem wydawać się musi i to, że Hahnemann nietylko cukier mleczny, ale i wyskok uważa za obojętny (unarzneilieh), wcale na ustrój nie działający, na co znów truduo-by się zgodzić z nim można. — Ponieważ zasadą główną H-i jest stosowanie leków takich, które w ciele zdrowrego człowieka mają być zdolne wywołać objawy chorobowe, podobne do tych, które zwalczać są przeznaczone, więc należy też wspomnieć tu i o sposobie, za którego pomocą homeo-paci doszli do znajomości działania swych leków. Zapewniają nas, że, robiąc „doświadczenia”, bądź-to na sobie samych, bądź też na ludziach innych,— ale doświadczenia te zgoła nie są podobne do doświadczeń umiejętnych, robionych obecnie ściśle bardzo w pracowniach patologicznych i farmakologicznych,— zażywano poprostu którykolwiek lek, na sposób homeopatyczny przyrządzony i zupełnie bezkrytycznie zapisywano potem objawy rzekomo przezeń wywołane, sądząc, że post hoc, ergo propter hoo (potem, więc i zatem). Jeżeli ktoś np. po zażyciu leku takiego doznał, dajmy na to, świerzbienia w nosie, to przypisywał to działaniu jego, a postępując tak, mógł dojść do wyników takich np., że kości Czernikowo (Ossa Sepiae), złożone przeważnie z węglanu wapnia z nieznaczną przymieszką kleju zwierzęcego, mogą wywołać aż 1 240 objawów rozmaitych, posiadają więc i zdolność usuwania ich w danym razie. Wobec tego nawet Hahnemann sam uznał za konieczne tłumienie zapału bezkrytycznego uczniów swych, napominając ich do zwracania uwagi tylko na objawy najwybitniejsze, rzeczywiście z chorobą jaką związek mieć mogące. Rozumie się, że za pomocą tego rodzaju „doświadczeń” zdobyte wyniki wartość mogą mieć tylko bardzo niepewną, najczęściej wątpliwą najzupełniej. — Największe niedowierzanie, nietylko u lekarzy, ale nawet u ludzi z lecznictwem wcale nie obeznanych, lecz zdrowo myślących, wzbudzały zawsze nieskończenie małe dawki leków homeopatycznych, nawet takich, które w wielkich ilościach można zupełnie bezkarnie połykać, bo temu, rozumie się, nikt się nie dziwił, jeżeli ho-meopaci trucizny gwałtownie działające rozcieńczali znacznie, to bowiem zawsze czynili już przed nimi lekarze inni, przepisujący je do dziś-dnia niejednokrotnie w dawkach mniejszych nieraz od tak zw. homeopatycznych. — Jakim sposobem Hahnemann wpadł na pomysł swych dawek nieskończenie małych, tego domyślać się można tylko, ponieważ on sam nigdzie nie wypowiada tego zupełnie wyraźnie; twierdzi wszakże, iż lek powinien posiadać ilość nie większą od bezwarunkowo koniecznej do stłumienia choroby, lub raczej danego jej objawu, przyczem dodaje, opierając się rzekomo na doświadczeniu swem, że na to starczy zawsze dawka chociażby najmniejsza, ponieważ, byle tylko żaden z narządów ciała nie był bardzo znacznie nadwerężony, już podanie leku homeopatycznego w ilości najmniejszej wystarcza prawie zawsze do zwycięskiego zmożenia choroby. Aby objaśnić, a raczej uzasadnić, teoryę tak dziwną, Hahnemann twierdzi znów dowolnie, że wrażliwość ustroju chorego na działanie leków jest zawsze niezmiernie powiększona. Utrzymuje również, iż leki rozcieńczone łatwiej wnikają do tkanek ciała i przez nie przyswajane bywają snadniej. Ale na wszystkie twierdzenia te żadnego dowodu przekonywającego nie przytacza nigdzie. — Prawdopodobnie rzecz się miała tak: Że leki mogące wywołać cierpienie podobnie do już istniejącego—o ile to wogóle jest możebne—gdyby je zadawano w ilościach znacznych, nieraz musiałyby ściągnąć na chorego zaburzenia wcale niepożądane lub często nawet niebezpieczne, na to dowodów chyba składać nie potrzeba. Wiedział o tern Hahnemann równie dobrze jak każdy inny lekarz, ale wiedział także i o tern, że leki tesame w dawkach drobnych, na sposób zwykły podawanych, nie działają zgoła, wpadł więc prawdopodobnie wtedy na pomysł „potęgowania” i „uduchowiania” ich w podany wyżej sposób, przez co nauce swojej nadał pewien pozór tajemniczości cudownej, tak skutecznie działającej nietyle na tłumy ciemne, ile w stopniu wyższym znacznie na tak zw. inteligencyę, niestety, aż nazbyt często skłonną do przyjmowania bezkrytycznego rozmaitych nowinek mistycyzmem pewnym zaprawionych, tembardziej jeżeli je pozór powodzenia popiera, pozoru zaś powodzenia H-i w żadnym razie odmówić nie można; owszem—przyznać trzeba, że licznym szeregiem uzdrowień słusznie szczycić się mogła. Jeno to zastrzeżenie uczynić wszakże należy, iż powodzeń swych nie zawdzięczała z pewnością rozcieńczonym lekom swym.—Do prędkiego rozpowszechnienia się H-i przyczyniły się okoliczności różne, zasługujące na wzmiankę.—W czasach gdy Hahnemann zaczął głosić naukę swą, lecznictwo, z wyjątkiem chirurgii, w Niemczech szczególnie, świetnością nie odznaczało się wcale, przeciwnie—stan jego był niemal opłakany. Lekarze ówcześni, z wyjątkiem niewielkim, wyznawali powszechnie poglądy szkół różnych, raczej wymyślone mniej lub więcej dowcipnie, niż o naukę prawdziwą oparte, a w wielu razach wcale nielepiej uzasadnione od głoszonych przez Hahnemanna. Były to czasy magnetyzmu zwierzęcego czyli mesmeryzmu, witalizmu, teoryi J. Browna, Rasorego i innych, oraz rodzącej się wtedy frenologii, filozofii przyrody (Natur-philosophie) Schellinga, i wogóle nastroju mistyczne - filozoficznego, który wolał uganiać się za mrzonkami niepochwytnemi, niż zabawiać się badaniem umiejętnem, trzeźwem i krytycznem. Pamiętając o tern, zrozumiemy łatwo, że przed stu laty nauka Hahnemanna nie mogła wydawać się ludziom ówczesnym tak dziwaczną, jak nam dzisiaj, rozporządzającym sposobami badania nieskończenie doskonalszemi od ówczesnych, a posiadającym nadto zdobycze nauki, o których wtedy nikt-by nawet marzyć nie śmiał. — Panował też wówczas śród lekarzy zwyczaj, bardzo naganny, nadużywania leków złożonych, przepisywanych w ilościach zbyt wielkich i w postaciach najrozmaitszych, a zmienianych przytem nieraz kilkakrotnie w ciągu doby. Hahne mann wystąpił stanowczo przeciw nadużyciu temu; zalecał prostotę w leczeniu, potępiał głośno lekarstwa złożone z wielu leków rozmaitych, często sprzecznie między sobą działających, zachwalając przytem zasadę, dziś ogólnie przyjętą, że należy się posługiwać zawsze tylko jednym środkiem naraz, ale środkiem napewno działającym, unikając dodatków zbytecznych. Oprócz tego, jako polemista zręczny, a niebardzo sumienny, umiał dowcipnie chłostać błędy przeciwników swych, bądź rzeczywiste, a nie brakło ich wcale, bądź też narzucane im tylko przez siebie, nieistniejące w rzeczywistości. — To wszystko razem wzięte zapewniło H-i powodzenie pewne, od samego początku wcale niemałe, i przyznać trzeba, że nawet dla dalszego rozwoju lecznictwa wogóle użyteczne, o czem jeszcze rzeknie się później słówko.—Co dotąd powiedziano, zawiera zasady H-i pierwotnej, stworzonej przez Hahnemanna; z biegiem czasu wszakże, jak wszystko, co ludzkie, i ona podledz musiała zmianom różnym, do tego stopnia nawet, że stała się pomału bardzo niepodobną do nauki czystej, Hahnemannowej. Jej dzieje, streszczone możliwie, tak wyglądają.—Początkowo między lekarzami H. miała prawie wyłącznie przeciwników tylko, pomimo, że powaga ówczesna, Hufeland (ob.), z przychylnością pewną o niej się wyrażał, a przynajmniej nie potępiał jej. Pomału wszakże zaczęli się do niej przyznawać niektórzy lekarze, bądź z przekonania rzeczywistego, bądź też może z powodów innych, szczególnie gdy nowy sposób leczenia zjednywać sobie zaczął coraz liczniejszych zwolenników w kołach niele-karskich.—Z Lipska, gdzie się narodziła, H. rozeszła się stosunkowo dość szybko po Niemczech, dostała się do Austryi, Włoch i Rossyi, a nawet za ocean, do Ameryki Północnej, gdzie jej odtąd zawsze najlepiej się wiodło. Francya i Anglia nie były dla niej przychylnie usposobione i zdała się od niej trzymały dość długo.— Już pierwsi zwolennicy H-i między lekarzami, źa życia Hahnemanna jeszcze, zaczęli zmieniać i przerabiać zasady jego. Maurycy Müller w Lipsku, współzałożyciel pisma „Archiv für homöopathische Heilkunst” (1816), usiłował wcześnie bardzo ograniczyć niejedną, zbyt do-

gmatycznie wypowiedzianą zasadę mistrza, uznając, że z rzeczywistością jest sprzeczna; po nim Schron oraz inni uznawali w H-i tylko odmienny sposób leczenia. Znaleźli się niebawem i tacy, którzy, obdarzeni krytycyzmem większym, zaczęli naprzód wysuwać siłę samoleezniczą przyrody; co już godziło wprost w samo jądro zapatrywań Hahnemanna, występującego zawsze zapalczywie przeciwko wszelkim odszczepieńcom od zasad przez siebie głoszonych. Profesor Eau w Bernie potępił troskę wyłączną o objawy, tak stanowczo przez mistrza zalecaną, wymagając w każdym przypadku dokładnego rozpoznania choroby, i to za pomocą wskazówek nauki ogólnej. Nie godził się również z nauką mistyczną o „potęgowaniu” i „uduchowianiu” leków, a działalność ich rzekomą w stanie rozrzedzenia, w którą wierzył, starał się wytłómaczyć rzeczywiście wielką podzielnością materyi, zapominając jeno o tem, że z podzielności onej nie wolno wyciągać bynajmniej wniosku o zwiększaniu się siły w miarę zmniejszania się materyi. Eau znalazł niejednego stronnika między homeopatami.—Dawki leków zbyt drobne napotykały też z czasem przeciwników, bardzo stanowczych, w gronie wyznawców H-i; tak np. Trinks i Gries elich w Karlsruhe, wydawcy pisma homeopatycznego „Hygiea”, odrzucili rozcieńczenia zupełnie, zalecając przepisywanie pranalewek Hahnemanna, które w samej rzeczy mogą posiadać działanie, i to nawet bardzo silne; zwalczali również inne zasady mistrza. Nie brakło nawet takich, co, odstąpiwszy zupełnie od zasady „similia simili-bus”, owej najważniejszej podstawy H-i, stosowali narówni ze „starą szkołą” i leki niehomeo-patyczne, zachowując przytem mniej lub więcej rozcieńczenia ich. Napotykano atoli i takich lekarzy, którzy dochodzili do większej jeszcze krańcowości od samego mistrza Hahnemanna, rozrzedzając np. leki daleko poza granicę wskazaną przez niego i wstępując przytem na drogę mistycyzmu jeszcze skrajniejszego. Taki np. Konst. Hering (ob.) starał się rozpowszechnić wiarę w t. z w. przez siebie Hahnemannizm, to jest w siłę mistyczną, udzielaną lekom od przyrządzającego je, co wszakże miało źródło w nauce głoszonej już przez mistrza samego, utrzymującego, że siła użyta przy rozcieraniu leków stałych lub podczas obowiązującego wstrząsania rozrzedzonych płynów wprost udziela się lekom, potęgując ich skuteczność. — Nakoniee znaleźli się i tacy, którym nie wystarczała już zasada nsimilia similibus”, starali się więc na jej miejsce postawić inną: „aequalia aeąualibus” (równe równem), czyli zmienić H-ę na Izopatyę (ob.); do nich należał między innymi lipski weterynarz Lux, zalecający przeciw świerzbowi i „psorze” Hahnemannowskiej, strupy świerzbu w sposób homeopatyczny roztarte i „spotęgowane”; tak samo przeciw ospie, t. z w. przez siebie „variolinę”, to jest w równy sposób przy-

Kno. Pow. Uu»tr. ZeiB 389. T. XXIX.

rządzaną zawartość krost ośpianych. Inni jeszcze wpadli na pomysł leczenia chorób wątroby „Hepatyną”, to jest wątrobą podług przepisów H-i przyrządzoną, taksamo płuc — „Pulmoniną” i t. p. Byli to poprzednicy bezwiedni, a na mrzonkach tylko opierający się, sposobu leczenia za pomocą surowicy (ob. Opoterapia) i t. zw. organoterapii (ob.).—Większość lekarzy dzisiejszych, przyznających się do H-i, przeważnie odbiegła już bardzo znacznie od zasad jej pierwotnych, a zupełnie wiernego wyznawcy czystej nauki Hahnemanna prawdopodobnie wśród nich już-by się nie znalazło. Przedewszystkiem homeopaci spółcześni zwykle nie gardzą już tak bardzo anatomią, fizyologią i patologią, jak mistrz ich to czynił, i zaciągają coraz częściej i chętniej tu i owdzie pożyczki od nauki ogólnej, ale stronią częstokroć od jej podstaw, wyławiając z niej tylko dla użytku swego szczegóły i szcze-gółki pewne, dające się jako-tako pogodzić z zasadami H-i. Powtóre, wobec tego, że nauka ogólna odkryła rzeczywiście przyczyny niewątpliwe wielu chorób, upieranie się przy dogmacie Hahnemanna o niepochwytności przyczyn tych byłoby zanadto rażące, żeby go się nie miano wyrzec: to też homeopaci niektórzy, chociaż nie wszyscy, liczą się z tem już. Po trzecie, zaniechano też już oddawna, w wielu razach przynajmniej, śmiesznie małych dawek, a ci, którzy jeszcze najtwardziej stoją pod sztandarem H-i, nie zapisują już prawie nigdy rozcieńczonych leków setnych, lecz ograniczają się do dziesiętnych w „spo-tęgowauiach” niższych, w wielu razach zbliżonych bardzo pod względem ilościowym do leków zapisywanych przez lekarzów innych. Zwrócono już wyżej uwagę na to, że „pranalewki” Hahnemanna są same przez się znacznie silniejsze od nalewek w aptekach zwykłych przygotowywanych; tosamo też powiedzieć można o mieszaninach dziesiętnych wielu ciał stałych, silnie działających, jak np. arszenik, sublimât i wiele innych trucizn, zapisywanych często przez lekarzów niehołdujących H-i w dawkach nieraz mniejszych nawet od homeopatycznych. Pod tym względem i pod wielu innemi jeszcze różnice istniejące między dwoma obozami zatarły się już znacznie, a bardzo być może, iż znikną z czasem zupełnie; homeopatya zaś, nim zamrze, kołatać się będzie jeszcze może dość długo wśród publiczności, od czasów niepamiętnych zawsze mającej mniej lub więcej spaczone pojęcia o sztuce lekarskiej; że z tego jej usposobienia rad będzie korzystał ten lub ów matacz, dla zysku udający homeopatę przekonanego, o tem wątpić nie można, ale i to jej od zamarcia nie ocali, ponieważ powstają wciąż nowe sposoby leczenia, wcale nie mędrsze od niej, a zabierające jej właśnie mnóstwo zwolenników najwierniejszych.—Wspomnieć tu jeszcze trzeba o dwu najnowszych kierunkach w łonie H-i, których przedstawicielami są Schüssler i Weihe.

37

Obaj wymienieni lekarze są jawnymi odszcze-pieńcami od prawomyślności homeopatycznej. Schiisslera łączy z H-ą prawie'już tylko sposób przepisywania leków w dawkach najdrobniejszych, zresztą nie dzieli on poglądów patologicznych mistrza Hahnemanna. Nie uznając siły żywotnej rozstrojonej za przyczynę chorób, twierdzi

S., że powstają one z braku pewnych ciał chemicznych, które koniecznie istnieć powinny w narządach niektórych, brak ich bowiem wywołuje niechybnie chorobę. Do ciał takich zalicza: żelazo, fosforany magnezyi, potasu, sodu i wapnia, chlorki potasu i sodu, fluorek wapnia, siarczany potasu i sodu, gips i kwas krzemowy; więc też i leczenie jego polega na tern, że stara się dostarczyć ustrojowi choremu tych właśnie przetworów chemicznych, których brak, wedle zdania jego, jest przyczyną choroby.—Weihe choroby czyni zawisłe od potęgi bardzo nieokreślonej, t. j. od

t. zw. cechy chorób panujących (genius epidemicus) i od wpływów przypadkowych, przy-zuając też wpływ pewien usposobieniu wrodzonemu, co również sprzeciwia się dogmatowi H-i o sile żywotnej nadwerężonej, mającej być przyczyną jedyną chorób wszelkich. Wskazówek zaś do wyboru leków dostarcza Weih emu bolesność pewnych, ograniczonych ściśle okolic ciała, których odkrycie i znajomość opiera się na „doświadczeniu”.—Pośród lekarzy spółczesnych, jak się rzekło, prawdopodobnie już nie istnieje ani jeden taki, któryby wyznawał w dobrej wierze naukę Hahnemanna pierwotną, bez zastrzeżeń wszelkich; wiernych tego rodzaju znaleść chyba już tylko można w gronie publiczności, nie umiejącej przyłożyć miary krytycznej do H-i, która ją nęci prostotą rzekomą leczenia i znaczną przymieszką mistycyzmu, na wielu bardzo urok wywierającego. Poprostu nie sposób uwierzyć, żeby lekarz dzisiejszy, rozsądny i należycie obeznany z wynikami badań nauki spółczesnej, rozumiejący je i patrzący na nie okiem krytycz-nem, mógł wyznawać zasady Hahnemanna w tej postaci i w tej rozciągłości, jak je mistrz wypowiedział przed wiekiem. — Już to jedno, że od chwili narodzin H-i nawet zwolennicy jej sami wciąż odbiegali od zasad jej najistotniejszych, przekształcając je bez ustanku, nie przemawia bynajmniej za tern, żeby mogła stać na podwalinach pewnych i żeby nie była raczej wymysłem czczym, niemogącym rościć prawa do uchodzenia za odmianę lecznictwa, opartą choćby na pozorze naukowości. — Wyłożywszy tedy zasady główne H-i dość szczegółowo, oraz jej dzieje w krótkości, daliśmy czytelnikowi możność wyrobienia sobie o niej sądu. — Od chwili pierwszego wystąpienia Hahnemanna w roku 1797, aż do dziś-dnia spierano się nieraz już bardzo zawzięcie o zalety lub wady H-i, a, niestety, przyznać to trzeba, że w sprawie tej, tak z jednej, jak z dragiej strony, niezawsze walczono bronią uczciwą. Nie naśladując przykładu tak nagannego, postaramy się teraz o streszczenie bezstronne przywar i przymiotów rzeczywistych H-i.—Że dawki leków nieskończenie małe, przy których nawet większość bardzo znaczna lekarzy-homeopatów dzisiejszych nie obstaje wcale, nikomu pomódz ani zaszkodzić nie mogą—to każdy nieuprzedzony pojmie odrazu; że zerwanie stanowcze H-i z anatomią, fizyologią i patologią wszczególe, a z innemi naukami lekarskiemi wogóle, na dobro jej wyjść nie mogło—to jest równie jasne. Zaprzeczyć też nie sposób, że homeopaci spółcześni wielokrotnie posługują się już sposobami badania chorych wedle zasad nauki ogólnej, oraz, że nie poprzestają zawsze na stłumianiu objawów samych, lecz podejmują walkę z chorobą, postarawszy się wprzód o rozpoznanie jej umiejętne. Sprzeciwia się to wszystko wprawdzie zasadom H-i, chorym jednak na dobro wychodzi. Najcięższy zarzut, mogący spaść słusznie na H-ę spółczesną, jest ten, że dotąd wielokrotnie uparcie zaprzecza ona możności usuwania lub zwalczania skutecznego przyczyn choroby; że bardzo wielu zwolenników jej z zaciętością, godniejszą lepszej sprawy, nie ustaje w walce przeciw zdobyczom pewnym lecznictwa, na badaniach umiejętnych opartego, że zaprzecza doniosłości i znaczenia najnowszym odkryciom patologii doświadczalnej i hygieny, że drwi lekkomyślnie z bakteryologii (ob. te wyrazy), zamiast z nich korzystać krytycznie, a przez to właśnie staje się częstokroć wprost szkodliwą. Wogóle rzec można, iż H. nikomu nie zaszkodziła tem, co robiła, ale że tern, czego robić nie chciała, aż nadto często zdrowie i życie ludzkie narażała na niebezpieczeństwo największe. Grzechów takich, z zaniechania powstałych, ciąży na niej bardzo wiele.—Wykazawszy jej przywary, musimy teraz w imię bezstronności również wspomnieć o zaletach i zasługach H-i, a tych mógłby jej tylko odmówić przeciwnik uprzedzony, z prawdą nie liczący się ściśle.—Bezwarunkowo temu zaprzeczyć nie można, iżby H. nie wywarła wpływu dodatniego na rozwój lecznictwa ogólnego; być może, że i bez niej byłoby ono stanęło również wysoko, jak stoi dziś; ale z możliwościami tego rodzaju liczyć się trudno, ponieważ ich uzasadnić niepodobna.— Ktokolwiek śledził uważnie i bezstronnie dzieje lecznictwa od początku wieku XIX, ten przyznać musi koniecznie, że H. przyczyniła się wiele do uproszczenia sposobu leczenia, że głównie jej wpływowi zawdzięczamy porzucenie nadużywania przesadnego leków, jako też zasadę ogólnie dziś przyjętą, że powinno się zawsze używać leków prostych, o działaniu pewnem i stwierdzonem, jednolitych, nie zaś złożonych z Bóg wie ilu środków naraz. Pośrednio też H., choć mimowolnie, przekonała lekarzów, że siły ustroju samego w wielu razach wystarczają zupełnie do usunięcia choroby, zgoła bez przyczynienia się do tego leków; a dojść musiano do przekonania takiego, widząc, że wielu chorych powraca do zdrowia, pomimo leczenia rozcieńczeniami homeopatycznemi, nie mogącemi wywrzeć wpływu żadnego na przebieg choroby danej. Zasługa ta, chociaż homeopaci wierzący w skuteczność leków swych, nie radzi-by się przyznać do niej, jest niewątpliwa i wielka rzeczywiście. Zasługa nie mniejsza H-i polega również na tem, że od początku istnienia swego zawsze najtroskliwiej baczyła na dyetę chorych, o której ważności lekarze inni dopiero później się przekonali, a jak mamy prawo mniemać, zachęceni do tego przykładem homeopatów. Także na karb H-i zapisać można staranniejsze zwracanie uwagi na pojedyńcze objawy choroby, dawniej bardzo często zaniedbywane, szczególnie gdy w lecznictwie panowała wyłącznie systematyka sztuczna szkół różnych, niedorzeczna nieraz. — Sposób przyrządzania tak z w. „prana-lewek” z roślin świeżych, zalecony przez Hah-nemanna, w swoim czasie zasługiwał też na pochwałę bez zastrzeżeń. Dziś, gdy umiemy za pomocą chemii otrzymywać z roślin części ich skuteczne, jako ciała czyste, bez przymieszek obcych, możemy się wprawdzie bez nalewek tych obywać; dawniej wszakże były one bardzo dobre, niezaprzeczenie skuteczniejsze od przyrządzanych w aptekach zwykłych, a jeżeli H. zużytkowywała je w sposób niewłaściwy, to rzecz inna zupełnie, nieodbierająca im wszakże ich zalet, uznanych przez niektóre farmokopeje, jak np. saska, każące w sposób zupełnie tensam przygotowywać z roślin świeżych wyciągi (Essen-tiae). Nakoniec sposób prosty przyspasabiania leków homeopatycznych — nie mowa tu, oczywiście, o ich „potęgowaniu” — wpłynął także niewątpliwie i zbawiennie na postępowanie far-macyi ogólnej. — Te są mniej - więcej zasługi główne H-i, a przyznać im trzeba doniosłość pewną, wcale niepoślednią; poszukawszy, może znalazłoby się ich więcej jeszcze, ale przytoczone tu już starczą do stwierdzenia, że mylą się ci, którzy H-i żadnych zasług przyznać nie radzi.—Na tem zakończyć-by można, gdyby nie wypadało jeszcze rozjaśnić tu rzecz jedną w krótkości. Zwolennicy H-i odpierać zwykli zarzuty wszelkie, czynione jej tem, że powołują się na liczne, niewątpliwe zupełnie wyzdrowienia osób leczonych podług jej sposobu. Przeciwko faktom stwierdzonym, oczywiście, nic powiedzieć nie można, o wiarogodności ich w żadnym razie wątpić nie godzi się; wolno wszakże nie zgadzać się na ich tłómaczenie, opierające się li-tylko na twierdzeniach, śmiałych wprawdzie, ale niedo-wiedzionych zgoła. Ogół, sądzący o sprawach tych zwykle podług zasady post hoc ergo propter hoc (potem więc i zatem), skłonny jest uwierzyć w to, że lek podany uzdrowił rzeczywiście chorego, a Hahnemann i szkoła jego wszczepiali zawsze i usilnie w chorych wiarę w nieomylność leków swych. Nieomylności takiej atoli żaden lek wogóle nie posiadał dotąd nigdy, nawet te, których skuteczność zwykłą rozliczne doświadczenia kliniczne i pracowniane stwierdziły niejednokrotnie i niezbicie, zawodzą wcale nie tak rzadko, jakby się zdawać mogło: więc też powoływanie się na ich skuteczność bezwarunkową dopuszczone nie może być nigdy, tembar-dziej jeżeli zażywane były w dawkach tak niesłychanie drobnych, jak według zasad H-i podawane być winny. Więc też prawdopodobieństwo, równające się w tym razie nieomal pewności zupełnej, upoważnia do zdania, że wyleczenia owe, któremi chełpią się homeopaci, przypisać należy niewątpliwej zdolności ustroju do zwalczania zwycięskiego chorób rozlicznych, bez pomocy leków jakichkolwiek, jako też dyecie, chwalebnie przestrzeganej przez nich, a będącej w leczeniu chorób środkiem pomocniczym, bardzo cennym i wielce skutecznym. W wielu też razach uzdrowienie takie, polegające na usunięciu prędkiem bólu dokuczliwego lub innych dolegliwości wszelkich, niebędących wynikiem choroby, istnieniu ustroju zagrażającej, przypisać należy wprost suggestyi (ob. Hypnotyzm), nieraz mimowolnie i bezwiednie a jednak skutecznie zastosowanej. Wobec tego, uzdrowienia, na które powoływać się zwykli homeopaci, chociażby były stokroć liczniejsze nawet, bynajmniej nie dowodzą skuteczności leków przez nich stosowanych. Rozumie się, że tu wciąż była mowa tylko o leczeniu opartem rzeczywiście na zasadach H-i, na dawkach niesłychanie drobnych, przypadki zaś, w których pod płaszczykiem H-i zadawano leki bardzo silnie działające, nawet w leczeniu niehomeopatycznem stosowane ostrożnie, w dawkach śmiałych, nie należą tu do nas.—Wykonawstwo H-i wszędzie jest dozwolone lekarzowi, który się niem zająć pragnie. W państwach niektórych, jak np. w Prusach, bywa też lekarzom udzielane pozwolenie na przyrządzanie leków homeopatycznych, gdzieindziej zaś zajmują się tern apteki, umyślnie w celu tym urządzone. Katedry H-i, nie zajmowane jednak przez profesorów zwyczajnych, lecz przez docentów, od niedawna istnieją w niektórych uniwersytetach europejskich, najstarsza bodaj w Peszcie; posiadają je też: Paryż, Londyn i Madryt. W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie H-i zawsze wiodło się najlepiej, istnieją nawet akademie wyłącznie jej poświęcone w Chicago, Bostonie, Yowie, Nowym Yorku i w kilku innych jeszcze miastach. W Stanach Zjednoczonych spotykamy też liczne lecznice i szpitale homeopatyczne; w Europie zaś najznaczniejsze znajdują się w Lipsku, w Kötheu, w Monachium, w Peszcie, w Gumpendorfie pod Wiedniem, w Paryżu, w Londynie i w Madrycie. W szpitalu warszawskim św. Ducha, z polecenia b. namiestnika Królestwa, hr. Berga, w d. 13 września r. 1867 otwarto oddział homeopatyczny, tymczasowy, na 8 łóżek, który powierzono homeopacie Wieniawskiemu, leczącemu w Zamku; oddział ten zniesiono d. 26 marca r. 1869.—Podług obliczeń Wilmara Schwabego w końcu wieku XIX między lekarzami było ho-meopatów około 500 w Niemczech, tyluż mniej lub więcej we Francyi; w Austro - Węgrzech i w Anglii w przybliżeniu po 400; w Hiszpanii 300, we Włoszech 250, w Belgii 50, w Rossyi około 50, nakoniec w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej około 10 000. U nas liczba lekarzy - homeopatów jest bardzo nieznaczna, a wogóle ludność nasza rdzenna niebardzo się garnie do H-i, więcej ma zwolenników wśród napływowej. Mimo to istnieje w Warszawie Towarzystwo homeopatyczne, dość ruchliwe, utrzymujące lecznicę i aptekę własną, oprócz której istnieje druga jeszcze, także wyłącznie homeopatyczna. W Niemczech, ojczyźnie H-i, w Lipsku ma siedzibę stowarzyszenie główne homeopatów niemieckich (Homöopathischer Zentralverein Deutschlands); obok niego istnieją towarzystwa lekarskie homeopatyczne w Berlinie, Lipsku i kilku innych miastach i około 300 towarzystw złożonych z nielekarzy, ale pod wpływem ich zostających. W Anglii i Francyi poza Londynem i Paryżem towarzystw podobnych jest mało. W państwie Rossyjskiem istnieje wszystkiego 6 towarzystw, z tych 2 w Petersburgu, gdzie również znajdują się 3 lecznice i tyleż aptek homeopatycznych; 10 aptek istnieje w miastach prowincyonalnych. — Dodać należy tu jeszcze, że H. stosowana bywała i bywa także w weterynaryi, a niektórzy zwolennicy jej odważyli się nawet, oczywiście, często ze szkodą chorych, zalecać ją w chorobach chirurgicznych

1    w położnictwie.—Literatura homeopatyczna przeważnie jest popularna, przeznaczona dla szerszych kół publiczności, do której zarówno sam twórca H-i jak i uczniowie jego zawsze chętniej zwracać się mieli zwyczaj, jakoby dlatego, że publiczność bezstronniej niż lekarze z zawodu pojąć i osądzić umie słuszność jej zasad. Dzieła Hahnemanna samego wyliczono już przy życiorysie jego (ob.), tu zaś z mnóstwa wydawnictw późniejszych przytoczyć można tylko najnowsze, jak oto: Lutze „Lehrbuch der Homöopathie” (Köthen 1893, wyd. 12-e; przekład francuski Paryż 1891, wyd. 7-e), jest to najwięcej rozpowszechniony podręcznik, prawie na wszystkie języki europejskie przełożony; w przekładzie polskim nie posiadamy go wszakże. Obok niego, jako najpoczytniejsze, przytaczamy: A. v. Gerhardt „Handbuch der Homöopathie” (Lipsk 1889, wyd. 5-e); Hirschel „Der homöopath. Arzneischatz in seiner Anwendung am Krankenbett” (Lipsk 1891, wyd. 15-e); „Lehrbuch der homöopath. Theraphie nach dem gegenwärtigen Standpunkte der Medicin” (Lipsk 1891, wyd. 5-e,

2    tomy); Müller „Homöopathischer Haus- und Familienarzt” (tamże 1892, wyd. 12-e); K. Hering „Homöopath. Hausarzt” (Sztutgard 1893, wyd. 17-e; przekład włoski Rzym 1889, wyd.

2-e; tłómaczenie polskie ob. Hering); Puhlmann „Handbuch der homöop. Praxis” (Lipsk 1894); Conau „Traité d’homo - homoeopathie. Médicaments réunis par séries et groupes physiologiques” (Paryż 1889); M. Jousset „Les maladies de l’enfance. Description et traitement homoeop.” (Paryż 1888); Li b er a ti „Trattato elementare teorico-prattico di medicina omeopa-tica per le famiglie” (Rzym 1888); E s pan et „La pratique de l’homoeopathie simplifiée” (Paryż 1894, wyd. 4-e); Prost - Lacuzon „Formulaire homoeopatique usuel” (Paryż 1897; wyd. 7-e); „Die Homoeopathie in Theorie und Praxis” (Berlin 1897); G. Sieffert „Formulaire de thérapeutique positive [homoeopath.]” (Paryż 1899); tenże „Médecine homoeop. d’urgence” (tamże

1900). — O przyrządzaniu leków homeopatycznych piszą: Grüner „Homöopathische Pharmacopée” (Lipsk 1878, wydanie 5-e) i Schwabe „Pharmacopoea homöop. polyglossa” (t-że 1880). W języku polskim nie posiadamy rzeczy nowszych o H-i, ani oryginalnych, ani tłómaczonych; dawniejszych zaś przytaczać nie warto. H. posiada na usługi swe pokaźną ilość wydawnictw peryodycznych, z których jako najważniejsze wymieniamy: „Allgemeine homöopath. Zeitung” (Lipsk od roku 1832); „Populäre Zeitschrift für Homöop.” (tamże od 1870); „Zeitschr. des Vereins Berliner homöop. Aerzte” (Berlin od 1882); „Archiv für Homöop.” (Drezno od 1891); Lutzego „Hahnemannia” (od 1858 w Köthen, od 1890 w Berlinie); „Annales of the British ho-moeopathic Society and of the London hom. hospital” (Londyn): „Homoeopathie World” (London); „Monthly hom. review” (Londyn); „American homoeopathist” (Nowy York); „Hahneman-nian monthly” (Filadelfia); „Homoeop. Journal of obstetrics” (Nowy York); „Homoeop. Physician” (Filadelfia); „North American Journal of Homoeopathie” (Nowy York); „Gomieopaticzeskij wiest-nik” (Petersburg od r. 1889); „Homeopata polski i t. d.” (Lwów 1860—65, red. i wyd. Kuczkowski); wkrótce w Warszawie ma też zacząć wychodzić pismo staraniem Towarzystwa homeopatycznego wydawane. — Por. F. G. G m e 1 i n „Kritik der Principien der Homoeopathie” (Tü-binga 1835); J. Stieglitz „Ueber Homoeop.” (Hannower 1835); A. Rap ou „Histoire de la doctrine médicale homoeopathique” (Lion 1847); H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (w>d.

3-e, tom II str. 793 — 804); A. Koeppe „Die Homöop. Hahnemann’s u. die d. Neuzeit” (Berlin 1880); H. Bodwitch „The past, present and future treatment of homoeopathy eclecticism and kindred delusions which etc.” (Boston 1887); H. Merkens „Hahnemann en ze homoeopathie” (Haga 1887); Katsch „Medicinische Quellenstudien. Entwickelungsgang des Aehnlichkeitsaxioms von Empedokles bis auf Hahnemann” (Sztutgard 1891); Bojanus „Gesch. d. Hom. in Russland” (tamże 1880); tenże „Gomieopatja w Rossii”

1899).

(Petersburg 1882; przekł. ang. Filadelfia 1891) i J. Page! „Gesch. d. Med.” (Berlin 1898, Cz. I str. 329—334 i Cz. II str. 906).— Odmianą H-i właściwej jest t. zw. Elektrohomeopa-tya, wymyślona w drugiej połowie wieku XIX przez Włocha, hrabiego Mattei’ego, nie będącego lekarzem, mańjaka albo też matacza. Mattei utrzymuje, że z ziół pewnych, których jednak nie wymienia, otrzymać można za pomocą jakiejś fermentacyi tajemniczej rodzaj elektryczności (tak!), dającej mieszać się,' z cukrem. Z mieszaniny tej wyrabia się kołaczki do użytku wewnętrznego i płyny różnobarwne do stosowania zewnętrznego. Rozwodzenie się o tej elektryczności roślinnej byłoby tu zbyteczne; wierzący w nią nie daliby się i tak przekonać o jej niedorzeczności, a niewierzącym w nią ubliżonoby, chcąc im dowody na nią składać. Prawdę mówiąc, ta elektrohoineopa-tya, oprócz nazwy samej, mało co wspólnego ma z H-ą właściwą. — Por. „Iatrochemie u. Elek-trohomöopathie oder die Geheimmedicin des Mittelalters und die Geheimmedicin der Neuzeit

von Saturnus” (Lipsk 1896); C. Mattei „Elek-trohomöopathie, Grundsätze einer neuen Wissenschaft” (Ratyzbona 1884, wyd. 4-e); Genty de Bonqueval „Traité de l’Electrohomoeopathie” (Paryż 1891) i G. A. Clerc „Les Remèdes Elec-tro-homoeopatiques du Comte Mattei” (tamże

Dr J. P.

Homeopatyczne leki, ob. Homeopatya.

Homeoteleuton (grec. homoioteleutón = jednakowo się kończący, podobnie zakończony) jest figurą retoryczną, zasadzającą się na takim u-kładzie dwuch lub więcej zdań, że wyrazy ich końcowe mają jednakobrzmiące zakończenia. Ta sama nazwa H. oznacza jednakobrzmiące zakończenia wierszy lub połów wierszowych, co odpowiada nowożytnemu rymowi; spotyka się on często w zakończeniu obu połów pentametru. W poezji polskiej wierszy podobnych mamy liczne przykłady; np. w balladach Mickiewicza, w wierszu 14-to- zgłoskowym:

Stary Budrys trzech synów, tęgich jak sam Litwinów...

w którym każda z połów składa się z podwójnego trocheja i amfibrachu. To samo w innej jego balladzie:

Z ogrodowej altany, wojewoda zdyszany...

Podobnie w balladzie K. Przerwy - Tetmajera (z dramatu «Zawisza Czarny»):

Czyli żona cię czeka, czy ci droga daleka, i t. d.

Z dawniejszych poetów wierszy w ten sposób rymowanych używał, między innemi, Wespazjan Kochowski, np. w wierszu trocheicznym cztero-miarowym:

Lecz daremnie, topień ze mnie,

Grąznę snadno, wszystek na dno, i t. d.

A. A. K.

Homer (po grecku c'0{JLYjpo<;), największy poeta epiczny grecki i całego świata, twórca Iliady i Odyssei. Wiadomości Wieków Starożytnych o czasie, bliższych stosunkach życia i losach H-a polegają głównie na domysłach i są legen-dowemi, poczęści symbolicznemi, opowieściami z późniejszej epoki greckiej, na których podstawie historyczna krytyka drobnych tylko i nieznacznych rezultatów dobadać się może. Już samo wytłómaczenie nazwiska H-a, próbowane w osobnych celach na rozmaite sposoby, zajmowało żywo umysły starożytnych i nowszych czasów. Eforos, nawiązując do mitycznego podania, że H. był ślepym lirnikiem wędrownym, wywodził z niego znaczenie ślepca (—b p/ij ôptov); według zdania nowszych uczonych oznacza ono mistrza epicznej kompozycyi, łączącego mniejsze pieśni w jedną całość (ó|xo5 apw), albo też ściśle zorganizowaną korporacyę piewców (o|ay]-poi=towarzysze), z którego nazwa ojca duchowego, idealnego protoplasty owego ceohu śpiewackiego, powstać miała; inni znowu pojmują je w symbolicznem znaczeniu (op/rçpoç—zakładnik, rękojmia), identyfikują z nazwiskiem odwieczne go wieszcza trackiego, Thamyrisa (ödjxopn;) i wynoszą H-a do godności poety w pojęciu oderwa-nem; w najnowszych czasach wreszcie porzucono po większej części wszelkie abstrakcyjne znaczenia tego miana i narówni z tradycyą najstarszą pojmują je jako imię własne ściśle historycznej osobistości, t. j. H-a, którego nie-śmiertelnemi dziełami są Iliada i Odyssea. Również i co do czasu, w którym H. żył, bardzo się różnią wiadomości Starożytnych pomiędzy sobą. I tak: uczony Krates z Mallos twierdził, że H. żył przed wędrówkami Heraklidów (1104 przed Chr.), Arystarch tymczasem utrzymywał, że żył za czasów jońskiej emigracyi (r. 1043), Teopomp zaś i Euforyon, że dopiero w 500 lat po wojnie Trojańskiej; a taką miarą wynosi różnica najstarszej i najmłodszej, przypisywanej H-owi daty życia, nie mniej jak lat 460. Najwięcej pewnie do prawdy zbliża się kombinacya Herodota (2, 53), który naznacza czasy H-a na 400 lat przed swoją epoką, a zatem mniej więcej na rok 850 przed Chr. Nie mniej żywy spór jak o czasy, w których H. żyć miał, wiodły Wieki Starożytne o miejsce jego urodzenia. Zwyczajnie przytaczają 7 miast, które wadziły się pomiędzy sobą o zaszczyt wydania na świat wielkiego wieszcza. Epigramat, dochowany w Gelliuszu (3, 11), wymienia te miejscowości: Smyrnę, Rhodos, Kolofon, Salami-nę (na wyspie Cyprze), Jos, Argos i Ateny; jednakże prócz nich rościły jeszcze także preten-sye: Kyme, Chios, Pylos i Itaka. Niektóre z tych miejscowości przywłaszczały sobie H-a z tego względu, że poezyę homerową rychłemi już czasy z szczególną troską pielęgnowały; inne znowu powoływały się na odwieczne stosunki swe kolonialne, celem poparcia własnych pretensyj.

Wszakże najstarsze świadectwa wskazują zgodnie jońskie wybrzeże Azyi Mniejszej i wyspy sąsiednie, szczególnie Smyrnę, los, Chios i Kolofon jako ojczyznę H-a; zresztą i ze względu na cały charakter jako i na poszczególne rysy poematów homerowych uważać należy H-a koniecznie jako Jończyka, a Smyrna zwłaszcza najpodat-niejszym wydaje się gruntem, na którym epicz-na poezya w najbujniejszy kwiat rozwinąć się mogła. Epopeje H-a roznieśli po bliższych okolicach Azyi Mniejszej: po wyspach sąsiednich Homerydzi (ob.), na dalsze zaś strony rozszerzyli znajomość ich wędrujący rapsodowie, a nazwa ta oznacza recytatorów, zawodowych śpiewaków, którzy dla większego uczczenia obrzędów uroczystych wygłaszali pieśni epiczne przy takich sposobnościach świątecznych publicznie, z towarzyszeniem liry. Do Grecyi dostały się poematy homerowe, jak wiarogodne wieści głoszą, już za czasów Li kur g a (około r. 820). Naturalnym rzeczy biegiem, gdy skutkiem takiego recytowania uzdolnieni rapsodowie obszerne oryginalne pieśni homerowe samowolnie to skracać, to znowu uzupełniać i dla lokalnych względów często rozszerzać, albo też przynajmniej pewnym pieśniom pierwszeństwo przed innemi przyznawać, a nawet i nowe zupełnie części dodawać poczęli, uledz musiały długie ustępy Iliady i Odyssei rozlicznym zmianom. Aby zapobiedz takim, coraz większym, szpetnym skazom pieśni homerowych, a tekst oryginalny uchronić od całkowitej zatraty pierwotnej cechy typowej przez dowolne zmiany i wtręty, rozporządził Solon w Atenach, że poematy H-a wolno podczas świąt uroczystych tylko na podstawie piśmiennych egzemplarzy (li orcoßoXÿjç) recytować. Rękopisy te zawierały, jak się domyślać można, pojedyńcze tylko części wielkich owych utworów, a dopiero tyran Pizystrat, w porozumieniu z czterema poetami, na których czele stał Ateńczyk Onomakritos, śpiewak orficki (ob.), zjednał sobie wielką zasługę, że z poje-dyńczych, luźnych części, na jakie epopeje homerowe z biegiem czasów się rozpadły, znowu w jedną organiczną całość połączył; nie obyło się wprawdzie, nawet przy tej sposobności, bez niektórych drobnych innowacyj, wtrętów, skomponowanych umyślnie na cześć Aten. Pizystrat również, albo syn jego, Hipparchos, wydał rozporządzenie, że rapsodowie, owi wrędrowni piewcy, poematy, którym pierwotną formę właśnie przywrócono, recytować mieli podczas świąt Panatenejów w całości i w związku, podług ustanowionego urzędownie tekstu i porządku, i to, w miarę fizycznego zmęczenia, zmieniając się kolejno (e£ Ó7CoX^(j>siuę). Od tego czasu był H., stanowiący i dla młodego pokolenia elementarz nauki czytania i pisania, przez długie wieki u Greków szczytem wszelkiej doskonałości, ideałem wszystkiego, co wielkie, dobre i szlachetne. Z późniejszych dopiero^' filozofów wystąpili niektórzy z sądem ganiącym poetę, jakoby psuł wiarę narodową i szerzył religię zabobonną, śmieszną i gorszącą. Bronił go natomiast całą swą powagą Arystoteles, który w Iliadzie i Odyssei uważał najdoskonalszy płód ducha ludzkiego, kryjący jeszcze w allegorycznej formie głębokie myśli filozoficzne i objaśnienia przeróżnych cudów przyrody. W III w. przed Chr. silił się osławiony retor Zoilos odkryć w wielkim poecie pełno największych niedorzeczności; dla drobnostkowych, śmiesznych, a często także bardzo złośliwych zarzutów dostał się mu niezaszczytny przydomek fO[r/]pop,'ia'ci£ (=bicz homerowy), a od tego czasu oznacza nazwa Zoila zarozumiałego krytyka, który z marnemi siłami, ślepą zawiścią wiedziony, poważa się zdaniem swem ograniczo-nem uwłaczać najchlubniejszej zasłudze. Ateńska recenzya Pizystrata służyła prawdopodobnie jako podstawa dla wszystkich, na rozmaitych miejscach Grecyi znajdujących się egzemplarzy Iliady i Odyssei, które po większej części później w oryginale albo w kopii wierzytelnej zebrane były w aleksandryjskiej bibliotece. Gdy mimo wszelkich urzędowych dekretów i kodyfi-kacyj, począwszy od czasów Pizystrata aż do aleksandryjskiej epoki, dostały się, z winy tak zwanych dyaskenastów (ob.) do wielu egzemplarzy w rozmaitych ustępach zupełnie dowolne zmiany tekstu i nowe wtręty, bez wszelkiej krytycznej podstawy, było jednem z głównych zadań uczonych aleksandryjskich przywrócenie epopejom tekstu pierwotnego w^edług najstarszej recenzyi ateńskiej. Z pilnością niezmordowaną i z ogromnym zasobem uczoności zabrali się oni do krytycznego opracowania i objaśnienia poematów homerowych; na wyszczególnienie zaś zasługują pomiędzy nimi jako najznakomitsi: Zenodotos z Efezu, Arystofanes z Bizan-cyum, uczeń jego Kallistratos i najcelniejszy pomiędzy nimi Arystarch z Samotraki (około r. 160 przed Chr.), również uczeń Ary-stofanesa, najwytrawniejszy krytyk i najzasłu-żeńszy gramatyk Wieków Starożytnych wobec pieśni H-a. On-to sporządził krytyczną recenzyę dzieł tych, napisał także umiejętne, doskonałe kommentarze, objaśniające trudniejsze lub sporne ustępy, z których nieznaczne strzępy dochowały się najlepiej w znakomitych weneckich scholiach, wydanych po raz pierwszy przez Vil-loisona w r. 1788. Arystarch miał też podzielić Iliadę i Odysseję na 24 księgi, jak je dzisiaj ogólnie w wydaniach czytamy.—Podczas najświetniejszego rozwoju ducha greckiego, od czasów Pizystrata aż po wiek Arystotelesa, uważano Iliadę i Odysseję nie tylko jako dzieła jednego i tego samego poety, lecz także jako jednolite, doskonałe co do formy utwory, jako mistrzowskie dzieła poetyckie, których zalet wielkich żadna późniejsza epopeja nie dosięgła. Lecz i na wszystkie inne rodzaje poezyi wywarły poematy homerowe wpływ błogi i dobroczyn-ny, a przez treść swą, ujętą w formę czarującą, dzierżyły zarazem jako prawdziwe śpiewy narodowe panujące pod pewnym względem stanowisko w obszernej dziedzinie całego duchowego życia greckiego narodu, co Platon w krót-kiem a dobitnem wyrażeniu streścił: Całą Helladę wyhodował H. Taką miarą stał się H. także, nauczycielem Rzymian, i najwięksi poeci tego narodu, jak Wergiliusz, Owidyusz, Hora-cyusz, według jego wzorów się kształcili; a równie jak Arystoteles, tak i Horacyusz utworzył nawet na podstawie poematów homerowych typowe prawidła poezyi epicznej. Nie mniejszej powagi zażywał H. i u greckich ojców Kościoła. Św. Bazyli wielbi go jako praojca helleńskiej poezyi, a św. Grzegorz z Nazyauzu starał się w wzorową formę jego poetycką oblec przedmioty treści chrześciańskiej. Gdy po długowiecznym letargu ocknęła się grecka literatura w wieku XV i pochód tryumfalny do narodów zachodnich odbyła, przyjęli znowu zgodnie humaniści południa i północy owo nowo wskrzeszone przeświadczenie o doskonałości epopei homerowych, a naj-pierwsi reprezentanci literatur europejskich kszał-cili się zawsze z gorącą wiarą i żywym entu-zyazmem na odwiecznym, niedościgłym wzorze H-a, uważając jego poematy jako arcydzieła poezyi epicznej. A jak już w starożytnych wiekach rozpowszechnionem było piękne porównanie kipiącej życiem wojowniczej Iliady z jasnym blaskiem słońca, w zenicie stojącego, spokojniej zaś umiarkowanej Odyssei z łagodnem światłem zachodzącego słońca; tak też wierzono ■ wówczas ogólnie i słusznie, że H. w rozkwicie młodzieńczych sił swych wyśpiewał Iliadę, że Odysseja natomiast jest płodem sędziwego wieku jego. Wobec tak jednomyślnego przekonania długich wieków odosobnione tylko i rzadkie głosy ośmieliły się zrazu wystąpić z odmiennem zdaniem. I tak już w aleksandryjskiej epoce grono krytyków, zwane ot ^(optCovteç (mdzielą-cy, odgraniczający), na których czele stali Kse-non i Hellanikos, ze względu na doskonalszy już rozwój socyalnych, moralnych i religijnych idei w Odyssei, od tego, który się w Iliadzie przedstawia, stawiło domysł, że Iliada jest obrazem starszego stopnia cywilizacyi, a więc dwie te epopeje są dziełami dwóch zupełnie różnych poetów, żyjących w odstępie czasu, cały wiek może wynoszącym. W nowszych wiekach kusili się poszczególni uczeni, a mianowicie Casaubo-nus i Perizonius jako pierwsi targnąć się na ogólny dogmat o jedności pieśni homerowych. Bentley przypisywał H-owi zaledwie kilka pieśni, Vico zaprzeczył, jakoby H. żył wogóle na świecie, a Wood powątpiewał, azali Iliada i Odysseja są utworami H-a. Zamachy te przeminęły jednakże bez głębszego wrażenia na szersze koła. Dopiero uczony niemiecki, Fryderyk August Wolf, profesor uniwersytetu w Halli, w dziele swem „Prolegomena ad Homerum” w r. 1795 rozwinął szczegółowo dzieje poezyi homerowej, a zaprzeczając stanowczo, jakoby rychłe owe wieki używać już mogły sztuki piśmiennej w celach literackich, wystąpił z twierdzeniem, że w H-rze widzieć należy jedynie poetycką produkcyę długiego peryodu czasu, którą, wyłącznie przez władzę pamięciową dochowaną, w czasach Pizystrata zebrano i w jedną całość połączono. Zaraz też stała się kwe-stya homerowa najaktualniejszą w całym świecie uczonym, a od stu lat z górą zaprząta po dziś dzień najwytrawniejsze siły filologiczne i aż do obecnej chwili stanowczo nie jest rozstrzygniętą. Mimo, że Wolf badań swych zupełnie nie skończył, wszakże śmiałą swą hipotezą najwyższe zajęcie w szerokich kołach obudził. Inny uczony, Gotfryd Hermann, postępując śladami Wolfa, stawił hipotezę, że poeta w dwóch niezbyt obszernych poematach opisał gniew Achillesa i powrót Odysseusza, które, powoli rozszerzane przez rozliczne wtręty, przybrały postać dzisiejszej Iliady i Odyssei. Podobne twierdzenia objawili w nowszych czasach Bergk, Naber i Niese, w łatwowiernem złudzeniu, że dobiorą się do pierwotnego jądra Iliady, gdy wyrzucą rozmaite interpolacye i usuną prze-liczne sprzeczności, zachodzące i w związku, i w języku owej epopei. Namiętna walka ponownie wybuchła, gdy Karol Lachmann, wiedziony porównaniem ze staroniemiecką epopeją, Nibelungami, wystąpił z tak zwaną „teoryą balladową” (Liedertheorie), twierdząc, że wielkie owe epopeje w równy sposób, i to z pieśni mniejszej objętości, powstać jedynie mogły. Po raz pierwszy w r. 1837 poćwiartował Iliadę na poje-dyńcze, krótsze pieśni, które, przez rozmaitych poetów utworzone, same w sobie jedynie tworzyć miały wykończoną całość. Aż do końca 17-ej księgi Iliady wyróżnia więc Lachmann 15 oryginalnych pieśni samodzielnych, na pieśń szesnastą składa się pięć następnych ksiąg (18—22), a pieśń siedemnastą stanowi 23 rapsodya, której zakończenie, równie jak całą 24 księgę, uważa uczony ten za podrobione, z czasów późniejszych pochodzące. Wielka powaga uczonego Lachmanua zjednała mu licznych zwolenników. Śladami jego teoryi poszli Haupt, Benicken, Koechly, Jacob i inni, podczas gdy Nitzsch, Naegelsbach, Baeumlein, Gerlach, Nutzhorn, Kiene, Lehrs, Kammer, Fried-laender z licznymi towarzyszami stanęli w obronie pierwotnej jedności w kompozycyi Iliady i przyznawali, co najwięcej, tylko sporadyczne interpolacye i wtręty. Kiedy ci uczeni w głównej mierze poprzestawali na krytycznym rozbiorze Iliady, podjął A. Kirchhoff równy trud także względem Odyssei i starał się dowieść, że i w tym poemacie istotna treść, zawierająca powrót głównego bohatera do ojczyzny (Nostos), skażona jest bardzo przez przeróbki i wtręty późniejszych czasów. A takim sposobem pewnie każdy wiersz obydwóch poematów poddać się musiał cierpliwie tysiąckrotnemu, najszczelniejszemu badaniu, drobnostkowemu, a nieraz i pedantycznemu, przetrząsaniu. Nad każdym ustępem obu epopei piętrzą się całe stosy broszur i dzieł obszernych, hypotez i kommentarzy treści gramatycznej, krytycznej, etymologicznej, archeologicznej, mitologicznej, metrycznej, lingwistycznej i ściśle realnej, a przez study a tak szczegółowe zyskało bez wątpienia bardzo wiele zrozumienie poematów homerowych i względem niejednego ważnego punktu spornego nastąpiło w obozach dotychczas wrogich, atomistów i uni-taryuszów, pewne porozumienie. Tak więc dzisiaj niweczący wszelki rzekomy szkopuł prąd krytyczny, który przez długi czas zagrażał Iliadzie i Odyssei rozbiciem na coraz - to drobniejsze okruchy, stracił, jak się zdaje, burzliwą siłę i w powolniejszej fali cofać się poczyna. Wiktor Terret, uczony francuski, który w naj-nowszem, obszernem, znakomitem dziele zestawił całą dotychczasową dyskussyę kwestyj homerowych, w ten sposób przekonywający przedstawia wyniki ścisłych swych i gruntownych stu-dyów: Wszelkie razy, dążące do zachwiania jedności poematów H-owych, uważać należy dzisiaj za płód poroniony; wszelkie zabiegi podobne spełzły na niczem wobec warownej budowy i jednolitej artystycznej kompozycyi epopei, jako też wobec stanowczych, wiarogodnyeh świadectw całej Starożytności; H. sam jest istotnie historyczną osobistością; może być, że w X wieku urodził się w Smyrnie, a potem długie lata spędził na wyspie Chios, gdzie stworzył Iliadę i Odysseję, i to Iliadę w kwitnącej pełni swego życia, Odysseję zaś w wieku sędziwym, bez pomocy pisma. Dzieła te, później dopiero spisane, roznieśli rapsodowie po wszystkich ziemiach greckich; stanowią one kompozycye jednolite, odpowiadające teoryi Arystotelesa, przedstawiające jeden harmonijny, wspaniały obraz chlubnych wypadków przeszłości.— Chociaż taka rehabilitacya H-a i dzieł jego nie może jeszcze liczyć na ogólne i bezwarunkowe uznanie, chociaż osobistość, wiek i ojczyznę H-a osłaniać zawsze będą mroki legendy fantastycznej i powstanie obydwóch epopei w sposób nie całkiem jeszcze wystarczający jest wyświeconem,— to jednakże obecnie przeciw dowolnemu, indywidualnemu rozrywaniu poematów homerowych na marne fragmenty droga stanowczo jest zagrodzona. Obrońcy zatem jedności utworów H-a, tak zwani unitaryusze, zniewoleni są zgodzić się na tę koncessyę, że opowieści, na których obydwie epopeje są wysnute, pierwszą formę poetycką, pierwsze opracowanie znalazły w mniejszych pieśniach, podobnych do ballad pojedynczych, zanim jeden wielki, genialny poeta sięgnął po tak wdzięczny ma-teryał bogaty i według samodzielnego planu utworzył z niego obie obszerne epopeje. Przeciwnicy jedności znowu, tak zwani at o miś ci, na mocy wyraźnej zgodności w języku, wierszu, w lege odach mitycznych, w sztuce i zdolności artystycznej tyle przynajmniej ze swej strony przyznać zechcą, że oba dzieła przypisać należy jednej i tej samej epoce, szkole lub kor-poracyi poetyckiej, lubo istnienia jej wiaro-godne świadectwa starożytne w żadnym punkcie nie popierają. Jedność zaś planu i układu nowych poematów, owa sztuka zjednoczenia rozlicznych części w doskonałą całość artystyczną, prze siłą niemal elementarną do przypuszczenia jednego autora, przynajmniej każdej epopei z osobna. Pomysł uczynienia kłótni pomiędzy Achillesem i Agamemnonem, w całym jej przebiegu, punktem środkowym poplątanej opowieści,, wynalezienie węzła, jednego wypadku, około którego skupiają się wszystkie inne, jakby około swej części, zdążając do wspólnego celu, z pewnością zrodzić się mógł w głowie jednego tylko, i to genialnego, wieszcza.—Przyjrzyjmy się przynajmniej akcyi Iliady w najogólniejszych zarysach. Ów węzeł, ową jedność Iliady stanowi, nie osoba Achillesa, lecz Achillesa gniew. Po-różniwszy się z Agamemnonem o brankę, usuwa się najdzielniejszy bohater grecki od walki. Stanowcze postanowienie takie równoważy poniekąd siły trojańskie w walce z wielką potęgą grecką. Z pomocą tego prostego sposobu toczyć się teraz mogą walki w przeróżnych epizodach zmiennego szczęścia wojennego. Gdy rezultat wojny stał się wątpliwym, niepewnym, przybrać mogły granice poematu natychmiast szersze rozmiary. Achejczykom poczyna się niepowodzić, a trzeci już dzień, mimo znakomitych czynów wojennych bohaterów najdzielniejszych, spadają na nich klęski. Hektor grozi spaleniem floty i zdobyciem warownego obozu greckiego. Wtedy Patrokles, najserdeczniejszy druh Achillesa, przywdziewa jego zbroję, wychodzi na bój, z którego już nie powraca. Wzburzony do żywego, rozżalony śmiercią drogiego przyjaciela, okrutną zemstą pałający, zbroi się Achilles, godzi się z Agamemnonem i rzuca się w wir walki. Trojańczycy pierzchają, Hektor przyjmuje walkę na śmierć lub życie i ginie, rażony w krtań śmiertelnie włócznią Achillesa. Jego zgon rozstrzyga o losach Troi. Z tern jednem zdarzeniem umiał poeta z mistrzowską sztuką powiązać wszystkie inne tak współczesne, jak dawniejsze wypadki, tak, że w toku opowiadania najgłówniejszego zdarzenia z dziesiątego roku zapasów pod murami Troi poznajemy dzieje całej wojny od samego jej początku (Mleczko). Podobnie i taki plan, według którego Odysseusz w krainie Feaków dawniejsze, dziwne swe czarnoksięskie przygody opowiada, a po powrocie na wyspę ojczystą zuchwałych zalotników żony swej wiernej morduje, — powstać mógł w głowie tylko jednego poety, a nie gromadnem natchnieniem całej korporacyi pieśniarzy. Jeżeli, dalej, przypuścimy, że nawet tak wielki poeta jak H. miał czasem swą słabszą godzinę, czyli, jak Horacy (Ars. poet. w. 359—360) mówi:

„Quandoque bonus dormitat Homerus.

Verum operi longo fas est obrepere

[somnum”...

jeżeli zważymy, że mniejsze, a może niekiedy i obszerniejsze, interpolacye dowolne w późniejszych czasach zeszpeciły czasem piękną, oryginalną tkankę poetycką,— to pomost niejako pomiędzy dwoma nieprzyjazuemi dotychczas obozami już rzucony, a coraz bliższem i pewniej-szem wydaje się porozumienie względem najgłówniejszego punktu spornego, że ów „wieszcz z bożej łaski” (jak zwie go tradycya starożytna), który ongi natchnionemi pieśniami swemi, otulonemi w czar wiecznej świeżości i młodości, ożywiał całą Helladę miłością, weselem i entuzyazmem, który aż do dnia dzisiejszego wpływ ożywczy wywiera na literatury całego świata cywilizowanego, to nie jest ów kom-pilacyjny talent poetycki, roztrząsany bez końca w Prolegomenach Wolfa, w teoryi balladowej Lachmanua i ich epigonów, lecz jest to ów wieszcz, według którego pieśni utworzył Arystoteles wieczysty kanon swej poetyki,— który dziełami swemi entuzyazmował i do dzisiaj w zachwyt wprawia najgenialniejszych mężów sfer wykształconych. Jakąkolwiek mogła być postać pierwotnej Iliady, tyle wszakże pewna, że główna, najpiękniejsza jej część dochowała się bezsprzecznie w dzisiejszej tradycyi, a z wszelką słusznością uważać ją możemy za najcenniejszy klejnot, niezbędny, nieoszacowany skarb literatury powszechnej, póki nawet zacięty ów spór niezałatwionym pozostanie w sensie ugodowym, pokojowym. Pomiędzy wielu przedziwne-mi zaletami H-a góruje ponad innemi sztuka charakteryzowania osób, w obydwóch epopejach występujących. Bohaterowie jego są to żyjące postaci, którym życie gorące wlewają, nie rozwlekłe opisy, lecz czyny, jakich w obliczu na-szem dokazują, i mowy, jakiemi z woli poety często przemawiają. Znakomitemu mistrzowi nieraz słów tylko kilka wystarcza, aby bohaterowi swemu nadać osobną cechę, wybitne jakieś znamię, w słuchaczach zaś obudzić cały rój myśli głębokich, poważnych; a w tern właśnie szukać pewnie należy owej tajemniczej, przedziwnej łatwości, z jaką wszystkie narody i wieki przyznały H-owi palmę pierwszeństwa w malowaniu naistotniejszych objawów życia ludzkiego, że, mimo jasnych i wyrazistych rysów, pozostawia on wszędzie pełną swobodę dla każdej fantazyi, która charakterystykę osób może zrozumieć i u-zupełniać w taki sposób, w jaki sobie własny jej ideał wyobraża. Dlatego mają postaci H-a, zaczerpnięte z życia rzeczywistego i wzniesione w sferę idealną, życie wiekuiste, typowe. Agamemnon więc—to potężny, we władzy swej ogromnej zadufały książę; Achilles znowu —

W.noykl. Powie. Iluitr. Ze»«s. 299. T. YYIX.

młodzieniec gwałtownej natury, niepohamowanej w gniewie i w grozie, dzielny w boju, lecz skłonny zarazem do każdego szlachetniejszego uczucia i wspaniałomyślności rycerskiej; Odys-seusz, z wytrawnem doświadczeniem, świetną wymową i niewyczerpaną cierpliwością, lis przy-tem szczwany, lecz i w walce dzielny, nieustraszony rycerz, prawdziwy typ jońskiego szczepu; Andromache i Penelope, to ideały kochającej, wiernej do śmierci małżonki, z czarownemi, barwnemi odcieniami w serdecznych swych uczuciach; równie jak urocza Helena jest wyborną reprezentantką zmienności i chwiejności natury niewieściej. Wszystkie te wyszczególnione postaci i wiele jeszcze innych, scharakteryzowane z wszystkiemi cnotami i przywarami, we wszelkich delikatnych odcieniach ducha greckiego, w pierwotnym, nieokrzesanym naturaluym wzorze, skreślone są z mistrzostwem niezrównane«], a w głównych rysach stanowią dla poetów i artystów wszystkich czasów pierwowzory ze stałem, niezatartem nigdy znamieniem. Ajas, który występuje do pojedynku z Hektorem, podejmuje walkę z złowrogim uśmiechem—czyż to nie prototyp olbrzyma, nieco ociężałego, lecz chętuego zawsze do boju bohatera sofoklesowe-go, który honor osobisty stawia ponad wszystko w świecie, aż wreszcie ze wstydu, że houor jego rycerski szwank poniósł, śmierć sobie sam zadaje! W takiem rozumieniu mogli słusznie Grecy wielbić H-a, że on im takie religijne idee z zakopconych pierwotną wiarą tradycyjną żużli w czystości wydobył i wysokie potęgi olimpijskie w konkretnych, zmysłom przystępnych postaciach okazał. Gdy Fidyasz nieśmiertelny swój posąg olimpijskiego Zeusa wykończył, wskazał naonczas jako na pierwowzór swój, co go szla-chetnem natchnieniem przeniknął, na owe wiersze homerowe, w których władzca nieba i ziemi skinieniem głowy przyrzeka Thetydzie spełnić jej prośbę:

„Wyrzekł Zeus-niebogromca i brwiami ciemnemi poruszył: Nad wiekuistą się głową mocarza kędziory zatrzęsły Bujne, niebiańskie; zadrżały posady wielkiego Olimpu”

Mleczko.

Z przedziwną sztuką charakterystyki mistrzowskiej łączy się ściśle prawdziwość, naiwna prostota, plastyczność, barwna rozmaitość w sztuce opowiadania, uaj dokładniej sza przedmiotowość pod względem pojęcia i przedstawienia rzeczy. Fantazya H-a w Iliadzie nie przekracza nigdy granic prawdopodobieństwa, a w takich nawet ustępach, gdzie, jak w Odyssei, przedstawia twory świata mitycznego, bajecznego, opisuje je wszystkie z tak świetlistą jasnością, w tak pla-stycznem wyrzeźbieniu, iż można prawie uwierzyć, że istoty owe niezwyczajne, legendowe, żyły niegdyś istotnie na świecie. H. musiał posiadać niezrównany, bystry dar obserwacyi w tak wysokim stopniu, jaki tylko nader rzadko

38

innym śmiertelnym przypada w udziale, a i w ży- wiem szczególnie jako preludya uroczyste, wstęp-ciu swem musiał przechodzić rozmaite burzliwe ne inauguracyjne pieśni obrzędowe, po których koleje, które na jego wyobraźni wycisnęły pięt- odśpiewaniu zawodowi rapsodowie recytowali no niezmazane. Z pewnością stał on więc nieraz w szyku bojowym, z tarczą i włócznią, bo jakżeby mógł inaczej malować w tak nieprze-branem bogactwie sceny walki zaciętej, zażartej, z których każda różni się znacznie w szczegółach od innych! Zna on także doskonale i morze, i wszelkie tajemnice jego, jak tylko Jończyk z równą dokładnością mógł je poznać.

dopiero wielkie epopeje, homerowe. Pozostawały one zawsze w związku z dniami świąteczne-mi poszczególnych bóstw, którym jako pierwszy dar, dla zjednania sobie ich łaski, owe uroczyste pieśni nucono. Tak były hymny na cześć Apollina przeznaczone na to, aby święcić tego boga podczas uroczystości na wyspie Delos i w Delfach; hymn na cześć Demetery przeznaczony na wielbienie tej bogini podczas uroczystości Panatenejów w Atenach; dziewiąty hymn znowu na cześć Artemidy w świątyni Klaros pod Kolofonem; szósty i dziesiąty na cześć Afrodyty w Salaminie cypryjskiej. Hymnów tych jednakże żadną miarą H-owi przypisać nie można, powstały one bowiem wszystkie w czasach późniejszych. Najstarsze z nich pochodzą z VII wieku, hymn na cześć bożka Pana powstał dopiero po bitwie pod Maratonem, inne natomiast treścią swą wskazują wyraźnie pochodzenie z młodszej szkoły Orfików (ob.). Najstarszym i najpiękniejszym jest hymn wielbiący Apollina delijskiego. Był on wprzód złączony z hymnem na cześć Apollina delfickiego w jedną całość, wszakże obydwa, skomponowane dla różnych miejscowości, noszą też charakter całkiem odmienny. Drugi hymn na uczczenie delfickiego Apollina wyśpiewał poeta, naśladujący Hezyoda; poeta pierwszego hymnu sam się mieni oślepłym wieszczem z wyspy Chios, ojczystej dzie-

nes wymieniają z wszelką pewnością H-a jako twórcę tego hymnu. Wielki hymn na cześć bogini Demetery odkryto dopiero pod koniec XVIII wieku w manuskrypcie w Moskwie. Również i epigramat a, zagadki, jako też poematy treści szydzącej, satyrycznej, mylnie przypisywano w starożytności H-owi. Z pomiędzy tych najsłynniejszym i najstarszym jest Mar git es, zwany tak od głównego bohatera utworu, przedstawiającego głupkowatego drągala z Ko-lofonu; według takich powag, jakiemi są: Archi-lochos, Platon i Arystoteles, poemat ten. służący poniekąd za pierwiosnek komedyi greckiej, miał H. utworzyć. Z całego utworu dochowało się do naszych czasów tylko 6 wierszy. Przeciw autorstwu H-a przemawia już sama forma poematu, w którym daktyliczne heksametry przeplatają wiersze jambowe. Powstać on mógł najrychlej w pierwszej połowie VII wieku. Inny wreszcie utwór treści komicznej, noszący tytuł B<rcpa)(0[ioop.a)(Êa (== wojna żab z myszami), dochował się, choć w formie bardzo skażonej, do naszych czasów kompletnie i znany jest z licznych tłómaczeń i naśladowań w literaturach europejskich. Oparty na bajce zwierzęcej,

Wszystko jednakże, co tylko widział, czego tylko w życiu doświadczył, kształtuje się zaraz w jego wyobraźni bujnej w czarowne, wyraziste obrazy. Stąd też i język jego tak jest bogaty w obrazy i porównania, których pod względem plastycznej prawdy żaden z potomnych nie prześcignął. Stanowią też one najobfitsze źródło piękności, życia i najbarwniejszej rozmaitości w pieśniach homerowych. A pewny łatwego zrozumienia rysów głównych, zasadniczych w wy-branem porównaniu, nie ogranicza się poeta wcale ściśle w przeróżnych szczegółach, których długi szereg zwykle gromadzi, jakgdyby dla umyślnej igraszki, i osięga przez tę szerszą wypukłość rzeźby wysoki cel poetyczny. A wreszcie język H-a, — jakiż to czar melodyjny bije, przenika z niego w każdem wyrażeniu, w każdym wierszu! Wszelkie, choćby najlepsze tłó-maczenia, nigdy ani w przybliżeniu wyrazić nie mogą jego uroku zachwycającego. Aby zaś iście skosztować skarbów czarownych tego prześlicznego języka, w którym epiczna opowieść dżiny poezyi homerowej; Tucydides i Arystofa raz płynie falą spokojną, to znowu burzy się, pieni i szumi, aby nanowo utworzyć jasne, lazurowe zwierciadło gładkiego przestworza, trze-baby słyszeć poezyę homerową recytowaną pod jasnem zawsze niebem strefy południowej, na cudownych wybrzeżach morza greckiego. Jako jeden z pierwszych może odczuł takie wrażenie istotnej piękności Goethe. „Pod względem H-a poezyi spadły mi teraz łuski z oczu —tak pisze w jednym liście z Neapolu. — Gdy patrzę teraz na wszystkie owe wybrzeża i przedgórza, zatoki i zalewy morskie, na wyspy i przesmyki, skały i wydmy piaskowe, pagórki zarosłe bujną zielenią, urocze pastwiska, urodzajne pola, zdobne ogrody, drzewa szlachetne, zwieszające się winogrona, góry, kryjące szczyty swe w chmurach, przestronne równiny, skąpane zawsze w przezroczu słouecznem, skały i rafy podwodne; gdy patrzę na morze, wiecznie kołyszącemi falami okalające w tylu migocących się barwach wszystkie te cuda przyrody, stała się teraz dopiero Odysseja dla mnie żywem, prawdziwem słowem”.

Oprócz Iliady i Odyssei przypisywano H-owi w Starożytności jeszcze zbiór hymuów i kilka mniejszych utworów (icaiyvia), z komiczną, humorystyczną zaprawą. Hymny te, których do- skreślony z wybornym dowcipem, bez ciętych, chowało się 34, a pomiędzy niemi 5 obszerniej- osobistych alJuzyj, jest on rzeczywiście parodyą szych, zwały się właściwie icpooinia, służyły bo- I poezyi epicznej, przedrzeźniającą doskonale poe-

tycką formę epopei bohaterskiej w przedstawieniu komicznej walki żab z myszami, a już z tego powodu nie można go Homerowi przypisywać. Według tradycyi, autorem tego poematu jest Pigres z Halikarnasu, brat Ar-temizyi, królowej karyjskiej.— Z bardzo obszernej literatury homerowej przytoczyć możemy tylko najważniejsze dzieła: Wolf F. A. „Prolegomena ad Homerum” (Halla 1795, wyd. 3-cie z r. 1884 sporządził Peppmiiller); Lachmann K. „Betrachtungen über Homers Ilias” (Berlin 1846, wyd. 2-e powiększone ogłosił M. Haupt, Berlin 1865); Koechly H. „Iliadis carmina” (Lipsk 1861; „Dissertationes de Iliadis carminibus, de Odys-seae carminibus” Zürych 1857 —1863); Benicken „Studien und Forschungen auf dem Gebiete der homerischen Gedichte” (Innsbruck 1883); Jacob A. „Entstehung der Ilias und der Odyssee” (Berlin 1856); Cauer Ed. „Urform einiger Rhapsodien der Ilias” (Berlin 1850); Hermann G. „De interpolationibus Homeri” (Lipsk 1832); Lehrs C. „De Aristarchi studiis homericis” (Królewiec 1833); Kammer E. „Einheit der Odyssee” (Lipsk

1873); Nitzsch G. W. „Meletemata de historia Homeri” (Hannower 1830—37); t-że „Sagenpoesie der Griechen” (Brunswik 1852); t-że „Beiträge zur Geschichte der epischen Poesie der Griechen” (Lipsk 1862); Baeumlein W. „Commentatio de Homero ejusque carminibus” (Heilbronn 1847); Lange „Die poetische Einheit der Iliade” (Darm-sztad 1826); Nutzhorn „Entstehuugsweise der homerischen Gedichte” (Lipsk 1869); Volkmann „Geschichte und Kritik der Wolfschen Prolegomena” (Lipsk 1874); Kiene „Die Komposition des Ilias des Homer” (Getynga 1864); Düntzer H. „Homer und der epische Cyclus” (Kolonia 1839); „Homerische Abhandlungen” (Lipsk 1872); Müller W. „Homerische Vorschule” (Lipsk 1836); Minckwitz J. „Vorschule Homers” (Lipsk 1863); Friedländer L. „Die homerische Kritik von Wolf bis Grote” (Berlin 1853); Curtius G. „Über den gegenwärtigen Stand der homerischen Frage” (Wiedeń 1854); Naber „Quaestiones Homericae” (Amsterdam 1877); Bonitz H. „Über den Ursprung der homerischen Gedichte” (Wiedeń 1885); Niese B. „Entwickelung der homerischen Poesie” (Berlin 1882); Christ W. „Homer und die Ho-meriden” (Monachium 1884); Wilamowitz - Moel-lendorf „Homerische Untersuchungen” (Berlin

1887) ; Jebb R. C. „Homer, an introduction to the Iliad and the Odyssey” (Glasgow 1888); Croiset A. „Hist, de la litt, grecque” (tom I, Paryż 1887); Perrot G. „La question Homérique” (w „Revue des Deux Mondes” z r. 1887); Bou-got A. „Etude sur l’Iliade d’Homère” (Paryż

1888) ; Sortais G. „La formation de l’Iliade” (Paryż 1889); Terret V. „Homère, étude historique et critique” (Paryż 1899); Bertrin G. „La question homérique” (Paryż 1898).

Wydania: Editio princeps wyd. Demetrius Chalkondylas, Florencya 1488; Aldus w Wene-cyi r. 1504, 1506; Francini 1537; Camerarius

J. 1538; Stephanus H. 1566; Schrevel Corn 1655; Barnes J. 1711; Clarke Sam. 1729—1740; Ernesti 1759-1764; Wolf F. A., Halla 1794; Heyne G., Lipsk 1802—1822; Spitzner, Gotha 1832—1836; Bekker J., Bonn 1858; La Roche, Lipsk 1867, 1873; Nauck, Berlin 1877; Leeu-weu i Mendes de Costa, Lejda 1897; Ludwich A., Lipsk 1889. Najlepsze wydania szkolne ogłosili: Faesi-Franke, Iliada, 4 tomy, wyd. 6-e Berlin 1880 —1888; Faesi-Hinrichs-Renner, Odys-sea, wyd. 7-e i 8-e Berlin 1884 —1887; Ameis-Hentze, Iliada, wyd. 4-e Lipsk 1889; Odysseja, wyd. 8-e i 9-e Lipsk 1889 — 1890.

Objaśnienia: Nitzsch „Erklärende Anmerkungen zu Homers Odyssee” (3 tomy, Hannower 1826 —1840); Naegelsbach „Anmerkungen zur Ilias” (wyd. 3-e Norymberga 1864); Doederlein „Homerisches Glossarium” (3 tomy, Erlangen 1850—1858); Buttmann „Lexilogus” (2 tomy, Berlin 1865); Buchholz „Die Homerischen Realien” (3 tomy, Lipsk 1871—1885); Naegelsbach „Homerische Theologie” (wyd. 3-e Norymberga 1884); Helbig „Das Homerische Epos aus den Denkmälern erlaütert” (Lipsk 1887); Schuchhardt „Schliemanns Ausgrabungen in Troja” (Lipsk 1821); Ebeling „Lexicon Homericum” (2 tomy, Lipsk 1885); Leeuwen i Mendes de Costa „Der Dialekt der Homerischen Gedichte” (tłom. na niemieckie Mehlèr, Lipsk 1886); Monro „A gram-mar of the Homeric dialect” (wyd. 2-e Oksford 1891); Vogrinz „Grammatik des Homerischen Dialekts” (Paderborn 1889); Schulze W. „Quae-stiones epicae” (Gütersloh 1892); Gehring A. „Index Hoinericus” (Lipsk 1891).

Tłómaczenia: Na język niemiecki: F. L. zu Stolberg przełożył Iliadę (Fleusburg i Lipsk 1778); Iliadę i Odysseę: Voss (4 tomy, Altona 1793), Donner (Sztutgard 1855 —1859), Jordan (Frankfurt nad Menem 1881 i 1889), Ehrenthal (Lipsk 1865 i 1879), Minckwitz (na prozę —Lipsk 1864).— Na angielski przełożyli dzieła H-a: Chapman i Pope; na włoski —Monti; na rossyj-ski—Żukowski i N. I. Gniedicz; na islandzki— Sveinbjörn Egilsson; na irlandzko - celtycki— arcybiskup Mac Hale. — Na język polski przełożyli całą Iliadę: Przybylski Jacek 1814, Staszic, Dmochowski F. Ksawery, Popiel P., Szmur-ło A., Mleczko S. (Warszawa 1894); pieśń pierwszą—Balzer M. O., Zięba, Czubek J.; część pieśni pierwszej —Słowacki J., Zborowski J., Szujski J., Rydel; pieśń trzecią—Kochanowski p.t. „Mono-machia Parysowa z Menelausem”; część pieśni XXI parafrazował Słowacki J.; pieśń XXII przełożył Jezierski F. w „Bibl. Warsz.” z r. 1876; — Odysseę: Przybylski Jacek, Bronikowski Antoni (Poznań 1859, Ostrowo 1865) i Siemieński L.; wyjątki z Odyssei: Borkowski Józef Dunin, Mron-gowiusz Krzysztof Celestyn w „Przyjacielu ludu” z r. 1848 w n-rach 20—21 (pozostawił on też podobno w rękopisie całą Odysseję) i C. Nor-

1842).

s. s.

wid (pieśń I, w rękopisie, 1870). — Batra-chomyomachię: Przybylski Jacek (Kraków 1789) i Kiciński Bruno (we Lwowie).— Porów.: Ćwikliński L. „Próby nowego przekładu Iliady”; Zawiliński R. „O najnowszych przekładach Iliady”; Witkowski L. „Homer i Troja”.

Hymny H-a wydali: Hermann G. (Lipsk 1806); Baumeister, z krytycznym i objaśniającym kom-mentarzem (Lipsk 1860); Gemoll (Lipsk 1886); razem z epigramatami i Batrachomyomachią— Abel (Lipsk 1886). — Porów.: Eberhard „Die Sprache der homerischen Hymnen” (Husum 1873, 1874); Guttmann „De hymn. Homer, historia critica” (Gryfia 1869).

Batrachomyomachią wydali: Ilgen (Halla 1796); Baumeister, z krytycznym kommentarzem (Getynga 1852). — Porównaj: Leopardi G. „Pa-ralipomena della Batracomiomachia” (znakomita satyra polityczna na Młode Włochy ; Perugia

S. Drz.

Homer Winslow, współczesny malarz i rysownik amerykański Stanów Północnych (* 24 lutego 1836 w Bostonie). Pracował początkowo jako litograf w mieście rodzinnem, następnie (od 1859) kształcił się w malarstwie w Nowym Yorku i jednocześnie dostarczał ilustracyj do książek i czasopism. Podczas wojny domowej przeniósł się do Waszyngtonu, gdzie dla „Harper’s Weekly”, pierwszorzędnej ilustracyi amerykańskiej, rysował sceny wojenne, a jednocześnie wystawiał pierwsze swoje obrazy olejne podobnej treści. H. uprawia zarówno malarstwo olejne jak i akwarelowe, i należy do nader wszechstronnych artystów w Ameryce, a przytein jest jednym z nielicznych malarzy tamtejszych, który czerpie tematy z życia otaczającego i wprowadza do swych obrazów przeważnie typy miejscowe. Zwany malarzem Chaty wuja Toma, H. rzeczywiście upodobał sobie rasę murzynów, a obrazami swemi i szkicami z natury, z życia branemi, zdołał nanowo obudzić w Europie współczucie dla tej rasy. Prace jego, wykonywane pośpiesznie, choć grzeszą czasami kolorytem, mają niezaprzeczoną wartość jako studya robione z natury, pod bezpośrednim wpływem wrażenia chwili, miejsca i światła. Jako prawdziwy realista, malujący z natury, najczęściej w pełnem oświetleniu słońca., H. jest przytem pierwszym żarliwym propagatorem w Ameryce pleneryzmu.

Home-rule (ang. home—u siebie, ognisko domowe, mieszkanie, dom i rule—rząd, zarząd, władza=rząd własny, samorząd), nazwa syste-matu pojęć polityczno-społecznych, wytwarzającego programat stronnictwa narodowego w Irlandyi, które też ze stanowiska przekonań, dążności i celów, w programat ten ujmowanych, nosi nazwę Home-rulers. Pierwszy raz użyto jej w r. 1872, kiedy po burzach fenianizmu (ob. Fenianie) opór przeciwko zatopieniu Ir-landyi w W. Brytanii wszedł na drogę walki raczej prawodawczej niż czynnej, gwałtownej. Rzecz sama, nazwą H. obecnie oddawana, sięga jeszcze czasów 0’Connella, jego League of Repeal (odwołanie Unii z Anglią od r. 1801) i wielkiej agitacyi z lat 1841—43. Zaraz po odjęciu Kościołowi anglikańskiemu w Irlandyi (1869) monopolu państwowego (Disestablishment of the Irish Church), w r. 1870 zaczęli się Irlandczycy, głównie za sprawą Izaaka Butta i Tymoteusza Sullivana, organizować w stronnictwo ściśle już polityczne, parlamentarne. W r. 1872 wystąpiło ono już z programatem samorządu oraz przewrotu w stosunkach rolnych, i takie żądanie postawiło w r. 1873. W trzy lata później przybył H-rom dzielny organ agitacyjny w kraju w założonej przez Butta H. League. W Westminsterze ponawiane wciąż wnioski wciąż też odrzucano; ale sam upór miał dla Irlandyi podwójnie dobry skutek: raz, że oddawał ster ruchu w ręce najbardziej powołane, przedstawicieli przez naród wybranych; powtóre, że w samej Anglii wyrabiał współczucie, a wśród radykalnych nawet poparcie i współdziałanie. Pomimo słabości liczebnej zdołali H-rzy w r. 1874 zwalić Glad-stone’a, a w r. 1875 zatamować obrady. Była to dopiero zapowiedź taktyki, wykształconej wiatach 1876 — 77 przez Parnella (ob.), W marcu i lipcu 1877 r. bywały posiedzenia trwające po 24, 30 i 36 godzin. Butt nie zgadzał się na taką metodę; na walnem zebraniu w Dublinie d. 14 stycz. 1878 zażądał „szczerego popierania” billów pożytecznych; ale opinia poparła H-ów, a oni sami przy nowych wyborach odsunęli Butta od swego steru. Obrady tamowano dalej; w obyczaj już weszła t. zw. obstruction i jako instytucya obyczajowa w polityce przyjęła się na kontynencie. W r. 1879 wielu H-ów przystąpiło do świeżo w kwietniu przez Davitta i Brennana zawiązanej Ligi rolnej (Land League), która czynami gwałtownemi wygłaszała drugą część programatu narodowego. Podbój umysłowy w Anglii postępował. Gdy w r. 1880 Liberalni posiedli większość, Irlandczycy zyskali 68 krzeseł w Westminsterze. Na przewódzcę swego (leader) wybrali Parnella. Wrzeniu w parlamencie towarzyszyło rosnące wzburzenie w kra ju: Parnell współczynnie je połączył; H-rzy szli już na przebój. Gladstone uwięził samego przewódzcę i najznamienitszych: Dillona, Sextona, Sullivana. Sąd przysięgłych odrzucił oskarżenie o conspiracy: uwolnieni nabrali uroku. Biorąc odwet z rządu, jęli teraz tamować obrady z całą bezwzględnością nienawiści. Sami upadali ze znużenia, ale upadających krzepił Big-gar hasłem: „Nie cofać się nigdy”. W lutym 1881 r. zaczęło się wypędzanie Irlandczyków z Izby; jednego po drugim wypędzono wszystkich. Po powrocie odrzucili gladstonowski Land-act. ulepszający istotnie warunki pracy, rolnej, podniecili ligę, rozpalili już istny pożar namiętności.

W październiku Gladstone wtrącił do więzienia , Ligę Narodową. Rozdźwięk spotężniał, gdy Kilmainham w Dublinie: Parnella, 0’Kellego, Sex-tona. Rozwiązanie Ligi Rolnej przeobraziło ją tylko w Narodową, odmiennie zorganizowaną (1882).

w grudniu 1890 r. sprawa Parnella o wzbronione stosunki z żoną kapitana 0’Shea odwróciła od niego większość koła sejmowego i samego Gladstone’a. Co było dawniej, jeszcze w r. 1880, tylko odcieniem (Shaw i Parnell; 38 i 25 głosów), teraz stało się odłamem. Stronnictwo H-u rozpadło się na Parnellitów i Antiparnelli-tów; pierwszych poprowadził Redmond (ob.), drugich, liczniejszych (60 i 25), Mc Carthy (ob.). Rozłam przetrwał skon Parnella (paźdź. 1891) i trwa do dziś-dnia (listop. 1901); tylko przy najogólniej narodowych objawach jedni idą wespół z drugimi, jak np. w usunięciu się od jubileuszu królowej w 1897 lub w sympatyach dla Burów; wspólnie też przyjęli szkoły dla ludu. Zachowawcy angielscy, odrzuciwszy samorząd, drobne ulepszenia wprowadzali do stosunków rolnych lub ogólnie kulturalnych. Gdy d. 11 sierpnia 1892 Gladstone wrócił do władzy, pozwolił zaraz ożyć Lidze Narodowej, przez Salisburego rozwiązanej. Nowy projekt Bill for the better government of Ireland, wniesiony d. 14 lutego 1893 r., był jeszcze skromniejszym od dawniejszego. Samorząd miała prowadzić rada z 48-u członków i zgromadzenie, z dotychczasowej liczby posłów westminsterskich (103); dwadzieścia aż kategoryj stosunków i czynności wyjęto z pod autonomii, nawet szkoły. Cła miały iść w całości dla Anglii. Osiemdziesięciu posłów w parlamencie angielskim dostało głos tylko w sprawach irlandzkich. Izba niższa przyjęła bill d. 1 września 1893 (301—267), ale w tydzień później odrzucili go lordowie (491 — 41). Prędko przebrzmiał okrzyk „Precz z lordami”, a w marcu 1894 Gladstone usunął

Pobudka „No rent” (nie płacić czynszu dzierżawnego) stała się rozkazem narodowym. Nic nie pomagały Coercion-bill’e, crimes act’y, Cloture-bill'e; na nic się nie zdało sprowadzanie wojska i policyantów z Anglii, na nic wynoszenie Irlandczyków z Izby na ramionach sergeants at arms: H-rzy u siebie wytworzyli stan przed-rewolucyjny, a w parlamencie angielskim wstrzymali ruch machiny prawodawczej; teraz już wespół z Ligą Narodową dążyli do zupełnego uwłaszczenia ludu. Gwałt ustalił się, skrystalizował, wydawał z siebie zwyczajowe instytucye jak bojkot, jak moon light men (ludzie działający przy blasku księżyca), pomnożył i spotęgował przestępstwa agrarne, zwłaszcza zabójstwa.

Gladstone spokorniał. W kwietniu 1882 zawarł z Parnellem tak zwaną ugodę w Kilmainham i za obietnicę uspokojenia ludu uwolnił więźniów. W kilka dni potem (6 maja 1882) niewykryci dotąd sprawcy zamordowali w du-blińskim Phoenix - Parku Cavendisha (ob.) i Burke’a (ob.). Rząd wniósł swój Grimes-bilf H-rzy użyli dawnej swej taktyki; w lipcu zaczęło się nowe wynoszenie i wypędzanie. Demokratyczna reforma z r. 1884 dała w następnym H-rom aż 86 pełnomocnictw poselskich; zdołali wydrzeć Anglikom połowę ludu w Ulsterze.

Mieli już teraz wagę, mogli przechylać szalę.

Nawrócony już zupełnie na politykę samorządu,

się nazawsze z widowni. Wejście Roseberego, powrót zachowawców, napad Jamesona i zatarg krwawy z Transwaalem, ogólne chylenie się ku imperyalizmowi i centralizacyi, i coraz bardziej ro snący egoizm narodowy — usunęły sprawę H-u z przed oczu świata. Nazwa H-ers ustępuje coraz ogólniejszej Nationalists (narodowcy), czebna Irlandczyków w parlamencie westminster-skim z r. 1895 utrzymała się w 1900 i wynosiła 82, z tych 70 Antiparnellitów. W lutym i marcu tegoż roku wytworzyła się United Irish League, niedobijająca się już czynnie o H., a silnie żywiołem duchownym przejęta. Rząd dał od siebie samorząd hrabstwom. Pierwsze wybory wprowadziły do rad 526 narodowców 110 unionistów (Anglików). Podczas odwiedzin królowej (4—24 kwietnia 1900) w Dublinie napadano na właścicieli angielskich; ruch wszakże narodowy słabo się w r. 1901 uzewnętrzniał. — O H-u: 0’Brien „Parlamentary histo-ry of the Irish land question” (Londyn 1887); Montgomery „History of land teuure in Ireland” (Cambridge 1884); Mc Carthy Just. „The Story of Gladstone’s life” (wyd. 2-e Londyn 1898); tenże „Réminiscences” (Londyn 1899); tenże „Hist.

Siła li-

Gladstone związał się z nimi, i w styczniu 1886 zwalił Salisburego. Już d. 8 kwiet. t. r. wnosił dwa bille: o uwłaszczeniu i o samorządzie (Irish government bill); na uwłaszczenie dostarczy funduszu skarb angielski (50 m. f. st.); na czele samorządu stanie sejm w Dublinie z 309-u członków w 2-ch izbach, a raczej kury ach, odnawiany co lat 5, oraz ministeryum odpowiedzialne przed sejmem a wydzielane z rady tajnej przy namiestniku. Przy licznych wyjątkach z pod prawa samorządu bill polityczny nie groził Anglii żadnem niebezpieczeństwem; bill społeczno-gospodarski (Land purchase bill) byłby już dotychczas rozwiązał kwestyę irlandzką, nietylko pod względem społecznym. Ale odstępstwo Liberalnych i Radykalnych, uprowadzonych z obozu przez Hartingtona i Chamberlaina (94), pogrzebało dobrą sprawę. W nocy z d. 7 na 8 czerw. Izba gmin 341 głos. przeciwko 311 (przy nieobecności tylko 18-u członków normalnych— rzecz niepamiętna) odrzuciła H. Bill. „Wielki starzec” nie uląkł się przeciwników: rozwiązał parlament. Zwaliły go dopiero nowe wybory.

W r. 1887 wystąpił jako agitator irlandzki.

H-rzy przyjęli ułożony przez 0’Briena i Dillona

t. z w. Plan kampanii: przeoranie ludu ideami własności i udzielności; ale nie wszyscy zgadzali się na używanie gwałtu zalecanego przez

S. Pł.

bohaterskich.

w. N.

of our own times” (t. I—IV Londyn 1880, t. V t-że 1897); Mc Carthy Justyn Huntly „The case for... H.” (Londyn 1887); Williamson Daw. „Wil. Ew. Gladstone, statesman a. Scholar” (Londyn

1898); „Schulthess’ Geschichtskalender”. Ob. Bi-bliogr. przy Iriandyi.    s-

Homeryci czyli Sabejczyey, lud zamieszkujący Arabię Szczęśliwą; przyjęli chrystyanizm od Teofila, aryańskiego biskupa, za którego sta-rauiem około 250 r. stanęły kościoły w Tafar, Aden i Hormuz. Początkowo aryanie, porzucili jednak błąd za wpływem missyonarzy abisyń-skich. Rozwojowi wiary stali na przeszkodzie licznie osiedli w kraju Żydzi, a gdy jeden z nich, Duuaan, na początku VI w. zasiadł na tronie H-tów, rozpoczęły się krwawe prześladowania. Elesbaan, król Abissynii, gorliwy katolik, stanął w obronie chiześciau i siłą oręża usunął Duna-ana z tronu. W krótkim jednak czasie znów Dunaan objął rządy i, aby pomścić upokorzenie, sprawił rzeź, w której przeszło 5 000 chrześcian zginęło. Najwięcej ucierpiało miasto Negron. Patryarcha aleksandryjski, Tymoteusz III, na wieść o tej zbrodni zwrócił się do Elesbaana z prośbą o ukaranie prześladowcy. Król abis-syński zwyciężył Dunaana, ukarał go śmiercią, a w Negronie odbudował świątynię, w której złożono prochy męczenników. — Gregencyusz został wyświęcony przez Tymoteusza na metropolitę H-tów i w krótkim czasie rozszerzył wiarę i u-stanowił hierarchię. Gdy władzcy perscy rozciągnęli swe panowanie nad H-ami, wkradł się nestoryanizm, wreszcie, gdy islam owładnął Wschodem, H. przyjęli muzułmańskie wierzenia.— Gregencyusz jest autorem dzieła: „Dispu-tatio cum Herbano judaeo” i podobno drugiego: vóp,oi tó)V ‘'Op/yjpi'ccüV (ob. Himiaryci).

Hoiïierydzi (po grecku ‘OfvrjptSou — potomkowie Homera); tak zwał się ród na wyspie Chios, uważający się za pochodzący od wielkiego pieśniarza i umyślnemi ofiarami czczący w Homerze swego protoplastę. Pierwotną ich siedzibą była prawdopodobnie Smyrna, gdzie przebywał właśnie Homer, a stąd wypędzeni przez Eolczy-ków, przenieśli się na ową wyspę. W rodzie tym przechowywała się niezawodnie tradycya wielkiego przodka z pokolenia na pokolenie: mieli więc H. z pewnością w wiernym odpisie pieśni jego, śpiewali i recytowali je publicznie, przy sposobności uroczystości świątecznych, i liczyli też pewnie w gronie swojem niejednego uzdolnionego poetę, o którym jednakże wyraźna pamięć zaginęła. W obszerniejszem znaczeniu mianowali w późniejszych nieco czasach Grecy H-ami także wszystkich piewców rapsodów (ob.), którzy poematy Homera i innych epicz-nych poetów publicznie recytowali i na sposób pieśni homerowych sami nowe tworzyli. Właściwym H-om i rapsodom należy się niespożyta zasługa, że spuściznę historycznego Homera po-tomności dochowali i naprzód w bliższych, później zaś i w dalszych kolach krain greckich rozpowszechnili (ob. Homer). Obecnie noszą miano H-ów szczególnie ci poeci, którzy, według zdania pewnego stronnictwa nowszych uczonych, pojedyncze części Iliady i Odyssei skomponowali. Wszakże żadnem świadectwem Wieki Starożytne nie potwierdzają jakoby H. tworzyli właściwą, przez Homera samego założoną, kor-poracyę albo szkołę pieśniarzy, z wyraźnem zadaniem śpiewania albo recytowania i jego epopei i własnych utworów. Są to tylko domysły nowszych stronnictw homerowych, pragnących przez taką hypotezę udowodnić powolną i na rozmaitych autorach opierającą się genezę Iliady i Odyssei. Według nich zatem H. jako członkowie korporacyi poetów, wobec których Homer stanowisko herosa eponimowego, niejako ojca ducho wego, zajmował, pieśni przez jednego członka skomponowane, albo też utwory wspólnemi siłami wykonane, przypisywali opiekunowi swej korporacyi i wygłaszali je jako dzieła Homera; takim sposobem ginąć miało zawsze nazwisko właściwego autora, a pozostawała tylko nazwa Homera, który w podobnem znaczeniu uchodzić może nietylko za piewcę zatraconych, tak zwanych cyklicznych epopei, lecz także i za uświęconego tradycyą poetę Iliady i Odyssei, zlepionych rzekomo z wielu osobnych, pomniejszych pieśni

S. Drz.

Homestead, miasteczko w stanie Pensylwanii, w hrabstwie Alleghany, nad rzeką Mononga-hela; wielkie fabryki stali; około 8 000 mieszkańców.

Homestead, wyraz angielski, złożony z 2-ch: h omen dom i ste a d = miejsce, w znaczeniu zwykłem oznacza dom z przyległym ogrodem, będący stałem miejscem zamieszkania rodziny. W znaczeniu prawnem jest to instytucya amerykańska, polegająca natem, że pewna, ściśle określona co do wielkości i przestrzeni, nieruchomość, w której dłużnik mieszka z rodziną swą, nie podlega zajęciu za długi. Po niemiecku H. nazywa się Heimstätte, po polsku siedziba, domowa zagroda. Pierwsze prawo, wprowadzające H. w tein znaczeniu prawnem, ogłoszono w roku 1839 w stanie Texas, a bezpośrednim powodem było przesilenie ekonomiczne, które w r. 1837 w Stanach Zjednoczonych wybuchło. Przymusowe sprzedaże i wywłaszczenia, drakońskie prawa o bankructwie, zniewalały farmerów do ucieczki przed wierzycielami. Chwilowy przytułek znajdowali w mało zaludnionym wówczas stanie Texas. Chęć zatrzymania rąk roboczych wywołała prawo, które wolność zagrody uświęciło. Prawo to uległo następnie nieznacznym tylko zmianom i powoli wprowadzone zostało w innych stanach. Obecnie posiada prawo o H-ach 41 stanów lub terrytoryów, a w 15-u stanowi część konstytucyi. Nie posiadają go tylko: Canneticut, Delaware, Oregon, Rhode-Island, oraz District-Columbia.—Prawo ko-

rzystania z H-u służy zarówno krajowcom jak j ców H. zachowuje w dalszym ciągu przywi-i cudzoziemcom. W zasadzie korzystać z niego lej nietykalności.— Oprócz zwykłego Hu, które-mogą ludzie żonaci, w niektórych tylko stanach go normy w rozmaitych stanach różnie okreś-jest ten przywilej udziałem ludzi nieposiadającyeh łono, istnieje H. federalny w całej Unii, usta-rodziny.— Najważniejszym warunkiem koniecz- nowiouy przez prawo z d. 20 maja 1862 roku. nym do uzyskania H-u jest zamieszkanie rze- Prawo to ma na celu zaludnienie gruntów leżą-czywiste w danej nieruchomości, W większości cych odłogiem i w tym celu stanowi, że rząd stanów posiadających H. sam fakt zamieszka- Stanów Zjednoczonych wydzielić może do 160 nia we własnej nieruchomości nadaje dłużniko- akrów ziemi z dóbr publicznych. Grunt otrzy-wi prawo wyłączenia zagrody z pod egzekucyi. many na zasadzie tego prawa nie ulega zaję-W innych stanach potrzebna jest odpowiednia ciu i sprzedaży za długi, zaciągnięte przed za-deklaracya, obejmująca najdokładniejszy opis twierdzeniem tytułu własności na kolonistę. Po nieruchomości. Deklaracyę tę wpisuje się do takiem zatwierdzeniu zagrodą taką rządzą już specyalnego regestru, a od chwili wciągnięcia ogólne przepisy o zwykłym H-e.—Oprócz Stado wykazu zagroda korzystać zaczyna z przy- nów Zjednoczonych instytucya H-u istnieje w nie-wileju H.—W rozmaitych stanach określano róż- których częściach Kauady, w angielskiej Kolumnie przestrzeń zagrody, podpadającej pod poję- bii, a także w Nowej Zelandyi.— Z państw eu-cie H-u. Po wsiach bywa ona większa, po mia- ropejskich H. posiada Serbia, w myśl prawa stach, naturalnie, mniejsza. Przestrzeń H-ów wiej- z d. 24 grudnia 1873 r. Podług tej ustawy, skich waha się między 40 a 200 akrów, prze- między innymi, każdy rolnik, mieszkaniec wsi ważnie zaś od 180 do 160, wraz z domem lub miasta, może posiadać pięć morgów gruntu mieszkalnym i zabudowaniami gospodarskiemi. (piet dana zemlje) wolnych od egzekucyi. Taka H-y miejskie obejmują od xj₄ do 1 akra, a war- własność nie podlega sprzedaży, ani jakiejkol-tość ich bywa od 300 do 5 000 dolarów.—Jeśli wiek alienacyi (odnajiti). Jeśli rolnik wskutek nieruchomość przewyższa wskazane normy, wów- klęsk elementarnych w nędzy się zuajduje, lub czas następuje odgraniczenie H-u ze wszystkie- jeśli mu padły zwierzęta domowe, lub wreszcie mi przywilejami. Gdzie powstauie H-u zależy od jeśli mu brak funduszów na kupno nasion, to uprzedniej deklaracyi, tam regestr rozstrzyga może długi zaciągać, lecz tylko w kasach publicz-o prawnym charakterze zagrody. W tych stronach, nych. I w tych jednak wypadkach dwie morgi gdzie fakt zamieszkania jest decydujący, dłuż- gruntu oraz dom z placem muszą być od wszel-nikowi w razie egzekucyi służy prawo wyodręb- kich zobowiązań wolne. Przywileje te nie sto-nienia zagrody podług własnego wyboru. Jeśli sują się do długów zaciągniętych przed l kwiet-właściciel odmawia dokonania wyboru, wówczas nia 1874 r. — Poza Serbią inne kraje europej-następuje oszacowanie przez trzech biegłych, skie H-u nie posiadają. Czyniono tylko próby przez szeryfa wybranych. Gdy nieruchomość prawodawcze, między innemi we Francyi nie nadaje się do podziału, następuje sprzedaż 1894. U nas, na II Zjeździe prawników i eko-całego H-u. Z szacunku, ze sprzedaży osiągnię- nomistów we Lwowie, Alfons Parczewski sta-tego, wyłącza się przedewszystkiem kwotę przez wiał wniosek o zaprowadzenie H-u dla drobnej prawo dla wartości H-u zagwarantowaną. Sum- własności ziemskiej.—Literatura: dr Rudolf mę tę oddaje się właścicielowi dla kupna nowej Meyer „Heimstätte und andere Wirthschaftsge-zagrody.—Pomimo wyłączenia H-u z pod egze- setze de Vereinigten Staaten von Amerika etc.” kucyi zagroda odpowiada za pewne należności, (Berlin 1883); Vacher „Le Homestead aux Etats-które spowodować mogą wywłaszczenie dłużni- Unis” (Paryż 1895). U nas pierwszy podniósł ka. Zaliczają się tu: reszta szacunku za H., na- rzecz o H-acli Józef Jeziorański („Słowo” z r. leżności robotników, przedsiębiorców oraz tych 1886, Nr 169 i 170). — Por. H. Konic „Wyłącze-wszystkich, którzy się przyczynili do powiększę- nia od egzekucyi” („Gaz. Sąd.” z r. 1887, Nr nia wartości zagrody, dalej podatki, ciążące 17 i 18); Teodor Pawłowski „Homestead” na He, wreszcie należności wynikające z wy- („Gaz. Sąd.” z r. 1899, Nr 32 — 43 wł.). H-K-stępku albo jako-występku. Nakoniec H. może Homeyer Karol Gustaw, prawnik nie-być sprzedany na zaspokojenie wierzytelności miecki, słynny germanista (* 1795 na Pomorzu — hypotecznej, zabezpieczonej przed ustanowieniem f 20 paźdz. 1874). Od 1821 czynny jako pro-H-u lub za zgodą żony dłużnika. W ogólności fesor w Berlinie, przeszedł całą drabinę dosto-zaś w niektórych stanach wolno zaciągać zobo- jeństw uniwersyteckich, 1845 —1867 był radzcą wiązania z wyszczególnieniem w umowie, że tajnym najwyższego trybunału, był członkiem w danym wypadku dłużnik zrzeka się przywi- Akademii Umiejętności i Rady Stanu, członkiem leju z zagrodą związanego. Nadmienić wszakże pierwszej Izby (późniejszej Izby panów). Naj-wypada, że nie wszystkie sądy uznają ważność większe zasługi położył na polu wydawnictw takiego zobowiązania.—Z chwilą sprzedaży H. pomników prawa niemieckiego, a w szczególno-utraca swój uprzywilejowany charakter, lecz sa- ści „klasycznie” wydał Zwierciadło saskie.— ma sprzedaż nastąpić może tylko za zgodą Ogłosił „Das Landrecht des Sachsenspie-żony. — W razie przejścia do spadkobier- gels” (1827, wyd. 3-e 1861); „Das Sächsische

w r.

Lehnrecht und der Richtsteig Lehnrechts” (1842); „Der Auctor vetus de beneficiis, das Görlitzer Rechtsbuch und das System des Lehnrechts” (1844); „Verzeichniss deutscher Rechtsbücher des Mittelalters und

ihrer Handschriften” (1836, wyd. nowsze 1856); „Die Stellung des Sachsenspiegels zum Schwabenspiegel” (1853), gdzie bronił wczes-ności Zwierciadła Saskiego przeciwko Daniel-sowi; „Die Stellung des Sachsenspiegels zur Parentelenordnung” (1860); „Haus und Hof-

s. p.

z rozpuszczonemi włosami, W sukni błękitnej, z rękami w górę podniesionemi. Nad tarczą dwa hełmy z koronami szlacheckiemi; nad pierwszym, między rogami jeleniemi—pół niedźwiedzia wlewo, trzymającego różę w łapach; nad drugim trzy pióra strusie, złote między czerwonemi. Labry czarne, podbite złotem. Nadany dnia 2 kwietnia 1783 roku przez Józefa II, cesarza św. państwa Rzymskiego, Franciszkowi Homickiemu.— Źródła: Ostrowski, Borkowski, Hefner „Wappenbuch von Galizien”.

D.

marken” (1870).

Homeyer Eugeniusz, ornitolog niemiecki (* 11 listopada 1809 r. — f 31 maja 1889 r.). Oddał się za młodu rolnictwu, lecz po śmierci żony a pod wpływem L. Brehma, poświęcił się z zamiłowaniem ornitologii, tworząc skwapliwie kollekcyę ptaków europejskich, z rozmaitych stron zebranych. Ogłosił kilka prac faunistycznych z zakresu ornitologii, oraz opisów swych podróży: „Systematische Uebersicht der Vögel Pommerns” (1837), „Deutschlands Säugethiere und Vögel, ihr Nutzen und Schaden” (Frankfurt n. M. 1877), „Die Spechte und ihr Wert in forstlicher Beziehung” (1879), „Reise nach Helgoland, den Nordseeinseln Sylt, Lyst” (1880); „Ornitholo-gische Briefe” (Berlin 1881); „Die Wanderungen der Vögel” (Lipsk 1881); „Verzeichniss der Vögel Deutschlands” (Wiedeń 1885).

K. K-Ć.

Homeyer Aleksander, ornitolog i entomolog niemiecki (* 19 stycznia 1834 r. na Pomorzu), służył od r. 1852 do 1878 w wojsku pru-8kiem, oddając się jednocześnie kollekcyonowa-niu ptaków, a potem i motyli. W r. 1861 odbył poważną podróż naukową na wyspy Balear-skie. Znany jest ze swych prac ornitologicznych, ogłaszanych w różnych czasopismach naukowych, a głównie w „Journal f. Ornithologie”. H. stanął w r. 1874 z polecenia berlińskiego Towarzystwa geograficznego na czele wyprawy naukowej do Środkowej Afryki. Zapadłszy jednak na zdrowiu, zmuszony był przerwać swą kierowniczą czynność; po powrocie do Europy zajął się opracowaniem bogatego, nagromadzonego przez siebie materyału entomologicznego. Zbiory jego liczą około 5 000 egzemplarzy motyli afrykańskich i 30 000 — europejskich, oraz 9000

K. K-ó.

jaj ptasich.

Homeyer Paweł (* 26 października 1853 w Osterode, na Harzu), znakomity wirtuoz na organach. Po ukończeniu gimnazyum w Hildes-heimie, a następnie konserwatoryum i uniwersytetu w Lipsku, H. dawał przez parę lat koncerty w Austryi i Włoszech, poczein objął w konserwatoryum lipskiem klasę organu i teoryi muzycznej, oraz posadę organisty w Gewand-

A. Pol.

hausie.

Homicki, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu złotem, na czerwonym niedźwiedziu, idącym wprawo, siedzi panna w koronie złotej,

■J

L.V.

KIMS

Ts?

iiiî-

Fig. 57. Homicki (herb).

Homiletyka (od gr. opiiXetv — obcować, w przenośni—łączyć się duchem; o|uXta = obcowanie, rozmowa, nauka—i ôfuXYjnfy; = obcujący z kim, słuchający nauki, uczeń), nazwa teoryi wymowy kościelnej. H. jest nauką (homilia), podającą zasady, według których duchowny od Kościoła posłany i w jego imieniu opowiada prawdy wiary św., wiodące do zbawienia. Dawniej nauka ta nazywała się wymową, retoryką św. (eloquentia, rhetorica sacra); dziś właściwie nazywa się H-ą, dlatego, że wymowa w pó-selstwie kaznodziejskiem jest tylko środkiem pomocniczym. Kaznodziejstwo jest świętą powinnością kapłanów: polega na nauczaniu ludzi zasad wiary św. i nakłanianiu ich woli do urządzenia życia według ducha tychże prawd świętych. Pan Jezus był pierwszym i największym kaznodzieją na ziemi, i dzisiaj jest niewidzialnym kaznodzieją w Kościele swoim. Duchowni posłani od Kościoła wypełniają zlecenie Jezusa Chrystusa: Opowiadajcie Ewangelię wsze mu stworzeniu (Marc. XVI, 15) i w urzędzie tym miasto Chrystusa poselstwo sprawują, jakoby Bóg przez nich upominał (II Cor. V, 20). Przedmiot kaznodziejstwa stanowią dogmaty i moralność, t. j. prawdy do uwierzenia i prawidła do postępowania takie, jakich nauczał Chrystus Pan i Jego Kościół naucza; celem kaznodziejstwa jest zbawienie lu-

dzi; zakres kaznodziejstwa odnosi się do wszelkiego kształtu kościelnego nauczania według ducha Kościoła katolickiego w zastosowaniu do czasu, uroczystości i warunków, wśród których jest sprawowane. Wymowa zatem koście 1-na różni się od wymowy świeckiej w duchu, źródłach, pobudkach i dowodach, a przewyższa ją w dostojności powołania (ob. Kazanie, Ka-znodziej stwo).

Histor/a H-i. H., jako teorya wymowy kościelnej, stopniowo się rozwijała. Gdy nauczanie chrześciańskie rozwinęło się, dało też pochop do badania i stworzenia samej teoryi. Do budowy właściwej teoryi wymowy kościelnej potrzebne były naprzód podwaliny; mnożyły się one z biegiem czasu, w miarę jak Ojcowie Kościoła św. swe homiletyczne zasady i doświadczenie wypowiadali i o ważności i zagadnieniach kaznodziejstwa, o kazaniu, w stosunku jego do Pisma św., a mianowicie o stanowisku kazania do retoryki, własne poglądy w swych dziełach umieszczali. Więcej niż okolicznościowe spostrzeżenia pozostawili nam dwaj wielcy kaznodzieje: święci Chryzostom i Augustyn. Pierwszy z nich, nieustraszony obrońca Kościoła, bogaty w doświadczenie, umieszczał złote ziarna w swych kazaniach (Hom. 24 de bapt.; Hom. 1. 2. de mutât. nom.), a mianowicie w znakomitem swem dziele: Ilspi tepwaóv/]ę (zwłaszcza 1. 4. 5); św. Augustynowi zaś zawdzięczamy określenie systematycznej H-i. W swojem dziele „De doctri-na Christiana” podaje on prawidła opowiadania słowa Bożego, oraz sposób nabycia wiedzy chrze-ściańskiej z Pisma św. W podziale na: modus inveniendi, modus proferendi oznaczył św. Augustyn już główne zadanie i podział H-i. Opierając się, za Cyceronem, na trojakim celu mowy (doceat, delec-tet, flectat), określa trojaki cel kazania: Id agat verbis, ut verbis pateat, veritas placeat, veritas mo-veat. Pierwszy gorąco zaleca retorykę, drugi wskazuje modlitwę jako warunek nieodzowny przed przygotowaniem się na kazanie i po niem. Św. Grzegorz W. w swojem „Liber regulae pastoralis” podaje praktyczne uwagi do sprawowania urzędu kaznodziejskiego. Św. Izydor z Sewilli (f 636) w dziele „De diviuis cath. Eccl. officiis ac ministeriis”, oraz Rab anus Maurus w „De clericorum institutione”, umieszczają zasady nauczania kościelnego. Św. Bonawentura zostawił dzieło „De arte concionandi”; omawia w niem poszczególne działy: di-visio, distinctio, dilatatio. Za znakomite zebranie puścizny-materyału homiletycznego na wyróżnienie z tego okresu zasługują: Hieronim Dungersheim z Oksenfurtu, autor dzieła „Tractatus de modo discendi et docendi ad po-pulum sacra seu de modo praedicandi” 1513 i Ulrych Surgant za swe „Manuale curato-rum” 1508 r. Pierwszy opracowuje H. z trzech punktów: kaznodzieja, kazanie, słuchacze; Surgant, określiwszy treść kazania słowami: creden-

Wnoykl. Powm. Ilnatr. Zcie. 229. T XXIX.

da, facienda, fugienda, timenda, appetenda— koń-czy uwagą: congrua materia praedicationis est sacra scriptura. Praktyczność swą w polemice z protestantami w czasie reformacyi wykazały dzieła włoskie i hiszpańskie z zakresu H-i; przedstawiły one istotną godność i powołanie urzędu kaznodziei. Tu należą: Dydak Stella „Liber de modo concionandi” 1578; Ludwik z Granady „Ecclesiasticae rethoricae seu de ratione concionandi libri sex” 1594. Doskonałe wskazówki podaje św. Karol Boromeusz w „Iu-stitutiones Pastorum”; św. Franciszek Bor-giasz napisał dziełko nader praktyczne „Libel-lus de ratione concionandi”. Wiele uwag praktycznych dla kaznodziejów podali: św. Wincenty à Paolo, św. Alfons Liguori i św. Franciszek Salezy. W wieku XVIII zaznaczyć należy Fénelona: „Dialogues sur l’éloquence en général et sur celle de la chaire en particulier”.—W Polsce wogóle szkoła kaznodziejska mniej była rozwinięta. Do r. 1423 odnoszący się rękopis Wojciecha Jastrzębca, arcybiskupa gnieźnieńskiego: „De praedicatoribus et doctoribus verbi Dei” zawiera prawidła dla kaznodziejów. Najlepszą szkołą wymowy było życie publiczne; poselstwa, sejmy, zjazdy — podawały wzór i otwierały pole do krasomówstwa, w ezem tylko posługiwano się ogólnemi zasadami retoryki. Stanisław Sokołowski, kaznodzieja Stefana Batorego, autor „Partitiones ecclesiasticae” (Kraków 1589), znajomość Pisma św. i Ojców Kościoła stawia za podstawę wymowy kościelnej. Seweryn Lubomlczyk wydał „Theatrum seu officium Conciouatorum” (We-necya 1597). Dzieła odnoszące się do teoryi H-i są następujące: ks. Józefa Michała No-gawskiego „Seminarium spiritus et artis con-cionatoriae in principiis, sententiis, exemplis concionatorum status eccl. secul. fundatorum” (Warszawa 1731); Walentego Szylarskie-go, z zakonu kanon, de Saxia „Rhetorica eccle-siastica antiquo-nova, theorica et practica” (Krak. 1765); „Najlepszy sposób do kazań” z franc. (Warsz. 1785); „Przepisy dla kaznodziejów”, napisane po francusku przez Massillona, tł. przez ks. Augustyna Tomaszewskiego (Wilno 1799); „Zasady wymowy świętej”, wydane na rozkaz arcybiskupa gnieźnieńskiego, Ignacego Raczyńskiego (Warszawa 1809); „Celniejsze prawidła H-i czyli wymowy kazalnej” ks. Jana Skidełła (Wilno 1835j; „Homiletyka przez ś. p. JWJX. Ignacego Hołowińskiego, arcybpa mohylewskie-go” (Kraków 1859); „Zasady kaznodziejstwa czyli nauka opowiadania słowa Bożego” przez ks. A. Lipnickiego (Wilno 1860, 2 t.); „Wymowa porównywana z kościelną, parlamentową, sądową, pochwalną i akademicką”, przez ks. Wincentego Kraińskiego (Wrocław 1866); ks. Józef Szpaderski „O zasadach wymowy, mianowicie kaznodziejskiej” (Kraków 1870, 2 t.); „Homiletyka” ks. Al. Ważyńskiego (Kraków

39

1891); „O wymowie kaznodziejskiej” ks. Bolesława Markiewicza (Kraków 1898). Są także obszerne traktaty o H-e w Teologiach pastoralnych, jak Sajlera (1862), Wilczka (1864) i Krukowskiego (1869). Z nowszych niem. dzieł homiletycznych następujące szczególniej zaznaczamy: Nicolaus Schleiniger „Grundzüge der Beredsamkeit”; „Die Bildung des jungen Predigers.”; Joseph Jungmann „Theorie der geistlichen Beredsamkeit” (Freiburg w Bryzgo-

Ks. M. N.

Ks. Wł. Ch.

wii 1895).

W r. 1898 powstało u nas pismo miesięczne, poświęcone kaznodziejstwu i życiu duchownemu, p. n. „Homiletyka”. Inicyatywę wydawnictwa podał ks. Maryan Nassalski, kanonik, b. prof. Sem. duch. we Włocławku. Do d. 1 października 1901 r. ukazało się jej 6 tomów, które przedstawiają dobry fundament biblioteki kaznodziejskiej. Autorowie, których prace częściej były umieszczane w „H-e” i szczególniej zasługują na wyróżnienie, są: ks. prałat Chotkowski prof., ks. kanonik Jordan-Dąbrowski, ks. M. F ulm an, ks. dr. Jougan, ks. arcybiskup H. Kłopotowski, ks. biskup H. Kossowski, ks. biskup A. S. Krasiński, ks. Józef Krukowski, prof. uniw. Jag., ks. kanonik Karol Maks, ks. Miś, prof. sem., ks. kanonik Maryan Nassalski, ks. biskup Pelczar, ks. Jan Sobczyński, prof. sem., ks. Szlagowski, prof. sem. Obszerniejsze recenzye o H-e wyszły z pod pióra ks. J. Bzowskiego, ks. prałata Chotkowskiego, ks. A. Chełmic-kiego, ks. J. Charszewskiego itd.

Homilia jest to jasny i prosty wykład jakiego wyjątku z Pisma świętego, z zastosowaniem moralnem dla zbudowania słuchacza. —

W Dziejach Apostolskich (roźdz. XX, 11) znajduje się wyraz ojj.tXetv w mowie Apostoła do zgromadzonej rzeszy chrześciańskiej w Troadzie „o łamaniu chleba”. Od tego czasu używać poczęto wyrazu tego dla oznaczenia chrześciańskiej mowy religijnej (cf. Justin Apol. mai. c 67; Ig-nat. Ep. ad Polyc. c 5; Conc. Ancyr. c 1). Na Zachodzie nazywano je tractatus. W synagogach żydowskich po uprzedniem odczytaniu danego wyjątku Pisma św. następował wykład i odpowiednie moralne upomnienie. O Panu Jezusie i Apostołach czytamy, że podobnież zwyczaju się tego trzymali (Luc. IV, 16; Act. XIII, 14; XIV, 1; XVII, 1—10; XVIII, 4). H„ jako rodzaj kościelnego nauczania, sięga więc najdawniejszych czasów Kościoła. B;ył zwyczaj, że lektor czytał Pismo św., poczem biskup wykładał dane miejsce, wyprowadzał praktyczne nauki. Był to praktyczny sposób nauczania: homilie pozwalały w jednej nauce o wielu mówić przedmiotach, a przez to stosowniejsze były dla wieków, w których męczeństwo codzień groziło. Nadto wśród nawracanych na wiarę byli prostaczkowie, dzieci, nieumiejętni, i ten sposób nauczania był dla nich dostępniejszy: można było uczyć wiary, obowiązków i samego Pisma św. Do pierwszych pomników w ścisłem znaczeniu H-i liczymy homilie Orygenesa z III w. Dwa warunki składają H-ę: wykład egzegetyczny albo parafrastyczny danego ustępu Pisma św. i nauka: zastosowanie, upomnienie i zachęta. Do użycia homilijnej formy wielce się przyczyniły szkoły w Aleksandryi i Antyochii, w których wykład Pisma św. był nauk podstawą. Piękne wzory H-i pozostawili z Ojców wschodnich: śś. Atanazy, Bazyli, Grzegorz Naz. i Grzegorz Nys., Cyryl Jeroz., Cyryl Aleks, i Chryzostom; z Ojców na Zachodzie: śś. Hilary, Ambroży, Augustyn, Piotr Chryzolog, Grzegorz i Leon W. pap. W w. XI scholastyka wprowadziła w kaznodziejstwo suchą formę, przeciw której wkrótce stanął mistycyzm, więcej działający na uczucie, co spostrzegamy szczególniej w homiliach św. Bernarda. W w. XVI powrócono do studyowania Ojców Kościoła i pisania kazań i nauk homilij-nych; w połowie wieku XVIII forma kazań zastępuje dawne homilie.—Opierając się na dawniejszych i późniejszych pomnikach spostrzegamy głównie dwa rodzaje H-i. Pierwszy rodzaj, gdy cała nauka skierowana jest do obranego przedmiotu; niema w niej wykładu Pisma św., przemowa jest prosta, przystępna. Drugi rodzaj H-i zasadza się na parafrazie Ewangelii lub innego wyjątku z Pisma św. Stąd może być czworaki gatunek H-i: 1) gdy się wykłada tekst za tekstem, myśl za myślą—postylla (ex-plicatio post Ula verba textus lecti) z odpoWiedniem zastosowaniem; 2) jeśli do wykładu bierze się kilka tylko zdań główniejszych z danej perykopy; 3) jeśli do wykładu bierze się jedną tylko myśl z Ewangelii, uzasadniając ją zdaniami z tejże perykopy; 4) jeśli całą perykopę ewangeliczną tłómaczy się w opowiadaniu jedno-litem ze stosownemi naukami. Składowemi częściami H-i bywają: a) wstęp, w którym albo powody wyboru przedmiotu, albo obyczaje dawne, albo obecne warunki, albo też ogólna jakaś prawda mogą za treść posłużyć; b) miejsca Pisma św., które się wykłada; c) zastosowanie; d) zachęta; e) zakończenie. Przymiotami dobrych homilij są: krótkość, wiedza, ścisłość, prostota, naturalność, pożytek. Aby przygotować się dobrze do H-i, potrzeba: 1) zrozumieć perykopę według kom-mentarza i wykładu którego z Ojców Kościoła; 2) obrać jeden z czterech wzmiankowanych gatunków H-i; 3) treść rozłożyć i obmyślić wraz z zastosowaniem odpowiedniem. Różnica H-i od kazania zasadza się na formie, stylu i celu. Kazanie zazwyczaj jedną prawdę gruntownie i obszernie przedstawia; strzeże pilnie założenia i podziału, trzyma się oratorskich przepisów, za cel ma pouczenie. H. zaś traktuje pokrótce o kilku przedmiotach, nie ma założenia i podziału, styl posiada prosty i przystępny—celem jej jest przypomnienie prawdy, zbudowanie i zachęta. U nas wybitniejsi homileci byli: Marcin

Białobrzeski, Jakób Wujek, Józef W e-reszczyński, Hipacy Pociej, PiotrSkar-ga, Tomasz Młodzianowski, Szymon Staro wolski.— L iteratura. „Kirchenlexikon” Kaulena, str. 198; „Diet. de thćol.” Bergier; „Encykl. kość.” M. Nowodworskiego, t. VII; „Theorie der geistlichen Beredsamkeit” Jungmann t. II p. 354; „La parole Sainte” Ribeta; „Najlepszy sposób do kazań” (z fr., Warsz. 1785 p. 51); ks. Krukowski „Teologia pastoralna”

Ks. M. N.

1869, I, 18).

I p. 221.

Homiliarz, pierwotnie Homiliarius (Homelia-rius doctorum sc. liber), księga zawierająca zbiór homilij Ojców Kościoła i znakomitszych autorów na Ewangelie niedzielne i uroczystości. Takie zbiory na początku Wieków Średnich były wybo-rowemi źródłami dla kaznodziejów. Mabillon (De liturg. Gall.) wspomina o bardzo starożytnym Homiliarium Gallicanum. Wielebny Beda ułożył także zbiór homilij. W bibliotece biskupiej w Wiirzburgu zachował się jeszcze w rękopisie H. biskupa Burharda z Wiirzburga, towarzysza św. Bonifacego (Eckart „Commentarii de rebus Franciae orientalis” I, 837). Początek i istnienie podobnych homilijnych zbiorów, zdaje się, pochodzi z czasów Karola W., kiedy kapłani i biskupi mieli często pilnie zalecane, ażeby zaopatrywali się w zbiory H-i prawowiernych Ojców Kościoła (Cap. gen. Aquisgr. 802; Cap, Aquisgr. 813; Ludovici IL capit eccl. 856; Conc. Reim. 813; Conc. Tour. 813; Conc. Mogunc. 847); z wieku XII posiadamy jeszcze H. biskupa Hermana z Pragi (ed. Hecht 1863). Wielkiego znaczenia zażywał tak zwany H. Karoliński (Homeliarius Caroli), sporządzony przez Warnefryda Pawła z rozkazu Karola Wielkiego. O powstaniu tego H-a objaśnia główny ustęp z okólnika Karola W.: „Accensi memoriae vene-randae Pippini genitoris nostri exemplis, qui to-tas Galliaruin ecclesias Romanae traditiouis suae studio cantibus decoravit, nos nihiłominus solerti easdein curamus intuitu praecipuarum insignire serie lectionum. Denique quia ad nocturnale officium compilitas quorundam casso labore, licet recto intuitu, minus tarnen idoneo, reperimus lec-tiones, quippe quae et sine auctorum suorum voèabulis essent positae et infinitis vitiorum an-fractibus scaterent, non sumus passi nostris die-bus in divinis lectionibus intra sacra officia in-consonantes perstrepere soloecismos atque ea-rundem lectionum in melius reformare tramitem mentem intendimus. Idque opus Paulo diacouo, familiari clientulo nostro, elimandum injunximus, scilicet ut studiose catholicorum patrum dicta percurrens veluti e latissimis eorum pratis certos quosque flosculos legeret et in unum, quaeque essent utilia, quasi sertum aptaret”. I tak kończy: „ Quarum (lectionum) omnium textum nostra sagacitate perpendentes nostra eadem Volumina auctoritate constabilimus vestraeque religioni in Christi ecclesiis tradimus ad legendum”. Ukończenie H-a i zaprowadzenie go w państwie przypada prawdopodobnie na lata 776—784 (Mon. Germ. Leg. 1, 44 sq.). Rękopisy H-a znajdują się jeszcze w bibliotekach: w Heidelbergu, Frankfurcie, Darmsztadzie, Fuldzie, Giessen, Kassel; rękopis Reichenauera, o którym Mabillon wspomina (Vet. Anal. IV), odnaleziony był przez Ran-kego w Karlsruhe. Według treści swej Home-liarius doctorum dzieli się na dwie części: na pars hiemalis i pars aestivalis\ każda część zawiera wyciągi z H-i Ojców Kościoła na niedziele i uroczystości; potem następują homilie na uroczystości śś. pp., wreszcie Commune Sanctorum. Na każdy dzień prawie przypadają dwie lub więcej homilij. Przeważnie zaczerpnięte są one z dzieł: śś. Chryzostoma, Ambrożego, Augustyna, Grzegorza, Leona, Bedy. Co się tycze przeznaczenia, jakie miał H. Karola W., niewłaściwie go na równi z homiliarzami dla kaznodziejów stawiano. H. Karola W., według treści okólnika, przeznaczony był do zreformowania (cf. Cruel) lekcyi Nokturnów przy śpiewie chóralnym; z drugiej jednak strony nie ulega wątpliwości, że ów zbiór, jakkolwiek pierwiastkowo w innym był celu ułożony, zyskał niezadługo wartość homiletyczną. Znaczenie H-a tego z początku w szczupłym było zakresie, ponieważ kopie H-a tylko dla takich kościołów sporządzano, w których miała miejsce publiczna modlitwa chóralna, a więc dla kościołów katedralnych i klasztorów. Nie można też wykazać stwierdzonej zupełnej zależności kazań od H-a w wiekach następnych. Epoka, w której skarby zbiorów właściwie homiletycznie spożytkowane były, nastała dopiero później, t. j. w XV i XVI w., czyli wówczas, kiedy zaprzestały służyć swojemu pierwotnemu przeznaczeniu. Drukowano H. w Spirze 1482; w Bazylei 1505 p. t. „Omeliarius doctorum de tempore, et de sauctis”; w Kolonii 1530 roku i tamże ostatni raz drukowano w 1620.—Literatura: Ranke „Zur Geschichte des Homi-liars Karls d. Gr.” (Studien und Kritiken, 1855, II 386); Marbach „Gesell, der deutschen Predigt vor Luther” (Berlin 1873); Lentz „Geschichte der Homiletik” (Brunświk 1839); dzieła o homiletyce napisane przez Cruela Linden-mayra; Ebert „Allgemeine Geschichte der Lit. des Mittelalters im Abendland” (1880, II, 9); Ne be „Evangelische Pericopen” (Wiesbaden

Ks. M. N.

Homilius Godfryd August (* d. 2 lutego 1714 w Rosenthal, w Saksonii—f d. 2 czerwca 1785 w Dreźnie), organista i kompozytor muzyczny, uczeń J. S. Bacha. W 1742 r. H. był organistą „Frauenkirche” w Dreźnie, a 1755 kantorem trzech kościołów drezdeńskich. Z jego kompozycyj wyszły z druku: muzyka passyj-na (1775), oratoryum „Die Freude der Hirten, etc.” (1777), szęść aryj niemieckich i parę kantat. W rękopisie zostawił kilka oratoryów passyjnych, 32 motety, 3 kantaty, 167 chorałów,

szkołę generał-basu, 3 tria i t. d. Większą część kompozycyi muzycznej (styl homofoniczny), w której tych rękopisów posiada biblioteka królewska jeden tylko głos prowadzi melodyę, a inne towa-w Berlinie, mniejszą — drezdeńska.

A. Pol.

rzyszą tej melodyi głównej bądź w akordach, bądź w niezbyt złożonych, po większej części jednostajnych, figurach akompaniamentu. W muzyce instrumentalnej może taką melodyę prowadzić większa liczba głosów (instrumentów), a mimo to kom-pozycya nie zatraci charakteru homofonicznego, jeśli w niej nie będą występowały jakieś inne rae-lodye współrzędne, od głównej niezależne. Przeciwstawieniem H-ii jest Polifonia (ob.)=wielo-

A. Pol.

Hommel Karol Ferdynand, prawnik niemiecki (* 1722 r. — f 1781). Od r. 1750 był profesorem w uniwersytecie lipskim. H. na-leży do najpierwszych prawników niemieckich.—

Napisał: „Oblectamenta iuris feudalis” (1755);

„Oratio de iure arleniquizante” (1761); „Juris-prudentia numismatibus illustrata” (1763); „Rhap-sodia quaestionum in foro quotidie obvenientium”

(1780—1787, 7 tomów). Roes si g (ob.) po je- głosowość.

(1785).

go śmierci ogłosił: „Opuscula iuris universi” Homogamia, ob. Het er ogarnia.

,    ,    . i. i• a .    Homogeniczny, ob. Jednorodność.

Hommel Fryderyk, orjentalista niemiecki __    A

(* 31 lipca 1854 w Anspach). Studjował filolo- „ Homograiia oznacza taką odpowiedmosć dwóch gję w Lipsku, od r. 1877 był urzędnikiem bi- fo.™ geometrycznych, że punktom jednej odpo-bljoteki w Monachjum, jednocześnie habilitował ®,adW P'"lkty dru«,eJ.’ Pr°Btym jednej proste się w tamtejszym uniwersytecie do języków    płaszczyznom jednej płaszczyzny dru-

wschodnich, w 1885 został profesorem nadzwy- |leL 0b- J e d n o kr e s Ino só, Kolineaoya, czajnym, a 1892 prof. zwyczajnym tegoż uni- ^zu owosc*

wersytetu. Prace przez H-a ogłoszone dotyczą    Homograficzne figury są to figury geome-

S. D.

głównie dziejów kultury narodów wschodntch tryczne, będące wzajemnie w odpowiedniości, i badań nad stosunkami pokrewieństwa ich ję- zwanej homografią (ob.), zyków. Dzieła te są: „Die äthiopische Über- Homogyne Cass., Podbiałęk, należy do Setzung des Physiologus” (Lipsk 1877); „Die rodziny Złożonych (Gompositae), podrodziny Natur der Säugethiere bei den südsemitischen Baldaszkogronowych (Gorymbiferae), poddzia Völkern” (Lipsk 1879); „Zwei Jagdinschriften łu Upatrko waty ch (Eupatoriacae), plemienia Assurbanipals” (t-że 1879); „Die vorsemitischen Podbiałowatych (Tussilagineae). Rodzaj ten Kulturen in Aegypten und Babylonien” (Lipsk obejmuje dwa gatunki: 1) H. alpina Cass., P.

1883) ; „Die semitischen Völker und Sprachen” alpejski, z korzeniakiem obłym, gałęzistym, (t-że 1883, t. I); „Prolegomena zu einem Hand- płożącym się; łodyga pojedyńcza, jednoko-wörterbuch der altarabischen Poesie” (Lejda szyczkowa, wraz z ogonkami liściowemi wełni-

1884) . Obszerne studjum o przyrodzie turańskiej sta, opatrzona nielicznemi łuskami, z których

języka sumero-akkadyjskiego, p. n. „Die sumero- najniższa zazwyczaj liściasta; liście tylko korze-akkadische Sprache und ihre Verwandtschaft- niowe, długoogonkowe, serco wato - ner ko wate, Verhältnisse”, zamieścił w założonym przez sie- ząbkowane i karbowane. Kwiateczki purpurowe, bie wraz z K. Bezoltem, assyrjologiem, czaso- Roślina górska. Wysokość ¹/₃ — 1'. Kwitnie piśmie „Zeitschrift für Keilschriftforschung” (T. w maju i lipcu. — 2) H. discolor Cass., P. I, Lipsk 1884). Następnie wydał: „Abriss der wełnisty, podobny do poprzedniego, tylko ca-Geschichte des alten Orients” (Nördlingen 1887); ły spód liści pokryty gęstym, białym kutne-„Geschichte Babyloniens und Assyriens” (Berlin rem.    z- z>

1885—89, w zbiorze Onckena); „Die älteste    Homolicki Michał (* 22 listop. 1791 r.—

arabische Barlaamversion” (Wiedeń 1887); „Auf- f 21 stycz. 1861), profesor fizyologii w uniwer-sätze und Abhandlungen arabisch-semitologischen ; sytecie wileńskim, słynny paleograf, historyk Inhalts” (Monachjum 1892, 1-sza połowa); „Der f miasta Wilna. Jako profesor fizyologii nie miał babylonische Ursprung der ägyptischen Kultur” żadnych zasług, gdyż i przedmiot był naówczas (Monach. 1892); „Südarabische Chrestomathie, podrzędnym, i H., będąc ciągle chorym, mało Minäo-sabäische Grammatik etc.” (Monach. 1893); mógł się poświęcać wykładom publicznym. Do-„Sumerische Lesestücke” (t-że 1894); „Geschichte piero od r. 1827, gdy skutkiem choroby pozy-des alten Morgenlandes” (Sztutgard 1895). H. skał uwolnienie z uniwersytetu, rozpoczyna się brał także udział w czynnościach zjazdów orjen- działalność jego na polu badań przeszłości Wil-talistów i w wydawnictwach tych zjazdów ogła- na, działalność bardzo bogata, która zapewniła szał swoje przyczynki naukowe.    a. a. k.    mu wdzięczne imię w liistoryi miasta i kraju.—

HomodetlS J a n, lekarz, o którym zresztą nic Rzeczywiście, na katedrze w uniwersytecie mienie wiemy, prócz tego, że od r. 1586 do 1600, wał krwotoki płucne, w archiwach zaś kapitul-po Janie Chr ościej o wskim, był lekąrzem nych, bazy liańskich, miejskich, wśród pyłu i wilgo-kapituły gniezieńskiej. — Por. S. K o ś m i ń sk i e- ci ozdrowiał zupełnie. W atmosferze napół zbutwia-go „Słown. lek. pols.” (str. 175).    Dr J- p-    łych pergaminów, pomników przeszłości, czuł się

Homofonia (grec.), wyrażenie muz.=jednogło- rześkim i zdrowym; odczytywał z niezmierną bie-sowość, jednodźwięczność. Oznacza taki rodzaj głością stare pomniki do dziejów miasta i kościoła.

Mało kto i wiedział o istnieniu H-go w mieście, cował głównie nad farmakologią i chemią far-nie spotykając go nigdzie; lecz przypomniał się i maceutyczną, a razem z aptekarzem Queven-wielu, zwrócił zaś—mimo woli, gdyż skromnym nem (ob.) pierwszy z ziela naparstnicy osią-był ba,rdzo — powszechną na siebie uwagę, gdy gnął digitalinę (ob.), ogłosił krytykę Historyi Wilna, napisanej przez Kraszewskiego. Krytyka była niezmiernie surowa, ale zarazem bardzo sprawiedliwa. Pierwszy Kraszewski ocenił ją należycie, bo wycofał z obiegu księgarskiego ów niefortunny tom pierwszy, a kierując się wskazówkami krytyka, pracę swą zupełnie przerobił i ogłosił w kilka lat później w czterech tomach. Od pierwszego wystąpienia zajął H. jedno z najwybitniejszych miejsc między współpracownikami „Wizerunków i roztrząsań naukowych”. Całe tomy są jego pióra. Wszystkie prace H-ego nacechowane są głęboką znajomością źródeł, z których czerpał bardzo umiejętnie.—Prace H-go ogłoszone w „Wizerunkach”, wyszczególnia dr Szeliga w swej monografii „Czasopisma wileńskie”, ogłoszonej w „Wiadomościach bibliograficznych warszawskich.” Po zawieszeniu „Wizerunków” H. w dalszym ciągu pracował nad przeszłością dziejową Wilna i cenne podobno zostawił rękopisy. Złożono te rękopisy po śmierci H-go w bibliotece publicznej wileńskiej, lecz musiały być stamtąd wykradzione, gdyż obecnie znajdują się podobno w prywatnych zbiorach.—Niektóre rękopisy, lecz nie z kategoryi ofiarowanych do biblioteki, miał w swem rozporządzeniu Kirkor, i z nich „Streszczenie pamiętników Franka”, ogłosił w wyda-wanem przez siebie piśmie zbiorowem „Na dziś.”—Szczegóły bio-bibliograficzne o H-im znajdujemy w monografii Józefa Bielińskiego „Doktorowie medycyny promowowani w Wilnie”, i w tegoż pracy „Stan nauk lekarskich na Litwie”.Dr J-B-

Dr J. P.

Homolle Jerzy (* w Paryżu w r. 1845 — f tamże d. 24 listopada r. 1883), syn Augustyna H. (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się pod przewodnictwem ojca w Paryżu i w r. 1875 ukończył je jako doktor medycy-cyny, obroniwszy rozprawę „Sur les scrofulides graves de la muqueuse bucco-pharyngienne (angines scrofuleuses graves, lupus de la gorge)”, poczem został pierwszym asystentem {chef de clinique) w klinice chorób wewnętrznych. Już przedtem, od r. 1869, był czynny jako „Interne” w szpitalu dla dzieci, gdzie, zaraziwszy się błonicą (ob.), chorował bardzo ciężko; po wyzdrowieniu pracował długo i gorliwie nad odkryciem zarazka tej choroby, co mu się wprawdzie nie powiodło, wszakże przyczynił się znacznie do lepszego poznania właściwości błonicy.— Był redaktorem głównym pisma „Revue des sciences médicales” i, między wielu innemi, ogłosił w niem prace obszerniejsze, napisane wybornie, o błonicy, o gorączce durowatej i najlepszą o zapaleniu opłucnej; miał też udział bardzo czynny w redagowaniu wydawnictwa „Dictionnaire de médecine et de chirurgie pratique”, w którem, obok innych, mniejszych, najpoważniejsze prace jego są: „Rhumatisme”, „Sciatique” i „Syphylis”. Zgasł w sile wieku, właśnie gdy kończył pracę obszerniejszą o gorączce durowatej. Ojcu swemu pomagał w pracach chemicznych, pisywał też dla „Union médicale”.— Por. „Union médicale” (r. 1884, Nr 39) i „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III

Dr j. p.

Homolog—homologiczny związek. Jest to związek, który powstał z sobie pokrewnego przez zamienienie w nim wodoru na grupę metylową CH₃. Dla przykładu rozpatrzmy szereg homologicznych węglowodorów nasyconych. Przez zamianę w metanie CH₄ jednego z wodorów na metyl CH₃, otrzymamy homolog metanu, etan: CH₃.CH₃=C₂H₆; jeśli znów w tym ostatnim wodór zamienimy na CH₃, otrzymamy następny homolog: propan C₂H₅.CH₃ — C₃H₈; postępując dalej w ten sam sposób z propanu otrzymamy butan C₃H₇.CH₃= =rC₄H₁₀; z butanu pentan C₄H₉.CH₃=C₅H₁₂ itd. To samo w szeregu alkoholów: alk. metylowy CH₃.OH; z niego etylowy CH₃.CH₂OH; z etylowego propylowy CH₃.CH₂.CH₂.OH i t. d. Słowem, każda grupa pokrewnych związków organicznych, czy to będą węglowodory, czy alkohole, czy kwasy, czy też aminy lub nitryle i t. d., daje się ułożyć w szereg następujących po sobie H-ów, różniących się od siebie co do zawartości węgla i wodoru o (—H-[-CH₃)=.CH₂. J ednakże tego rodzaju podobieństwo, tj.homologia między dwoma związkami, zawierającemi prócz węgla i wodoru jeszcze jakiś inny pierwiastek,

Homolka Józef, kartograf czeski (* 1840 str. 270). w Hlińsku). Po skończeniu nauk w Chrudimiu roku 1856 wstąpił na praktykę do miernictwa krajowego i pracował tu jako geometra aż do r. 1869. R. 1870 został kartografem przy węgierskiej drukarni państwowej, w której 1881 powierzono mu prowadzenie oddziału kartograficznego. Prace jego, odznaczające się gustow-nem, starannem i sumiennem wykonaniem, często zaszczycane były pierwszemi nagrodami.

u.

Osobliwsze zasługi położył w kartografii węgierskiej i jest członkiem węgierskiego Towarzystwa geograficznego. Wykonał przeszło sto map i brał udział przeważny w wydaniu wielkiego atlasu „A Magyar Allam kozigazgatóse Térké-pe” (1884).

Homolle Augustyn Eugeniusz (* w roku 1808—f d. 18 sierpnia r. 1883), lekarz i chemik. Wykształcił się na wydziale lekarskim paryskim i tam w r. 1834, po obronieniu rozprawy „Considérations générales sur la thérapeutique, en particulier sur les spécifiques”, dyplom jdoktorski otrzymał, poczem osiadł w stolicy zajmował się do śmierci wykonawstwem jako ekarz wzięty i bardzo ceniony. Naukowo pra-

t. m.

H. K.

S. D.

J. rt.

K. A. C.

A. A. K.

W. N.

np. tlen, następuje tylko wtenczas, jeżeli mają one obydwa pierwiastek ten, połączony w jeden i ten sam sposób z węglem. Od kwasu octowego — CH₃. COOH np. różnią się o zawartość = CH₂ dwa związki: ester metylooctowy CH3.CO.O.CH3 i kwas propionowy CH₃.CH₂.COOH. Jednak tylko kwas propionowy, nie zaś ów ester, będzie H-em kw. octowego, gdyż tylko on ma tleny połączone w ten sam sposób z węglem, co kwas octowy.

Homologacya, czynność zatwierdzania przez sąd umów dobrowolnych i wogóle, tak zwanych, czynności dobrej woli. Należą tu akty hypo-teczne i uchwały rad familijnych. Głównie charakter H-i posiadają decyzye zwierzchności hy-potecznych; decyzye te nie wchodzą w istotę umów i aktów, lecz zwracają uwagę na ich cechy zewnętrzne, oraz na stosunek do praw osób trzecich, w hypotece ujawnionych.— Ob. Hypo-teka, Rady familijne.

Homologia jest szczególnym przypadkiem h 0-mografii (ob.). Dwa układy płaskie, np. homo-graficzne, nazywają się h omologi cz ne mi, jeżeli proste, łączące punkty wzajem sobie odpowiadające, spotykają się w jednym punkcie, który nazywa się środkiem H-i; proste odpowiadające sobie wzajemnie przecinają się na punktach jednej prostej, zwanej osią H-i.

Homologia W zoologii. H-ą nazywamy podobieństwo morfologiczne organów czyli wspólność cech budowy i rozwoju, w przeciwieństwie do analogii, która jest podobieństwem czynności fizyologiczuych. Dwa te podobieństwa niezawsze spotykają się razem, np. pęcherz pławny u ryb i płuca u wyższych kręgowców są to organy homologiczne, gdyż rozwijają się u zarodka w sposób identyczny, nie są zaś analogiczne, gdyż spełniają różne czynności; odwrotnie zaś skrzydła ptaków i skrzydła motyli są tylko analogiczne, gdyż w obu przypadkach służą do latania, nie są zaś homologiczne, gdyż budową i powstawaniem całkowicie się różnią.—Stosownie do różnych rodzajów podobieństwa morfologicznego H-ę dzielimy na ogólną i szczegółową. Ogólna istnieje pomiędzy organami spotykanemi w ustroju w większej ilości i na-leżącemi do jednej kategoryi, np. segmenty, kręgi etc. H-ę ogólną można podzielić znowu na kilka poddziałów: 1)H orno ty pi a—podobieństwo organów zupełnie sobie odpowiadających, np. prawe i lewe oko. 2) Horn ody nami a—podobieństwo części idących jedna za drugą wzdłuż podłużnej osi ciała, np. segmenty pierścienic (Annelides). 3) Horaonomia—podobieństwo organów leżących na poprzecznej lub na jednej tylko części podłużnej osi ciała, np. palce u rąk. H-ą szczegółową, H-ą w znaczeniu ściślejszem, nazywamy podobieństwo organów powstałych z jednego wspólnego zaczątku i spotykanych u różnych gatunków zwierzących. Tu znowu możemy rozróżnić: 1) H-ę zupełną, jeżeli or-

gau jest zmodyfikowany co do wielkości, formy etc., ale zatrzymał swoje położenie i stosunek do innych części ustroju, oraz jeżeli w skład jego nie weszły obce elementy morfologiezue,— naprzy-kład: kość ramieniowa od skrzeków (Amphibia) do ssących (Mammalia);    2) H-ę niezupeł

ną — kiedy organ pewien w porównaniu z in-nemi zawiera części składowe, których te inne nie posiadają lub odwrotnie,—np. serce u wszystkich kręgowych jest organem homologicznym, ale H. jest niezupełną, gdyż u ryb sinus veno-sus leży poza sercem, u wyższych zaś grup wchodzi w skład serca.—Wyuajdywanie H-i organów jest zadaniem anatomii porównawczej i embryologii (ob. Anatomia i Embryolo-gia). Pojęcie to, mniej lub więcej jasne, znane było i anatomom dawniejszym, dopiero jednak w oświetleniu teoryi descendencyi (ob. Darwinizm, Filogeneza) nabrało właściwego znaczenia, gdyż na zasadzie H-i organów jesteśmy w stanie określić istotne pokrewieństwo zwierząt, odróżnić je od zbieżności cech, wywołanej przez identyczne warunki życia (np. kształt ryb i wieloryba), a terasamem budować naturalną systematykę zwierząt.

Homologiczne formy geometryczne, ob. Ho-mologia.

Homomyaria, grupa mięczaków blaszko-skrzelnycli (Mollusca lamellibranchiata), posiadających 2 jednakowe mięśnie zamykające.

Homonimy (z gr. ó;j.6ę równy, podobny i ovop.a imię, eols. Óvop.a) wogólności są to przedmioty, mające tę samą nazwę, chociaż różnej są natury. W szczególności H-ami nazywają się wyrazy jednakobrzmiące, które jednak znaczeniem zupełnie się różnią. Posiada je każdy język. W polskim np. do nich należą: mina—wyraz twarzy i mina—kopalnia; cera—kolor twarzy i cera—naprawa dziury w bieliźnie; dostawa— dowóz, dostarczanie i dostawa—linja trygonometryczna; zbieg—człowiek zbiegły i zbieg— zejście się dwu lub więcej przedmiotów, jak np. zbieg ulic, zbieg okoliczności, i t. p. — Homo-nimja, równoimienność albo dwuznaczność w mowie zachodzi wtedy, gdy użyty jest wyraz, mający dwojakie znaczenie, dwuznacznik.—Homo-nimika oznacza zbiór homonimów.

Homonna (Hu me nowa), miasteczko na Węgrzech, w komitacie Zemplińskim (Ziemueńskim), nad rzeką Loborczą, prawym dopływem Bodro-ga (dorzecze Cissy); urząd celny, szkoła snycerstwa; około 4 000 inieszk.: Słowaków, Madia-rów, Niemców i Żydów.

Homorod, 1) kąpiele w Siedmiogrodzie, w komitacie Udvarhely, na wysokości 500 m. nad poziomem morza, o 14 km. na południo-wschód od Udvarhely, w głębokiej lesistej dolinie wulkanicznych gór Hargita; cztery źródła mineralne, żeleziste szczawy, pomocne w niedokrewności, katarze żołądka, chorobach nerek. — 2) H. (H a-

Homo

— Homran.

311

m e r u d e u), miasteczko w Siedmiogrodzie, w komitacie Gross - Kokelburg; stacya pokrywania

klaczy dla stadniny wojskowej Sepsi - Szent-

W. N.

Gybrgy.

Homo sapiens, nazwa łacińska dla gatunku Człowiek (ob. Człowiek).

Homotetya jest szczególnym przypadkiem ho-■ mologii, mianowicie gdy oś homologii znajduje się w odległości nieskończonej, b ie ń s t w o.

Hompesch, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu czerwonem, dwa pasy srebrne na kantach ząbkowane, ukośnie skrzyżowane. Nad hełmem, w czerwonym kapeluszu z białym wyłogiem, dwie zbrojne nogi, widzialne poza kolana. Labry czerwone, podbite srebrem. Tarczę podtrzymują dwa lwy złote. Herb rodziny

Ob. P o d o -

s. D.

Homotetyczne figury geometryczne są to figury pozostające ze sobą wzajemnie w odpo-wiedniośei, zwanej homotetyą (ob.).

Homotropina (Homotropinowy, Granatowy kwas) C₉H₁₅N0₄. Należy do gromady alkaloidów, znajdujących się w korzeniach granatów. Otrzymana została po raz pierwszy przez Ciamiciana i Siibera po 2-godzinnem gotowaniu mieszaniny, składającej się z 4 gr. metylgrana-toliny -f- 20 cm. wody z 10 gr. kwasu chromowego i 14 gr. kwasu siarczanego -}- 200 cm. wody. Oczyszcza się przez utworzenie soli barytowej i następny jej rozkład. Przy powolnej krystalizacyi otrzymuje się w postaci małych bezbarwnych pryzmatów, lub rombicznych tabliczek, często ułożonych w rozetki; przy szybkiej—w niewielkich białych okrągłych zlepkach. Własności fizyczne H-y są bardzo zbliżone do własności tropiny: jest ona prawie nierozpuszczalna w spirytusie i eterze, może być krystalizowana z wody; topi się, pieniąc się silnie, między 240°—245°C. Daje podwójne sole: np. chlorau-rat, wzoru C₉ H₁₅ N0₄ HC1. AuC1₃, który topi się, rozkładając przy 190°C.

Homouzyanie i Homojuzyanie. Sobór Nicejski I, wyjaśniając dogmat katolicki o Bogu-Człowieku, użył wyrazu: współ istotny, po grecku homousios (zob. „Hist. de l’infaillibilité des papes” I. 286—94, II 208—15, p. M. l’abbé Constant; Athanas. „Orat. c. Arian” I, 5; Migna,_„P. gr. XXVI—21”; P. Batiffol „Étude d’hagiographie arienne” 1891 i 1892), który miał oznaczać, że Syn Boży, będąc równym co do istoty Bogu Ojcu, nie miał początku. Odtąd prawowierni katolicy zaczęli się nazywać hornou-zjanami w odróżnieniu od aryan, którzy wyrażenie homousios odrzucili. Nauka semi-aryań-ska również nie przyjęła formuły katolickiej. Zamiast określenia współistotny przyjęto podobnym homojusios; stąd nazwa homojuzyanie. Według ich rozumienia pomiędzy drugą Osobą Trójcy św. i pierwszą zachodzi jedynie podobieństwo natury. Kwestya dogmatyczna zeszła później na tory teoretycznych dysput co do właściwości przyjętego przez katolików wyrażenia. Wbrew zarzutom Homouzyanie dowiedli, że wyraz „współistotny” nie jest nowością, gdyż używali go Ojcowie poprzednich wieków, jak: święty Dyonizyusz, Klemens Aleksandryjski, Orygenes i inni.

S. D.

L. Szp.

Ks. J. W.

Ha

ir,

Fig. 58. Hompesch (herb).

niemieckiej, z której Wilhelm, rotmistrz wojsk austryackich i podkomorzy, uzyskał indygieuat galicyjski w 1845 roku. — Źródła: Borkowski, Ostrowski, Siebmacher (III, I, 13).

Hompesch Ferdynand, baron, ostatni wielki mistrz zakonu Johannitów (* 1744 w Dusseldorfie— f 1805 w Montpellier), pochodził ze starej, obecnie hrabiowskiej, rodziny Julijskiej; mając lat 12, został na Malcie paziem wielkiego mistrza, potem kawalerem zakonu i przez lat 25 był posłem austryackim przy zakonie. W 1797, pod wpływem Austryi, wybrano go na mistrza zakonu. Dnia 10 czerwca 1798 r. sprzeciwił się wejściu Bonapartego do portu Maltańskiego i tym czynem dał mu dogodny pozór do użycia przemocy. Francuzi zajęli wyspę, po-usuwali zewsząd herby zakonu i zmusili wielkiego mistrza, przyrzekając mu przy tern 200 000 liwrów pensyi rocznej, do opuszczenia wraz z kawalerami wyspy. H. udał się do Tryestu, skąd zaprotestował przeciwko zajęciu Malty. Godność swą złożył w ręce cesarza Kossyjskie-go, Pawła, który mu pensyę wyznaczył. Po śmierci cesarza Francuzi płacili mu po 15 000 liwrów rocznie.—Bratanek jego, Jan Wilhelm von H. (* 1761—f 1809), był bawarskim ministrem skarbu i w okresie krytycznym r. 1806 przysłużył się wielce swej ojczyźnie.

Homran (to jest Czerwoni), pokolenie pasterskie, pokrewne ludom Bedża, we wschodnim Sudanie i północno-zachodniej Abissynii, między Setitem i Marebem (dorzecze Atbary, prawego dopływu Nilu). Nazwa ich pochodzi od czer-

D.

w. n.

str. 84).

w. N.

w. N.

wonego odcienia ich bardzo ciemnej barwy skóry; noszą oni fryzury osobliwszych kształtów. Kraj ich obfituje w zwierzynę: to też są oni znakomitymi łowcami, którzy z długim mieczem, na koniu, polują na antylopy, bawoły, żyrafy, nosorożce i słonie.

Höms, miasto w Syryi, ob. E m e z a.

Homunculus (Hornuncio), wyraz zdrobniały od łac. homo—człowiek, znaczy więc dosłownie człowieczek. Podług pojęć zabobonnych kab-balistów średniowiecznych nazwa ta oznaczała istotę ludzką, nie spłodzoną w sposób z przyrodą zgodny, lecz jakoby stworzoną sztucznie za pomocą zabiegów chemiczno-magicznych. W księdze „De generatione rerum naturalium”, przypisywanej Paracelsowi (ob.), znajdować się mają wskazówki i przepisy, jak dokonać dzieła tego można. Mrzonka ta niedorzeczna, pochodząca ze Wschodu, zaprzątała nieraz umysły zwolenników alchemii oraz magii podczas Wieków Średnich i później nawet jeszcze, jak to, między innemi, stwierdzają słowa Tadeusza Czackiego: „W Smyrnie przez cztery pokolenia, jak msc. Samuela ze Lwowa, który za paszportem Jana Kazimierza bawił się przez lat 12 w Syryi i Palestynie, zaświadcza: pracowano nad utworzeniem człowieka z nasienia, robiąc piecyki, jak w Egipcie na kurczęta....” („O Żydach” w M. Wiszniewskiego „Pomnikach historyi i literatury polskiej” w Krakowie 1835; T. III str. 54, przyp. 42). W naszej literaturze nadobnej H. jest wspomniany, chociaż nie pod tą nazwą, w romansie J. U. Niemcewicza „Lejbe i Siora” („Dzieła poet. wierszem i prozą” wyd. J. N. Bobrowicza, Lipsk 1838, T. VII str. 69); wiadomo też powszechnie, że Goethe w części drugiej „Fausta” przywodzi H-a jako istotę żyjącą i działającą. W czasach niedawnych jeszcze R. Hamerling (ob.) nazwał tak jeden ze swych utworów poetycznych.— Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences médicales” (Paryż 1870, T. I str. 412) i H. Hae s er „Lehrbuch der Geschichte d. Medic.” (wyd. 3-e T. II

Dr j. p.

Honan, jedna z wewnętrznych prowincyj chińskich, poczęści w dorzeczu dolnego Hoang-ho, graniczy na północ z prowincyą Peczili i Szansi, na zachód z Szensi, na południe z Hupe, na wschód z Ngan-hoei, Kiang-su i Szantung. H. przedstawia obszar trójkątny, rozciągający się od 3iy₂° do 37° szer. pn., obejmujący około 176 000 km. Q i dwadzieścia kiika milionów ludności. Wschodnia część prowincyi przedstawia równinę, zachodnia jest górzysta, wypełniona wschodniemi odnogami Kuen-Lunu, jak Tsin-ling-szan i Funin-szan, złożonemi ze starych skał krystalicznych, ze szczytami, sięgającemi około 2 500 m. wysokości. Na górach niema ani jednego drzewka: zniszczyła je odwieczna kultura chińska, która sięgnęła aż do szczytów górskich, zmieniając je w pola uprawne. Łańcuchy tutejsze tworzą dział wodny między systematem Hoang-ho i Jang-tse-kiangu, a zarazem wybitną granicę fizyczną między dwiema częściami Chin Właściwych: północną i południową. Jeden dzień marszu przenosi podróżnika do zupełnie innego kraju: z innym gruutem, klimatem, kulturą, środkami transportu, obyczajami i t. d. Na południu rolnik obawia się obfitych deszczów, przynoszonych przez musson letni, na północy susze są klęską rolnictwa; na północy uprawiają nasze zboża wraz z prosem i kukurydzą, na południu—ryż; na północy grunt składa się z wietrzanego lós-su, na południu (pominąwszy góry)—z napływów rzecznych. Prowincya H. należy do trzech dorzeczy. Na północy przerzyna ją lub ogranicza Hoang-ho; na wschodzie znaczna liczba rzet „-.łączy się, tworząc rzekę Hoei-ho (Hwei-ho), która w sąsiedniej prowincyi Ngan-hoei, przepływa jezioro Hungtse i wpada do morza Żółtego, zużyt-kowując dawne szerokie uście rzeki Hoang-ho; południo-zachód prowincyi wreszcie należy do dorzecza Han-kiangu (lewego dopływu Jang-tse-kiangu). H. jest bogato uposażona w dary przyrody: łagodność klimatu, malowniczość widoków i żyzność gruntu zjednały jej miano „ogrodu Chin”. Głównemi produktami są: pszenica, kukurydza, proso, ryż, mak (do wyrobu opium), bawełna, wyborne owoce, jedwab i t. d. W południowej części prowincyi znajdują się wielkie pokłady rudy żelaznej, mającej przyszłość przed sobą, gdyż węgiel jest w pobliżu; dóbywają też tutaj miedź, cynober, talk; znajdują się źródła słone, a zapewne i pokłady soli kamiennej. Z przemysłu rozwinięty jest szczególniej jedwabny, którego ognisko znajduje się dokoła jeziora Szao-king, gdyż jego woda dodaje tkaninie szczególniejszego blasku. Luszan jest siedliskiom wyrobów szklanych. Głownem miastem prowincyi jest Kai-fung. Miasto H. leży o 190 km. na zachód od Kai-fung; jest miastem zabytków historycznych.

Honan fu, miasto w chińskiej prowincyi Ho-nan, o 190 km. na zachód od Kai-fung, na lewym brzegu rzeki Lo-ho, prawego dopływu Hoang-ho, o 20 krn. na południe od tej rzeki; leży w dolinie otoczonej górami; na wzgórzach okolicznych widać stare świątynie. Wznosząca się od południa góra Sung-szan jest górą świętą z wykutemi w skale posągami. H. leży w punkcie bardzo ważnym dla handlu, gdyż tu zbiegają się liczne drogi kołowe; z drogą, która prowadzi w górę doliny Hoang-ho, łączą się tu inne, prowadzące: na północo-wschód—do Tien-tsinu, na południo-wschód—do Hoei-ho i Jang-tse-kiangu dolnego, a na południe, przez góry, do doliny Han. W okolicy są groby książąt dawnych dynastyj. Miasto H. dało Chinom pierwszego cesarza z dynastyi Song i grało dawniej wielką rolę w historyi.

Honberg, ruiny zamku, ob. Tuttlingen.

Honda — Hondius (ród).

cc

'CO

miasto w Ameryce Południowej, rzeczypospolitej Kolumbijskiej, departamencie Tolima, na wysokości 210 m. nad poziomem morza, pod 5° 12' szer. pn., na lewym brzegu rzeki Magdaleny przy uściu do niej rzeki Guali, poniżej katarakt Magdaleny (Salto de Honda), którym zawdzięcza swe zuaczenie, gdyż tu urywa się żegluga i trzeba przeładowywać towary; krótka kolej żelazna łączy miasto H. z wsią Caracoli. H. leży w dolinie pośród gór i ma klimat bardzo gorący. W 1805 zostało zniszczone przez trzęsienie ziemi, które zburzyło tu klasztory i kollegium jezuickie. Skład towarów przeznaczonych do Bogoty, a także kory chinowej i tytoniu z Amba-lemy. Miasto brudne i podupadłe. Około 3000 mieszkańców.

Hondecoeter d’, hollenderska rodzina malarzy, która w ciągu XVII stulecia wydała kilku zdolnych artystów. Najsłynniejszym był o-statni z nich, Melchior. — Najstarszy z rodziny, G i 11 i s d’H. (* 1583 w Utrechcie—f 1638 w Amsterdamie), pracował w Amsterdamie, gdzie z początku (1610) malował portrety, a później uprawiał przeważnie malarstwo pejzażowe, trzymając się maniery Roelanda Savery i Dawida Vinckebooms. Gillis d’H. należy do grupy artystów, którzy tradycye szkoły flamandzkiej przenieśli na grunt hollenderski, ulegając nawzajem wpływowi nowego swego otoczenia. Obrazy jego są bardzo rzadkie, znajdują się przeważnie po muzeach niemieckich, jak oto: w Schleissheimie (z r. 1609), w Kassel (z 1618 r.), w Donaueschingen (Koncert ptaków, z r. 1620), w Dreźnie (z 1629, z cyframi S. D. H.) i wreszcie w Berlinie, a także w Sztokholmie (w muzeum: Orfeusz pomiędzy zwierzętami na tle pejzażowem). — Gysbert (Egidius) d’H. (* 1604), syn i uczeń poprzedzającego, pracował w Utrechcie, gdzie umarł w 1653 r. Uprawiał, podobnie jak ojciec, malarstwo pejzażowe, a także malował z zamiłowaniem ptactwo wszelkiego rodzaju, głównie koguty i kaczki. Muzeum państwowe amsterdamskie posiada pejzaż jego pędzla z r. 1652, a muzeum rotterdamskie—Kury i Koguty, z tegoż roku; obrazy te dają dokładne wyobrażenie o dwóch tematach, jakie H. z upodobaniem uprawiał. Z innych obrazów jego (w Amsterdamie i Hadze) wyborne są Koguty i Kury, w muzeum haskiem.— O bracie jego, Mikołaju, wiadomo tylko, że uprawiał malarstwo w Delfcie.—Melchior (* 1636 w Utrechcie—f 1695 r. w Amsterdamie), syn Gysberta d’H., odziedziczył po ojcu talent i upodobanie do malowania ptactwa; w specyalności tej doszedł do znakomitego wirtuozostwa, tak, że uważany jest powszechnie za najlepszego w Hollandyi malarza ptaków i drobiu. M. d’H. kształcił się w Utrechcie pod kierunkiem ojca swego, oraz wuja, Jana Baptysty Weenixa, który specyalnie malował martwą zwierzynę. Następnie przeby-

w. N.

s. s.

Honda albo San Bartolomeo de Honda, wał w Hadze (1659—63), a koniec życia spędził w Amsterdamie, dokąd przeniósł się po r. 1663, gdzie się ożenił i gdzie 1668 r. uzyskał prawo obywatelstwa. M. d’H. malował z początku widoki morskie, a następnie poświęcił się specyalnie odtwarzaniu ulubionej przez siebie rzeszy ptasiej, jak oto: kur, kogutów, gęsi, pawi, kaczek i łabędzi. Świat swój skrzydlaty znał on wybornie, umiał podpatrywać jego zwyczaje i rysy charakterystyczne; przedstawiał go przeważnie w naturalnej wielkości, w scenach spokojnych i ożywionych (Koncerty ptasie), nawet dramatycznych (Walki kogutów i innych ptaków, Ptactwo domowe napadnięte przez ptaki drapieżne lub psy). Obrazy jego, wystudyowane z zamiłowaniem i znawstwem przedmiotu, są pełne prawdy i życia, a przytem trzymane w wybornym tonie świetlnym, mieniące się żyweini barwami piór ptasich, odznaczają się znakomitem wykończeniem akcessoryów. Wykończenie to nie przechodzi jednak w zbytnią drobiazgowość, ale jest najczęściej wynikiem pracowitego wy-studyowania akcessoryów, którym artysta z zamiłowania swego nadaje samodzielne prawie znaczenie; słynne są np. obrazy jego, na których pióra ptasie i puch ich unoszą się w powietrzu lub na wodzie z takiem złudzeniem prawdy, że mimowoli pochłaniają główną uwagę widza, jak np. na obrazie jego zwanym dlatego „het veertje”, zdobiącym muzeum państwowe w Amsterdamie. Ptactwo zamorskie lub zwierzęta dzikie mniej mu się udawały. Na obrazach, przedmiot ten traktujących, jak np. Arka Noego (w muzeum brunświckiem), menażerya wszelkiego rodzaju (w muzeum amsterdamskiem, w Ermitażu petersburskim i iun.) nie ma tego życia i prawdy, jak na innych obrazach; widać, że artysta nie przedstawiał tu swego ulubionego i wystudyowanego świata, jakim było dla niego przedewszystkiem ptactwo domowe. Obrazów M. d’H. jest bardzo wiele, zwykle noszą one podpis artysty, często są datowane, zwłaszcza pochodzące z 6, 7 i 8 dziesiątka XVII stulecia. Prawie wszystkie znaczniejsze muzea miast europejskich posiadają przynajmniej po jednym okazie płodnego jego pędzla. Najwięcej i może najlepszych obrazów H-a posiada muzeum amsterdamskie, bo osiem, a pomiędzy niemi i wspomniany wyżej obraz z piórem unoszącem się na wodzie, uchodzący powszechnie za arcydzieło jego. Haga posiada cztery obrazy, także bardzo dobre. Drezno, pomiędzy innemi, ma wyborną Walkę ptaków. Z innych zbiorów szczególniej piękne obrazy posiada galerya obrazów przy akademii wiedeńskiej (JM® 781 Gęsi; 620 i 758 Pawie i Kury; 783 Indyk i Kogut). Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie ma dwa obrazy uchodzące za dzieła jego pędzla, ale mniej udat-ne (J\° 63 i 93: Ptactwo domowe).

Hondius, zlatynizowane nazwisko rodziny hollenderskiej H o n d t, która w drugiej połowie

40

Enc. Pow. Uuitr. Zobe. 229. T, XXIX#

Hondius Judocus — Hondius Wilhelm.

3i4

prac

XVI i w XVII w. wydała kilku wybitnych artystów: rysowuików i rytowników, oraz jednego malarza. Przez długi czas nie znano ani dat ich urodzin i śmierci, ani nawet stopnia pokrewieństwa pomiędzy nimi, a nawet często utożsamiano niektórych z nich. Dopiero w drugiej połowie ubiegłego stulecia zdołano dojść do pewnych wniosków, niezadawalniających wprawdzie w zupełności biografa, ale wyjaśniających niektóre, przynajmniej najważniejsze, daty. I tak: główną zasługę w skatalogowaniu, opisaniu i porównaniu prac rytowniczych, najwybitniejszego z tej rodziny artysty—W i 1 h e 1 m a H - a, przypisać należy polskim pisarzom (ob niżej Literaturę), a zwłaszcza Wł. Bartynowskiemu, który najwięcej stosunkowo zebrał i porównał portretów sztychowanych przez tego wybitnego artystę. Najstarszym z pośród pięciu artystów H-ów, czyli Hondtów, był

H. Judocus czyli Jost Hondt (* 1546 r. w Wackeue—f 16 lutego 1611 w Amsterdamie). Uczył się w Gandawie rysunku, w którym doszedł do znacznej biegłości, oraz matematyki. Podczas wojny niderlandzkiej z Hiszpanią o niezawisłość H. udał się do Londynu, gdzie u-trzymywał się z wyrobu instrumentów matematycznych, rytowania kart geograficznych, a także robienia portretów. Osiadłszy następnie w Amsterdamie, założył pracownię kart geograficznych pod znakiem „Psa szczekającego” (al-luzya do jego nazwiska w języku hollenderskim), w której wydał między innemi: „Orbis terrarum descriptio geographica” (1597), nową seryę tablic do Atlasu Gerarda Mercatora z portretem autora (1605), a także wzory kaligraficzne „Thea-trum artis scribendi” (1594), zawierające 40 rodzajów pisma pięknie rytowanego i ujętego w ozdobne obramowania. Edward Rastawiecki w dziele „Mapografia dawnej Polski” (Warszawa 1846, str. 20 — 22), wylicza mapy Polski i Szląska, wydane przez Judoka H-a, przy wielkim i mniejszym atlasie G. Mercatora, w latach 1619, 1632, 1633.

H. Henryk, syn poprzedzającego (* około 1588 w Londynie—data f podawana zwykle około 1658 r. nie jest ustaloną). Odziedziczył po ojcu swoim zakład artystyczny w Amsterdamie i wjdał tam w 1633 r. Atlas wielki Mercatora w piątem (ostatniem) wydaniu (sumptibus et ty-pis aeneis Henrici Hondii). Znajduje się tam w tomie 2-gim mapa Polski i Szląska w formacie arkusza wielkiego w nowem odbiciu. Co do rycin, zwykle przypisywanych mu, te są najczęściej roboty imiennika jego (ob. niżej); własnych prac jego dotąd krytyka nie zdołała oznaczyć stanowczo.

H. albo Hondt Henryk (* 1573 w Düffel, w Brabancie—f po r. 1648 w Hadze). Zwykle brany za poprzedniego albo za brata jego i odróżniany wtedy przydomkiem Młodszy, był właściwie synem Willema de Hondt, szlachcica, a uczniem Jana Wierixa. W ciągu pięćdziesięciu lat utrzymywał w Hadze znaczną pracownię rytowniczą, w której i sam dużo tworzył osobiście, chociaż dotąd krytyka nie ustaliła autentyczności większości prac jego. Najstarszem ze znanych dzieł jego jest mapa Francyi, ozdobiona portretem Henryka IV i postaciami Francuzów i Francuzek (1591). Pierwsze roboty jego były twarde i suche, dopiero później' znać na nich miękkość i delikatność dotknięcia. Sceny biblijne, wykonywane podług Karela van Mander i G. Mostaerta, mniej mu się udawały, lepiej portrety, których sztychował dużo, a najlepiej pejzaże z figurkami oraz typy żebraków podług Pietera Breughela. Ostatnią ze znanych jego jest rycina, przedstawiająca Kièrmasz w Schelle Belle z podpisem i datą 1648, oraz wzmianką, że artysta miał wówczas 75 lat, co wyjaśnia datę jego urodzenia.—Porów. art. G. Pawłowskiego w „La Grande Encyclopédie”.

H. Wilhelm (* 1601 lub 1602 w Hadze— f po 1652 r. w Hollandyi). Domniemany syn, a w każdym razie bardzo uzdolniony uczeń poprzedzającego, miał możność w pracowni jego rytowniczej wcześnie już nabyć wprawy w wykonywaniu kart geograficznych i planów wszelkiego rodzaju, a także w sztychowaniu portretów. W młodym wieku zjednał już sobie uznanie wśród znawców, skoro od 1623 r. dawano mu do sztychowania portrety wybitnych osobistości, i skoro sam Van Dyck powierzał mu kopiowanie swoich obrazów (jak up. portret arcy-księżniczki austryackiej Klary Izabelli, z 1633 r.). Od 1634 r. widzimy go już w Gdańsku, oddanego wyłącznie na usługi dworu polskiego i możnych Polaków, aż do r. 1652, na którym kończy się szereg znanych sztychów jego. Pierwszą pracą jego dla Polaka był portret młodziutkiego wówczas księcia Janusza Radziwiłła, wykonany podług obrazu Bailla w Hadze w 1633 r. Na sztychu tym podpisał się H.: „Vilhelmus Hondius Hagae Batavus Chalcographus”; na poprzednich pracach podpisywał się „Vilhelmus H. chalcographus Hagae Comitis”, a na następnych, już po r. 1634: „S-ae R-ae Majestatis Chalcoglyptes Iconographus et perspectivarum deliueator Privilegiatus” (1636), albo „S. R. M-tis Poloniae et Sueciae Chalcographus privilegiatus” (do r. 1652), albo krócej „Chalcographus regius” (np. na portrecie Jana Kazimierza z r. 1649). Od r. 1634 był więc H. nadwornym artystą polskim i bawił odtąd stale w Gdańsku, skąd czynił wycieczki do innych stron Polski (od r. 1636), dla portretowania rysunkiem wybitniejszych spółczesnych Polaków, których portrety następnie często sam sztychował. W latach przed 1637, przed 1641 i w 1647 bawił w Warszawie, gdzie mu pozował, między innymi, król Władysław IV, a mianowicie do portretu owalnego (popiersia), rysowanego na miejscu a rytowanego i wydanego później, w 1637 roku,

w Hollandyi, oraz do większego, kwadratowego, przedstawiającego króla na galopującym koniu, na tle widoku z kolumnami wojsk, namiotami i murami zamkowemi w oddaleniu, sztychowanego i wydanego w Gdańsku 1641, oba „Cum privil. S. R. M-tis”, pierwszy także „et 111. D. D.

bione po większej części w Hadze przed 1634 r., albo w Gdańsku przed 1652, są portretami osób panujących zagranicznych, albo mieszkańców i urzędników gdańskich cudzoziemskiego pochodzenia, albo wreszcie uczonych literatów i artystów owoczesnych hollenderskich i niemieckich, i w końcu portretem samego artysty, sztychowanym przez niego w Hadze (1628) z portretu olejnego, pędzla Van Dycka, portretem uchodzącym za najlepszą pracę H-a, i który głównie, zdaniem zagranicznych historyków sztuki (G. Pawłowski), zapewnił mu wybitne miejsce w dziejach rytownictwa. Prócz portretów H. ry-tował mapy, plany, karty tytułowe do dzieł, podobizny bram tryumfalnych, posągów i herbów. Pomiędzy pracami tej kategoryi, zawierającemi 16 przedmiotów znanych i dotąd zachowanych, wyróżnić przede-wszystkiem należy prace rzeczy polskich dotyczące, których jest najwięcej. I tak: 16 tablic topograficzno - strategicznych oblężenia Smoleńska, rytowanych przez H-a podług rysunków budowniczego wojskowego Pleitnera (Gdańsk 1636), wydanych także jako atlas p. t. „Smolenscium urbs” (1640) z obszernym opisem Marcina Opitza (na planach tych jest także pięknie sztychowa-uy portret króla Władysława IV, w owalu okolonym wieńcem z liści laurowych); 7 tablic odnoszących do salin wielickich, a mianowicie 4 plany miasta Wieliczki i 3 „trzech żup wielickich”, rysowanych i rytowanych przez H-a podług wymiarów geometry Marcina Germana (1645—na trzech planszach żup, przedstawione są także roboty odpowiednie w salinach, dające dokładne wyobrażenie o tern jak przed dwustu pięćdziesięciu laty z górą, roboty te wykonywano); mapa Ukrainy z 8 tablic złożona, wykonana pr/ez H-a, podług wymiarów francuza inżyniera wojskowego i pułkownika na żołdzie królewskim w armii polskiej—G. Levasseura de Beauplan (Gdańsk 1648) i dodana do jego opisu tego kraju; taka sama mapa większa również w 8 tablicach (Gdańsk 1650); mapa bagien pińskich („Paludum Polesiae Tabula”), na arkuszu, rytowana podług szkiców d-ra medycyny Daniela Zwickera (Gdańsk 1650), i wreszcie mapa całej Polski podług rysunku Levasseura de Beauplan, kilkakrotnie wydawana w Amsterdamie u Dan-ckera Danckertsa, a której H. nie dokończył, i dlatego blachy, nabyte po jego śmierci, odbijał Danckerts pod swojem nazwiskiem. Wizerunki obu stron bramy tryumfalnej, wzniesionej w Gdańsku w 1646 r. na cześć przybycia tam króla Władysława IV z małżonką swoją, ■ Ludwiką Ma-ryą Gonzagą, przez niektórych zaliczane do najlepszych prac H-a, są wierną kopią wspaniałej tej budowli i jej ornamentów allegorycznych baiokowych. Blachy miedziane pierwotne przechowały się dotąd w ratuszu gdańskim, a nowe odbicia, sporządzone z nich roku 1860 w Berli-

Ord. General, foed., Belgii”. Ostatnią pracą jego polską, i wogóle ostatnią znaną pracą autentyczną, był portret tegoż samego księcia Janusza Radziwiłła, wojewody wil. i w. het. lit., którego pierwszego z Polaków przed 19-tu laty sztychował, tym razem podług obrazu Daniela Schulza.

Ten-to pan polski miał go właśnie skłonić przed laty do opuszczenia Hollandyi i udania się do Polski (Bartynowski). Podług innych domniemań H. miał być przedstawiony królewiczowi Władysławowi w 1624 r., w czasie, gdy ten, podróżując po Hollandyi, jako miłośnik sztuki, zwiedzał skrzętnie muzea i odwiedzał miejscowych artystów w ich pracowniach. —

Jakkolwiek dopiero 23-letni, H. był już wówczas wyróżnianym z pomiędzy innych w swoim kraju sztycharzem, i dlatego mógł być poleconym królewiczowi, tembardziej, że już wówczas brał udział w wykonywaniu map krajów polskich (Block). W każdym razie, począwszy od 1634 do 1652 r., H. pracuje wyłącznie niemal dla Polski, gdzie przebywa od 1636 r. do 1652, a po tej dacie znika tam wszelki ślad jego bytności i żadnej wogóle pracy późniejszej nie odnaleziono. Prawdopodobnie z powodu przygotowującej się już wówczas wojny Polski ze Szwe-cyą H. opuścił już wtedy, podobnie jak Jeremiasz Falek, Gdańsk, i udał się do swej ojczyzny. Block domyśla się, że H. żył jeszcze w r.

1660; a domysł ten opiera głównie na tym argumencie, że portret Wilhelma III, księcia Ora-nii, którego sztych w zbiorach wiedeńskich Albertina przypisują powszechnie H-owi, nie mógł być robionym na dłuższy czas przed 1660 r., zaledwie w tej epoce bowiem młodziutki książę (* 1650 r,) mógłby dosiadać galopującego konia.

Ogólna liczba dzieł H-a, to jest ręką jego sztychowanych prac, w latach od 1623 do 1652 wynosi przedmiotów 69, w tej liczbie 53 portrety, z których 35 stanowi portrety Polaków (jak oto: królów Władysława IV, Jana Kazimierza; królowej Maryi Ludwiki Gonzagi; Karola Ferdynanda Wazy, królewicza; Cecylii Renaty, królewnej; ks. Janusza Radziwiłła, het. w. lit.;

Jerzego Ossolińskiego, kancl. w. kor.; Andrzeja Leszczyńskiego, arcyb. gnieźnieńskiego; Adama Kazanowskiego, marszałka nadwornego kor., administratora żup solnych i ceł morskich; Jana Karola Chodkiewicza het. w. lit.; Gerarda Döu-hoffa, wojew. pomorskiego; Zbigniewa Gorajskie-go, kaszt, kijowskiego; wreszcie portrety trzech Sapiehów: Lwa, het. w. lit.; Kazimierza Leona, podkancl. lit., i Jana Piotra, słynnego wojownika za panowania Zygmunta III), lub osób z dworem polskim związanych, pozostałe zaś 18, ro- Ï nie, przesłane zostały do muzeum miejskiego

w Gdańsku. Karty tytułowe, ozdobione rysunkami, wykonał H. do dzieł: „Artycuły secu-ritatis”, „Spéculum Saxonum” Szczerbica (Warszawa, w drukarni P. Elerta 1646) i „Bellum Scythico-Cosacicum” Pastoryusza (Gdańsk, u Jerzego Forstera 1652); na pierwszej z nich wśród figur allegorycznych znajduje aię także i portret Władysława IV, na „Bellum” pochód jeńców wojennych. Wielki sztych allegoryczny, przedstawiający Mądrość i Wspaniałomyślność, towarzyszące królowi, jest właściwie apoteozą odpowiedniego okresu panowania Jana Kazimierza, sztychowaną podług rysunku Adolfa Boya, w Gdańsku r. 1649, v. wyobrażeniem w środku postaci króla w stroju ma-jestatyczuym. H. sztychował także i wizerunek kolumny Zygmunta III na placu Zamkowym w Warszawie stojącej, z dokładnie odcy-frowanemi napisami, na obu tarczach będącemi; wielki to, staranny sztych. Jako curiosum przytoczyć tu także należy wyobrażenie łodygi krzewu różanego z sześciu pączkami, wyrosłemi, jak opiewa napis łaciński, dnia 10 sierpnia 1647 r. na Pradze w ogrodzie Bernardynów i ofiarowanej przez nich domowi panującemu jako szczęśliwą dla domu tego wróżbę. Sztych ten, bardzo rzadki, znajduje się w muzeum gdańskiem, i dowodzi pobytu w owym czasie H-a w Warszawie (1647). Oto wszystkie polskie rzeczy, które, prócz portretów, H. sztychował. Pozostałe ze wspomnianych 16-u przedmiotów są następujące: atlas z 31 tablic wzorów rysunkowych, p. t. „Artis iconicae Tyronibus utilia et scitu neces-saria publicae luci exposita, opera et studio Willi. Hondii. Hag Bat. S. R. M-tis Pol. et Sue-ciae Sculptoris”, wydany w Gdańsku 1648; oraz duży sztych (folio) bez daty, ale z podpisem: „W. Hondius fecit”, przedstawiający Chrystusa na Krzyżu, z walką aniołów z demonami w obłokach i z hołdującemi Mu u stóp Krzyża władz-cami świeckimi i książętami Kościoła—jest to jedyny sztych H-a treści religijnej.—Jak widać z wyliczonych dzieł, stanowiących pozostałość artystyczną H-a, pracował on głównie w Polsce i dla Polski; dlatego może mało jest znany we własnym kraju, a przynajmniej, podobnie jak Falek, stosunkowo zamało tam ceniony. Prace H-a odznaczają się prostotą, ale i czystością wykonania. W rzeczach własnej kompozycyi H. ma dużo smaku i rylec bardzo delikatny, zwłaszcza przy obrabianiu drobnych przedmiotów, jak up. scen wojennych lub zabudowań, widzianych w oddaleniu, a ożywiających monotonne zwykle tło portretowe. Pięknym jest np. miniaturowy niemal widok zamku Malborskiego nad Noga-tem, z drobnemi czółenkami i wozem z końmi u brzegu, na portrecie Dönhoffa z natury sztychowanym w roku 1643.—Najwybitniejszym uczniem jego i naśladowcą zarazem był Stefan van Praet, który przebywał w Gdańsku w latach 1645—1646 i z nim razem pracował; vau Praet wybornie sztychował pottrety przez H-a rysowane, naśladując w wykonaniu manierę swego mistrza, jak np. portret Maryi Gonzagi, wielkości arkuszowej z r. 1645, lub portret arcybpa greckiego Melec. Smotryckiego, również in folio i w tymże roku, a także „Novi inventi sive machinae... studio Adami Wiebe Harlingensis exeogitatae... delineatio” arkusz podłużny. Najbogatszy zbiór sztychów H-a za granicą posiada gabinet rycin w Gdańsku, u nas zaś w kraju muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie, chociaż i inne liczne zbiory zabytków krajowych osób prywatnych, a także i niektóre biblioteki mają dużo prac jego, odnoszących się do Polski. Muzeum miejskie gdańskie posiada prócz tego cenniejszy niż sztychy zabytek po tym artyście: w oddziale rytowniczym i rysunkowym znajduje się tam mianowicie zeszyt foliantowy, złożony z 31 rysunków własnoręcznych H a. Są to portrety Polaków i sceny ludowe polskie, pierwsze rysowane sztyftem srebrnym na pergaminie, drugie, to jest sceny ludowe, nader charakterystyczne, robione są tuszem i wykończone starannie na papierze wielkości mniejszego folio, kształtu zwykłego lub podłużnego.

Literatura: Gwalbert Pawlikowski „O rytownikach polskich“ (w „Czasopiśmie Lwowskiem” z 1829, tom II str. 110—112); Edward baron Rastawiecki „Mapografia dawnej Polski” (Warszawa 1846); tegoż „Słownik malarzów polskich” (tamże 1855 — 57, T. I str. 195 — 196, T. III str. 236); Juliana Kołaczkowskiego „Słownik rytowników polskich” (Lwów 1874); Władysław Bartynowski „Wspomnienia o pracach rytowni-czych Wilhelma H-a”, praca niedokończona, drukowana w ostatnich zeszytach „Przeglądu biblio-graficzno-archeologicznego”, wydawanego w Warszawie przez C. Wilamowskiego (1882, tom III str. 195, 266, 313); M. Bersohn „O rytownikach gdańskich” (Warszawa 1887); J. C. Block „Das Kupferstich - Werk des Wilhelm H.” (Gdańsk 1891); K. v, Różycki „Die Kupferstecher Danzigs” (Gdańsk 1893).— Reprodukcye sztychów H-a zawiera dzieło Józefa Boskiego „Ryciny polskich i obcych rytowników XVI, XVII i XVIII wieku etc.” (Warszawa 1880), a także wspomniana wyżej monografia Błocka, w której pomieszczone są: portret konny Cecylii Renaty, Adama Kazanowskiego, apoteoza Jana Kazimierza, i najciekawszy, bo portret Bohdana Chmielnickiego, w odmianie nieznanej uczonym polskim, znajdujący się w zbiorach gdańskich. Odmiaua ta polega na zmienionem przybraniu głowy jego: taż sama bowiem czapka futrzana oparta jest o uszy zwierzęce, a zamiast piór osadzone na niej z tą samą fantazyą dwa rogi koźle. W podpisie zamiast dux — ductor. Zresztą zgodny we wszystkiem z dwoma innemi odbiciami, które szczegółowo opisuje W. Bartynowski, a za nim i Block.

H. Abraham, malarz i rytownik (* 1638 r. w Rotterdamie - f 1695 r. w Londynie), uchodzi

s. s.

W. N.

W N.

d.

W. N.

za syna Henryka i wnuka Josta H-a. Jako malarz słynął w swoim czasie, chwalono zwłaszcza jego talent kompozycyjny. Malował przeważnie zwierzęta. Jego tematy myśliwskie odznaczają się śmiałym, pełnym siły rysunkiem; trzymane są najczęściej w tonie szaro-żółtym. Oto ważniejsze z nich: Polowanie na dziki i Polowanie na jelenie, w Ermitażu petersburskim; Polowanie na dziki, w Galeryi drezdeńskiej; albo wreszcie walki zwierząt rozmaitych z psami, w muzeum rotterdamskiem — i pięć scen z polowań, w galeryi szweryńskiej. Za panowania Karola II H. przebywał stale w Londynie, gdzie obrazy jego, przedstawiające sceny z polowania i typy charakterystyczne psów wszelkiego gatunku, miały wielkie powodzenie, gdzie jednak umarł w nędzy, głównie z powodu życia rozpustnego. Tra-wionki jego, przedstawiające rozmaitego gatunku zwierzęta i sceny z polowania (10 tablic), należą do bardzo rzadkich zabytków.

Hondo, Honsiu, Nippon, największa z wysp archipelagu Japońskiego, między 33 — 42° szer. pu. oraz 130—142° dług. wsch. Gr., oddzielona na północy od Jeso zapomocą cieśniny Tsugaru, na południu od Sikoko zapomocą cieśniny Lin-szoten, a od Kiusiu zapomocą odnogi morskiej Setoutsi, na zachodzie od lądu Azyi zapomocą morza Japońskiego, od wschodu zaś oblana 0-ceanem Wielkim; kształt wyspy jest sierpowaty, obszar powierzchni z sąsiedniemi wysepkami wynosi 226 579 km. □, ludność — 33 000 000 (ob. Japonia),

Hondo, Kio, rzeka w Ameryce Środkowej, powstaje z połączenia dwóch rzek: Rio Bravo, wypływającej w Guatemali, i Booths River, wypływającej w Brytańskim Hondurasie, stanowi granicę między Yukatanem i Brytańskim Hondurasem i wpada do zatoki Szetumal morza Karaibskiego.

Wswm

.O;

Fig. 59. Hondorf (herb).

Hondorf, Hohendorf, Hohndorf, herb polski. Na tarczy, w polu złotem, dwa słupy (pasy) równoległe, czerwone, i pas błękitny przez środek, napoprzek. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy lilie kwitnące na jednej łodydze, z listkami. Labry z prawej strony czerwone, podbite srebrem, z lewej błękitne, podbite złotem. Odmiana herbu Nabram (ob.), służąca możnej rodzinie saskiej, w Prusach Zachodnich i w Polsce osiadłej. — Źródła: Nie-siecki (niedokładnie opisuje ten herb); Siebma-cher (III, 2, 222; VI, 8).

Hondschoote, miasto we Francyi, w departamencie du Nord, o 17 km. na wschodnio - południowy wschód od Dunkierki, na granicy belgijskiej, w pobliżu kanału z Bergues do Fûmes; do 2 OOU m-ców. Posiada kościół z XVI wieku, ze wspaniałą wieżą gotycką, na 80 m. wysoką. Dawniej było to miasto znaczne, liczyło do 20 000 m-ców, posiadało fabryki sukna i materyj wełnianych; ale, zrujnowane i wyludnione przez wojny i pożary, posiada obecnie tylko fabrykę tektury. Pod murami tego miasta, w r. 1793, Francuzi pod wodzą generała Houcharda odnieśli zwycięstwo nad armią sprzymierzoną, dowodzoną przez księcia Yorku, marszałka Freytaga i księcia Oranii, i tym sposobem uwolnili Dunkierkę, oblężoną przez Anglików i Austryaków.

Hondt, ob. Hondius.

Hondt de, ob. Ca ni si us Piotr.

Honduras, jedna z pięciu rzeczypospolitych Ameryki Środkowej, trzecia co do wielkości. Oblana na północ i północo-wschód przez część morza Karaibskiego, zatokę Honduras, graniczy od północo-zachodu z San Salvadorem, a od po-łudnio-wschodu z Nikaraguą; swoją najpołud-niowszą częścią wciska się między dwie ostatnie rzeczypospolite, dosięgając zatoki Fonseca nad Oceanem Wielkim. Najpółnocniejszy punkt rzeczypospolitej, przylądek Honduras sięga 16°2', najpołudniowszy—na południe od uścia Rio Cho-luteca do zatoki Fonseca— 13° 10'. Obszar powierzchni wynosi około 120 000 km. □, ludność—około 400 000. Pod względem ukształtowania powierzchni, pominąwszy nizkie, niezdrowe wybrzeże, H.-przedstawia wyżynę około 1000 m. średniej wysokości, a zatem o połowę niższą od Meksykańskiej; na grzbiecie tej wyżyny wznoszą się lesiste łańcuchy gór. Z północy na południe ciągnie się przez wyżynę zagłębienie, łączące zatokę Honduras z zatoką Fonseca; w zagłębieniu tem płynie rzeka Ulua ku północy, a Goascoran — na południe, a ponieważ dział wodny między niemi wznosi się tylko na 850 m., więc wzdłuż tego zagłębienia prowadzi jedna z najbardziej ożywionych dróg, łączących dwa oceany. Góry, wznoszące się na wyżynie, dosięgają średnio około 2 000 m., a najwyższy szczyt na zachodzie w grzbiecie San Juan, równoległym do wybrzeża Oceanu Wielkiego, wznosi się na 3 085 m. Najbliżej do morza Karaibskiego dochodzą góry: Omoa (2 100 m.) i Cong-rehoy (2 450 m.). Doliny rzek i potoków (bar-rancas) nie wrzynają się tu tak głęboko w wyżynę, jak w Meksyku, i dlatego nie stawiają wielkich przeszkód komraunikacyi. Z wulkanów znajdują się tu tylko wygasłe; silne trzęsienia ziemi są rzadkie. Góry północno-zachodniej części kraju w pobliżu Guatemali składają się z granitów i łupków krystalicznych, a ku południo-wschodowi od nich występują wapienie mesozoiczne. W górach granicznych z San Sal-vadorem i nad zatoką Fonseca, oraz na jej wysepkach panują młode skały wybuchowe, andezyty, trachity i bazalty, jakoteż odpowiednie im tufy. Ze skarbów mineralnych znajduje się srebro i złoto, a także miedź, platyna, żelazo, cynk i antymon. Kraj jest obficie nawodniony. Rzeki tutejsze, jak i w innych częściach Ameryki Centralnej, płyną przeważnie ku Atlantykowi, raz dlatego, że dział wodny międzyoceaniczny leży bliżej Oceanu Wielkiego, niż Atlantyckiego, a po-wtóre, że stok Atlantycki otrzymuje obfitsze deszcze elewacyjne, przynoszone przez passat północno-wschodni. Zaczynając od zachodu, spotykamy na stoku Atlantyckim naprzód rzekę Sza-melicon, długą około 300 km., ale mającą mało dopływów i niedogodną dla żeglugi. Dalej następuje rz. Ulua albo Humaya, która w dolnym swym biegu płynie równolegle do Szaraeliconu i jest dostępna dla parowców niezanurzających się głęboko na odległości 100 km. od uścia, a w porze deszczowej nawet na 150 km. (do Ojos de Agua); obszar jej dorzecza zajmuje około jednej czwartej całego obszaru rzeczypospolitej; w jej syste-macie leży jedyne znaczniejsze jezioro kraju, L. de Yoyoa lub de Taulate (625 m. nad pow. m.); jezioro to, podłużnego kształtu, ma około 36-u km. długości i 15-u km. szerokości; wlewa się ono do rzeki Ulua z lewej strony za pomocą odpływu Rio Blanco, który w swej górnej części płynie pod ziemią. Dalej na wschód płyną: rzeka Aguan albo Romano, płynąca ku północo-wschodowi i uchodząca do morza na wschód Trujillo; Rio Negro, oraz o wiele znaczniejsza od niej Patuca, dostępna dla statków parowych aż do wąwozu Puerta del Infierno (Brama Piekielna); niektóre z jej dopływów toczą piasek złoty. Wreszcie na granicy z Nikaraguą spotykamy największą rzekę Ameryki Środkowej (650 km.), Segovię lub Coco (Wanks Anglików, a Yoro krajowców), która uchodzi około przylądka Gracias a Dios. Wszystkie powyższe rzeki, wpadające do morza Karaibskiego, znoszą masę mułu, tworzą delty; one-to zbudowały nizkie, błotniste wybrzeże H-u; tu i owdzie, zwłaszcza między uściem Rio Negro i Se-govii, osady rzeczne odcięły od morza laguny nadbrzeżne: najznaczniejszą z nich jest Lago de Caratasea albo de Cartago, między uściami rzek Patuca i Segovia. Dwa jedyne dogodne porty wybrzeża, Trujillo i Puerto Caballos albo Cortez, są uchronione od zamulenia przez przylądki: pierwszy przez przylądek Honduras, a drugi— przez mierzeję piaszczystą. Na zachód od Puerto Cortez leży port Omoa. Wybrzeże H-u nad morzem Karaibskiem ma około 650 km. długości; w porównaniu z tern wybrzeże nad oceanem Wielkim jest bardzo krótkie: ma tylko 100 km. długości, ale przypiera tutaj do wybornej zatoki Fonseca, posiadającej mnóstwo dogodnych przystani. Przytem ku tej zatoce zbiegają od wnętrza kraju liczne doliny, po których płyną rzeki: Choluteca, której uście jest tak szerokie, jak zatoka morska, a długość wynosi 250 km.; następnie rzeka Nacaome i Goascoran, która płynie w południowej części wyżej wspomnianego zagłębienia, biegnącego wpoprzek H-u (długość 130 km.). Głównym portem rzeczypospolitej nad zatoką Fonseca jest Amapala na wybrzeżu północuo-za-chodniem.—Pod względem klimatycznym H. da się podzielić na trzy części: gorące i suche wybrzeże południowe, gorące i wilgotne oraz niezdrowe wybrzeże północne ze średnią temperaturą roczną przeszło 26°, oraz wyżyno we i górzyste wnętrze z klimatem umiarkowanym i zdrowym; są to tak zw. tierra templada; w region tierra fra (ziemia zimna) wkraczają tylko niektóre punkty. Pora suszy trwa od lutego do kwietnia; w zimie wieją często zimne wiatry północne (uortes), śnieg i szron przytrafiają się jednak rzadko. Lasy H-u obfitują w cenne gatunki drzew, jak mahoń i jakaran-da, dostarczająca drzewa palisandrowego; prócz tego rośnie tu wanilia i sassaparilla. Ze zwierząt znajdują się: mrówkojady, pancerniki, pekari, tapiry, jaguary, różne gatunki małp i t. d.; wiele owadów, wśród nich i szkodliwe, jak: szarańcza i termity.—Przeważna część ludności, wynoszącej około 400 000, składa się z krajowców i mieszańców, zwanych la dinós, mówiących po hiszpańsku; liczba białych jest nieznaczna. Przymieszka krwi murzyńskiej śród mieszkańców H-u jest większa niż w innych Środkowo-Amerykań-skich republikach, prawdopodobnie wskutek blizkości Kuby i Jamajki, z których często uciekali tutaj niewolnicy. Na wybrzeżu północnem mieszkają prócz tego Karybowie (Karaibowie), potomkowie przewiezionych tutaj przez Anglików w r. 1796 mieszkańców, wyspy St. Vincent; ludzie ci są znani tu z pracowitości i uczciwości. Oświata kraju stoi na nizkim stopniu: w 1887 liczba umiejących czytać i pisać nie wynosiła nawet 20 000 ludzi; uniwersytety, w Comayagua i w Tegucigalpa, nie odpowiadają nawet najskromniejszym wymaganiom. Religia rzymskokatolicka jest panującą. Kler, składający się przeważnie z mieszańców, jest ciemny i nieokrzesany. Główne zajęcie mieszkańców stanowi rolnictwo i górnictwo, ale oba stoją bardzo niz-ko, jakkolwiek grunt jest bardzo żyzny, a skarby mineralne znaczne. Rośliny zwrotnikowe, jak kakao, indygo itd., udają się doskonale na nizinach; trzcina cukrowa, kawa, banany, uprawiane są jeszcze do wysokości 1 300 m., a kukurydza, ryż, tytoń itd. sięgają jeszcze wyżej;

zboża europejskie na wysokich wyżynach udają się lepiej, niż w Europie. Ze zwierząt domowych, sprowadzonych z Europy, hodują się najlepiej konie i bydło; wyrób serów jest ważną gałęzią dochodów. Przemysł prawie nie istnieje, handel jest też mało rozwiuięty. Przedmiotami wywozu są: produkty hodowli (bydło, skóry), rolnictwa, przemysłu leśnego (banany, orzechy kokosowe, indygo, guma, sassaparilla, mahoń) ców). i górnictwa (głównie srebro). Handel odbywa się przeważnie ze Stanami Zjednoczonemi. Głów-nemi portami są: Trujillo i Omoa nad oceanem Atlantyckim i Amapala nad Wielkim. Kommu nikacye wewnętrzne odbywają się przeważnie na mułach, oraz przy pomocy tragarzy. Długość kolei żelaznych w 1891 r. wynosiła 143 km., długość projektowanych—101 km.—Co do formy rządu, to H. stanowi rzeczpospolitą, ua czele której stoi prezydent, obierany przez naród na cztery lata; posiada on prawo veto. Do pomocy w rządzie wybiera sobie pięciu ministrów. Władzę prawodawczą przedstawia kongres, złożony z 24-ch członków, wybieranych

mana, którego zadaniem jest wyszukiwanie drzew i rozdzielanie roboty; ścięte drzewa przy pomocy strumieni spławiają na wybrzeże. Prócz tego zajmują się też tutaj uprawą trzciny cukrowej i ryżu, a także hodowlą bydła. Obszar kraju wynosi blizko 22 000 kim. □, ludność (1898) blizko 35 000 (mieszańcy, Murzyni, In-dyanie). Miasto główne Belize (6 000 mieszkań-

W. N.

Hone Nat ani el, malarz irlandzki (* 1718 w Dublinie — f 1784 w Londynie). Syn kupca, bardzo zdolny, sam wykształcił się na portrecistę. Professyę swoją uprawiał z powodzeniem, malując olejno, farbami wodnemi i robiąc emalie. H. był jednym z założycieli Akademii Królewskiej, w której stale wystawiał swoje obrazy. Ważniejsze z nich są: Dawid jako pasterz, Dawid i Natan, Młody Spartańczyk. H. trudnił się także rytownictwem; rytował, mianowicie, kilka obrazów swoich. Jego bogaty zbiór sztychów i rysunków był słynny w swoim czasie, ale już za życia jego uległ rozproszeniu. Pozostawił dwóch synów: Horacego i Kamila, którzy

s. s.

Honegger Jan Jakób, historyk niemiecki, Szwajcar (* 1825 pod Rapperswylem w kant. Zürich—f 1896 r.), był zrazu nauczycielem, udał się w 1850 na studya dalsze do Zürichu i Paryża, od r. 1857 do r. 1861 był nauczycielem w seminaryum w Küssnacht, od r. 1861 do r. 1865 profesorem szkoły kantonalnej w St. Gallen, potem docentem, a od r. 1874 profesorem historyi literatury i poetyki niemiec-

na cztery lata. Pod względem administracyjnym także uprawiali malarstwo «niniaturowe, oraz kraj dzieli się na 12 prowincyj. Ważniejsze wnuka, Nataniela, pejzażystę, miasta są następujące; Tegucigalpa (13 000 m-ców), Comayagua (10 000 m ców), Gracias (8 000 m-ców), Yuscoran (8 000 m-ców), Trujillo (5 000 m-ców), Amapala (3 000 m-ców), Omoa (3 000 m-ców). Armia, według ustaw, nie może przenosić siły 3 500 ludzi; marynarka składa się tylko z dwóch parowców z ośmiu działami.

w. N.

blüten”; zwrócił się następuie do studyów z dziedziny literatury i historyi cywilizacyi. Ogłosił drukiem: „Victor Hugo, Lamartine und die französische Lyrik des XIX Jahrhunderts” (Zürich 1858); „Grundsteine einer allgemeinen Kulturgeschichte der neuesten Zeit” (Lipsk 1868—74, 5 tomów, najważniejsza jego praca); „Litteratur und Kultur des XIX Jahrhunderts” (Lipsk 1865); „Kritische Geschichte der französischen Kultureinflüsse in den letzten Jahrhunderten” (Berlin 1875); „Katechismus der Kulturgeschichte” (Lipsk

1879) ; „Russische Litteratur und Kultur” (Lipsk

1880) ; „Allgemeine Kulturgeschichte” (Lipsk 1882—86, tomy I i II); „Das deutsche Lied der Neuzeit” (Lipsk 1891).

Honein ben Ishak, właściwie Abu Zeid Honein ben Ishak ben Solei man ben Ej-jub el Ibadi, w Wiekach Średnich zwany w Europie Johannitius (* w Hirze [Syrya] w r. 809 — f d. 30 listopada r. 873), lekarz słynny w swym czasie i duchowny chrześciań-ski, Nestoryanin (ob.). Ojciec H-a był aptekarzem w Hirze i dał synowi wykształcenie bardzo staranne, poczem wysłał go do Bagdadu, gdzie, jako uczeń Mesuëgo starszego (ob.),

Barwy narodowe: niebieska i biała; herb przedstawia czerwony trójkąt na srebrnym tle, na przodzie dwie wieże, połączone łukiem, między kiej w Szkole wyższej w Zürichu. W r. 1849 niemi stożkowa góra z czapką wolności, na tar- i 1852 wydał dwa tomiki poezyj p. t. „Herbst-czy napis: „Dios, Union y Libertad”.

Honduras Brytański albo Belize, posiadłość angielska w Ameryce środkowej, na południowo-wschodnietn wybrzeżu półwyspu Jukatan. Na dawnych mapach kraj ten nosił nazwę Wallis albo Walys, pochodzącą prawdopodobnie od Walla-ce’a, korsarza szkockiego, założyciela tej kolonii. Oblany od wschodu zatoką Honduras, a od północy zatoką Szetumal, kraj ten graniczy od strony lądu z Guatemalą i Meksykiem. Jest to kraj uizki, błotnisty i lesisty na wybrzeżu, ku wnętrzu nieco się wznosi i przechodzi w obszary trawiaste. Klimat jest bardzo wilgotny (do 2 mm. deszczu) i gorący (średnia temperatura 26°), bardzo niezdrowa (żółta febra); rzeki są bardzo liczne i obfite w wodę, jak oto: Sar-stun, Sibun, Belize, New River lub Rio Nuevo i Hondo; rzeka Belize jest żeglowna na długości 250 kim. Kraj obfituje w rośliny zwrotnikowe, szczególniej w cenne drzewa mahoniowe i kam-peszowe i dlatego głównem zajęciem mieszkańców jest przemysł leśny: dwa razy do roku ludzie przedsiębiorą wyprawy do lasu dla ścinania drzew; udają się oni tam grupami, liczącemi od 10 —50 głów, pod wodzą tak zwanego hunts-

str. 166).

Honestas publica, przy stój no ść lub przyzwoitość publiczna, przeszkoda kanoniczna do zawarcia małżeństwa i w razie zawarcia u-

niespełnione (non consummatum) i małżeństwo nieważne niespełnione jest drugą przyczyną powstawania przeszkody, rozciągającej swoje skutki do czwartego stopnia pokrewieństwa włącznie (matrimonium ratum non consummatum et matrimonium non consummatum invalidum). Czyli, że po unieważnieniu małżeństwa ważnego, lecz niespełnionego, oraz nieważnie zawartego i niespełnionego żadna ze stron nie może wejść w związki małżeńskie z krewnymi do czwartego włącznie stopnia drugiej strony. Rozciągłość skutków przeszkody została ograniczoną do czwartego stopnia przez Innocentego III. Małżeństwo nieważne z braku zezwolenia (ob defectum consensus), t. j. wskutek przymusu, warunku nie-ziszczonego, pomyłki, nie sprowadza przeszkody przystojności publicznej. Wątpliwości co do małżeństwa niejawnego (clandestinum) zdaje się rozstrzygnięte zostały przez wyrok św. Penitencya-ryi z 13 marca 1820, aprobowany przez Piusa

ważne

wyuczył się sztuki lekarskiej. Ukończywszy nauki, podróżował w ciągu dwu lat po miastach greckich w Azyi Mniejszej, dla uzupełnienia wiadomości swych, oraz dla nabycia wprawy w języku greckim; następnie bawił czas jakiś w Ba-sorze, gdzie pracował nad wydoskonaleniem się w językach arabskim i perskim. Powróciwszy znów do Bagdadu, wystąpił z powodzeniem nie-małem jako nauczyciel sztuki swej, gromadząc około siebie licznych uczniów i słynąc zarazem jako lekarz bardzo biegły. Chalif El Mote-wekkil (847—861) mianował go swym lekarzem przybocznym i polecił mu sporządzenie przekładów znakomitych dzieł greckich, zarówno lekarskich jak i zajmujących się naukami in-nemi. Dla uzyskania rękopisów poprawnych jeździł H. kilkakrotnie, z rozkazu chalifa, do Konstantynopola i przetłóraaczył na język arabski wiele pism Hippokratesa, Galena, Dios-koridesa, Porfiry u sza, Ptolemeusza (Al-magest), Arehimedesa, Euklidesa, oraz objaśnienia Mikołaja (Nicolaos) do dzieł Arystotelesa. Wybornym przekładom H-a zawdzięczają Arabowie pierwsze zapoznanie się z pracami Hippokratesa i Dioskoridesa. Oprócz przekładów pozostawił też jeszcze przeszło 30 prac własnych, w języku arabskim pisanych, znanych po większej części tylko z napisów. Po śmierci Motewekkila pozostał nadal lekarzem przybocznym chalifów, następców jego. Nie wiadomo kiedy wstąpił do stanu duchownego, był jednak napewno dyakonem, i jako dyakon wmieszał się do sporu o cześć oddawaną obrazom (ob. Ikonolatria), będąc jej przeciwnikiem bardzo stanowczym. Podobno z namowy niejakiego Ibn el-Teifurego, chcącego zgubić go, H. publicznie oplwał obraz Matki Boskiej, pragnąc tem okazać pogardę swą dla czci obrazów, uchodzącej w mniemaniu jego za bałwochwalstwo wstrętne i niegodziwe, nie myślał zaś bynajmniej o ubliżeniu świętej osobie Bogarodzicy. W ten sposób jednak nieprzyjaciele wyłożyli czyn jego. Oskarżono go przed chali-fem (panował wtedy Mu tam id al-Allach), który kazał wydać H-a biskupowi Teodozyu-szowi, żeby z nim postąpił według uznania swego. Biskup wyklął H-a, a nawet, kazawszy go osmagaó, osadził w więzieniu; w niem zmarł H. ze zmartwienia, lub, jak twierdzą inni, otruw-szy się. — Jako tłómacz H. wyświadczył nauce arabskiej przysługi liczne i wielkie. Przekłady jego, o ile istnieją jeszcze, spoczywają dotąd w rękopisach; drukiem ogłoszono tylko po arab-sku jego tłómaczeuie aforyzmów Hippokratesa, p. n. „The Aphorismes of Hippocrates in to Arabie by Honëin Ben Ishac, Physician to the Caliph Motawukkul” (Kalkuta 1832; wydawca J. Ty11er). Wielce popularna była w Wiekach Średnich książka H-a, w przekładzie łacińskim znana powszechnie jako „Johannitii Isagoge ad artem parvam Galeni”; drukowano ją wielo-

krotnie, jako dodatek do „Mikrotechne” Galenö-wej, osobno zaś wyszła w Lipsku (1497 r.) i w Sztrasburgu (1534).—Dzieło jego „Liber se-cretorum” przełożył z arabskiego na łacinę znany arabista Gerard z Kremony. Podług Sprengera („De originibus medicinae arabicae sub khalifatu” Lej da 1840; str. 16) miał też napisać H. dzieje lekarzów podług źródeł arabskich. — Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 567) i „Biographisches Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I

Dr J. P.

nieważniająca małżeństwo. Przeszkoda ta, o której już mówi Dekret Gracyana z 1151 r., ma swoje źródło w prawie rzymskiem, stanowiącem, by ojciec nie wstępował w związki małżeńskie z narzeczoną syna, matka z narzeczonym córki, syn z narzeczoną ojca, i pod który - to zakaz podciągnięto później matrimonium ratuni non consummatum. Przeszkoda kanoniczna His p-cae powstaje z ważnych zaręczyn (ob. Zaręczyny), tak publicznie jak prywatnie zawartych, i trwa ciągle, choć zaręczyny zostały w jakikolwiek sposób zerwane. Tak więc żadna ze stron zaręczonych nigdy nie może zawrzeć małżeństwa z krewnymi w pierwszym stopniu drugiej strony: narzeczony z matką, siostrą, córką, narzeczonej; narzeczona z ojcem, bratem, synem narzeczonego. Dawniej przeszkoda powstawała tak z ważnych jak i nieważnych zaręczyn i roz-ściągała się na dalszych krewnych. Bonifacy VIII ograniczył powstawanie przeszkody do zaręczyn ważnych (Gap. un. De sponsal. in VI), sobór zaś Trydencki jej skutki do pierwszego stopnia (ses. de ref. matr. cap. 3). Jeśliby zaręczyny były warunkowe, przeszkoda o tyle powstaje, o ile warunek był spełniony. Małżeństwo

1885).

marynarzy.

Höngen, wieś w pruskiej regencyi Agwisgrań-skiej, krzyżownica kolei żelaznych; kopalnie węgla; do 5 000 mieszkańców, przeważnie katolików.

W. N.

VII, że małżeństwo nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, prócz z braku zezwolenia, tworzy wyżej wspomnianą przeszkodę. Małżeństwo zawarte przez nieletnich (impubères), niespełnione (in quo malitia non supplevit aetatem), prawo uważa za zaręczyny (cap. un. De despons. impub. in VI) i jako takie tworzy ono przeszkodę do pierwszego stopnia. Przeszkoda przystojności publicznej jako z prawa kościelnego (juris ecclesiastici) obowiązuje tylko chrześcian, a i dla nich może być zniesiona mocą dyspensy, udzielanej dla ważnych powodów przez papieża lub przez niego upoważnionych biskupów. Na soborze watykańskim wniesiono projekt, aby przyczyny i skutki przeszkody przystojności publicznej zostały ograniczone. Leon XIII dekretem z d. 17 marca 1879 ogłosił, że t. zw. „małżeństwa cywilne” nie sprowadzają przeszkody przystojności publicznej. Prawo kościelne Kościoła grecko-unickiego oraz Maronitów zgadza się w tej mierze z rzymskiem. Grecy przeszkodę, pochodzącą z zaręczyn pobłogosławionych w kościele, rozciągają do szóstego stopnia, ze zwyczajnych zaś według prawa rzymskiego. Prawa cywilne niemieckie i francuskie nie uznają przeszkody przystojności publicznej z zaręczyn, a austryackie o tyle jedynie, o ile zaręczyny były uroczyste. — Por. Józef Pelczar „Prawo małżeńskie” (Kraków

s. Pł.

Honfleur, miasto we francuskiej prowincyi Normandyi, w departamencie Calvados, na południowym brzegu szerokiego uścia Sekwany, ważny port, do którego przychodzi głównie drzewo z Europy północnej oraz węgiel i żelazo; natomiast wywóz, przeważnie do Anglii, obejmuje głównie produkty hodowlane Normandyi, jak: bydło, masło, jaja, drób, a także zboże. H. posiada warsztaty okrętowe, garbarnie, gisernie, fabryki przetworów chemicznych, jest siedliskiem licznych konsulatów i instytucyj handlowych. Kąpiele morskie. Z zabytków budownictwa godzien uwagi jest kościół drewniany z XV wieku i kaplica Notre Dame de Grâce. W roku 1896 było 9 297 m*ców. H. grał niegdyś ważną rolę w wojnach między Erancyą i Anglią, wydał licznych

w. n.

w. N.

Hong-kong, po chińsku Heang-Keang, t. j. dolina wód pachnących, wysepka na południowo-wschodniem wybrzeżu Chin, na wschodniej stronie uścia rzeki Si-kiangu, naprzeciw półwyspu Makao, o 136 kim. na południo-wschód od Kantonu, pod 22y₃° szerokości północnej, na 15 kim. długa, do 8 kim. szeroka. Wraz z częścią poblizkiego półwyspu Kau-lung stanowi posiadłość angielską, obejmującą 79 kim. □ (z czego na część Kau - lung przypada 10 kim. □) i 261258 in-ców (1899), przedstawiających wielką pstrociznę narodowości: w r. 1891 na całkowitą liczbę mieszkańców 221 441 (157 585 mężczyzn, 63 856 kobiet) było 8 545 białych (w połowie Portugalczyków, w jednej trzeciej Anglików), 210 995 Chińczyków, 1 901 Indów, śród których ważne stanowisko zajmują Parsowie z powodu swych zdolności handlowych; dalej Malajowie, Birmani, Polinezyjczycy. Cieśnina, dzieląca wyspę od półwyspu Kau - lung, zwęża się do 2y₂ kim. Wysepka składa się z granitów i bazaltów; wznosi się do 560 m. Położona na południe od zwrotnika Raka, wyspa ma klimat gorący: w lecie temperatura wznosi się do 34y.₂°; średnia temperatura zimy wynosi 18y₃°. Wielką klęską tutejszego klimatu są burze, zwane taifunami; w r. 1874 taifun zburzył przeszło 1000 domów, 33 wielkie okręty i setki dżonek chińskich. Głównem miastem Hong - kongu jest Wiktorya, zbudowana tarasowato na północnym wybrzeżu wyspy; miasto i wsie okoliczne toną w zieleni ogrodów. Najwspanialszą ulicą jest Oueen’s road; pośród gmachów zasługują na uwagę: pałac gubernatora, katedra, teatr, koszary, banki i t. d. Główne znaczenie miasta polega na handlu, z Europą jest połączone za pomocą trzech angielskich linij parowców, a prócz tego przez linię północno - niemieckiego Lloyda, austryackiego Lloyda i linie Messageries Maritimes. W roku 1892 zawinęło tu 4 499 okrętów, prócz tego 31971 dżonek. Przedmiotami przywozu są: opium, bawełna i materye bawełniane, ryż, cukier, sól, wyroby garncarskie, herbata, . jedwab i t. d.; towary te po większej części są znów wywożone, tak, iż Wiktorya jest punktem składowym towarów. Na południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy znajduje się mały port Aberdeen.

Honigberger Jan Marcin (* roku 1794 w Kronsztacie na Siedmiogrodzie—f tamże d. 18 grudnia r. 1869), z zawodu aptekarz, przytem podróżnik, trochę lekarz i przyrodnik. Wyuczywszy się aptekarstwa w mieście rodzinnem, opuścił je w r. 1815 i zaczął wieść życie koczownicze, pełne przygód najrozmaitszych. Po długiej włóczędze, podczas której zwiedził kawał świata, dostał się nakoniec na dwór Rundżit Singa, króla Lahory w Indyach. Tam z początku wyrabiał proch strzelniczy, potem został lekarzem przybocznym królewskim i cieszył się długo łaską wielką pana swego. Gdy królestwo Lahory przeszło w posiadanie Kompanii Wscho-dnio-indyjskiej, H. otrzymał narówni z innymi urzędnikami dworskimi pensyę dożywotnią. Powróciwszy do Europy, podróżował wiele, reklamując rzekome swe odkrycia i wynalazki. Nakoniec osiadł znów w mieście rodzinnem i tam też życia dokonał. Bawiąc jeszcze w Indyach, wynalazł bardzo cudacki system lecznictwa, niemający, rozumie się, wspólności żadnej z nauką prawdziwą, z którą H. znał się tylko bardzo powierzchownie i niedokładnie, więc

Eno. Pow. Liułtw.    280. T. XXIX

str. 857).

J. K.

białych.

też nie krępowała nigdy wybryków jego wyobraźni, do dziwactw skłonnej. Do wynalazków jego należy też leczenie cholery za pomocą zaszczepiania nalewki na gorzlę (Tinctura Quassiae). Pomysły swe i przygody w Iudyach opisał w dziełach następujących: „Früchte aus dem Morgenlandgarten” (Wiedeń 1851); „Thirty five years in the East. Adventures, discoveries, ex-periments.... relating to the Punjab and Cash-mer, in connection with medicine, botany, phar-macy, etc.; togetlier with an original materia medica, and a medical vocabulary, in four European and five eastern languages” (Londyn

1852); „Cholera, its causes und infallible cure, and on épidémies in general” (Kalkutta 1859; przekłady: fr. Paryż 1859, niemiecki Wiedeń

1865) i „Heilung der indischen Cholera durch Einimpfung des Quassins” (Wiedeń 1859).—Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. VI

Dr J. p.

Hönir, istota nadludzka w mitologii skandynawskiej, występująca zwykle w trójce: Odyn, Loki i H., mniej od Odyna i Lokiego scharakteryzowana. Razem z Odynem H. tworzy ludzi z drzew i udziela im duszę myślącą, wędruje po ziemi i wstępuje do siedzib ludzkich; w walce Azów z Wanami dostaje się do tych ostatnich jako zakładnik, a po jej końcu znowu żyje w niebie, dzierżąc „gałąź doli” w ręku. — Ob. Paula „Grundriss der german. Philologie” (I, 1047, 1082, 1085—6, 1113, 1117); Grimm „Deutsche Mythologie” (137, 783).

Honolulu, miasto w Polinezji, główne wysp Hawajskich (Sandwich), na południowym wybrzeżu wyspy Oahu, pod 21°18' szer. półn., na równinie napływowej, ograniczonej z północy górami do 1 000 m. wysokiemi, nad zatoką, stanowiącą wyborny port, zasłonięty od falowania rafą koralową, w której poprzeczny kanał prowadzi z morza do portu; miasto, z ulicami bruko-wanemi poczęści wapieniem koralowym, poczę-ści lawą z poblizkieh gór wulkanicznych, jest zabudowane na sposób europejski, lecz tonie w bujnej zieleni zwrotnikowej roślinności. Klimat tego miasta jest bardzo przyjemny, średnia temperatura wynosi 24°, a maximum 32°. Miasto posiada wiele zakładów filantropijnych, semina-ryum missyjne amerykańskie, wodociągi, telefony, teatr, czasopisma w części angielskie, w części hawajskie. Przemysł żelazny i okrętowy znajduje się przeważnie w ręku Niemców. H. posiada ważne znaczenie handlowe, tak z powodu swego wybornego portu, jako też i położenia na linii parowców ze San Francisco przez Nową Zelandyę do Sydneyu, oraz między Stanami Zjednoczonemi i opanowanemi przez nie w ostatnich czasach Filipinami. Z wnętrzem wyspy miasto jest połączone drogą, prowadzącą wzdłuż pięknej doliny Nuuanu przez góry niewysokiem przejściem (370 metrów). Liczba mieszkańców

w roku 1896 wynosiła 30 000, w tem około ye

w. N.

Honor, wyraz łaciński, który według A. S. Krasińskiego („Słownik synonimów polskich”) zjawia się u nas pod koniec XVI stulecia i odtąd uciera się w polszczyźnie jako wyraz potoczny. Jakkolwiek cześć i zaszczyt uchodzą za synonimy H-u, jednak pojęcia oznacza-ne przez te wyrazy niezupełnie zgadzają się z sobą. Każde z trzech tych pojęć bywa brane w znaczeniu podmiotowem i przedmiotowem. Cześć w znaczeniu podmiotowem możnaby określić jako poczucie i uszanowanie w sobie godności moralnej człowieka wogóle; w znaczeniu zaś przedmiotowem cześć oznacza uznanie czyjejkolwiek wartości moralnej i okazywanie tego słowem lub postępowaniem. Człowiek bez czci oznacza tyle, co człowiek bez poczucia obowiązków moralnych, bez sumienia, człowiek poniżający w sobie godność moralną i stąd nie-dający rękojmi cnotliwego, uczciwego postępowania, a więc niegodny zaufania. Poczuciu czci w znaczeniu podmiotowem przeciwstawia się nikczemność; czci w znaczeniu przedmiotowem przeciwstawia się pogarda moralna. Cześć zatem w najrozleglejszem tego słowa znaczeniu obejmuje grupę objawów należących właściwie do dziedziuy etyki, jest tedy pojęciem etyczuem.—H. używa się także w znaczeniach podmiotowem i przedmiotowem: w znaczeniu podmiotowem wyraża poczuwanie się do pewnych obowiązków, wynikających z określonej sytuacyi społecznej, z przynależności do takiej lub innej grupy społecznej czy zawodowej. Jest to zatem poczucie w sobie, nie godności moralnej w naj-ogólniejszem znaczeniu, lecz godności stanowej, korporacyjnej, oraz wynikająca stąd drażliwość na wszystko, co mogłoby zzewnątrz tę godność na szwank narażać, coby jej uwłaczało. Powszechnie utarte wyrażenia francuskie „point d’honneur” i „noblesse oblige” dokładnie odpowiadają tak pojętemu H-owi. W znaczeniu przedmiotowem H. oznacza już-to reputacyę, dobre imię, opinię dodatnią, jaką się cieszy ktoś, pod warunkiem, że będzie przestrzegał pewnych reguł postępowania, wynikających z jego przynależności do określonej grupy lub korporacji; już też oznacza wszelkie zewnętrzne znaki, godła i pozory, symbolizujące tę godność i jej uznanie. Sprzeniewierzenie się H-owi ściąga hańbę na winowajcę, kładzie „plamę na H-rze”. Wszelkie objawy nieuznawania lub lekceważenia czyjegoś H-u sprowadzają „obrazę H-u” i wkładają obowiązek albo pomszczenia, albo restytucyi obrażonego H-u, pod grozą hańby wrazie zaniedbania tego. Tak pojęty H. nosi pospolicie nazwę rycerskiego i, jak się zdaje, powstał i rozwinął się na tle średniowiecznych stosunków feudalnych Europy i w atmosferze obyczajowej stanu rycerskiego. Przynajmniej w tej specyficznej postaci H. jest znany tylko ludom ucywilizowa-

Ad. M.

nym, które w mniejszym lub większym stopniu przechowały tradycye rycerskie i których obyczajowość zawiera w sobie przeżytki kultury feudalnej. Starożytnym Grekom i Rzymianom poczucie H-u w takiem znaczeniu zupełnie, jak się zdaje, jest obcem, chociaż mamy liczne dowody, że poczucie czci w najpodnioślejszem znaczeniu etycznem nie jest im obce (rozwodzi się o tem Platon w swoich „Prawach” ks. IX i XI). Cyceron powołuje się na cynika Dyogenesa i stoika Chryzyppa na dowód, że Grecy lekceważyli dobrą opinią, o ile ta nie przynosiła pożytku: „de bona autem fama Chrysippus quidem et Diogenes, detracta utilitate, ne digitum quidem, ejus causa, porrigendum esse dicebant. Quibus ego vehementer assentio” (de finibus III, 17); Seneca pisze: „at sapiens colaphis percussus, quid faciet? quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non vindicavit injuriam, nec remisit quidem, sed factam negavit” (De constantia sapientis, cap. 14). Zkądinąd wszakże tam, gdzie wyraźnie występował kastowy podział ludności, ze ścisłem wyodrębnieniem praw i przywilejów kastowych, spostrzegamy objawy poczucia H-u, jak np. u Indyan starożytnych. Nie posiadamy wszakże systematycznie zebranego materyału w tym względzie, aby można było rzecz zbadać historycznie i porównawczo. Słusznie utrzymuje Schopenhauer, że najważniejszym czynnikiem w sprawie powstania i poczucia H-u był wzgląd na opinię ogółu, do którego się zaliczamy, o naszej wartości i świadomość zależności interesów naszych od zaufania, jakiem nas ogół ten darzy. To samo mówi Helvetius: „Nous n’aimons pas l’estime pour l’estime, mais uniquement pour les avantages qu’elle procure” (De l’esprit, Disc. III, ch. 13). Niepodobna jednak zgodzić się na definicyę Schopenhauera, że H. podmiotowo jest „obawą cudzej opinii o naszej wartości”, bo w poczuciu H-u niezawsze uświadamia się ta obawa i zależność naszej dobrej sytuacyi społecznej od wyroków tej opinii, na co jednak Schopenhauer kładzie szczególny nacisk. Najlepiej znany jest kodeks H-u rycerskiego. Świetną ilustracyę tego H-u znajdujemy u Diderota, który opisuje przygody pana Des-glandsa w „Jacques fataliste”. Kodeks H-u rycerskiego Schopenhauer streszcza w następujących sześciu punktach: 1) H. polega na zewnętrznych objawach cudzej opinii o naszej wartości, bez względu na to, czy ta opinia faktycznie istnieje, czy nie, oraz bez względu na podstaw-ność tej opinii; 2) H. człowieka polega nie na tem, co on czyni, lecz na tem, jak inni zachowują się względem niego; 3) H. polega nie na poczuciu rzeczywistej swojej godności moralnej, lecz na obronie przez zemstę lub pojedynek pozorów tej godności; 4) H. powinien być — bez względu na to, czy przeciwnik nasz ma słuszność, czy nie, — pomszczony siłą; 5) najwyższą instancyą H-u jest siła fizyczna, względ

nie sąd boży (ob. Pojedynek); 6) nie wolno łamać „słowa H-u”, a zwłaszcza puszczać płazem zarzutu, że się to słowo złamało; poza tem żadne słowo, dane bez powołania się na H., nie obowiązuje. Jeżeli z tak sformułowanego kodeksu H-u rycerskiego przeziera ironia Schopenhauera, to jednak wobec rzeczywistych objawów honorowości ironia ta musi być uznana za usprawiedliwioną. Poza H-em rycerskim, już na gruncie cechowego ustroju zawodów w Europie feudalnej, spotykamy różnorodne objawy H-u zawodowego. Ostatecznie idea i poczucie H-u przeniosły się na wszystkie grupy stanowe, zawodowe, professyonalne, nawet klubowe. Mówimy o H-rze żołnierskim, kupieckim, rzemieślniczym, małżeńskim, kobiecym, męskim, urzędniczym, narodowym, a nawet o H-rze karcianym i złodziejskim. Wszędzie tu ma się, oczywiście, na względzie obowiązek przestrzegania w postępkach swoich pewnych reguł i form, które nas wiążą z pewną grupą lub sytuacyą społeczną i w których wyraża się poszanowanie interesów tej grupy lub sytuacyi. Rozumie się samo przez się, iż tak pojęty H. często może być w zatargu z obowiązkami uczciwości i wogóle z sumieniem, a więc miewa znaczenie etyczne ujemne; z drugiej zaś strony H., którego kodeks obowiązuje w obrębie określonej grupy lub sytuacyi społecznej, nieraz musi bywać w kolizyi z prawem społecznem, które ma na względzie ogólną sprawiedliwość społeczną i nie może uznać takiej instancyi sądzącej i karzącej, jak interes i formy obyczajowe pewnej specyalnej grupy. To też słusznie Georg Simmel uważa H. za funk-cyę organizacyi społecznej o charakterze zachowawczym, gdyż H. jest „rękojmią trwałości grup społecznych” (Année sociologique, I). Że jednak pewne grupy społeczne ze swoim H-em są tylko przeżytkami, pewne zaś inne słusznie mogą być potępiane ze stanowiska bądź moralności, bądź prawa, więc funkcya ta niezawsze może być uznawana za normalną. Szczególnie należy uwzględnić, że zastępowanie wyrazu H. wyrazem cześć niezupełnie bywa poprąwnem i niesłusznie przenosi H. na grunt etyki. Tak również zaszczyt niekiedy może być równoznaczui-kiem H-u w znaczeniu przedmiotowem, ale niezawsze, bo zaszczyt przynosi to przedewszyst-kiem, co zaleca człowieka pod względem wartości moralnej. Dotychczasowe próby wyraźnego ustosunkowania dziedziny H-u do dziedziny moralności i prawa nie dały dotąd stanowczych wyników, prawdopodobnie dlatego, że H. ze swoją bardzo bogatą i zawiłą kazuistyką nie został jeszcze należycie zbadany pod względem socyologicznym, a nawet historycznym i etnolo-giczno-porównawczym.—Por. Artur Schopenhauer „Aphorismen zur Lebensweisheit” Kapitel IV, Von Dem, was Einer vorstellt, w „Parerga und Paralipomena” tom I.

Honor pod względem prawnym. Podmioto-

>»

ij

i publicznych (ob. Infamia).

wy charakter H-u, różnolitość o nim pojęć zależna od miejsca, czasu, a przedewszystkiem stanowiska społecznego jednostki, wszystko to sprawia, że prawna obrona H-u jest rzeczą nader utrudnioną. Na drodze sądowej często nie można znaleźć dostatecznego zadosyćuczynienia, gdyż niejednokrotnie obraza czyjegoś H-u nie stanowi pod względem przedmiotowym żadnego karygodnego występku. To też taki faktyczny stan rzeczy powoduje, że obrażony na honorze szuka satysfakcyi na innej drodze bezpośredniej, a mianowicie za pomocą żądania zadosyćuczynienia od obrażającego, żądania, które się przeważnie pojedynkiem (ob.) kończy.— Mimo to wszystkie kodeksy państw cywilizowanych obejmują kary za obelgi (ob.), potwarze (ob.), dyffamacye (ob.) i t. p. Wszystko to są wykroczenia przeciwko H-owi. Do cięższych natomiast należą przestępstwa przeciwko czci kobiecej, surowiej znacznie karane. Obowiązująca ustawa o karach wymierzanych przez sędziów pokoju obejmuje rozdział XI, zatytułowany „O obrazie honoru, groźbach i gwałcie” (ob oskorbleniach czesti, ugrozach i nasilii). Niekiedy strony powaśnione, zamiast szukać zadosyćuczynienia w sądach lub na drodze pojedynku, poddają się orzeczeniu sądu honorowego. Jest to instytucya dobrowolna, którą strony wybierają w każdym poszczególnym wypad

ku. Taki jednak sposób ustanowienia czasowej tej władzy honorowej nadaje jej piętno obywatelskie i sprawia, że nietylko osoby interesowane, lecz i ogół, czyli, inaczej mówiąc, tak zw. opinia publiczna (ob.) poddaje się orzeczeniu sądu. Zdarza się również, że wyrokowi sądu honorowego poddaje się tylko jedno pytanie, a mianowicie: czy obrażony godzien jest żądać satysfakcyi honorowej? Dzieje się to wówczas, gdy obrażający odmawia satysfakcyi, czyniąc zawisłem udzielenie jej od orzeczenia sądu honorowego.—Z pojęciem H-u łączą się prawa tak zwane honorowe. Są to służące obywatelowi w państwie przywileje, związane z możnością wykonywania pewnych obowiązków publicznych. Należą tu: prawa wyborcze czynne i bierne (ob. Głosowanie), sprawowanie opieki nad nieletnimi i chorymi (ob. Opieka), możność świadczenia w sądzie (ob. Świadek), pełnienie pewnych urzędów, lub nawet wykonywanie niektórych zawodów (adwokatura, notaryat i t. p.). Z karą wymierzaną za pewne przestępstwa łączy się pozbawienie takich praw honorowych na zawsze lub też na pewien czas. Zagraniczne kodeksy obecnie wprowadzają takie ograniczenia tylko na szereg lat. Obowiązujący u nas kodeks orzeka w pewnych wypadkach utratę praw honorowych (ob. Kar a).—W Rzymie prawo znało kilka rodzajów zmniejszenia H-u (existimatio). Przedewszystkiem zgromadzenie ludowe (comitia populi romani) mogło Uznać obywatela za impro-bus et intestabilis. Wskutek takiego orzeczenia osoba niem dotknięta nie mogła brać udziału w zgromadzeniu ludowem, oraz wykonywać pewnych czynności prawnych, jak oto: rozporządzać przez testament, wyzwalać niewolników. Z rozwojem prawa rzymskiego wprowadzone zostają notae censoriae, t. j. ostrzeżenia przez cenzorów udzielane. Wreszcie w ostatnim okresie spotyka się tak zwaną infamię. Infamię orzekał wyrok sądowy lub też stanowiła ona następstwa kary, albo pewnego czynu. Z infamią związane było pozbawienie pewnych praw cywilnych

H. K.

Honoraryum jest to wynagrodzenie za pracę i usługi szczególniej umysłowe. Należy tu H. nauczyciela, lekarza, literata, adwokata. Między zwykłem wynagrodzeniem a H. zachodzi ta różnica, że pierwsze w zasadzie jest następstwem umowy, drugie zaś stanowi dobrowolne odwzajemnienie się za usługi, których nie można na pieniądze ocenić. Najwięcej kwestyj pod względem obyczajowo-prawnym nastręcza H. adwokackie. W starożytnej Grecyi zawód mówców publicznych był bezpłatny. W Rzymie sprawa H. przechodziła rozmaite koleje. Początkowo w Starym Rzymie klienci grupowali się około patronów, którym służyli, i wzamian za opiekę uprawiali ziemię swoich chlebodawców. Patronat ten przeistoczył się w adwokaturę, a obrońcom, wyćwiczonym w zawodzie, składano umówione dary jako ofiary. Nazywały się one honorarium xenium, solatium, mer ces. Około roku 540 od założenia Rzymu powstała reakcya przeciwko tym darom, a jej rezultatem było prawo, znane pod nazwą lex Cincia de donis et mune-ribus, wsbraniające pobierania datków. Prawo to wszakże wykonywane nie było. Za rzeczy-pospolitej datki, udzielane adwokatom, doszły do ogromnych rozmiarów. Cesarz August pod wpływem szerzącego się zepsucia przywrócił moc prawa Cincia. Nadto wydano Senatus con-sultum, którego mocą adwokat przekonany o wzięcie H. obowiązany był zwrócić je klientowi w czwórnasób. Z kolei starano się ograniczać tylko H-a adwokackie. Tak było za Klaudyusza i Nerona. Za czasów Domicyana, Nerwy i Trajana chciwość w zakresie H-ów była ogromna. Cesarze Konstantyn i Justynian znowu usiłowali wprowadzić pewien ład w tej dziedzinie.—We Francyi już w XVI w. przyznano adwokatom prawo sądowego poszukiwania H., lecz tradycya do obecnej chwili uważa akcyę o H. za niemoralną, a regulaminy izb obrończych grożą tam nawet wykreśleniem z listy w razie wystąpienia sądowego o H.—W Anglii, gdzie adwokaci dzielą się na „Barristers” i „Attorneys”; Barristerom nie wypada procesować klienta o wynagrodzenie.—W Niemczech i w Au-stryi istnieją taksy adwokackie, podobnież w Cesarstwie.—W Polsce urząd obrońców pierwotnie był bezpłatny. Później pobierali prokuratorowi wynagrodzenie w stosunku do pracy; bied-

(Warszawa 1887).

S. Pł.

nych zaś, wdowy i sieroty obowiązani byli bronić darmo. Zygmunt Stary za każdy dzień czynności przed sądem po cztery grosze brać obrońcom pozwolił. Od r. 1768 weszło w zwyczaj, że patronowie składać musieli przysięgi, iż nie będą się domagali wygórowanego solarium. Wogóle zaś począwszy od XVII wieku utyskiwano w Polsce na chciwość patronów, która przez cały wiek XVIII wywoływała powszechną niechęć dla stanu obrończego. W wieku XIX aż do reformy sądowej z r. 1876 nie było taksy adwokackiej. Odtąd reguluje je taksa, która obejmuje „wynagrodzenie za prowadzenie spraw”. Co do H. lekarskiego, nigdzie prawie niema taksy. Natomiast obyczaje uważają akcyę lekarza o H. za bardziej uzasadnioną pod względem moralnym niż powództwo lekarza. Kodeks cywilny, obowiązujący w Królestwie i we Francyi orzeka, że akcya o H. lekarskie przedawnia się, w myśl art. 2 272, po upływie roku. Nowy kodeks niemiecki przewiduje dwuletnie przedawnienie dla takiej skargi (§ 196 ust. 14).—Por. St. Bełza „Wynagrodzenie za prowadzenie spraw”

H. K.

Honorat ŚW., bp arelateński (* 14 lub 16 stycznia 429 r.); urodził się w Gallii i od dzieciństwa okazywał pociąg do rzeczy religijnych. W młodym wieku rozdał wszystko, co posiadał po zamożnych rodzicach, biednym i wraz z bratem swym, Wenancyuszem, w celach bogomyśl-nych udał się na Wschód. W Grecyi zmarł We-nancyusz, a H. powrócił na Zachód i osiadł na wyspie Lórins (ob.). Sława świętości H-a ściągnęła do niego wielu pragnących życie swe poświęcić Bogu i wkrótce powstał wielki klasztor, posiadający piękną kartę w dziejach Kościoła we Francyi. Na gorące prośby duchowieństwa i ludu z Arles H. przyjął biskupstwo are-lateńskie i trzy lata pasterzował w tej dyece-zyi. — Uczeń i towarzysz H-a, Hilary św., bp arelateński, podaje jego żywot w „Sermo de vita

S. Honorati.—„Opp. S. Hilarii arelat.”.

Honorat o. kapucyn, na świecie Wacław Florentyn Koźmiński (* 16 października 1829 r. w Białej). Początkowe wykształcenie otrzymał w Białej, średnie w gimnazyum w Płoc

ku. Wskutek nadzwyczajnych postępów w naukach, w piętnastym roku życia otrzymał patent dojrzałości. Okazując wielki talent do rysunków, wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie i w tak młodym już wieku samodzielnie tworzył i opracowywał plany domów. W 19-m roku życia, w dniu Niepok. Pocz. N. M. Panny, zapukał po raz pierwszy do furty klasztornej 00. Kapucynów. D. 21 grudnia 1849 r. otrzymał w Lubartowie habit zakonny wraz z imieniem Honorata, i będąc wzorem najgorliwszego nowicyusza, 18 grudnia 1851 r. wykonał uroczyste śluby. D. 27 grudnia 1852 r. został wyświęcony na kapłana i odtąd, nie przestając być ścisłym obserwantem, oddał się z całym zapałem pracom kapłańskim.

Miarą jego pracy, a zarazem talentu kaznodziejskiego, jest to, że kazań, które sam układał i z pamięci mówił po różnych kościołach i kaplicach, po dziś-dzień wygłosił 10 000. Kazał nieraz po cztery razy dziennie; ostatni raz przemawiał z ambony na odpuście św. Kaźmierza w Nowem Mieście w 1894 r. Odtąd siły nie pozwoliły dzisiejszemu jubilatowi stawać na ambonie. Przez całe życie swoje wszystkie chwile wolne od ćwiczeń zakonnych i kazań spędzał w kon-fessyonale, do którego ludzie cierpiący na duszy z różnych, często dalekich, stron przybywali. I obecnie, choć brzemię lat cięży na barkach, po kilka godzin dziennie pracuje w konfessyonale. Praca gorliwa nad duszami i troska o nie pobudziły o. H-a do zawiązania Zgromadzenia Sióstr Felicyanek (ob.) w 1855 r. Oprócz tak licznych prac nad duszami w konfessyonale, wieczorne a w znacznej części i nocne godziny poświęcał i poświęca ten czcigodny kapłan na studyowanie dzieł treści religijnej najgruntow-

'•«

si

Fig. 60 O. Honorat, kapucyn.

niejszych autorów i 00. Kościoła. Obdarzony nadzwyczajną bystrością umysłu, wyjątkowo obfitą twórczością myśli i niezwykłą pamięcią, oraz osobliwszą umiejętnością popierania wszystkiego słowami Pisma Św., napisał i pisze bardzo wiele niepospolitej wartości dzieł, z których jedne wyszły już z druku, inne wkrótce wyjdą, a wiele leży jeszcze w rękopisach. Ogłoszone drukiem: „Żywot św. Róży Witerbskiej”; „Sześć sposobów odprawiania Drogi krzyżowej”; „Nowy dar Jezusa”, czyli objaśnienie o czci wynagradzającej; „Okaż nam Oblicze Twoje”, książka do nabożeństwa; „Droga do uświętobliwienia”, arcydzieło św. Alfonsa Lig., które ten święty napisał pod koniec swego życia, lecz wiek późny nie pozwolił mu go opracować. O. H. ułożył i wydał: „O doskonałości chrześciańskiej” o. Rodry-geza, przerobione i zastosowane do dusz wszystkich. Jest w druku: „Czem jest Marya”, obejmujące historyę życia N. M. P., tajemnic, łask, cudów, rozłożonych na wszystkie dni roku.

Dzieło mogąoe służyć za materyał do niezliczo- łowę cesarstwa. Wówczas cesarze Walentynian nych kazań o M. B., oraz do czytań duchów- III i Maryan pozornie zaręczyli H-ę z jakimś nych na 12 miesięcy. „Sw. Franciszek Sera- dostojnikiem rzymskim, Attyli zaś dali odpowiedź ficki i jego naśladowcy” (w 5 t.), jakby ency- odmowną. H. została wysłana do Rawenny, klopedya franciszkańska i pomnik, jakiego nikt Koniec życia jej jest nieznany, nigdzie nie wydał na cześć św. Franciszka.

w. T.

Honoryusz Flawiusz Augustus, zachodni cesarz rzymski, młodszy syn Teodozyusza I i Flakcylli (* 385 r.—f 423 r. po Chr.). W r. 393 otrzymał tytuł augusta, w 395 zaś, po śmierci ojca, rozpoczął panowanie nad zachodnią połową podzielonego ostatecznie cesarstwa, podczas, gdy starszy brat jego, Arkadyusz, otrzymał wschodnie imperyum. Rządy w imieniu H-a, naprzód z powodu małoletności, a potem z powodu nieudolności jego, sprawował Stylikon (Stilicho), z pochodzenia barbarzyńca, Wandal, wychowany jednak od dziecka wśród Rzymian i całą duszą im oddany, a talentami i stosunkami swojemi ze światem barbarzyńskim wielce Rzymowi pożyteczny. Stłumił on naprzód bunt Gildona, wielkorządzcy Afryki; potem walczył umiejętnie z Alarykiem (ob.) w Peloponezie 397 i w północnej Italii 401—3; uratował oblężonego w Aście H-a i po wypędzeniu Gotów urządził mu tryumfalny wjazd do Rzymu; dla bezpieczeństwa jednak przeniósł rezydencyę cesarską z Medyolanu do otoczonej bagnami Rawenny. Zniszczył ogromne tłumy Radagajsa pod Florencyą (405), ale, żeby zgromadzić dostateczną siłę, musiał sprowadzić legiony z Gallii. Ponieważ tym sposobem granica germańska została odsłonioną, więc wtargnęli od Renu niebawem (406) Alanie, Swewo-wie, Burgundowie i Wandalowie, rabując, mordując bezkarnie Gallię i Hiszpanię. Wtedy na dworze cesarskim znaleźli się tacy politycy, którzy całą winę nieszczęścia zwalali na Stylikona. Rzucano podejrzenie na niego, że, jako Wandal, otworzył rozmyślnie granicę dla swoich współrodaków. Przebiegły Grek, Olimpiusz, wmawiał H-owi, że Stylikon usuwa go od rządów, pragnąc władzy dla siebie samego i dla swego syna, którego jakoby chciał osadzić na tronie wschodnim po śmierci Arkadyusza (408). H. był ożeniony naprzód z Maryą, a po jej śmierci z Ter-mancyą, córkami Stylikona; mimo to uwierzył niedorzecznym oskarżeniom, pozwolił uwięzić teścia swojego w Rawennie i podpisał nań wyrok śmierci, jako na zdrajcę (408). Zbrodnia ta wydała jaknajgorsze skutki. Alaryk natychmiast wyruszył ze swego Epiru, głosząc, że się pomści za swego rodaka niewinnie zamordowanego. Olimpiusz, jako przywódzca niby stronnictwa patryotycznego, umiał tylko poduszczać do mordowania pozostających w służbie rzymskiej Germanów, a ci w liczbie 30 000 przeszli do Alary-ka. Droga do Rzymu stała otworem. Alaryk stanął pod Wieczuem miastem już w 408 r., lecz tym razem zadowolnił się pobraniem dużej kontrybucyi i cofnął się do Etruryi. Stąd wysyłał do H-a poselstwa z różnemi wymaganiami: rangi wodza wojsk rzymskich, ustąpienia trzech

W rękopisie ma jeszcze czcigodny autor dzieła:

„Powieść nad powieściami—romans nad romansami”, czyli opis ogromu miłości Chrystusa dla całego rodu ludzkiego; „Rekollekcye czterdziestodniowe”, mogące służyć na dwanaście odmian trzydniowych. Oprócz tego o. H. napisał dla Sióstr Felicyanek: ustawę i jej wykład; najdro-biazgowsze instrukcye dla wszystkich ćwiczeń zakonnych i obowiązków domowych; rytuał zakonny i ceremonie przy przyjmowaniu do Zgromadzenia. Wiele prac pomniejszych leży jeszcze w rękopisach. Pomimo lat 72, o. ÏÏ. pracuje jeszcze z najwyższą świeżością umysłu tak w konfessyonale jak i piórem. Do zniesienia zakonów pracował w Warszawie, później dłuższy czas przebywał w Zakroczymiu, obecnie mieszka w ciszy zakonnego klasztoru w Nowem Mieście

nad Pilicą.

X. Feliks Kapucyn.

E.

Honory wojskowe są to oznaki czci, okazywanej bądź przez żołnierzy pojedyńczych, bądź przez oddziały wojskowe, warty, twierdze lub okręty wojenne. Najzwyczajniejsze formy ich są następujące: stawanie frontem; przyłożenie ręki do kaszkietu; prezentowanie broni; przemaszerowanie oddziału z oczyma zwróconemi w stronę zwierzchnika. Oficerowie oddają honory przez wydobycie szpady i włożenie jej napowrót do pochwy (salutowanie); sztandary — przez pochylenie się; twierdze przez salwę działową, równie jak okręty wojenne, które oprócz tego podnoszą flagę. H. w. oddaje się także zmarłym żołnierzom, z mniejszą lub większą paradą, stosownie do ich rangi, przez odprowadzanie zwłok ich na cmentarz z większą, albo mniejszą eskortą, z muzyką, z biciem w bębny i przez salwę na grobie.

E.

Honory W kartach. W niektórych grach w karty, jak np. w Wiście i Wincie, nazywają się figury atutowe, mianowicie: as, król, dama, walet i dziesiątka; może ich być trzy, cztery lub pięć. Pięć honorów w jednych ręku nazywa się koroną. Przynoszą one grającemu ten honor, że, posiadając je, zapisuje na swoją korzyść odpowiednią liczbę punktów wygranych.

Honorya Justa Grata, córka cesarza Kon-stancyusza i Placydyi, siostrzenica cesarza Ho-noryusza i siostra cesarza Walentyniana III (* 417 lub 418 r.). Z powodu niemoralnego życia około 436 r. wysłana została przez rodzinę do Konstantynopola pod opiekę surowej regentki,

Pulcheryi. Gdy do Konstantynopola przybyło poselstwo Attyli, H. ofiarowała królowi swoją rękę. W r. 450 Attyla postanowił skorzystać z tej propozycyi, aby z ręką H-i otrzymać po-

W. T.

prowincyj, dostarczania żywności dla wszystkich Gotów, ile potrzeba co rok. H. nie zgadzał się na takie żądania. Alaryk ogłosił w obozie swoim innego cesarza, Attala, lecz i od tego doznawszy odmowy, zniecierpliwiony, ruszył powtórnie na Rzym, zdobył go szturmem nocnym przez zdradę niewolników i wydał stolicę świata na rabunek, d. 23 sierpnia 1410 r. Zamierzał następnie opanować najżyźniejsze prowincje: Sycylię i Afrykę, lecz w marszu na południe umarł nagle pod Consencyą. Następca i szwagier jego, Ataulf, okazał się przystępniejszym do porozumienia: ożeniwszy się z Galią Placydyą (ob.), siostrą H-a, i, dostawszy 18 beczek złota, zobowiązał się wyprowadzić Gotów do Gallii południowej i uprzątnąć tam kilka uzurpatorów, którzy przywłaszczyli sobie tytuł cesarski. Został więc szwagrem i wodzem cesarskim. W ciągu następnych siedmiu lat rząd raweński starał się podnieść dobrobyt kraju, zrujnowanego najazdami barbarzyńców. W tym czasie uśmierzono bunt wielkorządzcy Afryki, Herakliana, i pokonano uzurpatora, Konstantyna, który w Brytanii ogłosił się był cesarzem i rozszerzył władzę swoją na Gallię. Zwycięzca Konstantyna, Konstancyusz, otrzymał rękę owdowiałej po Ataulfie Galii Placydyi. Nie zdołał wszakże H. odzyskać ani Brytanii, ani ziem zajętych przez Burgundów, Wizygotów i Wandalów. Stosunki z Cesarstwem wschodniem w ciągu całego panowania H-a były nieprzyjazne. Potom stwa nie zostawił. -— Wietersheim Ed. „Geschichte der Völkerwanderung” (wydanie 1880—81, w 2-ch tomach, w opracowaniu Dohna); Bury J. B. „History of the Later Roman Empire” (1890); Eicken „Der Kampf der Westgo-then und Römer” (1876); Gibbon „History of décliné and fall of Roman Empire” (najnowsze wydanie 1897—1900 r.); Tillemont „Histoire des empereurs romains”.

Honoryusz I, papież (panował 625 — 638), urodził się w rzymskiej Kampanii, rządy Kościoła objął po Bonifacym V. Imię jego stało się głośnem, szczególniej pod koniec szóstego dziesiątka lat wieku XIX, kiedy poruszoną została sprawa dogmatu Nieomylności papieskiej w rzeczach Wiary. Przeciwnicy tego dogmatu wyprowadzili z dalekiej przeszłości osobę H-a, sądząc, że przykład jego błędu w sprawie monoteletów (ob.) będzie argumentem druzgoczącym naukę o nieomylności. Błąd H-a przedstawia się tak: około 634 r. Sergiusz, patryarcha konstant., usiłował pogodzić monofizytów (ob.) z Kościołem na podstawie nauki, że w Chrystusie są dwie natury, ale jedna tylko wola i działanie. Pragnąc dla tej swojej błędnej teoryi (błąd monoteletów) pozyskać poparcie Stoi. Apost., napisał list do H-a w gorących słowach przedstawiając mu dobro Wiary, gdy sekty powrócą na łono Kościoła; że chodzi zresztą nie o rzeczy Zasadnicze, ale o nazwę; że dawno już spokój byłby zapanował, gdyby nie kwestye, które o to wyrażenie podnosi Sofrouiusz, patryarcha jerozolimski; wreszcie, że najlepiej będzie, jeśli papież zaniechać każe wszelkich sporów tak o dwoistość jak i jedność woli w Chrystusie. H., nie znając dokładnie położenia rzeczy na Wschodzie, odpisał, że w Chrystusie niema dwoistej woli, tak, iżby jedna sprzeciwiała się drugiej, bo Chrystus nie miał na sobie spuścizny grzechu pierworodnego; wola ludzka w Nim jest jedną z boską.—W dwóch późniejszych listach H. też wspomina o jednej woli w Chrystusie i zarazem zobowiązał Sofro-niusza, by nie obstawał za wyrażeniem: dwoista działalność, a Cyrusa, patryarchę aleks., by nie obstawał za formułą: jedna działalność. Sobór ekumeniczny VI (681 r.) potępił H-a narówni z monoteletami; toż samo uczyniono na synodzie trullańskim (692 r.), wreszcie na soborze VII (787 r.). Że jednak H-a nie uważano za heretyka i nie podawano w wątpliwość jego prawo-wierności, pomijając posądzania Greków o sfałszowanie listu H-a i postanowień VI soboru, stwierdzają to: edykt Konstantyna do VI soboru, listy Leoua II papieża do biskupów hiszpańskich. Nakoniec listy H*a były prywatnemi, nie miały charakteru definicyj dogmatycznych, były rodzajem rozporządzeń administracyjnych, by zaniechano sporów bez dociekań, gdzie leży prawda. I to właśnie było błędem H-a. W samych jego orzeczeniach nie można dopatrzyć się błędu, gdyż rzeczywiście wola ludzka Chrystusa była inną od naszej, skażonej przez grzech pierworodny, a przeto moralnie jedną była z wolą bożą; lecz pobłądził, że, kierując się oportunizmem, nie znając dokładnie stosunków na Wschodzie, nie wyjaśnił prawdy, nie potępił błędu, a milczeniem pokryć kazał wywiązujący się spór. Bogate źródła do historyi H-a podaje kard. Hergenroe-ther w „Histoire de l’Eglise” (t. II). — Honoryusz II, papież (panował 1124—30), rodem z Bononii. W Rzymie powstało kilka wybitniejszych rodów, które pragnęły w swoje ręcę ująć rządy i wzajemnie wydzierały sobie wpływ na Stoi. Apost. Potworzyły się stronnictwa, wśród których najpotężniejsze były: Frangipanich i Leo-nich. Po śmierci Kaliksta II rodzina Leonich przeprowadziła wybór kardynała Teobalda, który przybrał imię Celestyna II, lecz jeszcze nie ukończono ceremonii wyboru, gdy Robert Fran-gipani ze swoją partyą wpadł do zgromadzenia i okrzyknął papieżem kardynała Lamberta de Fagnano. Dla uniknięcia schyzmy Teobald zrezygnował, Lambert został przez kardynałów obrany i koronowany pod imieniem H-a II. Był to papież wielce uczony; zajmował się bardzo podniesieniem moralnego poziomu wśród duchowieństwa. W działalności swej politycznej wcielił do państwa Kościelnego Segni. Z Lo-taryuszem II był w stosunkach przyjaznych. Cesarz zrzekł się zbytniego mieszania się w rzeczy kościelne, a papież popierał go wzamian prze-

Liber censuum s. romanae Ecclesiae”.

s. PŁ

węgiersku Selmeczbanya.

ciwko Konradowi Hohenstaufenowi, którego wyklął, podobnie jak i Anzelma, arcybpa Medyola-nu, za ukoronowanie Konrada w Monza na króla Lombardyi. Wyklął też Rogera, króla Sycylii, i prowadził z nim niepomyślną wojnę, zakończoną układami i uznaniem go za lennego pana Apulii. — Honoryusz II, antypapież (Piotr C a-dalus vel Cadolaus), biskup parmeński, 1061

r. wybrany przez symoniaków i wyznaczony na papieża przez Dwór Niemiecki (ob. Aleksander II). Umarł w 1071 lub w 1072 w Parmie, nie zrzekłszy się do śmierci pretensyi do godności papieskiej. — Honoryusz III, papież (Cen-tius Savelli), Rzymianin rodem, panował od 1216 do 1227 r. Wyniesiony został na stolicę rzymską po śmierci Innocentego III. Pozostając na urzędzie kamerlinga (podskarbi) Kościoła, ułożył spis dochodów należnych Kościołowi i ich źródła:

Objąwszy rządy Kościoła, wziął w spuściźnie po Innocentym III gorące pragnienie odzyskania Ziemi świętej; nawoływał do wyprawy, lecz usiłowania rozbijały się o złą wolę Fryderyka II (ob.). Przytłumiał herezyę Albigensów; głosił przeciwko nim krucyatę w 1218 r. i 1226

r., przyczein wyklął Rajmunda z Tuluzy. Rozsyłał legatów w sprawach Kościoła na wszystkie strony. W Polsce legat Grzegorz de Crescendo zatwierdził ustawy synodalne w 1223 r. (Długosz „H. P.” VI 630; ob. „Rocznik kapituły krakow.”—Bielowski „Mon. Pol.” II 802). Drugi legat, Wilhelm, biskup Modeny, wysłany był dla urządzenia Kościoła w Inflantach, Kurlandyi, Prusach i sąsiednich prowincyach („Enc. Kość.”). Prócz „Liber censuum” zostawił H.: Zbiór De-kretaliów: Compilatio quinta.—Caeremoniale Roma-num; Registrum vel Epistolae. Rzeczy odnoszące się do Polski są zamieszczone u Theinera: „Vet. Mon. Pol.” t. I; O żywotach papieży.—Honoryusz IV, papież (Jakób Savelli), panował od 1285 do 1287 r. Pochodził z tej samej rodziny co H. III. Nauki pobierał w Paryżu: stąd jego późniejsze starania, aby w uniwersytecie paryskim dbano o naukę języków wschodnich. Zachęcał bezskutecznie do wyprawy krzyżowej, zresztą i on sam nie mógł o niej myśleć, będąc zajętym opieką nad Karolem II, królem neapolitańskim (ob.). W stosunku do Polski zatwierdził wyrok Filipa legata (ob. Henryk IV Probus). Przyczynił się bardzo do ukrócenia rozbójnictwa w państwie Kościelnem. Niektórzy ze współczesnych zarzucali mu chciwość. — Por. „Histoire de 1’Eglise par S. E. L. Card. Hergenroether”.

Honoryusz z Autun (Augustodunensis), żył na początku XII w. Był to wielostronny i płodny pisarz, doskonale obeznany z dogmatyką, filozofią, historyą, egzegezą i prawem, jak to widać z dzieł jego. Sam podaje ich spis w dziełku „De luminaribus”, o pisarzach kościelnych. Trithemius chwali go bardzo, oraz Pez (w „Thes. aneed.”). Zbiór dzieł H-a znaj-

duje się w „Patrol, lat.” Migne’a (tom 172).— Por. „Encykl. kość.”.    s* pł

Hont, komitat w północno - zachodnich Węgrzech, na lewym brzegu Dunaju, ograniczony na północ przez komitat Sohl albo Zolyom, na północ i północo-zachód przez komitat Bars, na wschód przez komitat Neograd, na południo-za-chód i południe przez komitat Gran lub Esster-gom, na południe przez komitat Pest. Jest to kraina przeważnie górzysta, wypełniona południo-wemi odnogami Karpat, mianowicie na północy Schemnickiemi górami kruszcowemi, a na południu górami Neogradzkiemi. Główną rzeką kra ju jest Ipoly (po niemiecku Eipel), wypływająca w komitacie Neogradzkim i wpadająca z lewej strony do Dunaju poniżej Granu. Kraj jest urodzajny, ale główne jego bogactwo stanowią skarby mineralne. Mieszkańcy, Słowacy i Madiaro-wie, zajmują się uprawą tytoniu i wina, oraz wydobywaniem srebra, miedzi, ołowiu, cynobru, cynku i t. d. Obszar H-u wynosi 2 650 klm. Q; liczba ludności ok. 130 000 m-ców (1900). Główne miasto Ipoly-Sagh; najważniejszem jednak miastem, ogniskiem górnictwa, jest Schemnitz, po

w. N.

Honter Jan, znakomity pedagog i reformator siedmiogrodzki (* w r. 1498 w Kronsztacie zwanym dawniej Korona—f w mieście swojem ro-dzinnem d. 23 stycznia 1549 r.). Nauki uniwersyteckie pobierał w akademii krakowskiej pod Janem Trzcińskim, będąc przełożonym jednego z pensyonatów, zwanego „Węgierskim”, oraz profesorem gramatyki w tejże akademii. Ponieważ dzieła pedagogiczne H-a wyszły w Krakowie w r. 1530 i 1532, autor zaś niewątpliwie powrócił do Kronsztatu w r. 1533,— pobyt jego w Wittemberdze, w Wiedniu, w Pradze czeskiej i w Bazylei bywa zaprzeczany. Gdzie i jakim sposobem H. mógł do tego stopnia poznać naukę Lutra i tak się nią przejąć, aby po powrocie do ojczyzny czuć się na siłach do przeprowadzenia reformy Kościoła? Przywiózł on nawet z Bazylei machinę drukarską, na której tłoczył pisma w duchu nowej nauki. Jego katechizm dla nauki przedkonfirmacyjnej otrzymał nawet aprobatę reformatora niemieckiego. W d. 22 kwietnia 1544 r. został H. kaznodzieją ewan-gielickim w Kronsztacie i za jego wpływem kraj Barceński przyjął wyznanie augsburskie. Był to mąż kochany i szanowany przez ziomków swoich, i on-to ufundował w Kronsztacie gimna-zyum i bibliotekę publiczną. Jego Geografia i Gramatyka zjednały mu sławę. Geografia, drukowana w Krakowie u Mateusza Szarfenbergera w r. 1530, nosi tytuł: „Joannes Honter Coronen-sis, Rudimentorum Cosmografiae libri duo, quorum prior Astronomiae posterior Geographiae principia brevissima complectetur”. Drugie wydanie wyszło w Ziirichu r. 1546. W Geografii tej jest godnem zaznaczenia, że H. nie wspomina o Ameryce, jakgdyby o odkryciu jej nic

nie wiedział. Jego gramatyka łaćiń. „Cracoviae j eie nad Menem w 1763 r. pod pseudonimem per Scharffenberg. 1530” doczekała się b. licznych j Justyna Febroniusza. Długi czas nie widzia-wydań. Wyd. 2-e: „De gram. libri duo, quorum prior est de octo partibus orationis, posterior de syntaxi, figuris et ratione carminum. Adjecta est vocabulis expositio polonica”—wyszło u Wietora,

no, kto się ukrywa pod tym pseudonimem; mimo to książka, doskonale odpowiadająca duchowi czasu, pozyskała rozgłos w całej Europie. We wstępie, zwróconym do papieża Klemensa XIII, Febroniusz zapewnia o swej głębokiej czci dla Stoi. Apostoł. Następnie wykłada swój system: Władza związywania i rozwiązywania (potestas clavium) powierzoną została przez Jezusa ogółowi wiernych, zwierzchnicy zaś duchowni (praela-ti) mają jej używalność i zastosowanie (usus-fructus et usus). Każdy biskup posiada w swej dyecezyi władzę duchowną nieograniczoną. Pierwszeństwo Stoi. Apost. (primatus), które zresztą nie jest przywiązane do Rzymu, polega na nadawaniu Kościołowi charakteru jedności, a obecne jej przywileje pochodzą z zastosowania de* kretaliów pseudo-Izydora. Papież, pierwszy pomiędzy równymi, jest egzekutorem praw, które o tyle moc obowiązującą posiadają, o ile są ogólnym głosem całego episkopatu. Sobór stoi nad papieżem i nie potrzebuje jego przewodniczenia, ani potwierdzenia; w kwestyach spornych służy prawo odwołania się od papieża do soboru. „Uzurpowana” przez Stoi. Apost. władza powinna być odjętą i, jeśli papież się dobrowolnie nie zgodzi na zrzeczenie się przywilejów nieprawnie nabytych, powinien do tego być zmuszonym. Jako środki wylicza; zwołanie soboru powszechnego, wymówienie posłuszeństwa, niespełnianie wymagań Stoi. Apost., a jeśli to nie pomoże, zwrócenie się do władzy świeckiej. W traktowaniu praw Stoi. Apost. i biskupów Febroniusz zapożycza wiele dowodzeń i wyjaśnień od van Espena, Dupina, a może i od Richera— w tej samej materyi piszących. Dziwnie też wiele napotyka się w tem dziele sprzeczności i sztucznych dowodzeń. Rozgłos tego „Systemu Febroniusza” wywołał śpieszne zwalczanie go przez najuczeńszyeh pisarzy prawowiernych. Pisali przeciwko niemu: Piotr Ballerini, dominikanin Mamacchi, jezuita Zaccaria, kapucyn Viator a Cocaleo, jezuici: Zech, Kleiner, Schmidt, Carrich i wielu innych. Ale nietylko katolicy potępiali wystąpienie Febroniusza; zpośród protestantów też podniosły się głosy: Bahrdt, ojciec i syn, Hoffmann z Wittenbergi, Walch z Getyngi z ostremi wystąpili polemikami, a Lessyng w następujący sposób określał wartość książki: „To, co mówi Febroniusz i jego stronnicy, jest bezwstydnem przypochlebianiem się panom tego świata, gdyż wszystkie argumenty skierowane przeciwko władzy papieża, albo nie są wcale argumentami, albo też bez porównania słuszniej stosować się dadzą do samych monarchów”. (Szczegółowy wykaz pism przeciwko Febroniu-szowi ob. w Historyi Kościoła kard. Hergen-róthera, w oryginale, lub tłóm. franc.). Klemens XIII potępił dzieło Febroniusza; mimo to H. usiłował je obronić, wydając broszury pod

Kraków 1532; 3-e z dodatkiem „Ad Lectorem”, tamże t. r. „per Mathiam Scharffenbergium ”, przypis. Stan. Bonerowi; 4-e Kraków 1535,Ungler;

5-e t-że 1538, Wietor; 6-e t-że 1539, Szarffenberg;

7-e, popr. p. autora, t-że 1541, tenże; 8-e t-że 1543,

Wietor; 9-e t-że 1548, Szarffenberg; 10-e, powtórz, z 9-go, t-że 1549, tenże. Dalsze wyd. są również krakowskie, z lat 1551, 1554, 1556, 1558, 1559, a oprócz nich jedno jeszcze b. r. i m. dr. 4-to.

Ostatniem, 17-em, wydaniem krakowskiem jest wyszłe z oficyny Szarffenbergów 1562 roku.

Kosmografia H-a, po 2 wyd. krakowskich 1530

1    1534 r., miała jeszcze 5 w Ziirychu w latach 1546 —1573. Z dzieł teologicznych — w Kron-sztacie: „Sententiae ex omnibus operibus divi Augustini excerptae”; „Sententiae catholicae”;

Ks. A. K. D.

„Formula reformationis ecclesiae Coronensis et Barceusis”; nadto w r. 1547 wydał Agendę kościelną p. t. „Agenda für die Schulsorger und Kirchendiener im Siebenbürgen”. Życiorys H-a napisał Teutsch, p. t. „Honter und Kronstadt in seiner Zeit” („Archiv des Vereins für sieben-bürgische Landeskunde” 1876).

Hontheim Jan Mikołaj, sufragan trewirski, biskup myryoficki (* w Trewirze 27 stycznia 1701 — ^ w Montquintin w Luksemburskiem

2    września 1790 r.). Zasady gallikańskie i jan-senistowskie, szerzone przez uczonego profesora prawa w uniwersytecie w Lovanium, van Espe-na (ob.), znalazły gorącego zwolennika w H-ie i, ułożone przez niego w pewien system, otrzymały nazwę febro ni a ni zm u i wzniecały burzę przeciwko Kościołowi. Początkowa wszakże działalność H-a wolna była od oznak nieprzyjaznych dla Kościoła. Ukończywszy studya prawne w Lovanium 1728 r., powrócił do Trewiru i pracował już-to na katedrze uniwersyteckiej, już też w zarządzie dyecezyalnym. Niepospolite zdolności i nieposzlakowane życie sprowadzały nań odznaczenia; w 1748 r. otrzymał nominacyę na sufragana trewirskiego z tytułem biskupa Myrio-phitu. Miłując naukę, wolne od zajęć chwile poświęcał na studya historyczno-prawne, czego owocem były cenne dzieła: „Historia Treviren-sis diplomatica” (1750, 3 t., in f.) i „Prodromus Historiae Trevirensis” (1757, 2 t., in f.). W późniejszym już wieku, bo w 62 r. życia, odżyły w nim wyniesione z Lovanium zasady i pod pozorem godzenia protestantów z katolikami wygłaszał teorye podkopujące powagę zwierzchni-czej władzy Stoi. Apost. Pierwszy raz publicznie głos zabrał w książce: „De statu Ecclesiae et de légitima potestate Romani Pontificis liber sin-gularis ad reuniendos dissidentes in religione Christianos compositus”, wydanej we Frankfur-

42

KnoykL Powie. Ilmfcr. Zeit. 230. T. XXIX.

(ob.).

ryż).

s. s.

różnemi pseudonimami. Wyszło wreszcie na jaw nazwisko prawdziwego autora. Po daremnych próbach Klemensa XIV powściągnięcia H-a Pius VI zwrócił się do arcybpa Trewiru z żądaniem, aby jego sufragan naprawił zgorszenie. Po wielu trudnościach H. napisał wyjaśnienie, które Rzym uzuał za niewystarczające. Odwołał wreszcie swe błędy w 1778 r. Dwory: Wiedeński i Madrycki niechętnie przyjęły odwołanie dogodnych dla ich polityki twierdzeń i rozeszły się wieści, że papież użył gwałtu, aby wymusić odwołanie. We trzy lata później, w r. 1781, H. wydał kommentarz do swego odwołania: „Justiui Febronis Commentarius in suam retractationem Pio VI Pont. Max. Kal. Nov. ann.

1778 submissam”. Kommentarz, pełen błędów, otrzymał odpowiedź, napisaną przez kard. Perdil (ob. Hist. Kość. kard. Hergenröthera). H. umarł w zgodzie z Kościołem; lecz podniesione przez niego teorye dużo złego wyrządziły Kościołowi, bo znalazły wielu zwolenników, którzy je popierali (ob. Emskie punktacye) i służyły za podstawę do rozwijania się Józefinizmu

s. Pł.

Honthorst Gerard van, malarz hollenderski (* 4 listopada 1590 r. w Utrechcie — f 27 kwietnia 1656 tamże). Początkowo uczeń Abrahama Bloemaerta, H. należy do licznej grupy artystów hollenderskich, którzy kształcili się i szukali natchnienia zdała od kraju, we Włoszech. Tu H. przejął się kierunkiem, jaki wyobrażał Caravaggio i który miał wówczas wielkie powodzenie we Włoszech. Protegowany przez margrabiego Giustinianiego, H. był przytem wysoko ceniony wśród Włochów, a dla treści obrazów swoich przezwany „Gherardo delle notte”. Malował on mianowicie przeważnie sceny rodzajowe o figurach naturalnej prawie wielkości, przy sztucznem świetle świec lub pochodni. H. lubował się w nagłych przejściach tonów światła, niemal w kontrastach światła i cieniów; a przytem był, podobnie jak pierwowzór jego, Caravaggio, naturalistą. W r. 1623 H. powrócił do miasta rodzinnego, następnie jakiś czas bawił w Anglii, poczem osiadł w Hadze, gdzie stał się ulubionym portrecistą dworu miejscowego (1637—1652). Najlepsze portrety jego pędzla znajdują się w Hadze (w Muzeum, sala IV: portret wielkości naturalnej stadhoudera Wilhelma II) i w zbiorach hannowerskich; inne, a także słynne jego Koncerty i wesołe Biesiady— w Hadze, Amsterdamie (w muzeum państwowem; portrety księcia Fryderyka Henryka, żony jego i dzieci), Rotterdamie, Haarlemie, Utrechcie, w Dreźnie (scena wyrywania zęba przy świetle świecy), w Paryżu (Luwr: dwa portrety, Piłat umywający ręce, Lutnista) i w Petersburgu (Ermitaż: Hulaka i Śpiewacy). Wogóle liczą przeszło 160 obrazów olejnych jego pędzla, co do innych zachodzi wątpliwość: czy są jego roboty, czy brata jego Wilhelma, gdyż często obaj bra-cia podpisywali obrazy swoje G. Honthorst. Co do dwóch obrazów, znajdujących się w war-szawskiem Muzeum Sztuk Pięknych: Mężczyzna zapalający świecę węglem rozżarzonym (N® 59) i Śmierć Kleopatry (N® 74), podanych w katalogu za utwory H-a, — niema dowodu ich autentyczności.—Porów. Dr A. Bredius „Les Chefs-d’oeuvres du musée royal d’Amsterdam. Traduction française de E. Michel” (Monachium, Pa-

s. s.

Honthorst Willem (Guilliam) van, malarz hollenderski (* 1604 w Utrechcie—f 1666 tamże), brat poprzedniego i uczeń jego oraz Abrahama Bloemaerta. Bawił czas jakiś w Hadze, poczem osiadł w Berlinie (1646), gdzie, mianowany malarzem nadwornym dworu brandenburskiego, przebył tam lat 18. Ostatnie lata życia spędził w Utrechcie. H. malował przeważnie portrety i miał na tern polu powodzenie; portrety te, chociaż nie dorównywały portretom brata jego Gerarda, często jednak były brane lub sprzedawane jako dzieła tego ostatniego, co tłómaczy poniekąd ich rzadkość obecnie. Sam on zwykle podpisywał obrazy swoje, podobnie jak brat jego, G. Honthorst. Muzeum amsterdamskie posiada portret jego pędzla, przedstawiający Wilhelma II, księcia orańskiego, z datą 1661 r.; muzeum utrechckie portret z r. 1643; muzeum berlińskie portret z 1647.

Honved w języku madiarskim znaczy: obrońca ojczyzny. Za czasów niepodległości Węgier nazywano H-ami pospolite ruszenie, a potem i wojsko regularne. Nazwa ta upadła z upadkiem wolności kraju. Wznowiono ją w roku 1848 dla oddziałów ochotniczych, zaciąganych na kilka tygodni, czyli a’gyoezel emig (aż do zwycięstwa) i wysyłanym przeciwko Serbom i Kroatom, próbującym zrzucić jarzmo węgierskie. Później, gdy wybuchło powstanie i gdy półki węgierskie, konsystujące w Austryi, wróciwszy do ojczyzny, przystąpiły do niego, to wszystkie siły zbrojne narodowe, tak ochotnicze jak i sformowane na mocy uchwały sejmowej z d. 5 lipca 1848 r., H-ami nazwano. Po stłumieniu powstania w r. 1849 H-dzi znów istnieć przestali i dopiero w 1867 — 68 przy nowej or-ganizacyi powinności wojskowej w Austro-Węgrzech Landwera korony św. Stefana (Węgry, Siedmiogród, Sławonia i Kroacya) otrzymały nazwę Honvedseg (obrona krajowa). W mowie potocznej H-em zowie się żołnierz pojedyńczy. Honwedzi, jako wojsko czysto-narodowe, cieszą się na Węgrzech wielką sympatyą. Kommenda w H-ach węgierskich odbywa się w języku węgierskim, w półkach zaś kroacko-słowackich po kroacko-słowacku, a mają one także swoje narodowe sztandary. R. 1893 na uczczenie pamięci H-ów, którzy walczyli podczas rewolucyi 1848—49, wzniesiono w Budapeszcie pomnik. B-

Hood Robin, bohater podaniowy wielu staro-angielskich ballad ludowych, ob, Robin Hood.

Hood Samuel, admirał angielski (* 1724— 1 f 1816), zaczął karyerę jako chłopiec okrętowy; w chwili wybuchu wojny Siedmioletniej był już kapitanem. Jako dowódzca fregaty „Westalka” pochwycił w 1758 francuską fregatę „Bellonę”. Podczas wojny z koloniami amerykańskiemi został w 1780 kontradmirałem; walczył zwycięsko z Francuzami w lutym 1782 r. u wyspy św. Krzysztofa, w kwietniu pod kommendą admirała Rodney’a u Gwadelupy, a 19 kwiet. pochwycił dwa francuskie okręty liniowe i dwie fregaty. W 1782 wynagrodzono go za to godnością para Irlandyi; w 1784 H. wszedł do Izby gmin, gdzie przyłączył się do oppozycyi. W 1787 mianowano go wice-admirałem, w 1788 lordem admi-ralicyi. W początkach wojny z Francyą otrzymał kommendę naczelną na morzu ŚródziemDem; na wezwanie rojalistów francuskich 27 sierpnia

1793    zajął Tulon spólnie z hiszpańskim admirałem, Langarą; w 1794 zajął Korsykę i operował przeciwko flocie admirała francuskiego, Martina, która mu się jednak wymknęła. W r.

1794    został admirałem, w 1796 parem Anglii z tytułem wicehrabiego H. of Whitley, potem gubernatorem szpitala w Greenwich.—Młodszy brat jego, Sir Aleksander H. (* r. 1827 — f 1811), odznaczył się też męstwem w walkach z Francyą; w 1796 został admirałem, w 1794 otrzymał tytuł barona, w 1801 wicehrabiego of B r i d p o r t.

Londyn 1893).

Hood Tomasz (* 23 maja 1799 w Londynie — f tamże 3 maja 1845), satyryczny poeta angielski. Sposobił się naprzód do zawodu kupieckiego, później wstąpił do pracowni mie-dziorytniczej; zawód literacki rozpoczął w roku 1821 jako redaktor jednego z czasopism londyńskich. Niebawem zdobył sobie szeroki rozgłos przez swoje satyry i opowieści humorystyczne. Wśród jego utworów (wydanych zbiorowo w Londynie 1869 — 73) najgodniejsze są uwagi: romans „Tynley Hall” (Londyn 1834); satyra „Up the Rhine” (tamże 1840), a osobliwie niektóre mniejsze utwory satyryczne, z gorzką ironią lub ostrym sarkazmem wystawiające nędzę i upośledzenie proletaryatu nowożytnego. Jeden z tych utworów, słynna Pieśń o koszuli („Song of the shirt”), wyjątkową zdobył sobie w całej Anglii popularność.—Por. „Memorials of H.”, wydane przez córkę autora (nowe wyd.

w. a.

Hood Edwin Paxton, kaznodzieja i pisarz angielski (* 1820 w Westminsterze — f 1885), wykształcił się prywatnie i przez lat wiele był ulubionym kaznodzieją gminy independentów w Londynie. Napisał cały szereg dzieł popularnych treści religijnej, moralno-filozoficznej i historycznej, jako też cennych prac biograficznych, z których na wyróżnienie zasługują życiorysy: Wordswortha, Swedenborga, Cromwella, szczególnie zaś Tomasza Carlyle’a.

Hood Tomasz, syn Tomasza, humorysty, poeta angielski (* 1835 w Lake-House w hrab. Essex—f 1874); kształcił się od 1853 w Oksfordzie i tam z powodzeniem rozpoczął zawód swój poetycki, wydawszy „Pen and pencil pic-tures” (1856), a potem drugi zbiór poezyj „Quips and cranks” (1861), oraz liczne nowelle i romanse, jak np. „A disputed inheritance” (1863); „A golden heart” (1867) i romans jego najcelniejszy „The lost link” (1868). Od r. 1865 prowadził wydawnictwo humorystyczne „Fun”, do którego nietylko dużo pisał, lecz także i rysował wyśmienite karykatury. W r. 1867 założył „Tom Hood’s Comic Annual”. Jego „Fa-vourite poems” wydała z życiorysem siostra jego (Boston 1877).

Hooft Pieter Corneliszoon (* w Amsterdamie 16 marca 1581 r.—f w Hadze 25 maja 1647), poeta i historyk liollenderski. Pochodził z patrycyuszowskiej rodziny amsterdamskiej; otrzymał bardzo staranne wykształcenie, głównie w kierunku filologicznym prowadzone, a uzupełnione następnie przez liczne po obcych krajach podróże. W młodzieńczym wieku wstąpił do sławnej wówczas amsterdamskiej izby retoryki (ob. Hollenderska lit.), w której przez napisaną już w 17-m roku życia tragedyę „Achilles i Polyxena” wybitne zdobył sobie stanowisko. Następnie odznaczył się świetnie w służbie publicznej jako wysoki urzędnik, mąż stanu i dygnitarz państwowy; nie porzucił jednak nigdy literatury ani poezyi: owszem, przyczyniał się skutecznie do ich bujnego w ojczyźnie rozwoju, nietylko przez własne utwory, ale także przez gorliwe poparcie, którego, jako człowiek możny i wpływowy, chętnie zawsze talentom twórczym udzielał. Jego gościnny dom w Amsterdamie, oraz letni pałac Muydener nad Zuiderzee stały się głównemi ogniskami towarzysko-umysłowego ruchu w Hollandyi, w którym najznakomitsze talenty ówczesne czynny brały udział. — Sława H-a jako pisarza opiera się głównie na jego Historyi Niderlandów („Nederlandsche Hist.”, wyd. 1-e Amsterdam 1642), napisanej na podstawie rozległych badań, stylem ozdobnym i żywym, przy doskonałem artystycznem ugrupowaniu faktów i silnetn uwydatnieniu patryotycznych dążeń ówczesnych. Przez swój, wzorowany na Tacycie, styl prozaiczny H. zdobył sobie w literaturze ojczystej znaczenie pisarza klasycznego. Poezye jego odznaczają się również niepospolitym artyzmem stylu i formy. Pieśni liryczne (wydanie 1-e w Amsterdamie 1636, najnowsze przez P. Leendertza w Haarlemie 1864) odznaczają się przytem szczerością i prawdą uczucia; natomiast wzorowane na Senece tragedye: „Geeraeidt van Velsen” (Amsterdam 1613) i „Baeto” (tamże 1616) grzeszą wymuszoną retoryką dyalogu i nienaturalną akcyą; dramat pasterski „Granida” (Amsterdam 1613) jest dość niewolniczem naśladownictwem wzorów włoskich,

a komedya „Warenar” (tamże 1615), choć wzo- i jakie światło to daje w zetknięciu z ciemnią, rowana na Plaucie, zawiera wierny obraz życia a które stanowią oryginalność artyzmu Rembrand-hollenderskiego. Listy H-a wydane zostały przez ta, ale jest za to znakomita harmonia, która

I. van Vlotena (Lejda 1855—57, 4 tomy); jego wszystkie gammy świateł, rozrzuconych w jego Poezye nowo-wydane przez Leendertza (Amsterdam 1871—75). Życiorys H-a napisał G. Brandt (1671; nowe wyd. Mathews’a, Groninga 1874).

obrazach, sprowadza do tonów odpowiednich i łączy w jedną całość, w której nawet efektowne kontrasty łagodzone są i jakby przygłuszane z umysłu. Jakkolwiek przedmiot obrazów jego stanowią wnętrza mieszkań hollenderskich, ożywione nielicznemi figurami, i przeto H. należy do malarzy rodzajowych, można jednak powiedzieć, że właściwym tematem jego jest światło słoneczne, które artysta odczuwa subtelnie i umie znakomicie roztaczać na swoich dziełach. Słusz-

w. G.

nie też nazwał go ktoś malarzem słońca; i rzeczywiście, choćbyśmy usunęli figury i szczegóły dodatkowe z jego obrazów, to samo rozprowadzenie światła słonecznego w komnatach, z cha-rakterystycznem skąpaniem pierwszego planu w światłocieniach, zajmie i zachwyci o tyle widza, że ten ule szuka już dalszego tematu na obrazie. Długi czas lekceważony, H. dopiero w Anglii doczekał się oceny odpowiedniej; tam też najwięcej przechowało się jego obrazów. Najcenniejsze z nich są: Dziedziniec, Dziedziniec wybrukowany cegłą, Wnętrze domu, właściwie Przedsionek z kobietą i dzieckiem schodzącemi po schodach, i Pieśń wesoła—w National Gallery w Londynie; oraz, prawdziwe arcydzieło jego, Gra w karty (z 1658 r.)—w pałacu Buckingham-skim i Prządka—tamże, a także piękny obraz z r. 1658 w posiadaniu margrabiego of Bute w Londynie. Z miast hollenderskich najcenniejsze obrazy pędzla H-a posiadają Amsterdam i Haga. W pierwszym z nich wymienić należy prze-dewszystkiem obrazy w muzeum państwowem i w złączonych z niem od 1854 r. bogatych zbiorach Van der Hoop (Komnata z lodownią, Siesta przed domem na wsi, Kobieta czesząca dziecko, Dama w oknie czekająca na list), oraz Skrzętną gospodynię, w zbiorach d-ra Sixa; w dru-giem—pięknie malowany Koncert, w zbiorach Steengracht. W Paryżu znajdują się dwa piękne obrazy H-a w Luwrze (Gra w karty i Wnętrze domostwa hollenderskiego), z których jeden jest ciekawym wzorem traktowania pełnego światła (plain-aire’u), drugi—cieniów i półtonów; oraz dwa w zbiorach prywatnych: Wnętrze mieszkania hollenderskiego z dwiema figurkami i pieskiem, w zbiorze R. Kauna, i Praczka z dzieckiem, u barona Rotszylda. Z miast niemieckich posiadają obrazy H-a: Berlin (Matka przy kołysce swego dziecka, w Muzeum; Matka z dzieckiem i pieskiem, obraz stanowiący dopełnienie Komnaty z lodownią z muzeum amsterdamskiego, własność prywatna Oppenheimów), Frankfurt nad Menem, Kassel, Hamburg, Akwizgran i wreszcie Monachium (Kobieta siedząca i czytająca książkę, w Pinakotece). W Ermitażu petersburskim znajdują się trzy obrazy pędzla H-a:

Hoogh, Hooch albo Hoghe, Piotr de, malarz hollenderski (* 20 grudnia 1629 w Rotterdamie—f po r. 1677, prawdopodobnie, w Amsterdamie). Zbyt mało ceniony za życia, H. niezbyt też obchodził historyków sztuki, i dlatego nie miał biografa, któryby pozostawił dane, życia jego dotyczące. Dopiero w ostatniej ćwierci ubiegłego stulecia, gdy zaczęto coraz wyżej cenić talent tego znakomitego artysty, historycy sztuki jęli się mozolnych poszukiwań archiwalnych, by cośkolwiek o nim dowiedzieć się na-pewno. Skrzętne te poszukiwania ujawniły, że H. był synem Henryka de Hoogh, mularza rot-terdamskiego, i żouy jego, Anny Pieters, akuszerki, że kształcił się pierwiastkowo w malarstwie w pracowni Berchema w Amsterdamie, poczem dla braku środków przyjął obowiązek lokaja u Justusa de Grange, u którego pozostawał do 1653 r. i dla którego, jak się zdaje, malował także obrazy, ocenione w inwentarzu pośmiertnym tego badacza po 6 do 20 florenów.

Powróciwszy do domu rodzicielskiego, H. poślubił w r. 1654 w Delfcie Janinę Van der Burch, mieszkankę tego miasta, gdzie w 1655 został członkiem gildyi św. Łukasza i, zdaje się, długo przebywał w tern mieście: przynajmniej są ślady jego pobytu tamże z lat 1667, 70, 71 i 77.

Tę ostatnią datę nosi obraz jego ostatni z datowanych, co jednak nie dowodzi, żeby H. nie miał żyć i później, a nawet, żeby nie było obrazów jego później datowanych, tylko, że obrazy te w ciągu XVIII wieku uległy fałszowaniu przez kupców, którzy wyskrobywali nazwisko jego a kładli inne, malarzy więcej wówczas cenionych—malarzy, dodajmy, których dziś krytyka stawia daleko niżej od H-a. Dziś H. uznanym jest, jeśli nie przez wszystkich wybitniejszych krytyków, to w każdym razie przez ich większość, za uajpierwszego malarza rodzajowego, specyalnie malującego wnętrza domów hollen-derskich z ich mieszkańcami, nie wyłączając nawet znakomitego Terburga, a cena obrazów jego dochodzi do sum bajecznych (obrazek jego,

Wnętrze komnaty hollenderskiej, kupiony został na licytacyi Secrćtan w Paryżu za 276 000 franków). Pomimo, że H. był uczniem Berchema, uważać go należy za duchowego spadkobiercę talentu Rembrandta, którego wpływ, wprawdzie nie bezpośredni, widocznie najsilniej podziałał na rozbudzenie w nim wysokiego poczucia gry światła, jakie zapewne od dziecka już tkwiło w jego talencie. W obrazach jego niema wprawdzie tej czarującej poezyi światła i tych silnych, wspaniałych kontrastów fantastycznych, I Koncert, Dama z kucharką, trzymającą rybę

i Koronkarka, a w galeryi kopenhaskiej dwa offertur manibus, quae paterna S. Sancts. ani-rodzajowe obrazy: Taniec domowy i Koncert do- matae liberalitate, tam largiter e re tormenta-mowy. Liczba autentycznych obrazów H-a do- ria in adversos Christiani nominis hostes, morti-cliodzi do 80; są jednak prócz tego i sporne fera spergebant semina; ut optima exinde me-utwory, których pochodzenie nie jest jeszcze do- morabilis in posteritatem victoriae consurgeret statecznie udowodnione. — Porów. A. Bredius messis, illud vero Polonia caperet experimentum,

„Les Chefs - d’oeuvres du musée d’Amsterdam. Trad. par Emile Michel”; oraz tegoż „Bijdragen lot de biographie van Pieter de Hoogh” (w „Oud-Holland” 1892); Haverkorn van Rijsewijk „Pieter de Hoogh of de Hooch” (w „Oud - Holland” 1892); dr. C. Hofstede de Groot „Proeve eener Kritische Beschrijving van het werk van Pieter de Hoogh” (w „Oud Holland” 1892); a także artykuł o H-u pióra E. Duranda Gréville w „La grande Encyclopédie”.

s. s.

s. s.

Hoogstaad albo Hoochtaad Gerart van, malarz flamandzki z XVII wieku, rodem z Brukselli. W roku 1625 zapisany był w poczet uczniów Michała de Bordeau, malarza brukselskiego. Uprawiał z początku malarstwo portretowe, a później religijne, malował zwłaszcza sceny z Męki Pańskiej i epizody z żywotów świętych Męczenników. Obrazy jego widzieć można po kościołach w miastach belgijskich, głównie w Brukselli.

s. s.

Hoogstraaten (Hochstraten, Hoogstra-tanus) Jakób (* ok. 1454 w Hoogstraeteu blisko Antwerpii—f w Kolonii w 1527 r.), magister sztuk wyzwolonych, przeor klasztoru dominikanów w Kolonii, inkwizytor na dyecezye: mo-guncką, trewirską i kolońską. Prowadził proces z Reuehlinem o książkę „Augenspiegel”; w Rzymie rozstrzygnięto go na niekorzyść H-a. Pisał przeciwko Reuchlinowi i Lutrowi, przeciwko udającym się o pomoc do czarowników; ujmował się za zakonami żebrzą®emi i stawał w obronie książąt niemieckich: dlaczego nie pozwalają skazanych na szubienicę grzebać.—Zbyt unoszący się w sporach, w pismach swoich ciężki i nużący. Humaniści i Luteranie nienawidzili go i nazywali zarazą Niemiec.— Por. „Enc. kościel.”. O H-ie obszerniej ob. Meus er Jacob H. „Kath. Zeitschr. herausg. von Dr. Die-

s. Pł.

nunquam solidius suam contra barbaros constitis-se fortunam, quam dum sacris illis niteretur glo-bis. — Romanus de Hooghe fecit. — Sumptibus Francisci Cratae S. R. M. Poloniae Secretarij” (egzemplarz tej ryciny znajduje się w zbiorach zakładu naukowego imienia Ossolińskich, we Lwowie); 5) Rycina cztero-arkuszowa z r. 1685, rodzaj niby apoteozy króla Jana III, folio wielkie; i wreszcie 6) 11 sztychów arkuszowych, przedstawiających dzieje oblężenia i oswobodzenia Hoogh albo Hooghe Roman (Romeyn) de, Wiednia w r. 1683, wykonanych i dołączonych malarz, rysownik i sztycharz hollenderski (* 1640 do dzieła „Acta Leopoldi...” r. 1683 w Amster-lub 1646 roku w Amsterdamie — f 1708 roku damie, u Mikołaja Vischera, przypisanego przez w Haarlemie), synowiec poprzedzającego. Bio- tegoż cesarzowi Leopoldowi I i królowi Jano-grafia jego nie jest dotąd ustaloną, wiadomości wi III. o nim są niedokładne, a nawet sprzeczne. Czas jakiś przebywał w Lejdzie, następnie przeniósł się do Haarlemu, gdzie w roku 1687 piastował ’ urząd burmistrza sądowego. Wilhelm III, król angielski, zamawiał u niego wiele prac sztychar-skich, stąd domysł, że bawił na jego dworze; niektórzy przypuszczają, że H. bawił i na dworze francuskim, ale na to niema dowodu, bo fakt, że sztychował obrazy Van der Meulena tego jeszcze nie udowadnia. Podobnież niewiadomo, czy i kiedy H. bawił w Polsce, pomimo że w r.

ringer” (str. 286).

Hoogstraeten, miasteczko w Belgii, w pro-wincyi Antwerpii, o 16 kim. na północo- zachód od Turnhout, nad rzeką Mark albo Merek, lewym dopływem uścia Mozy, na równinie Kampiny, w pobliżu granicy hollenderskiej; około 2 500 m-ców. Piękny kościół z XVI wieku. Fabryki lniane, cegielnie, wyroby garncarskie, wielki handel drzewem. W r. 1814 bitwa Francuzów ze

W. N.

1675 (?) otrzymać miał szlachectwo polskie od króla Jana Sobieskiego, prawdopodobnie w nagrodę za sztychy, dotyczące zwycięstw tego króla, oraz jego portrety. Ostatnie lata życia H. spędzić miał w Haarlemie, gdzie kierował z zamiłowaniem i starannością szkołą rysunkową, jaką tam założył na wielką skalę. Mniej znany jako malarz, H. ceniony jest powszechnie jako płodny i wybitny rysownik i sztycharz. Obrazy jego, w małej przechowane liczbie w muzeum państwowem w Amsterdamie, grzeszą zbytniem wypracowaniem i nagromadzeniem nadmiernem figur, są zimne i wymęczone; sztychy zaś, zarówno rylcem robione jak i wytrawiane, dają dobre świadectwo o ówczesnym stanie sztychar-stwa w Hollandyi, a zwłaszcza w Haarlemie, gdzie sztuka ta od czasów Henryka Goltziusa miała główne swoje ognisko. Ze sztychów H-a Polski dotyczących Rastawiecki („Słownik mala-rzów polskich” Warszawa 1850, T. I str. 197 —

198) wymienia następujące: 1) portrety Jana III;

Sprzymierzonymi.

Hoogstraeten Dawid, filolog holenderski

2) Sobieski na koniu, w głębi bitwa z Turkami, rycina z r. 1674, na wielkim arkuszu; 3) Koro-uacya Jana III, rycina z r. 1675, na wielkim arkuszu; 4) Sobieski pod Chocimem, rycina na wielkim arkuszu, zatytułowana: „Gemina delinea-tio intravallorum arcis Chotimensis labentisque fluvij Tyrae munimento expugnati Turcarum exercitus Clementi X. Pont. Max. ab ijs ipsis i (* 1658 w Rotterdamie — f 1724 w Amsterda-

tamże 1838).

niony.

Hoogvliet Arnold, poeta hollenderski (*1687 roku—f 1763 r.). Nie otrzymał wykształcenia szkolnego. Sam wyuczył się po łacinie i po grecku oraz zdobył zasadnicze wiadomości naukowe i literackie. Rozpoczął zawód poetycki od przekładów z Owidyusza. Następnie ogłosił poemat epicki: Patryarcha Abraham (Rotterdam 1728; następne liczne wydania, ostatnie w Nim-wedze 1841), który, entuzyastycznie przyjęty przez współczesnych, do dziś - dnia poczytywany jest za jedno z arcydzieł literatury hollender-skiej. Oprócz tego pozostawił H. niedokończoną Mesyadę i pisywał poezye sielankowe.

Hoogzaat Jan van, malarz hollenderski (* 1666 r. w Amsterdamie — f 1712 roku), uczeń, a następnie współpracownik, Gerarda de Laires-sa. Obrazy jego często przypominają bardzo pędzel Lairessa. Ważniejsze z nich są: malowidła dekoracyjne, zdobiące zamek Loo, wówczas własność Wilhelma III, króla angielskiego, oraz plafon sali obywatelskiej w ratuszu amsterdamskim.

mie). Był profesorem gimnazjum w Amsterdamie, następnie tamże prorektorem i słynął jako uczony filolog klasyczny i poeta łaciński; prócz tego pracował nad historją i gieografją. W zakresie filologji klasycznej ogłosił wydania naukowe autorów łacińskich: Korneljusza Neposa, Terencjusza, Fedra i Horacjusza, oraz bajki greckie Ezopa; nadto po holendersku: rozprawę gramatyczną o rodzajach rzeczowników (Amsterdam 1708 w 8-ce, wyd. 2-e 1710); rozprawę mitologiczną o bogach pogańskich (tamże 1715 w 8-ce; wyd. 2-e Haga 1761) i słownik „Latijn-nederlandsch Woordenboek” (Amsterdam 1704 w 4-ce i często przedruków.). Z poezji łacińskich pisał poprawną łaciną ody, elegje, listy i inne wiersze, które wyszły w wydaniu zbiorowym p. n. „Carmina” (Amsterd. 1682, i kilka razy przedrukowywane; ostatnie wyd. Amsterd. 1728 w 8-ce). Wynikiem prac historycznych H-a był wielki jego słownik historyczno gieogra-ficzny, napisany po holendersku, dzieło w 7-u tomach, które wyszło z druku po śmierci autora (Lejda 1725, in fol.) i w swoim czasie wysoko było cenione.—Biblj ografj a. Van Kämpen Mikołaj, Historją literatury: „Geschiedenis der letteren en wetenschappen in de Nederlanden” (Haga 1821—26, 3 toiny); Peerlkamp Hofman Piotr „De vita, doctrina et facultate Ne-derlandorum, qui carmina latina composuerunt” (Harlem 1818, praca nagrodzona; wydanie 2-e

A. A. K.

Hoogstraten albo Hoogstraeten, utalentowana rodzina malarzy hollenderskich. Z nich: 1) Dirck van, malarz hollenderski (* 1599 w Antwerpii— f 1640 roku w Dordrecht). Z powołania złotnik i grawer, uprawiał potem malarstwo. Podróżował po Włoszech i Niemczech, poczem zamieszkał w Hadze, a następnie osiadł w Dordrechcie.— 2) Jan van, malarz hollenderski (* 1625 w Dordrechcie—f 1654 r. w Wiedniu). Prawdopodobnie syn poprzedzającego, pracował przeważnie w Wiedniu dla dworu. Uprawiał malarstwo historyczne i rodzajowe. W Wiedniu, w Kunsthistorische Sammlung znajduje się jego obraz rodzajowy Wnętrze izby z kobietami (1290).—

3) Samuel van, malarz, poeta i krytyk estetyczny hollenderski (* 1626 w Dordrecht — f d. 19 października 1678 tamże), syn i uczeń malarza Dircka H-a, a prawdopodobnie brat poprzedzającego, kształcił się dalej w pracowni Rembrandta w Amsterdamie. Wpływ mistrza widoczny na początkowych pracach jego, jak np. na obrazie w Wiedniu będącym, przedstawiającym Człowieka śmiejącego się w oknie; jak dalece H. cenił Rembrandta, pomimo że później poszedł odmienną drogą, dowodzi wydana przez niego książka (w Rotterdamie 1678) p. t. Wstęp do wyższego wykładu sztuki malarskiej, w której streszcza wspomnienia swoje o współczesnych sobie wielkich artystach. Odmienna droga, jaką obrał później, polegała na t. zw. „jasnem” malowaniu, modnem wówczas naśladownictwie malarstwa włoskiego. Obrazy H-a należą do bardzo rzadkich. Muzeum państwowe amsterdamskie posiada trzy obrazy jego pędzla: portret Mateusza van der Broucka, członka rady Kompanii indyjskiej; Biesiadnika niegodnego, i najsłynniejszy z obrazów jego: Młodą pacyent-kę. Muzeum miejskie w Dordrechcie nabyło do swoich zbiorów 1890 roku także portret M. van den Broucka, z całkowitym podpisem artysty i datą (1657). W Hadze, w zbiorach Stuersa, znajduje się portret mężczyzny w czarnem ubraniu, a w muzeum miejskiem Młoda kobieta idąca z listem, obraz wysoko przez krytykę ce-

s. s.

w. GL

s. s.

Hook Teodor Edward, dramaturg i po-wieściopisarz angielski (* 25 września 1788 r. w Londynie — f 28 sierpnia 1841 w Fulham); wykształcenie szkolne otrzymał w Harrow i w latach młodocianych już pisywał teksty do operetek, układanych przez ojca, jak np. „The Sol-dier’s return”, jako też na własną rękę farsy i melodramy. Dowcip i rzadki dar improwiza-torski zjednały mu łaskę księcia Regenta, a przez niego otrzymał w r. 1813 obowiązek poborcy generalnego i skarbnika na wyspie św. Maurycego. W roku wszakże 1819 został odwołany z powodu przeniewierstwa kasowego, którego się dopuścił jeden z podwładnych mu urzędników; po przeprowadzeniu śledztwa skazano go w r. 1823 za brak czujności na 12 000 funt. sterl. odszkodowania. Tymczasem H. został redaktorem dziennika „John Buli”, w którym ostro występował przeciwko stronnictwu torysów, a nawet i na królową Karolinę napadał. To go zaprowadziło do więzienia, gdzie napisał pierwsze swe opowieści „Sayings and doings” (9 tomów, Londyn 1826—29), które, przyjęte przez publiczność z wielkiem uznaniem, przyniosły mu

Hook James Clarke — Hooker Józef.

235

malarstwo pejzażowe.

Hooke Robert, fizyk i matematyk (* 1635 we Freshwater, na wyspie Wight — f 1703 r.), był synem pastora, kształcił się w Oksfordzie i został assystentem Boyle’a, któremu pomagał w budowie jego pompy powietrznej. W r. 1662 otrzymał miejsce eksperymentatora w nowo-za-łożouem towarzystwie królewskiem (Royal Society), a w r. 1678 został jego sekretarzem. Obok tego prowadził odczyty o mechanice z fundacyi Johna Cutlera i był profesorem geometryi w kol-legium Greshama w Londynie. Żywot jego przypadł na okres potężnego rozwoju nauki w Anglii i w tym ruchu naukowym H. wybitny miał udział. Był to bystry obserwator, człowiek pracy wytrwałej, nie brakło mu pomysłów nowych i głębokich, ale, rozrzucając się w różnych kierunkach, żadnego z nich nie rozwinął i do końca pomyślnego nie doprowadził. Przytem był to charakter drażliwy i swarliwy, przypisywał sobie pierwszeństwo wszystkich współczesnych odkryć i w bezustannych żył sporach. Newtona nawet oskarżał o plagiat, w piśmie bowiem „An attempt to prove the motion of the earth” (1674) wyjaśnienie biegu ciał niebieskich opierał na ich wzajemnem przyciąganiu, którego natężenie jest tern znaczniejsze, im ciała te bliżej się

s. K.

2-e Londyn 1813).

4 000 funt. sterl. Wkrótce potem, odzyskawszy nareszcie wolność, oddał się całkowicie powieś-ciopisarstwu. W 1830 ukazał się jego „Maxwell”, w 1833 „The parson’s doughter” i „Love and pride”. W roku 1836 objął redakcyę „New Monthly Magazine’’, dla którego napisał „Gilbert Gurney” i nierównie słabszy ciąg jego dalszy „Gurney married” (wydane później osobno w 3 eh tomach). Za tern poszły: „Jack Brag” (1836); „Births deaths and marriages” (1839) i „Fa-thers and sons” (1840). Ostatnia powieść jego „Peregrine Bunce” (3 t., Londyn 1842) ukazała się po jego śmierci i była obcą ręką poczęści wykończona. — Porów. Barham „Life and romains of Theodor Hook” (Londyn 1852 i często później; wyd. ostatnie 1877).    *

Hook James Clarke, malarz angielski (* dnia 21 listopada roku 1819 w Londynie); wy Chowaniec akademii królewskiej, zwrócił na siebie uwagę po wystawieniu w r. 1846 obrazu: Odnalezienie ciała Harolda. Czas jakiś malował obrazy rodzajowe na tle życia i krajobrazu włoskiego, następnie, gdy serya jego obrazków idyllicznych angielskich (1854) przypadła do smaku publiczności, uprawiał i nadal ten rodzaj. Hook malował prócz tego i widoki morskie, a także krajobrazy Szkocyi, Bretanii, Hollandyi i Norwegii. Główną zaletę jego obrazów stanowi dobra kolorystyka i tchnienie poetyczne, które z nich wieje. Jego zachód słońca, który szczególniej lubi odtwarzać pędzlem, jest pełen namaszczenia idealnego; jego widoki morskie i marynarze dają znowu złudzenie natury, prawdy.—

Syn jego, Brien, uprawia także z powodzeniem

s. s.

względem siebie znajdują; zależności jednak przyciągania od odległości ściślej bynajmniej nie oznaczył. Zajmował się też przed Newtonem barwami cienkich płyt, a chociaż nie zdołał ująć związku między grubością płyty a barwą, gdy następnie wielki uczony rzecz tę dokładnie zbadał, tak gwałtownie przeciw niemu wystąpił, że napastowany aż do jego śmierci żadnej już pracy z optyki nie chciał ogłosić. W poglądach na teoryę światła był po stronie Huygensa, ale wystąpił przeciw niemu, przypisując sobie pierwszeństwo w zastosowaniu sprężyny do zegarków. Łożył wiele pracy na udoskonalenie lunet i należał do pierwszych, którzy ją zastosowali do kątomiarów, a z tego powodu zaprzeczył niesłusznie dokładności pomiarów Heweliusza, który do mierzenia kątów posłagiwał się jeszcze dioptrą. Zajmował się też badaniem łez batawskich, ale rozpryskiwanie ich tłómaczył błędnie naciskiem powietrza, wewnątrz nich uwięzionego. Starał się o udoskonalenie barometrów. Poggendorff przypisuje mu wynalazek libeli, poprzednio już jednak w r. 1661 opisał ją był Melchizedech Théve-not. Z pism jego wymieniamy: „Micrographia or philosophical description of minute bodies” (1655), gdzie między innemi pisze o barwach baniek mydlanych; „A description of helioscopes and some other instruments” (1675); „Lectiones Cutlerianae” (1679); „Posthumous works” (1705). Liczne jego rozprawy mieszczą się w „Philosophical Transactions” (1665—86).

Hooker (wym. Huker), Wilhelm Jackson, botanik angielski (* w r. 1785 w Norwich—f w r. 1865 w Kew pod Londynem). W r. 1815 został profesorem w Glasgowie, a od r. 1840 aż do śmierci piastował godność dyrektora ogrodu botanicznego w Kew, zażywającego wszechświatowej sławy. Z dzieł H-a, nielicznych, lecz nader gruntownie i starannie opracowanych, wymieniamy: „Flora boreali-americana” (2 t., Londyn 1833—40); „The british Flora” (2 t., wyd. 8-e Londyn 1864); „A Century of orchidaceous plants”. Oprócz tego prowadził gorliwie w dalszym ciągu znakomite wydawnictwo „Botanical Magazine”, założone przez Curtisa Wilhelma (ob.—T. XIII str. 481), w r. 1787 zaś sam założył nowe pisma botaniczne „Botanical Miscel-lany” i „London Journal of Botany”. W młodości, w r. 1809, odbył zajmującą podróż naukowo - botaniczną po Islandyi, którą opisał w „A Journal of a tour in Iceland” (2 t., wyd.

z. z.

Hooker Józef, generał amerykański (* 1815 w Oldhadley, w Massachusetts—f 1879 w N. Yorku); kształcił się (1833 —37) w akademii wojskowej w West Point, kampanię Meksykańską odbył jako oficer artylleryi, był potem w sztabie kwatermistrzostwa w Waszyngtonie. W 1853 podał się do dymissyi i żył jako farmer i pułkownik milicyi w Kalifornii. Po wybuchu wojny domowej otrzymał w r. 1861 kommendę nad bryga-

z. z.

W. N.

w. N.

dą ochotników armii Potomaku; wkrótce został dowódzcą dywizyi. We wszystkich bitwach w Wirginii, pod Williamsburg, Seven Pines, Fair Oaks, Bull-Run, Antietam Creek i Fredericks-burg, odznaczył się wielką przytomnością umysłu i niezwykłem męstwem. W styczniu 1863 objął, jako następca Burnside’a, kommendę naczelną nad armią Potomaku. Dnia 2 maja poniósł klęskę od Jacksona pod Chancellors ville i przez odwrót na północną stronę Rappahan-nocku, umożliwił Leemu wtargnięcie do Pensylwanii. Odebrano mu za to kommendę (28 czerwca) i oddano Meade’owi. Pod Grantem, jako do-wódzca 20-go korpusu, walczył zaszczytnie pod Chattanooga (listop. 1863); umieszczono go następnie w armii Shermana. Zajmował potem urząd gubernatora wojskowego w wielu departamentach, do r. 1868, w którym ze służby czynnej wystąpił.

Hooker (wym. Huker) Józef Dalton, botanik angielski, syn Wilhelma (* d. 30 czerwca 1817 r. w Haiesworth [hr. Suffolk]); towarzyszył kapitanowi Ross jako lekarz i przyrodnik w podróży podbiegunowej, odbytej w latach 1839—43. Obserwacye i prace botaniczne, zdobyte podczas tej podróży, zostały zebrane w dziełach: „Flora antarctica” (Londyn 1844 — 47); „Flora Novae Zelandiae” (tamże 1853 — 60) i „Flora Tasma-niae” (tamże 1860). W r. 1847 H. podróżował po Indyach, Himalajach i Tybecie, gdzie wykrył wiele nowych roślin. W końcu 1851 r. powrócił do Anglii, ogłosił drukiem swoje sprawozdanie z podróży w „Himalayan Journals” (Londyn 1854); w r. 1855 został powołany na stanowisko pomocnika dyrektora ogrodu botanicznego, którym był podówczas jego ojciec, a po śmierci tegoż, w r. 1865, objął stanowisko dyrektora. W r. 1871 H. w celach naukowych zwiedzał Marokko, dotarł do „Wysokiego Atlasu”, z którego skłonów zebrał i przywiózł do Kew bogate zbiory roślinne. Podróż tę opisał w „Journal of a tour in Marocco and the Great Atlas” (Londyn 1878). — Główniejsze dzieła H-a są: „The Flora of British India” (1872) i wspaniałe dzieło, opracowane poczęści wspólnie z Benthamem Jerzym (ob. T. VII str. 418) w 3-ch tomach, Londyn 1862—83.

Hoorn, miasto w hollenderskiej prowincyi Hollandyi Północnej, o 38 km. na północo-pół-noco-wschód od Amsterdamu, nad zatoką Zuider-zee i na krzyżownicy kolei żelaznych; posiada wygodny port, połączny kanałem z Alkmaarem; tartaki, fabryki płótna żaglowego, warsztat okrętów; rybołówstwo, handel bydłem, masłem i serami. Około 12 000 m-ców. H. był niegdyś miastem daleko znaczniejszem, a stare, pięknie rzeźbione domy z XVII wieku świadczą o daw-nera bogactwie jego mieszkańców.

Hoorn (Cap) albo Horn, Cabo de Hornos Hiszpanów. Najpołudniowszy punkt Ameryki Południowej, pod 55°58'41" szer. pd. i 67°10'53" dług. zach. Gr.; znajduje się on na jednej z licznych skalistych wysepek południowego wybrzeża Ziemi Ognistej i spada stromo ku morzu z wysokości przeszło 150 m. Przylądek H. został tak nazwany w roku 1616 przez żeglarzy Le-maire’a i Schoutena na pamiątkę miasta Hoorn w Hollaudyi, z którego wyruszyła ich wyprawa; jednakże już na 38 lat przedtem, to jest w r. 1578, przylądek ten był dostrzeżony przez żeglarza angielskiego, Franciszka Drakę, którego, po wypłynięciu z zachodniego końca cieśniny Magielańskiej, odrzuciła burza ku połu-dnio-wschodowi. O 60 kim. na północo-zachód od przylądka H-u leży znaczna wyspa Hoste, której południowy przylądek Hardy nosi zwykle miano „Fałszywego przylądka Hoorn”, albowiem długo był on uważany za najpołudniow-szy punkt Ziemi Ognistej; w rzeczywistości jednak dosięga on tylko 55°43'15" szerokości południowej.

Hoorn (także Hoorn i Horn es) Filip II de Montmorency-Nivelle, hrabia de H., magnat hollenderski (* 1518—f 1568), był synem Józefa de Montmorency - Nivelle i Anny Egmont, i pasierbem hrabiego H-a, który go i brata jego, Florisa, uczynił swymi spadkobiercami, pod warunkiem, że przyjmą jego nazwisko; H. stał się tym sposobem jednym z najbogatszych panów niderlandzkich; wkrótce mianowany w. łowczym i kawalerem Złotego Runa, szambelanem i kapitanem gwardyi flamandzkiej króla hiszpańskiego, prezesem rady stanu Niderlandów, admirałem Flandryi, gubernatorem Geldryi i Ziitphen. W bitwie pod St. Quentin (1557) odznaczył się męstwem i talentami wojskowemi; przyczynił się też do zwycięstwa pod Gravelingen. Podobnie jak Egmont (ob.) nie usłuchał przestróg księcia Oranii i pozostał w kraju po przybyciu Alby. Źle na tem wyszedł, bo został aresztowany we wrześniu 1567 i razem z Egmontem ścięty w Brukselli 5 cz. 1568. Zostawił po sobie tylko żonę, jedyny syn umarł na dwa lata przedtem.—Brat H-a, F loris H. de Montmorency, baron de Montigny (* 1428), stracony został d. 16 paźdz. 1570 w więzieniu w Simancas; w osobie jego wygasła linia Montmorency-Nivelle i stary ród hrabiów H., do którego przez adopcyę należeli.— Por. Juste „Le comte d’Egmont et le comte de Hornes” (Bruksella 1863).

Hoorn [pisany też Hoorne, van der Hoorn, Horn] Jan van (* w Sztokholmie d. 16 lutego r. 1661—f tamże d. 11 czerwca r. 1721), lekarz, szczególnie zasłużony jako położnik; potomek rodziny hollenderskiej, w Szwecyi osiadłej. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1680, naprzód w Lejdzie i Amsterdamie, następnie od r. 1687 w Paryżu; r. 1689 spędził w Anglii, w następnym wrócił znów do Hollandyi i w Lejdzie, po obronieniu rozprawy „De prae-ternaturali partu”, dyplom doktorski osiągnął.

w. N.

W dniu 27 sierpnia r. 1692, po tyloletniej nie-bytnośoi, stanął z powrotem w Sztokholmie i niebawem; przyjęty do królewskiego Kollegium lekarskiego, -zaczął wykładać anatomię; równocześnie zajął się wykonawstwem lekarskiem, osobliwie w zakresie położnictwa, nauczał też potem akuszeryi, zostawszy fizykiem stołecznym.

W r. 1720 król Fryderyk powołał go na lekarza przybocznego. Najgłówniejszą zasługą H-a jest podniesienie stanu położnictwa w Szwecyi i starania jego podjęte w celu zaoparzenia ojczyzny swej w dostateczną liczbę akuszerek, należycie wyćwiczonych i biegłych. Jako wycho-waniec szkół hollenderskich i francuskich, gdzie ! kawą korrespodencyę dyplomatyczną wojskową wówczas położnictwo stało znacznie wyżej, niż i księcia Marlborough, wielkiego pensyonarza gdziekolwiekindziej, w Europie, znał się też na Heinsiusa i podskarbiego H. (Amsterdam 1850). niem wybornie, jak o tern świadczą dzieła jego, Jest to nadzwyczaj ważne źródło do historyi dy-nieliczne wprawdzie, ale napisane bardzo dobrze; są to: „Den swänska wól ófwade Jordgumman etc.” (Sztokholm 1697, wyd. 2 e tamże 1705, część 2 wyszła tamże dopiero w 1723; przekł. niem., p. n. „Die schwedische wohlgeübte Hebamme etc.”, tamże 1721 i 1765) i „The tvenne gudfruchtige, i sitt kall trogne, och therfoere af gudi wael beloente Jordegummer, Siphra och Pua etc.” (tamże 1715, wyd. 2-e 1719, 3-e 1777; przekład niemiecki, dokonany przez autora, tamże 1729, wyd. 2-e Sztokholm i Lipsk 1737, 3-e 1743, 4-e 1754 i 5-e 1771; przekł. hollend.

Amsterdam 1753). Oprócz tego w latach 1718 i 1720 ogłosił dwie rozprawy o t. zw. próbie płucnej (ob.).—Por. v. Siebold „Geseh. der Geburtshilfe” (T. II str. 231); H. Haeser „Lehrb. der Gesell, d. Med.” (wyd. 3-e T. II str. 467) i „Biograph. Lex. d. hervorrag. Aerzte”

Dr J. P.

W. N.

Hop J a k ó b, mąż stanu hollenderski (* w Vel-zen 1654 — f w Amsterdamie 1725). W 1687 Stany generalne wysłały go w charakterze ambasadora do elektora brandenburskiego; w dwa i dzieła, jako to: „The Costumes of the Ancients”

(T. III str. 271).

Hoorna wyspy, grupa wysp na oceanie Wielkim, na północo-wschód od wysp Fidży, pod 14° 14' szer. pd. i 178° 7' dług. zach. Gr.; składa się z dwóch wysp: Fotuna na północo-zacho-dzie, o 115 km. □ obszaru i Alofa na południo-wschodzie o 44 km. □ obszaru. Są to wyspy górzyste, wulkaniczne, otoczone rafami koralo-wemi i niedostępne, ale żyzne i posiadają bujną roślinność. Są zamieszkane przez Polinezyjczyków, wyznających katolicyzm; należą do Fran-cyi; posiadają jedyny port, Singawi.

Hoorne Jan, ob. Hoorn.

Hoosac-Mountains, łańcuch gór w Ameryce Północnej, w stanie Massachusetts, w jego kącie północno-zachodnim; jest to południowe przedłużenie gór Green - Mountains, ciągnących się wzdłuż stanu Vermont; szczyt Saddle Mountain wznosi się na 2110 m.; kolej żelazna, biegnąca z Bostonu do Albany, przechodzi te góry tunelem blizko na 8 km. długim.

lata później zajął to samo stanowisko w Wiedniu, z rnissyą wciągnięcia cesarza do związku; udało mu się to, zarówno jak i pozyskanie przystąpienia Anglii. Dzięki wielkiemu uzdolnieniu i prawości charakteru powoływany był nieraz przez państwa w charakterze arbitra; występował, m. in., w sporze pomiędzy Anglią i Turcyą, pomiędzy Rossyą a Saksonią. Zredagował projekt podziału monarchii hiszpańskiej po śmierci Karola II; powierzono mu też organizacyę Niderlandów południowych po ich zajęciu przez Marl-borougha. W końcu był wielkim podskarbim rzeczypospolitej. Profesor Yreede ogłosił cieka-plomatycznej Europy za Ludwika XIV. — Por. Den Tex: Życiorys Jakóba H. (po hollendersku, Amsterdam 1730).

Hope Jan, lirabia Hop et o wn, generał angielski (* 1767—f 1823). Wstąpił do wojska około r. 1784, służył w Indy ach pod Abercrom-bym, który go cenił bardzo i zrobił swym adju-tantem podczas wyprawy Egipskiej (1800). Raniony w bitwie pod Aleksandryą (21 marca 1801), w której zginął Abercromby, dostał polecenie prowadzenia układów w sprawie poddania Kairu i Aleksandryi. Brał udział w wyprawie Hannowerskiej (1805); w 1808 wysłano go w stopniu generała-porucznika do Portugalii, jako pomocnika Moore’a, z którym się wkrótce zaprzyjaźnił; niebawem zastąpił go w kommendzie naczelnej. Wrócił do Hiszpanii w 1813 jako pomocnik Wellingtona i odznaczył się wielkiem męstwem w bitwach pod Nivellą (10 listopada) i Nivą (10—13 grudnia). Pod Bayonną otrzymał ciężką ranę. Po wojnie uzyskał tytuł barona Niddry; w 1819 został generałem. W parlamencie należał do torysów. H. był jednym z najzdolniejszych wodzów angielskich, jacy walczyli w Hiszpanii; cieszył się też w wojsku i narodzie wielką popularnością. Wystawiono mu kilka pomników, między innemi w Edymburgu.

Hope Tomasz, archeolog i historyk sztuki angielski (* około 1770 w Londynie — f 3 lutego 1831 tamże). Syn bogatego kupca, w bardzo młodym wieku zwiedził znaczną część Europy, Azyi i Afryki, przyczem z zamiłowaniem badał architekturę i rzeźbę w tych krajach. Powróciwszy do Londynu, dom swój urządził i ozdobił podług rysunków własnego pomysłu i wydał opis tego oryginalnego udekorowania mieszkania („Household Furniture and interior Décoration” Londyn 1807, wielkie folio), które stało się do pewnego stopnia wzorem dla ówczesnych dekoratorów i miało znaczny wpływ na rozwój smaku estetycznego Anglików. Znawca dzieł sztuki i posiadacz bcgatego ich zbioru, H. wspierał i zachęcał do pracy artystów, sam zaś wydał

43

TCnojrkl. Powił Iluitr. Zone. 280. 1. XXIX.

s. s.

Dr J. P.

Oranie.

W. G.

(Londyn 1809, 2 tomy in 4-o; 1812, 1841, 1875; wyd. francuskie w Brukselli w 1826, in 4-o); „Desingns of modern costumes” (tamże 1812, folio), i słynny w swoim czasie romans bezimienny, który przypisywano wówczas Byronowi: „Anastasius, or Memoirs of a modern Greek, written at the dose of the 18-th Century” (Londyn 1819, 49). Po śmierci jego wydano jeszcze dwa dzieła po nim pozostałe: „On the Ori-gin and prospects of man” (Londyn 1839) i „Hi-storical Essay on architecture” (Londyn 1835, 38, 40; w tłóm. franc, w Paryżu 1839, w 2-ch tomach in 8-o), ilustrowane podług własnych jego rysunków.

Hope Jakób (* w r. 1801—rf d. 13 maja r. 1841), lekarz, znawca niepospolity chorób serca, oraz biegły anatom patolog. Na wydział lekarski uniwersytetu edymburskiego wstąpił w r. 1820, ukończył go w r. 1825 i, po obronieniu rozprawy „De aortae aneurysmate”, dyplom doktorski otrzymał. W r. 1826 przybył do Londynu dla wydoskonalenia się w chirurgii, następnie odbył podróż do Paryża, gdzie pracował nad anatomią patologiczną. Powróciwszy w r. 1828 do Londynu, osiadł tam stale, zajmując się równocześnie nauką i wykonawstwem lekarskiem. Z początku ordynował w lecznicy Marylebone, później otrzymał posadę lekarza młodszego (As-sistant Physician) w szpitalu św. Jerzego, nako-kiec w r. 1839 został tamże ordynatorem (Physician). Przekroczywszy zaledwo rok czterdziesty życia, umarł na suchoty płucne. — Oprócz prac drobniejszych, drukowanych w „Cyclopae-dia of pract. medicine”, w „London Med. Gazette” i w Johnsona „Medico-Chirurgical Review”, ogłosił dwa dzieła wyborne, które zjednały mu sławę powszechną, jak oto: „A trea-tise on diseases of the heart and great vessels, comprising a new view of the physiology of the heart’s action etc.” (Londyn 1832 — 33, wyd. 2-e 1835, wyd. 3-e 1839 i kilka przedruków amerykańskich, ostatni Filadelfia 1846; przekład. niem. F. W. Beckera, Berlin 1833) i „Principles and illustrations of morbid anato-my etc.” (Londyn 1834, z 47 tabl. kolor, podług własnoręcznych rysunków autora; wydanie amerykańskie, Filadelfia 1845; przekł. niem. M. 8. Krügera, Berlin 1836; tłóm. ros. Na-ranowicza, Petersburg 1837).—Po śmierci H-ego pozostała po nim wdowa ogłosiła „Me-moir of the late James Hope etc.” (Londyn 1842, wyd. 4-e tamże 1848). — Callisen „Med. Schriftsteller - Lexicon” (T. IX str. 110 i XXIX str. 44) podaje spis zupełny prac jego.— Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 904) i „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 272).

Hopetown, okrąg w Kaplandyi, na lewym brzegu rzeki Oranie, naprzeciwko kraju Griqua; przeszło 11000 km. □ obszaru i około 7 000 m-ców białych, Hottentotów i Murzynów Bantu.

Miasto główne tegoż nazwiska nad rzeką

W. N.

Hopf Karol, historyk niemiecki (* r. 1832 w Hamburgu—f 1873 w Wiesbadenie). Od roku 1865 był profesorem i naczelnym bibliotekarzem w Królewcu. Pilnie zbadawszy archiwa i biblioteki włoskie i greckie, zebrał bogate materyały do historyi Grecyi Starożytnej, z których ułożył wiele monografiij (drukowanych w „Sitzungsberichte” Akademii wiedeńskiej) i korzystał z nich także w artykułach swych, umieszczanych w En-cyklopedyi Erscha i Grubera (tomy 85 i 86). Wydał: „Historisch-genealog. Atlas” (Gota 1858— 61, tomy l-szy i 2-gi); napisał: „Veneto-bysan-tinische Analekten” (Wiedeń 1859), „Die Einwanderung der Zigeuner in Europa” (Gota 1870) i „Chroniques gréco-romaines inédites ou peu connues” (Berlin 1873).

Hopfen Jan (Hans), poeta niemiecki (* 3-go stycznia 1835 w Monachium). Kształcił się na prawnika w uniwersytecie monachijskim, ale rychło porzucił ten zawód dla literatury. Jako poeta dał się poznać naprzód przez swoje ballady i liryki, umieszczone po raz pierwszy w r. 1861 w wydawanem przez Emanuela Geibla czasopiśmie „Münchener Dichterbuch”, a następnie ogłoszone zbiorowo pt. „Gedichte” (Berlin 1882). W tym zbiorze zawierają się najcenniejsze płody twórczości H-a. Oprócz tego ogłosił: opowiadanie poetyckie „Der Pinsel Mings, eine chinesische Geschichte in Versen” (Sztutgard 1868); romanse: „Verdorben zu Paris” (tamże 1867), „Arge Sitten” (tamże 1869), „Juschu, Tagebuch eines Schauschpielers” (tamże 1875),. „Mein Onkel Don Juan” (Berlin 1881); dalej zbiory krótkich opowiadań prozaicznych: „Bayrische Dorfgeschichten” (Berlin 1878), „Tiroler Geschichten” (1871), „Geschichten des Majors” (Berlin 1880); wreszcie utwory dramatyczne: „Aschenbrödel in Böhmen” i „In der Mark”, wydane razem p. t. „Theater” (Berl. 1889). Jego „Neues Theater” (tamże 1892—93) zawiera: „Die Göttin der Vernunft”, tragedya; „Helga”, dramat; „Hexenfang”, komedya; „Es hat so sollen sein” i „König in Thule”. Oprócz tego ogłosił H. zbiór studyów krytycznych i estetycznych p. t. „Streitfragen und Erinnerungen” (Sztutg. 1876). Przyczynek do autobiografii H-a zawiera wydane przez Franzosa dzieło p. t. „Die Geschichte des Erstlingswerkes” (Lipsk 1894).

Hopfer Daniel, drzeworytnik i sztycharz niemiecki (* około 1475 — f po 1549). Pracował w Augsburgu, gdzie, począwszy od 1500 r., rytował sceny biblijne, portrety i przedmioty świeckie podług własnych rysunków lub jako kopie innych artystów, a także bordiury ozdobne na tytułach książek. Sztychy swoje znaczył pierwszemi literami imienia i nazwiska, albo też znakiem szynki, jako herbu miasta Augsburga. Podług nowszych poszukiwań H. byłby wynalazcą sposobu wytrawiania sztychów, sposobu,

8. S.

biety.

s. s.

A. Pol.

M. Sk.

w. N.

jakiego udzielić miał Albertowi Diirerowi. Za najstarszą kliszę, metodą tą robioną, uchodzi sztych jego datowany 1527 r. — Hieronim i Lambert, tegoż nazwiska, byli prawdopodobnie jego braćmi; robili oni dużo sztychów, zwłaszcza pierwszy z nich, ale były to przeważnie kopie mistrzów owoczesnych. Zbiór wszystkich znanych sztychów tych trzech artystów wydany został w Norymberdze u Dawida Franka, w 230 tablicach, p. t. „Opera Hopferiana”.

Hopfgarten August Ferdynand, malarz niemiecki (* 17 marca 1807 w Berlinie — f 26 lipca 1896 tamże). Kształcił się w Akademii berlińskiej pod kierunkiem Dählinga i Wacha, poczem, zdobywszy nagrodę za jeden z obrazów swoich (1825), udał się na pięcioletnie dalsze studya do Rzymu. Powróciwszy do kraju, ozdobił kaplicę pogrzebową księżnej nassauskiej w Wiesbadenie w malowidła ścienne, a następnie (1835) brał czynny udział przy malowaniu fresków w kaplicy zamkowej i w muzeum ber-lińskiem. Od r. 1854 był profesorem i członkiem Akademii berlińskiej. H. malował obrazy treści religijnej, historycznej i romantycznej; staranny w rysunku, a pędzel jego posiada bogaty koloryt. Do wybitniejszych obrazów jego należą: Dziewczęta karmiące łabędzie (obraz znany z reprodukcyi litograficznej), Boas i Ruth, Rozbójnicy saraceńscy, Tasso i Eleonora estońska (z r. 1839, obecnie w Galeryi narodowej w Berlinie), Arminia szukająca swego kochanka pomiędzy pasterzami, oraz Róże świętej Elż-

ś. s.

Hopfgarten Aleksander Emil, rzeźbiarz niemiecki (* 1821 w Berlinie—f 1856 w Wiesbadenie). Kształcił się w Akademii berlińskiej, a od 1838 r. w Rzymie pod kierunkiem Emila Wolffa i Wagnera. Dał się poznać grupą marmurową, przedstawiającą epizod z życia Merkurego, poczem wezwany został do Berlina, a następnie do Wiesbadenu, gdzie pracował jako rzeźbiarz nadworny księcia nassauskiego. W Wiesbadenie widzieć można dwa jego dzieła: Sarkofag księżniczki Elżbiety, z postacią jej leżącą w kaplicy prawosławnej, oraz grupę przedstawiającą Chrystusa wraz z czterema ewangelistami, wT miejscowym kościele ewangelickim.

Hophra, król egipski, ob. A pry es.

Hôpital Michel de 1’, kanclerz, ob. Hospital.

Hôpital Wilhelm Franciszek de 1’, geometra, ob. Hospital.

Hopkins Edward John (*30 czerwca r. 1818 w Londynie), organista i kompozytor angielski, uczeń Walmisley’a. H. od wczesnej młodości pełnił obowiązki organisty przy różnych kościołach londyńskich i często występował publicznie jako wirtuoz na organach, aż do 1896 roku. Napisał znaczną liczbę psalmów, „anthems”, preludyów i t. p. utworów kościelnych; prócz tego wydał „The organ, its history and construction” (1885, wyd. 5-e 1887).

Hopkinson John, elektrotechnik angielski (* d. 27 lipca 1849 w Manchester); studya odbywał w Londynie. Pierwsze prace H-a dotyczyły termodynamiki, tarcia wewnętrznego przy drganiach (wibracyi), sprężystości, wytrzymałości i elektryczności statycznej. Imię jednak zjednały mu dopiero prace około magnetyzmu, tudzież teoryi i praktyki dynamomaszyn. Pierwszy wprowadził on do teoryi tych machin płodne w następstwa pojęcie „charakterystyki” (krzywa, dająca siłę elektrobodźczą w funkcyi liczby zwojów); opracował również teoryę prądów zmiennych i odpowiednich machin. Wspólnie z bratem, Edwardem, H. okazał jak na zasadzie rozmiarów machiny i danych własności żelaza (armatury) można obliczyć charakterystykę dy-namomachiny, i praca ta stała się podwaliną teoryi tych machin. Oprócz powyższych zdobyczy teoretycznych H. położył również zasługi w dziedzinie praktycznych udoskonaleń wzmiankowanych machin.— H. jest członkiem zaszczytnie znanego Towarzystwa królewskiego (R. S.) w Londynie i od r. 1890 prezesem stowarzyszenia inżynierów elektrotechników angielskich.

Hopkins ville, miasto w stanie Kentucky (obszar środkowy Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej), główne hrabstwa Christian, nad rzeką Little River, prawym dopływem Cumberlandu (dorzecze Ohio), na kolei żelaznej z Evansville do Nashville. Około 6000 rn-ców; przemysł garncarski i tabaczny; w okolicach liczne jaskinie; w jednej z nich znaleziono kopalny las olbrzymich lepidodendronów i paproci; lepidodendrony wznoszą się do wysokości 13 m. w kształcie kolumn, podobnych do kolumn bazaltowych groty Fingala; kora jest w postaci węgla błyszczącego, a wnętrze kwarcowe. Prócz tego w grotach tych napotyka się także przezroczyste stalaktyty i stalagmity.

Hoplici (po grecku oîiXfTai), nazwa piechoty ciężkozbrojnej w starożytnej Grecyi. W wiekach heroicznych, których wiernem odbiciem są pieśni homerowe, kiedy-to poszczególni bohaterowie, znakomici władykowie i książęta walczyli z nieprzyjacielem z wozów wojennych, odgrywali H-ci podrzędną rolę, stanowiąc tylko tło ogólne, niewyraźną masę zbrojnych, która świadczyła chyba o potędze swego pana, lecz nigdy w bitwach decydującego udziału nie brała. Dopiero od czasów wędrówek doryckich, gdy militarna organizacya w państwach greckich zupełnie się zmieniła, tworzyli H-ci nietylko najważniejszą część wojska, lecz, jak można bez przesady twierdzić, sami wyłącznie całą siłę wojskową stanowili. Konnica bowiem u Greków nie miała aż po czasy macedońskie żadnego znaczenia; a tak wiadomą jest rzeczą, że np. straż przyboczna królów spartańskich, złożona z 300 jeźdźców, w bitwie zawsze pieszo walczyła, Ateńczyków zaś jazda aż do wojen perskich tylko 100 koni liczyła i dopiero w przebiegu wojny peloponeskiej znacznie pomnożoną została, zawsze wszakże z ograniczonem zadaniem ścigania uciekającego nieprzyjaciela, albo, co najwyżej, przypuszczania ataku na konnicę, nigdy zaś na piechotę nieprzyjacielską. W kontraście do czasów bohaterskich, w których najdzielniejsi, i to zawsze pojedyńczo stawali do walki, występowali odtąd H-ci zawsze w ściśle zwartym szyku bojowym. Uzbrojenie H-ów greckich obliczone było wyłącznie na walkę zblizka, a zadaniem ich było przełamać szyki nieprzyjacielskie i utrzymać się jako zwycięscy na swym placu boju. Jaką broń zaczepną mieli oni: 1) dzidę (Sópo), długą na 7 — 9 stóp, przeznaczoną do żgania, a nie do ciskania na dalszą odległość, 2) miecz (Çîcpoç), 3) szablę (p.or/<npa), 4) sztylet (lY^stpć§iov) i 5) krótki nóż (Ę,xqk-q) jak sierp za krzywiony. Jako broń odporna służyła im: 1) wielka, ciężka tarcza owalua (àoîuç), którą pod-

<Ł-

Fig. 61. Hoplita grecki.

czas marszu noszono na plecach, na szerokim rzemieniu, z uchami (7tópxa£) na stronie wewnętrznej, aby nią swobodnie można było się zastawiać we wszelkich kierunkach pod razami nieprzyjacielskiemi; 2) pancerz śpiżowy (OcopaÇ), 3) hełm (xpdvoç), 4) nagolenniki (xvYjfuSsç). Całe to uzbrojenie, ważące razem około 70 funtów, musiał podczas bitwy dźwigać sam H., tylko podczas marszu oddawał zwykle cięższe części zbroi przybocznemu niewolnikowi (ojcaorcianljç), tak, że jemu samemu około 40 funtów takiego ciężaru zbrojnego pozostawało. Organizacya wojskowa starożytnych Greków była wiernem zwierciadłem politycznych ich instytucyj, a mimo że tylko o dwóch głównych szczepach mamy i pewniejsze i obszerniejsze wiadomości, trafnym będzie z pewnością domysł, że także inne greckie państwa pod tym względem wiele się od nich nie różniły. Wspólną im wszystkim jest walna zasada, że służba wojskowa jest nietylko obowiązkiem, lecz także i zaszczytnem prawem każdego wolnego obywatela, nakładającem na niego w stosunku do majątku osobistego odpowiednie ciężary. W państwie Spartańskiem stanowił stosunek polityczny Spartyatów, Perioików i He-lotów także i pod wojskowym względem stałą normę. Ponieważ Spartyaci, rządząca, uprzywilejowana klasa obywateli państwa, dzielili się na 5 gmin (xwjiat), stąd każda z nich zobowiązaną była wystawić jeden oddział (X6/oę), który według przypadkowej i zmiennej ilości członków gminy, albo też według wielkości zmobilizowanego wojska mógł co do liczby bardzo od innych się różnić. Stanowcza decyzya zależała w tej mierze od eforów. Nie znamy także ogólnej cyfry Spartyatów, zobowiązanych służyć w wojsku od 20 do 60 roku życia. W bitwie pod Platejami (479 przed Chr.) było ich 5 000. Wszyscy zaś służyli jako ciężkozbrojna piechota, t. j. jako H-ci; zaliczali się do nich nawet i rycerze (Êmcetç), przyboczna gwardya konna królewska. Perioikowie, mieszkańcy miast mniejszych i wsi, służyli również jako H-ci, wszakże zawsze w osobnych oddziałach, i nigdy też nie dostawiali więcej żołnierzy, aniżeli ich liczyło wojsko Spartyatów, mimo że co do liczby ogólnej znacznie ich przewyższali. Pod Platejami było ich również 5 000. Heloci zaś ruszali na wyprawę wojenną tylko jako niewolnicy, giermkowie, przeznaczeni do służby osobistej swych panów, lecz nie jako część regularnego wojska, do którego ich wcale nie zaliczano. W bitwie pod Platejami było ich 35 000; 7 więc Helotów przypadało na jednego Spartańczyka. Często jednakże stawiano ich jako lekkozbrojnych w tylnych szeregach szyku bojowego, aby nieprzyjacielowi już przed bitwą większą siłą zaimponować; obowiązkiem ich zresztą było dobijać nieprzyjaciół, zranionych ciężkiemi razami naprzód ciągle kroczących H-ów, i unosić z pobojowiska rannych swych panów. Zupełną reformę tej pierwotnej organizacyi wojska spartańskiego spowodowało wdelkie trzęsienie ziemi w Lakonii, które w r. 465 przyprawiło o śmierć znaczną ilość Spartyatów, jako też nagły wybuch trzeciej wojny messeńskiej (465 — 455 przed Chr.), konieczną potrzebą okazało się wtedy nadanie równych praw Perioikom pod względem militarnym i wcielenie icli zupełne do regularnego wojska H-ów. Nastąpił teraz, razem z polityczną reorganizacyą, obejmującą również Perioików, podział siły zbrojnej na 6 oddziałów, zwanych morami (p,ópou). Każda mora dzieliła się na 4 kompanie (X6/ot), 8 pentekostyj i 16 enomo-tyj; dowodzili zaś niemi polemarch, lochagowie, pentekonterowie i enomotarchowie. Wojsko tak zreformowane nie wyruszało jednakże nigdy w komplecie na wyprawę wojenną, tylko stosownie do potrzeby, albo pierwsza, albo też dwie pierwsze kompanie każdej mory, podczas gdy trzecia i czwarta kompania, złożone z klasy najstarszej i najmłodszej, pełniły zwyczajnie służbę wewnątrz kraju, broniąc przystępu do stolicy.

S. Drz.

Gdy w czasach po wojnie peloponeskiej podejmowali Spartańczycy wyprawę daleko poza granicami kraju, wykazywało wojsko ich skład całkiem odmienny; składało się bowiem tylko z pe-rioików, neodamodów (vsoôapiwôstç — wyzwoleni heloci), mothaków (jrótkasę = synowie Spartya-tów, spłodzeni z helotkami) i helotów, a tylko 30-u Spartyatów przydanych było naczelnemu wodzowi w charakterze adjutantów rady wojennej. Wojsko takie wzmacniały teraz często za-ciężne oddziały sprzymierzeńców.—W Ateń-skiem państwie byli, według rozporządzeń Solona, tylko obywatele, którzy do trzech najwyższych klas podatkowych należeli, do służby wojskowej jako H-ci - zobowiązani; a i tutaj druga klasa, tak zwani jeźdźcy (ticnsîç), należała również do ciężkozbrojnych H-tów, czwarta zaś, najmniej zamożna, klasa (łl^rsę) osobne tworzyła oddziały, przeznaczone do służby na okrętach albo jako lekkozbrojui łucznicy, pobierający żołd z kasy rządowej. Od czasów politycznej reformy Kleistenesa w r. 510 przed Chr., dostawiało 10 fyl (cpoXod) politycznych także 10 oddziałów ciężkozbrojnych H-ów. Na czele każdego oddziału, który również zwał się fylą, stał główny dowódzca, srpazrftóę zwany; w razie wojny wszyscy dowódzcy ruszali w pole i zmieniali się codziennie w naczelnej kommendzie. Także u Ateńczyków, zobowiązanych do służby pod bronią od roku 18—60, udawała się na wyprawę wojenną poza granicami kraju tylko pewna część H-ów, z każdej fyli na mocy osobnej uchwały ludu przeznaczona; wielkość oddziału, noszącego również miano fyli, zależną była oczywiście od istotnej, każdorazowej potrzeby. Przewrót zupełny w militarnej organizacyi państw greckich dokonał się od czasu, kiedy zaciężna armia grecka, złożona z 13 000 H-ów, stanęła na żołdzie perskiego księcia Cyrusa, a po jego śmierci pod wodzą Ksenofonta dokonała owego wiekopomnego odwrotu w r. 401 — 400, aby zaraz znowu na żołdzie wyruszyć przeciwko Persom na pomoc miastom greckim w Azyi Mniejszej, pod naczelnem dowództwem Agerylaosa. Wystygło już wtedy prawie zupełnie obowiązkowe poczucie obywatelstwa greckiego do służby wojskowej, a trudy obozowe i wojenne zdawano chętnie na wojska zaciężne. Najemne oddziały takie, zmieniające służbę według wysokości żołdu, zostawały nawet pod rozkazami własnych głównych dowódzców, zwanych także strategami. Największej sławy pomiędzy nimi dobili się Ifi-krates i Chabrias. Lecz ze zmianą tą połączona była ściśle także wielka reforma w taktyce wojennej, która, w wysokim stopniu wydoskonalona, postawiła teraz obok H-ów, jako równorzędne z nimi znaczenie mające, osobne korpusy lekkozbrojnego żołnierza, wyćwiczone znakomicie we władaniu nową, lżejszą bronią, zastosowaną do walki na dalekie odstępy, jak oto: łuczników (zofcórat), procarzy (acpevâov^xat), włócz-

ników (àxovuoraQ, szczególnie zaś tak zwanych peltastów (Tcstoatrcat), którzy, według pomysłu znakomitego Ifikratesa, jako lekka piechota liniowa pośrodkowali istotnie pomiędzy H-ami a właściwymi lekkozbrojnymi żołnierzami (yü|xvol), mając znacznie lżejsze uzbrojenie i dogodniejszą broń zaczepną, przeznaczoną szczególnie do boju na znaczne odległości.—Rdzeń wojska macedońskiego stanowili również H-ei, zwani tutaj falangitami (çaXaYYttai). Byli to wszyscy Macedończycy ze stanu wolnego, lecz nieszlacheckie-go. Uzbrojenie ich składało się z okrągłej, w średnicy 2 stopy szerokiej tarczy, 10 — 12 fnntów ważącej, z napierśnika skórzanego ze śpiżowem obiciem, z okrągłego kapelusza pilśniowego i z charakterystycznej dzidy macedońskiej, długiej na 15 — 16 stóp, zwanej sarysą (aipiaa). Zwartym szykiem bojowym macedońskim, zwanym xaP Łioyrty falangą (cpàXaYÊ), tłó-maczyć należy głównie nadzwyczajne powodzenie Filipa Macedończyka i syna jego, Aleksandra Wielkiego. Długa linia bojowa, złożona z szesnastu, tuż po sobie następujących, szeregów ciężkozbrojnego, zuakomicie wyćwiczonego żołnierza, miażdżyła w niepohamowanym, choć ociężałym, pochodzie swym wszelkie napotykane zapory. Pięć pierwszych szeregów najeżyło długie swe włócznie wprost na nieprzyjaciela, następne szeregi dzierżyły swe dzidy, do ataku oparte na ramionach linij przednich. Całość czyniła wrażenie czworobocznego muru, jeżącego się nieprzejrzanym lasem błyszczących grotów ostrych włóczni. W bitwie pod Cheroneą pobił Filip na czele takiej falangi, złożonej z 30 000 H-ów i 2 000 jeźdźców, zastępy greckie, liczące około 50 000 piechoty i nieznaczną tylko konnicę. Nie więcej jak 30 000 H-ów i 4 500 wyborowej jazdy miał Aleksander pod swą kommendą, gdy wyruszył z wyprawą do Azyi, aby temi drobne-mi siłami zdruzgotać ogromną potęgę mocarstwa Perskiego. Wszakże w następnych latach widzimy, jak wielki ów geniusz wojenny zmienia racy onalnie typ swego wojska, aby mu nadać wszelką swobodę i lekkość w obrotach taktycznych, w zupełnie zmienionych warunkach wojny. Wydoskonala bowiem i pomnaża znacznie swą konnicę, tworzy osobny korpus konnych kopijui-ków, uzbrojonych w sarysy H-ów, a nadając pod wojskowym względem równe prawa nowym swym azyatyckim poddanym, jakich macedońscy obywatele używali, wciela ich jako lekkozbroj-nych do swego wojska H-ów ciężkozbrojnych, a takim sposobem i armię niezwyciężoną tworzy, i ścisłym węzłem łączy ludy nowopodbite w jeden wielki organizm polityczny.

Hoplocampa, rodzaj owadów błonkoskrzydłych roślinożernych (Hymenoptera phytophaga), do rodziny pilarzowatych (Teutliredinidae) zaliczonych. Niewielkie te owady należą do szkodliwych w ogrodnictwie, ponieważ dwudziestonogie ich ! gąsienice niszczą niedojrzałe owoce. Szczegól-

K. K-ó.

pteryx).

D.

s. D.

osiąga się pojęcie rzeczy.

h»,

rnej znany jest pod tym względem gatunek H. fulvicornis\ czarny ten błyszczący owad posiada żółtoczerwonawe rożki i kończyny oraz 2 pary szklistych skrzydeł; dochodzi do 4 cm. długości. Jako owad dojrzały spotyka się pospolicie w ogrodach owocowych w kwietniu i maju, ponieważ wtedy składa jajka do kwiatu śliw i czereśni; wykluwająca się z tych jajek biała z żółtawą głową gąsienica posiada przykry, na podobieństwo pluskiew, zapach i niszczy młode śliwki i czereśnie, które, niedojrzewając, opadają. Przeobrażenie w poczwarkę i w dojrzałego owada gąsienice te odbywają w ziemi.

Hoplorhynchus, rodzaj gregaryu albo hur-maczków (Gregarinida), przez Szneidera Actino-cephalus nazwany, do rodziny Polycystidae zaliczony. Drobne te jednokomórkowe (Protozoa), istoty posiadają ciało wydłużone i na przednim końcu w promienisto ułożone haczyki uzbrojone; pasożytują w różnych owadach (Chrząszczach, Prostoskrzydłych i Dwuskrzydłych). Najpospolitsze gatunki: H. stelliformis i H. oligacanthus; pierwszy spotyka się w szczypawkach (up. Ca-rabus aurutus), drugi w ważkach (Agrion, Calo-

K. K-ó.

Hoppe v. Hoppen, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, na trzech zielonych pagórkach, chmiel kwitnący i pnący się wokoło trzech tyczek, z których na każdej skrajnej siedzi dudek. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej — dudek. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany wraz ze szlachectwem Izraelowi Hoppemu, burgrabiemu elbląskiemu, z rodziny już w 1440 r. zaliczonej do patrycyatu toruńskiego, przez Władysława IV w d. 23 lutego 1637 roku. Potomkowie rzeczonego Izraela, zmieniw-

i’/ia

mm

Fig. 62. Hoppe (herb).

szy nazwisko z początku na Hoppjus, później na Hoppen, zamieszkali na Litwie.—Źródła: „Metr. Kor.” (ks. 289, f. 325); stary sztych z herbem w posiadaniu antykwaryusza Bisiera; Kętrzyński; Niesiecki.

Hoppe Ernst Reinhold Edward, matematyk niemiecki (* w Naumburgu nad Saalą d. 18 listopada 1816 r. — f w Berlinie 7 czerwca 1900). Był nauczycielem matematyki w gimna-zyum w Greifswaldzie, docentem prywatnym w uniwersytecie berlińskim, nauczycielem matematyki w Głogowie, wreszcie, aż do końca życia, docentem prywatnym uniwersytetu berlińskiego. Od roku 1872, po śmierci Grunerta, do r. 1900 był redaktorem dziennika „Archiv der Mathematik und Physik”, w którym ogłosił około 200 artykułów oryginalnych i mnóstwo sprawozdań z literatury matematycznej. Pisywał i do innych dzienników matematycznych. Pracował głównie w dziedzinie rachunku całkowego teo-ryi krzywych i powierzchni, geometryi wielowymiarowej i t. d. Ogłosił osobno: Teoryę pochodnych rzędów wyższych („Theorie der independenten Darstellung des höheren Differentialquotienten” Lipsk 1845); Podręcznik rachunku różniczkowego i teoryi szeregów („Lehrbuch der Differentialrechnung und Reihentheorie”, Berlin 1865); Podręcznik geometryi analitycznej („Lehrbuch der analytischen Geometrie”, Lipsk 1880, wyd. 2-e 1890). Pisał także w przedmiotach filozoficznych.

Hoppe Reinhold, filozof niemiecki, znany głównie z pracy swojej: „Zulänglichkeit des Empirismus in der Philosophie” (Berlin 1852). Najbardziej w poglądach swoich zbliża się do empiryzmu Benekego (ob.), na psychologicznych podstawach opartego, i stąd nazwanego psychologizinem (ob.). Wszakże empiryzm Benekego wydaje się H-mu niedośó stanowczym. Pracę swoją H. uważa za dalszy ciąg tego, co Locke zamierzył, mianowicie za objaśnienie psychologiczne pojęć filozoficznych w celu ścisłego sformułowania i rozwiązywania zagadnień filozoficznych. W metafizycznych poglądach swoich H. stoi na gruncie Berkeleya (ob.), przynajmniej godzi się z nim, że rzecz istnieje tylko w idei duchów, że zatem każdy przedmiot poznania jest ideą jakiegoś podmiotu; zarzuca wszakże Berkeleyowi, że nie zastosował abstrakcyi do postrzegania (percepcyi), przez co

Ad. M.

Hoppe-Seyler Ernest Feliks Emanuel (* d. 26 grudnia r. 1825 we Freiburgu n. rz. Unstrut — f w Wasserburgu, nad jeziorem Bo-densee d. 10 sierpnia r. 1895). lekarz i chemik znakomity. Właściwie nazywał się tylko Hoppe, drugie zaś nazwisko przybrał do swego dopiero w r. 1863, gdy usynowił go pastor Sey-ler, mąż siostry jego najstarszej, który się wychowaniem jego zajmował. W r. 1846 zapisał się H. na wydział lekarski w Halli, nauki dalsze pobierał w Lipsku i Berlinie, gdzie w roku 1850, obroniwszy rozprawę „De cartilaginum structura et chondrino nonnulla”, dyplom doktorski uzyskał. Po złożeniu egzaminu rządowego w r. 1852 zajmował posadę assystenta w cza

Med.” (Cz. I, str. 381).

szem.

w. N.

W. N.

sowym szpitalu dla cholerycznych w Berlinie, w końcu tegoż roku został lekarzem w tamtejszym domu roboczym. Pod koniec roku 1854 przeniósł się do Greifswaldu, gdzie otrzymał posadę prosektora i zarazem został docentem prywatnym chemii fizyologicznej, nauki powstającej wtedy dopiero. Wykłady jego miały powodzenie ogromne, a w liczbie słuchaczów jego, obok studentów, zasiadało też wielu profesorów. W r. 1856 Virchow (ob.) ściągnął go . znów do Berlina i uczynił go swym assystentem, jako taki urządził H. pracownię chemiczną przy zakładzie patologicznym i lat kilka zawiadywał nią samodzielnie. W r. 1860 mianowano go profesorem nadzwyczajnym uniwersytetu berlińskiego, atoli już w roku następnym opuścił stolicę Prus, udając się do Tübiugi, gdzie powierzono mu katedrę zwyczajną chemii stosowanej i przewodnictwo nad pracownią chemiczną. W r. 1872 powołano go do Sztrasburga na profesora zwyczajnego chemii fizyologicznej, w roku 1883 tamże objął zarząd zakładu chemiczno - fizyologicznego, podług wskazówek jego umyślnie wzniesionego. Wyjechawszy dla wypoczynku do posiadłości swej nad jeziorem Bodensee, umarł tam nagle w 70-m roku życia. Krótko przed śmiercią był wybrany na członka Akademii lekarskiej w Paryżu, co podobno wyżej sobie cenił, niż wszelkie zaszczyty i ordery, któremi go wcale nie skąpo przedtem darzono. — H. był profesorem wybornym i należał do najwybitniejszych uczonych wieku XIX. Powszechnie i słusznie uchodził za niemąjącego równego sobie w sprawach dotyczących chemii fizyologicznej, należał też do grona jej twórców. Do zasług H-8-a najgłówniejszych należą przedewszystkiem badania barwników krwi; on pierwszy określił znaczenie hemoglobiny (ob.) oraz dowiódł, że barwnik czerwonych krążków krwi zależy od lecytyny (ob.), wykazał w nich obecność nukleiny (ob.), dostarczył rozbiorów chemicznych czerwonych krążków krwi (ob. Krew), zbadał ich stosunek do barwników żółci (ob. Żółć) i odkrył hema-tochromogen (ob. Krew). Przyczynił się niepospolicie do poznania chemicznego ciał białkowatych i do podzielenia ich umiejętnego podług właściwości ich; pracował z powodzeniem nad chemią komórek (ob.) ustroju, wykrywając w nich globulinę, albuminę i glykogen (ob. te wyr.); wyjaśnił też sprawę dotyczącą cholesteryny (ob.) i tłuszczów w nich napotykanych. Równie ważne są też badania składu chemicznego mleka, poszukiwania nad ki sieni em (fermentatio), utlenianiem się krwi, celulozą, chlorofilem (ob.) i t. d. Dzieła większe H-S-a, które tu tylko wymienić możemy, posiadające wartość niepospolitą, są następujące: „Handbuch der physiologisch- und pathologischchemischen Analyse” (Berlin 1853, wyd. 6-e tamże 1893; przekł. fr. Paryż 1877); „Medici-nisch - chemische Untersuchungen” (1866—71, 4

zeszyty) i dzieło klasyczne „Physiologische Chemie” (Berlin 1877 — 81). Od r. 1877 redagował „Zeitschrift für physiologische Chemie”, w której też umieszczał prace swe rozmiarem drobniejsze; poprzednio ogłaszał je głównie w „Ar-chivach” Virchow a oraz Pflüger a. Życiorysy oraz ocenę dokładniejszą H-S-a znaleźć można w „Deutsche med. Wochenschr.” (1895, JM® 34), w „Berliner klin. Wochenschr.” (1895, JM® 42) i w „Archiv” Vire ho w a (Tom CXLII, zeszyt 2). — Por. też J. Pagel „Gesell, der

Dr j. p.

Hoppner John, malarz angielski pochodzenia niemieckiego (* 1758 w Londynie—f 1810 tamże). Wychowaniec akademii londyńskiej, wzorował się na dziełach Reynoldsa i doszedł do równie niemal świetnego kolorytu, jakim odznaczał się mistrz, dziś jednak obrazy jego zblako-wały. Protegowany przez ks. Wallii i ks. Yorku, H. rywalizował jako portrecista z Lawrencem. Właściwością talentu H-a było wyborne portretowanie postaci niewieścich i dzieci. Słynnym jest jego portret Lady Oxford (National Gallery w Londynie), oraz portret dzieci Jerzego III (Windsor Castle). Z innych portretów jego kilka posiada Hampton Court. W National Gallery prócz wymienionego portretu lady Oxford znajduje się jeszcze portret Williama Pitta i aktora Smitha. Prócz portretów H. malował i pejzaże. W 1803 r. H. wydał zbiór pięknych typów kobiecych, rodzaj galeryi piękności, p. t. „A select sériés of Portraits of Ladies of Rank and Fashion”, a w 1806 Opowiadania wschodnie, wier-

s. s.

Hor, góra biblijna w południowo - zachodniej części Palestyny, gdzie umarł Aaron. Z H-em identyfikują górę Dżebel Nebi Harun (t. j. „Góra Aarona”) na południe od morza Martwego, pod Petrą. Na szczycie tej góry, na 1 330 m. wysokim, znajduje się budowla dość świeżego pochodzenia, jakoby grób Aarona.

Hora, nazwa wielu wsi na Rusi, Słowac-czyźnie, Łużycach i w Czechach.

Hora Juon, zwany też Ni ko la Urss, t. j. „Niklas Niedźwiedź”, przywódzca w krwawem powstaniu Wołochów w Siedmiogrodzie (1784). Rozporządzenie cesarskie o konskrypcyi ogólnej zostało przez H. i jego przyjaciół, Juona Kloskę i Jerzego Krizsana, wyłożone w ten sposób, że cesarz Józef II chce uzbroić lud przeciw szlachcie madiarskiej. D. 31 października 1784 r. zbiegli się zbałamuceni chłopi pod Kurety; sędziowie, którzy tam przybyli, zostali zamordowani, a z ich eskortą wojskową okrutnie obeszli się powstańcy. Powstanie rozlało się po komitatach Hunyadzkim, Albeńskim i Zarańskim. W komitacie Huuyadzkim spalono 232 dwory szlacheckie i zamordowano 28 szlachty. Ogółem powstanie to pochłonąć miało około 4 000 ofiar. Ilość powstańców urosła do 30 000 ludzi i musiano użyć znacznej liczby wojska, aby bunt stłumić. Przywódzcy, H. Kloska i Krizsan, schwytani zostali w styczniu 1785; Krizsan powiesił się w więzieniu, dwu drugich stracono przez łamanie kołem. H. żyje dotąd jako bohater narodowy w pieśniach ludu rumuńskiego.

Hora Franciszek Aloizy, pseudonim Hory mir Vinarowski, a niekiedy Samuel Sidło, pisarz czeski (* 1838 w Svinarovie pod Smecnem). Kształcił się w szkole realnej i w politechnice w Pradze, a potem w Wiedniu, gdzie też od r. 1863—64 był nauczycielem w prywatnym zakładzie naukowym P. Bilky, od października zaś 1864 r. jest profesorem czeskiej szkoły realnej w Pilźnie. Zawód swój literacki rozpoczął r. 1854 w „Zlatych Klosech” i odtąd pracami swemi naukowemi i belletrystycznemi (orygiualnemi oraz tłómaczonemi z jęz. polskiego, francuskiego i niemieckiego) zasilał 46 czasopism, almanachów, kalendarzy itp. Prac tych, większych lub mniejszych, wydał przeszło 60, a w tej liczbie 11 naukowych, 10 dramatycznych, 18 belletrystycznych, trzy życiorysy, 12 dziełek dla młodzieży i 4 treści rozmaitej. Od r. 1861 gorliwie pracuje w dziedzinie wzajemności literackiej czesko-polskiej i oprócz licznych przekładów wydał dla szerzenia jej: Przewodnik po Krakowie (1884); Podręcznik konwersacyi czesko-polskiej (1887); największą zaś zasługę położył przez opracowanie Słownika polsko - czeskiego (1890), oraz czesko-polskiego, który sześć lat przeleżał w rękopisie, nim wreszcie autor, dzięki zasiłkowi, otrzymanemu od Akademii czeskiej, i poparciu przyjaciół polskich, mógł w r. 1900 rozpocząć druk tej wieloletniej żmudnej pracy, za którą szczera wdzięczność od nas mu się należy. Druk tego słownika będzie ukończony w r. bieżącym (1901) i wyniesie około 60 arkuszy w szesnastce. — Napisał także gramatykę języka polskiego dla Czechów, p. n. „Prakticka mluvnice polska s citankou” (Praga 1901, str. 124 w 8-ce), trzymając się w wykładzie zasad języka polskiego głównie gramatyki pols. A. Kryńskiego. Nadto skreślił życiorys ś. p. Bronisława Grabowskiego, którego był serdecznym przyjacielem, i wydał p. n. „Br. T. Gr-ski. Obràzek jeho zivota a literńrni ćinnosti” (Pilzno 1901, str. 51 w 16-ce, z portretem).    *

Hora canonica, ob. Godziny kanoniczne.

Horacyusz, z pełnem nazwiskiem Q u i n t u s Horatius Flaccus, znakomity poeta rzymski z czasów cesarza Augusta. Krótka biografia historyka Swetoniusza, szczególnie zaś same dzieła poety podają dość dokładne wiadomości o życiu jego. Urodził się d. 8 grudnia roku 65 przed Chr. w Wenuzyi (dzisiaj Venosa), miasteczku apulijskiem, na pograniczu Lukanii. Ojciec jego należał do stanu wyzwoleńców i gospodarzył na drobnej włości, jaką posiadał wpobliżu, u stóp góry Voltura. Ojciec, w celu lepszego wykształcenia bardzo uzdolnionego chłop-ca-jedynaka, jak się zdaje, liczącego może lat 10 wieku, wydzierżawił gospodarstwo swe i przeprowadził się do Rzymu; wystarawszy się o zyskowne zajęcie jako poborca pieniędzy (coac-tor) przy aukcyach publicznych, sam wszelką wolną chwilę poświęcał wychowaniu syna. Takim sposobem pod kierunkiem doskonałych nauczycieli, z pomiędzy których jeden szczególnie, nazwiskiem Orbilius, nazawsze mu w pamięci pozostał jako „plagosus”, bo przy czytaniu Ho: mera Odyssei w przestarzałem tłómaczeniu Li-wiusza Andronika i przy wykładzie Iliady nadzwyczaj chętnie rózgą chłostał, dalej pod błogim wpływem wrażeń, jakie budziła w młodym umyśle stolica świata, i pod czułą opieką ojcowską wzrastał i rozwijał się H., bez poniesienia żadnego szwanku moralnego. Ukończywszy kursy elementarne, udał się H., licząc lat 19, celem dalszego kształcenia się, do Aten. Tutaj, przez obcowanie z uczonymi, oraz przez pilne stu.dyowanie greckich pisarzy, nabył obszernego naukowego wykształcenia, mianowicie w dziedzinie filozofii, a równocześnie, przebywając często w najpierw-szych kołach greckich i w zażyłym zostając stosunku z synami znakomitych rodzin rzymskich (tak był pomiędzy innymi naonczas w Atenach Marek, syn Cycerona), nabrał wykwintnej ogłady towarzyskiej. Nie ukończył jeszcze H. stu-dyów w Atenach, gdy w Rzymie zamordowano dyktatora Cezara (r. 44), a republikanie pod wodzą Brutusa i Cassiusa zbroić się poczęli przeciwko tryumwirom Antoniuszowi i Oktawianowi, następcom Cezara. Brutus, który w sierpniu roku 44 sam przybył do Aten, powitany przez młodzież rzymską z wielkim zapałem w nadziei odzyskania republikańskiej wolności, pozyskał także H-a dla swej sprawy, zabrał go z sobą na wyprawy do Azyi Mniejszej, Tracyi, Macedonii, a widząc w młodzieńcu gorący entuzyazm dla idei republikańskiej, nadzwyczajne zdolności i wykształcenie gruntowne, posunął go wkrótce na stopień trybuna wojskowego, mającego cały legion pod swą kommendą. Wszakże odtąd rozpoczyna się dla H-a długie pasmo nieszczęść. W bitwie pod Filippi w Macedonii, w roku 42, wojsko republikańskie zostało pobite na głowę; naczelni do-wódzcy sami sobie śmierć zadali; wielka część oficerów i wojska poddała sięKzwycięscom, większa jeszcze część szukała ratunku w ucieczce, pomiędzy nimi także H. Niektórzy ze zbiegów przyłączyli się do wojsk Sekstusa Pompejusza, który wojował dalej przeciw Oktawianowi; innych pamięć zaginęła na wygnaniu; niektórzy wreszbie, na nwcy ogłoszonej przez tryumwirów amnestyi, powrócili do Italii i do Rzymu, a do nich należał takte ^^przeszedłszy szczęśliwie jeszcze niejedną przygodę, jak rozbicie się okrętu. Z powrotem do stolicy roku 41 nie zastał już ojca przy życiu, z majątku małego drobne tylko okruchy pozostały; posiadłość ojcowską w We-nuzyi rozdzielili tryumwirowie w nagrodę pomiędzy weteranów; stanowisko wyższego oficera, jakie Horacyusz był zajmował, należało już do bezpowrotnej przeszłości. Aby zarobić na swoje utrzymanie, wystarał się o miejsce pisarza przy głównej kasie rządowej i pracował jako sekretarz (scriba quaestorius) pod zarządem kwestora. Wtedy w wolnych godzinach, jak sam opowiada (Epist. II, 2), pokorny, z obciętemi skrzydłami, chaty i roli ojczystej pozbawiony, z biedy rzucił się zuchwale na „robienie wierszy” i naprzód próbował zdolności swych poetycznych w satyrze, która najwięcej odpowiadała jego usposobieniu w owych latach, i w epodach, rodzaju poezyi do satyry zbliżonym. Skończyły się teraz przykre dni twardej próby i troski o chleb powszedni. Najznakomitsi poeci ówcześni, Wergiliusz i Varius, którym spodobały się utwory młodego poety, polecili go Mecenasowi, dostojnemu protektorowi poetów i najzaufańszemu powiernikowi Oktawiana. Przy pierwszem przedstawieniu na wiosnę roku 38 mówił z nim Mecenas tylko krótko; potem przez dziewięć miesięcy nie dał mu znaku życia o sobie, chociaż pewnie przez czas ten pilnie go obserwował. Zaprosił wreszcie do siebie poetę, który sądził, że poszedł już w zapomnienie, i przyjął go odtąd, w zimie r. 38—37, do grona swych serdecznych przyjaciół (Sat. I, 6, 54 i nast.). Gdy Mecenas w roku 37 pojechał do Brundisium, aby doprowadzić do skutku zgodę pomiędzy Oktawianem i Antoniuszem, był w jego otoczeniu, oprócz Wergiliusza i Variusa, także i H., który podróż całą z wybornym humorem w 5-ej satyrze I księgi opisał. W r. 33 dostał poeta, który już nie potrzebował sprawować podrzędnego urzędu sekretarza, włość całą od coraz więcej go ceniącego protektora; leżała ona w górach Sabińskich i obejmowała prócz dworku jeszcze pięć dymów (Epist. I, 14, 2). Odtąd przebywał H. po większej części w swem ustronnem zaciszu, często jako umiłowane Sa-binum opiewanem (Carmina I, 17 i t. d.), albo też w sąsiedztwie Tiburu (dzisiaj Tivoli), gdzie Mecenas miał własną willę, lub też i w Rzymie, gdzie mały domek posiadał obok pałacu Mecenasa, na wzgórzu Eskwilińskiem; czasem udawał się także do kąpieli morskich, zwłaszcza w Bajae, aby pokrzepić nadwątlone zdrowie. Zrazu pisze H. tylko jeszcze Satyry i Epody, potem już tworzy powoli coraz więcej czysto-lirycznych poematów, tak z w. Carmina, Pieśni albo Ody, na których szczególnie sława jego jako poety u potomności polega, i Listy poetyczne, tak zwane Epistołae. Przez Mecenasa zapoznaje się także z Oktawianem, który poetę względami swemi wyróżniał: polecił mu przecież osobną kompozycyę na uczczenie pamięci stulecia (Carmen saeculare) i uświetnienie szczególnemi pieśniami zwycięstw, ja-

Eno. ?ow. 1‘uitr. Zeis. 230. I, XXIX.

kie pasierbowie cesarscy, Tyberyusz i Drusus, w r. 15 przed Chr. nad Windelikami odnieśli. Oktawian, kiedy został władzcą całego państwa, z przydomkiem Augustus, nie zdołał wysoko cenionego poety bliżej do siebie przyciągnąć i na dworze swym stale zatrzymać, mimo że H. osobiście bardzo cesarza szanował i błogie rządy jego w licznych poematach wielbił. Prawie ze skończonym 57-m rokiem życia umarł H., d. 27 listopada roku 8 przed Chr. Krótko przed nim przeniósł się do wieczności także Mecenas, a w testamencie swym prosił za przyjacielem swym Augusta: „Pomnij na H-a równie jak na mnie!”. Poeta, który nie stworzył obok siebie ogniska rodzinnego, mianował cesarza swym spadkobiercą; pochowanym został obok dostojnego przyjaciela swego w Rzymie na wzgórzu Eskwilińskim. — Dzieła H-a znalazły wcześnie wielu naśladowców, rychłemi też czasy dostały się w ręce gramatyków rzymskich jako szkolna lektura. Z kommentarzy tych dochowały się do dzisiaj scholia Pomponiusza Porfyriona, pochodzące może z IV wieku, scholia pseudo-akroń-skie, których jądro również jeszcze Wieków Starożytnych sięga, i tak zwany „commentator Cru-quianus”, to jest zbiór objaśnień, który profesor Cruquius w Brugii z zaginionych poczęści manuskryptów i z wydań rozmaitych ułożył. Że dzieła H-a i w Wiekach Średnich chętnie czytywano, dowodzą tego liczne ich rękopisy, dochowane w bibliotekach klasztornych, skażone wprawdzie przez liczne błędy i umyślne interpo-lacye. Wieki Nowożytne wskrzesiły znowu powagę i znaczenie H-a, a długi szereg uczonych, od pierwszych humanistów począwszy, aż po najnowsze czasy, próbuje talentu swego poetycznego w naśladowaniu wieszcza rzymskiego. Ponad innych słynie Maciej Kazimierz Sarbiewski, polskim Horacyuszem zwany, poeta laurea-tus, uwieńczony przez pap. Urbana VIII, mistrz niezrównany w wierszu łacińskim, modelowanym na wzór rzymskiego oryginału; najpoprawuiejsze wydanie dzieł jego antwerpskie z r. 1632 pod tytułem: „M. C. Sarbievii Lyricorum libri IV, Epodon liber I (alterque Epigramatum)” wykazuje nawet w formalnym układzie równą jak u H-a ilość ksiąg pieśni lirycznych i epo-dów.— H. nie jest poetą genialnym, o wielkiej twórczej sile, braknie mu wysokiego, zuchwałego polotu fantazyi w sfery idealne, nie zagrzewa go zachwyt od bogów idący; jest to mąż obdarzony wytrawnym, trzeźwym, bystrym rozumem, który wszystko waży, liczy, odmierza i w pewien ład i szyk wiąże, włada znakomitym darem nieporównanej spostrzegawczości i doświadczenia swe i wiadomości z pogodnym spokojem, z wytwornym smakiem i wdziękiem uroczym umie artystycznie ukształtować. Właściwości i zalety takie zawdzięcza on poczęści wrodzonemu darowi, poczęści gruntownym studyom greckiej literatury, a szczególnie greckich poe-

44

tów. Zaliczyć go trzeba do grona postępowych hellenizujących poetów rzymskich, do zwiastunów nowych prądów artystycznych wieku augu-stowego, którzy śmiało i skutecznie wystąpili przeciwko zbytniemu zamiłowauiu szerokich kół rzymskich do starorzymskiej, staroświeckiej poe-zyi, jaką reprezentowali: Ennius, Plautus, Pa-cuvius. Poczesne miejsce pomiędzy przedstawicielami postępowego kierunku owego w literaturze rzymskiej zajmuje H. W rozwoju poezyi jego rozróżnić można dokładnie trzy peryody.

druk w Berlinie 1869); Ritter (Lipsk 1856); Keller-Holder (Lipsk 1864 — 76, 2 tomy; wyd. 2-e 1899); Meineke (Berlin 1874); Müller L. (Lipsk 1874 i 1879); Schütz (Berlin 1880—83, 3 tomy); Dillenburger (wyd. 7-e Bonn 1881); Haupt M. (Berlin 1881); Orelli-Hirsehfelder-Mewes (Berlin 1885—90, 2 tomy, wyd. 4-e); Keller-Haeussner (wyd. 2-e Lipsk 1892); Kiessling (wyd. 2-e i 3-e Berlin 1895—98). — Pieśni H-a wydali: Hofman Peerlkamp (wyd. 2-e Amsterdam 1862); Hertz (Lipsk 1892); Müller G. (Sztrasburg 1892); Nauck (wyd. 15-e Lipsk 1899).—Satyry H-a wydali: Kirchner i Teuffel (Lipsk 1854—57,

2 tomy); Heindorf-Doederlein (wyd. 3-e Lipsk 1859,

2 t.); Doederlein, z tłómaczeniem niemieckiem (Lipsk 1860); Fritzsche (Lipsk 1875—76, 2 tomy).—Listy H-a wydali: Doederlein, z tłómaczeniem niemieckiem (Lipsk 1856—58, 2 tomy); Ribbeck O. (Berlin 1869).—Satyry i L i- • sty H-a wydali: Krueger G. T. (wyd. 11-e Lipsk 1885); Müller L. (Lipsk 1892).—S h o 1 i a: „Acronis et Porphyrionis commentarii in O. Ho-ratium Flaccum” (wyd. Hauthal Berlin 1864 — 1866, 2 t.); „Scholia Porfyriona” (wyd. Meyer W. Lipsk 1874).—Tłómaczenia: Wszystkie dzieła H-a przełożyli na niemieckie: Strodtmann (wydanie 2-e Lipsk 1860); Ludwig (Sztutgard 1869); Binder W. (Sztutgard 1869); Obbarius T. (Paderborn 1872); Kaiser T. (Tübinga 1877); Neumann K. (Trewir 1897). — Pieśni: Ramier K. (Berlin 1818); von der Decken (Brunświk 1838); Bürger (Sztutgard 1853, 1860); Binder. W. (Sztutgard 1855); Ludwig G. (Sztutgard 1853,    1860); Nordenflycht

F. (Berlin 1866); Bacmeister (Sztutgard 1871); Kaiser T. (Tübinga 1877); Geibel Em. (klasyczne tłómaczenie 32 pieśni w „Klassisches Liederbuch” wyd. 5-e Berlin 1880); Maehly (Lipsk 1880).—Satyry: Wieland Ch. M. (Lipsk 1786,

2 części); Weber M. i Teuffel W. (Sztutgard 1852); Kirchner C. (Lipsk 1854 — 57); Froelich F. (Szlezwig 1856); Doederlein (Lipsk 1860); Munk E. (Berlin 1867); Krüger G. (Lipsk 1879); Menge R. (Berlin 1900).—Listy: Wieland Ch.‘ M. (Dessau 1782, 2 części; wydanie 4-e Lipsk 1837); Guenther E, (Lipsk 1824); Passow C. (Lipsk 1833); Merkel I. (Aschaffenburg 1841): Weber M. i Teuffel W. (Sztutgard 1853, 1859); Nordenflycht F. (Wrocław 1874); Bacmeister i Keller (Lipsk 1891).—A rs poetica: Arnold A. (Berlin 1836); Maehly (Lipsk 1880).—Polskie przekłady H-a: Kochanowski Jan w licznych pieśniach przełożył lub naśladował Pieśni H-a, a mianowicie w pierwszej Pieśni Ksiąg pierwszych (Hor. Carm. III, 24), w II (Carm. IV, 7 i 12), w III (Carm. III, 21), w V (Carm. II, 10, 14, 16; I, 4), w VII (Carm. III, 27), w IX (Carm. III, 29), w X (Carm. I, 12), w XI (Carm. I, 23), w XIV (Carm. I, 9), w XVI (Carm. III, 1), w XIX (Carm. II, 3, 4; III, 15)

Rozpoczyna on twórczość swą naśladowaniem Archilocha i Luciliusa, wzbija się wyżej do pieśni eolsko - anakreontowej i wraca wreszcie w Listach do pierwotnego źródła, chociaż w zmienionej nieco postaci. Dzieje tego rozwoju dowodzą równocześnie, że forma satyrycznej i literackiej „pogadanki” (sermo), zbliżająca się najwięcej do toku języka prozaicznego, stanowi ów rodzaj literatury, do którego H. największe miał zdolności i czuł istotnie najżywszy popęd wewnętrzny. Liryka jego to nie płód młodzieńczych walk i zapasów z namiętnemi uczuciami; jest to kwiat dojrzalszego wieku, roślina sztucznie wyhodowana, przeważnie natury tak samo rozumującej, refleksyjnej, jak jego pogadanki. Poezya H-a nie ma źródła w idealnym, wysokim poglądzie na świat, nie jest wynikiem ognistych, potężnych uczuć serdecznych, jak dzieła Lukrecyusza albo Katulla: jest to poezya realna, rozważna, postępująca krokiem każdym z wielkim namysłem, niezdradzająca, według wyrażenia jednego z badaczy, w niczem syna wyzwoleńca.—Literatura: De Walckenaer „Histoire de la vie et des poésies d’Horacie” (Paryż 1840); Teuffel W. „Charakteristik des Horaz”

(Tübiiiga 1843); „Die horazische Lyrik und deren Kritik” (Tübinga 1876); Weber M. E. „Ho-ratius als Mensch und Dichter” (Jena 1844);

Jacobs F. „Horaz und seine Freunde” (Berlin 1852); Noël de Vergers „Etude biographique sur Horace” (Paryż 1855); Arnold A. „Leben des Horaz” (Halla 1860); Karsten S. „Horatius”

(Lipsk 1863, tłómaczenie z hollenderskiego); Gerlach F. D. „Leben und Dichtung des Horaz”

(Bazylea 1867); Vogel T. „Die Lebensweisheit des Horaz” (Miśnia 1868); Müller L. „Q. Horatius Flaccus, eine litterarische Biographie” (Lipsk 1880); Verval A. W. „Studies in the days of Horace” (Londyn 1884); Oesterlen W. „Studien zu Vergil und Horaz” (Tübinga 1885); Gebhardi W. „Aesthetischer Kommentar zu den lyrischen Dichtungen des Horaz” (Paderborn 1885); Bois-sier H. „Horace et Virgile” (Paryż 1886) i „Les Jeux séculaires d’Auguste” w „Revue des Deux Mondes” z r. 1892 (str. 75 — 95); Leuchtenberger „Die Oden des Horaz” (Berlin 1889); Mommsen T. „Ueber die sechs Oden des dritten Buches” (Berlin 1889); Detto „Horaz und seine Zeit” (Berlin 1892).—Wszystkie dzieła H-a wydali: Bentley (Cambridge 1711, nowy prze- w XXI (Carm. III, 10; I, 25); w pierwszej pie’

|Ł

Niemce-

S. Drz.

Dr J. P.

śni Ksiąg wtórych (Carm. I, 2 i III, 3), w II (Carm. III, 29), w IV (Carm. III, 16), w VI (Carm. I, 24), w IX (Carm. III, 29), w X (Carm. I, 13), w XI (Carm. II, 3), w XII (Carm. II 2), w XV (Carm. II, 10 i 9), w XVI (Carm.

38 i 32), w XVIII (Carm. III, 11), w XXII (Carm. I, 32), w XXIV (Carm. II, 20); w dwunastej Sobótce naśladował drugą Epodę, a wreszcie w „Muzie” (Carm. III, 4 i IV, 9). wicz Julian Ursyn przełożył szczególnie: z Pieśni: I, 1, II, 3 (dwa razy), II, 16, III, 29, IV, 7, naśladował nadto w części II, 11 i I, 38; dalej przełożył: drugą Epodę; Sat. I, 1, II, 2; Listy I, 1, 6, 18.—Petrycy Sebastyan wydał Pieśni H-a pod tytułem „Horatius Placcus” (Kraków, u Skalskiego, 1609).— Libicki- Jan, Pieśni (Kraków 1647).—Korytyński Onufry „O sztuce rymotwórczej” (Warszawa 1770).— Naruszewicz Adam umieścił w zbiorze „Pieśni wszystkie H-a” przekłady: Franciszka Dyonizego Kniaźnina, Franciszka Zabłockiego, swoje własne i 16-u inn. i wydał w Warsz. 1773 r.— Matuszewski Marcin przetłómaczył pięknym, płynnym i potoczystym językiem Listy i Satyry H-a (Wilno 1784, bezimiennie). — Przybylski Jacek „List do Pizonów o kunszcie poetycznym” (1803).—Krasiński Adam Stanisław „Sztuka rymotwórcza H-a” i Moszyński Antoni „Wiersz o szt. rym.” (Wilno 1835). — Narbutt Teodor przełożył „Ody H-a” (1835); Mott y Marceli „Satyry H-a” (Poznań 1853), „Listy” (Poznań

1856), „Ody, Epody, Satyry i Listy dla użytku szkolnego” (Poznań 1896}. — Niektóre utwory H-a przełożyli i naśladowali: Niemcewicz Jul. (Pieśni), Siemieński Lucyan (Pieśni i Epody), Kraje-wski Aleksander (List do Lolliusa), Feli cy an i inni. Ob. Estreicher „Bibliografia”; Wisłocki „Przewodnik bibliogr.”.

Horacyusze (Horatii), ród patrycyuszowski pochodzący z Latium. Do rodu tego należeli: 1) Trzej H., ktgrzy stoczyli walkę z Kuryacyu-szami (Liv. 1, 26). Jedyny z braci, który wyszedł cało, Publius H., miał zabić w gniewie siostrę swą, opłakującą zgón swego narzeczonego, jednego z poległych Kuryacyuszów; lud go od kary za ten czyn uwolnił. Publius H. (we-dłpg innych Marcus) njiał. później dokonać zburzenia Alby.—2) Marcus H., potomek poprzedniego, pierwszy konsul rzymski, w r. 509 miał brać udział czynny w wypędzeniu ostatniego króla.—Brat jego, 3) Publius H. Codes (Jednooki), miał, według podania, podczas wojny z Porsenną ocalić Rzym tym sposobem, że s stanął z dwoma drugimi na moście zwodzonym i dopóty wTalczył z Etruskami, dopóki mostu za nim nie rozebrano, poczem wskoczył do Ty-bru i do drugiego brzegu dopłynął. Za ten czyn bohaterski współobywatele obdarzyli go su-temi upominkami i pomnik mu wystawili. — 4) Gajus H. Pulvillus (f 456), syn Marka H. (ob. 2), konsul w r. 477, walczył zwycięsko z Wol-skami i Etruskami; był jeszcze raz konsulem w 457.—5) Marcus H. Barbatus, przeciwnik decemwirów; w 449, po ich upadku i po powtór-nem wyjściu ludu z miasta pogodził lud z pa-trycyuszami. W r. 449 był konsulem; wraz ze swym kolegą, Waleryuszem Publicolą, wydał słynne prawa (leges Horaliae Valeriae), rozciągające moc postanowień trybutarnych na cały naród, nadające trybunom ludu nietykalność; walczył następnie szczęśliwie z Sabinami. — Q. H. Flaccus, słynny poeta, z tym rodem niema nic wspólnego.

Horaczek Karol Józef (podług Kośmiń-skiego, Paweł Józef), lekarz wiedeński, rodem ze Lwowa. Do nauk przykładał się w Wiedniu; ukończył je w r. 1834 i, obroniwszy „Diss. inaug. sistens synonymiam praeparatorum hydrar-gyri”, dyplom doktorski otrzymał, poczem lat kilka był asystentem klinicznym. Zjednał sobie rozgłos dość szeroki, napisawszy „Die gallige Dyscrasie (Icterus) mit acuter gelber Atrophie der Leber” (Wiedeń 1843; wyd. 2-e, przerobione zupełnie, tamże 1844); jest to pierwsza i bardzo starannie oraz umiejętnie napisana monografia o zaniku wątroby ostrym. Oprócz tego wydał „Belehrung über die orientalische Cholera für gebildete Nichtaerzte” (Przemyśl 1848). — Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 858) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pois.” (str. 176).

Horae, po grecku <*'£2pou, są, według najstarszego podania mitologii greckiej, zawartego w Iliadzie Homera (5, 749), niejako odźwierne-mi niebieskiemi, które, rozsuwając i zaciągając gęste zasłony obłoków, z łoskotem piorunu bramy nieba otwierają i zamykają:

„Brama niebieska ze skrzypem rozwarła się: Ho-

[ryją strzegą,

Którym zwierzono w niebiosach przestwornych

[i w całym Olimpie

Bądź porozsuwać sklepione obłoki, bądź pozaciągać”.

Mleczko.

W Atenach błagano je o zesłanie chmur deszczowych w stosownym czasie i o ochronę przed skwarem letnim, przed promieniami słońca wypie-kającemi wszelką roślinność. Wynika więc z tego, że H-y były w najdawniejszych czasach opiekunkami, uosobieniem niebiańskiej, urodzajnej wody deszczowej w porze wiosennej, przyczy-niającemi się głównie do pomyślnego rozwoju roślinności na ziemi, zsyłając czy-to deszcz rzęsisty, czy też krople rosy nocnej. Zrozumieć wtedy łatwo, dlaczego w późniejszych wiekach wyobrażano je sobie przybrane w szaty, od rosy zwilżałe, lub kąpiące się w studni głębokiej, przedstawiającej wodę, która z chmur na ziemię spragnioną w postaci deszczu spadła. Im też zawdzięcza ziemia barwny strój swój wiosenny, stąd więc ubrane są w dziełach sztuk pięknych w kwieciste suknie, które same uprzędły i utkały, a równie jak pokrewnym z niemi Cha-

rytom (ob.) szczególną cześć im oddawano ja- dżinie przyrody, lecz i w życiu ludzkiem, które ko boginiom wiosny. One też zdobią na wyspie Cyprze w czarowne róże Afrodytę, wyłaniającą się z morskich topieli, i towarzyszą jej aż na szczyty Olimpu, siedziby bogów nieśmiertelnych; one wieńczą również Pandorę kwieciem wiosen-nem. Wszakże, z logiczną konsekwencyą, i owoce są darem łaskawych Hor, a z tego względu wdzięczny lud ateński święci im, równie jak Heliosowi i Apollinowi, uosabiającym dobroczynne promienie słoneczne, w ofierze podczas uroczystości Thargeliów w maju i podczas Pyanep-syów w październiku gałązki obfitym owocem obwieszone; im-to i bogini Demeterze, patronce rolnictwa, ofiarują Ateńczycy pierwociny kłosów dojrzałych i strączków; na ich cześć i Dyonizo-sa nucą przy zbiorze fig i winobraniu piosnki wesołe, bo każdy owoc ziemi słodki, miluchny, smaczny, Hor darem się zowie. Ze stałego porządku i regularnego następstwa po sobie kwie-

również przedstawia szereg w regularnym trybie powtarzających się przejawów. Takim sposobem powstały z bogiń pogody boginie przeznaczenia, a rozwój podobny powtarza się nie tylko pomiędzy bóstwami greckiego Olimpu, lecz także w mitologii innych narodów indoeuropejskich. Szczególnie zaś trzy są chwile w życiu ludzkiem, z któremi wiąże się ściśle wiara w bezpośrednią potęgę wszechwładnego przeznaczenia, a są to: przyjście na świat, ślub i śmierć człowieka. Nieprzebrana w barwności swej bujna wyobraźnia Greków nadała H-om w stanowczych owych trzech chwilach ważną rolę, gdyż w nich spełnia człowiek przepisany mu, stały, niewzruszony porządek. Wreszcie i w etycznej dziedzinie strzegą H. pilnie stałego ładu i porządku, przestrzegają wszędzie skrupulatnego zachowania miary i prawa. One doglądają troskliwie wszelkich spraw ludzkich (Hes. theog. 903), trzymają

l|rapl&

W zl

(i

ik

/m

ma

LJÂ

uf

Sä

57 'li

I V# ^

7 \\//V i

Fig. 63. Hory z darami weselnemi dla Peleusza (Rzym, Villa Albani).

cia wiosny i darów pory letniej i jesiennej rozwinęło się niebawem znaczenie Hor jako opiekuńczych bóstw pór roku i wogóle zmiany czasu, przyrody i temperatury. Wesołe ich pląsy' wirowe, często w sztukach pięknych przedstawiane, są wymownym symbolem bezustannego obrotu czasu. Dlatego wyobrażano je nadzwyczaj często na kolistych kolumnach i na ołtarzach, w formie okrągłej zbudowanych, w nieprzerwanym łańcuchu, ujęte za ręce i w skocznym, nigdy niezmordowanym ruchu. Boginie, za których łaskawą przyczyną świat roślinny rozwija się, kwitnie i owoce piękne wydaje, są też stosownie opiekunkami dorastającej młodzieży. O łaskę ich i względy błagają młodzieńcy ateńscy, gdy składają uroczystą przysięgę efebów (ob.) w świątyni Agraulos. Z pojawiającej się w regularnej kolei zmiany czasu rozwinęło się dalej pojęcie stałego, z woli bogów ustanowionego, porządku wszech rzeczy, nietylko w dziew surowych karbach pychę (Pind. Ol. 13, 10), im i Charytom, jak mówi poeta Panyazis, należy się święcić pierwszy puhar przy stole biesiadnym, drugi Afrodycie i Dyonizosowi, trzeci zaś nieszczęsnej pysze. A jak w życiu poje-dyńczego człowieka, tak i w publicznem, poli-tycznem życiu są H. wiernemi opiekunkami, stróżującemi nad prawem i całością organizacyi państwowej. W tym charakterze właśnie, nadanym im przez samych bogów, noszą one miana, w których wyłącznie etyczne ich znaczenie się przebija: Euuomia (=prawowity ład), Dike (=prawo) i Eirene (=pokój). Szczęśliwem mienią poeci greccy państwo, w którem ludność czci kornie Eunomię; Dike znowu donosi ojcu swemu, Zeusowi, o wszelkiem bezprawiu i krzywdzie, spełnionej na ziemi; Eirene wreszcie, najswobodniejsza i najswawolniej sza z pomiędzy sióstr, jest matką Plutosa (=bogactwa), roskosz-ną towarzyszką Dyonizosa, Od czasów Hezyo-

1881).

da (Theog. 901), który zowie je córkami Zeusa i Themidy (^sprawiedliwości), a bóstwa te również w etycznym sensie pojmować należy, nabrały owe abstrakcyjne nazwy bogiń tak wielkiej ogólnej powagi, że inne, wykazujące pierwotne, naturalne ich znaczenie, dochowały się tylko w kulcie pewnych miejscowości. W Atenach więc, odpowiednio do rozróżniania przez Greków tylko trzech pór roku, czczono H-y pod nazwami: Th all o, bogini kwiecistej wiosny, Aux o, bogini lata, rozwijającego wzrost i dojrzewanie owoców, i Karpo, bóstwo jesieni, darzącej obfitym, dojrzałym już, owocem. Później-szemi czasy pojawia się jeszcze czwarta ich siostra, bez osobnego nazwiska, którą łupy łowieckie charakteryzują jako H-ę pory zimowej. Ogólnej czci wielkiej zażywała w wielu greckich ziemiach H-a wiosny, zwana Ch loris; przydano jej jako małżonka łagodny wietrzyk Zefiru, którego powiew zapładniający przyrodę wabi z łona ziemi, ogrzanej promieniami słońca, pierwsze kwiaty wiosenne. Sztuki piękne przedstawiały H-y albo pojedyńczo, albo w jednej grupie połączone, jako delikatne, dorodne, lek-kiemi szatami okryte dziewice, zdobne w wieńce kwieciste i w owoce, płody rozmaitych pór roku. Czczono je szczególnie w Atenach, gdzie dzień świąteczny, na cześć ich obchodzony, zwano Horaea (po grecku ‘£2poua), dalej w Arkadyi, w Koryncie; świątynię osobną miały w Argos, a ołtarz w Olimpii.—Por. Lehrs K. „Die Horen” (Królewiec 1846); Krause „Die Musen, Grazien, Horen und Nymphen” (Halla 1871); Conze „Heroen- und Göttergestalten der griechischen Kunst” (Wiedeń 1874); Müller-Wieseler „Denkmäler der alten Kunst” (tom II, Getynga 1877—

S. Drz.

Horain — nazwisko rodu szlacheckiego herbu Śreniawa, na Litwie i na Wołyniu osiadłego. Niesiecki wymienia kilku rycerzy, tak z jednej jak z drugiej linii, od wieku XVI. W XVIII w. uwydatniają się w nim następujące osoby: 1) H. Aleksander, bp żmudzki (f 1735), ur. prawdopodobnie w Smoleńsku. Poświęciwszy się w młodości stanowi duchownemu, studya naukowe ukończył chlubnie w Akademii wileńskiej, jako doktor św. Teologii. Nauka i cnoty wyniosły go w krótkim czasie na różne godności kościelne. Z kolei prepozyt trocki, kustosz wileński, infułat geranoński, powołany zostaje przez biskupa Brzostowskiego na suffragana Białej Rusi, pre-konizowany w Rzymie, jako biskup T^beryady. W 1710 r. objął po Mikołaju Zgierskim biskupstwo Smoleńskie, z którego po latach sześciu przeniesiony został na opróżnioną po Pawle Sa-pieże stolicę żmudzką. Znalazł H. dyecezyę żmudzką w stanie opłakanym, gdyż ta część kraju wielce ucierpiała podczas najazdu Szwedów, a srożące się przez parę lat (1710—1713) morowe powietrze tak zdziesiątkowało mieszkańców, że podług świadectwa współczesnych nie-

które wsie i miasteczka całkiem zostały wyludnione. Klęski te dotąd żyją w pamięci ludu na Żmudzi. Działalność tedy biskupa przedewszyst-kiem polegała na leczeniu ran przez te klęski dyecezyi zadanych: jakoż podczas kilkunastoletnich swych rządów często wizytował osobiście parafie i konsekrował odbudowane świątynie. Ostatnie dwa lata życia spędził w sąsiednich Prusach, gdzie musiał szukać schronienia z powodu najazdu wojsk nieprzyjacielskich po śmierci króla Augusta II, stamtąd sprawując rządy dyecezyi. Zmarł w Tylży, tknięty paraliżem, jak głosi napis na jego portrecie, znajdującym się w seminaryum żmudzkiem.—Rzepnicki „Vitae praesulum Poloniae”; Naramowski „Facies rerum Sarmatiae”; Wołonczewski „Biskupstwo źmudzkie”.—2) H. Aleksander, bp hiereneuski i suffragan żmudzki (* 1685—f 1774). Synowiec H-a, biskupa żmudzkiego, obrawszy też stan duchowny, pracował naprzód, jako proboszcz nie-menczyński w dyecezyi wileńskiej. Na wezwanie swego stryja przybył do dyecezyi żmudzki ej, a dzięki możnej jego protekcyi, został wkrótce kauonikiem i prałatem tamtejszej kapituły. Przedstawiony następnie przez stryja na suffragana żmudzkiego, w roku 1730 został pre-konizowauy przez’Klemensa XII biskupem hiere-neuskim i. p. inf.; sakrę biskupią otrzymał u św. Krzyża w Warszawie d. 9 marca 1732 r. z rąk nuneyusza Paulucciego przy udziale Stanisława Hozyusza, biskupa kamienieckiego i Rostkowskie-go, suffragana łuckiego, a nieco później kom-missya, z Rzymu wyznaczona, rozstrzygnęła dawniej wszczęty spór z Ancutą, suffraganem wileńskim, o archidyakonię kapituły wileńskiej, przyznając ją H-owi. Jako suffragan i officyał żmudzki dzielnie wspierał w rządach dyecezyi swego stryja, który podówczas był już w podeszłym wieku. Podczas bezkrólewia po zgonie Augusta II bawił wraz ze stryjem w Królewcu, będąc stronnikiem Leszczyńskiego. Powróciwszy do kraju, pomagał w rządach jeszcze trzem następcom swego stryja: Józefatowi Karpiowi, Antoniemu Tyszkiewiczowi i Janowi Łopaeińskiemu, chociaż mianowany przez biskupa wileńskiego, Zienkowicza, wizytatorem generalnym, więcej pracował w dyecezyi wileńskiej, niż w żmudzkiej. Gorliwość tego prałata tak przedstawia jeden ze współczesnych: „Ledwie kiedy równego mieć może kapituła wileńska w swojem społeczeństwie. W świątobliwości, pobożności, przykład-ności, czynności zadość swoim obowiązkom, żaden mu dotąd nie wyrównał” (Bagiński, rękop. str. 63). Pobożność zaprowadziła go za pontyfikatu Benedykta XIV do Rzymu „ad limina apo-stolorum”. Prowadził jednak proces z jezuitami o dziesięcinę, którą z posiadłości położonych w jego parafii oddawać byli powinni. Z tego powrndu, kiedy nastąpiła kassata zakonu, on był najgorliwszym jej wykonawcą, pierwszy nawet w Wilnie bullę o kassacie kazał z ambon ogło-

żmudzkie”.

Ha

sić. Ubiegał się też o rozmaite urzędy i godności. Po Massalskim, posuniętym na biskupstwo wileńskie, został, za poparciem Familii, której stale sprzyjał, referendarzem wielkim litewskim w r. 1762. Był administratorem dyecezyi żmudzkiej po śmierci Tyszkiewicza, ale stolicy tej nie otrzymał. Podpisał konfederacyę generalną litewską 1764 roku podczas konwoka-cyi. Uczestniczył w sejmie konwokacyjnym. Elekcyę Stanisława Augusta podpisał z województwem wileńskiem (Vol. leg. VII, 229). Pomimo jednak, że ze strony konfederacyi litewskiej zasługi biskupa i brata jego, Jana, były zalecone przyszłemu królowi do nagrody, co nawet za jego staraniem wpisano w konstytucye (Vol. leg. VII, 181), niczego się więcej nie dosłużył. Umarł, jak żołnierz na posterunku, podczas nieszpór w katedrze wileńskiej dnia 24 lipca 1774 roku, przeżywszy lat 89. Biskupem był 42 lata. — Wołonczewski „Biskupstwo

Ks. B. M.

3) H. Jan Antoni, wojewoda brześciański (f 1777?). Za młodu miał tytuł wojskowy porucznika petyhorskiego znaku wojewody nowogrodzkiego (M. Radziwiłła), lecz o czynach jego wojennych nic nie słyszymy. Od Wiśniowieckiego Michała otrzymał urząd podwojewodzego wileńskiego i już w 1733 znajdował się na sejmie konwokacyjnym jako poseł. Na elekcyi stanął po stronie króla Stanisława Leszczyńskiego i trafił za nim aż do Królewca, gdzie sprawował urząd marszałka jego dworu. Po odjeździe Stanisława do Francyi H. wrócił na Litwę i trzymał się „Familii”, wysługując się szczególnie Michałowi Czartoryskiemu, księciu podkanclerzemu. Był obrotny i zdatny, więc wśród zatargów między magnatami uwijał się tak zręcznie, że otrzymywał mandaty poselskie na sejmy, które zresztą nie dochodziły przez całe panowanie Augusta III, oraz funkcye sądowe. W r. 1743 zmarł Wiś-niowiecki, lecz od następcy jego na województwie wileńskiem, Radziwiłła, H. uzyskał zatwierdzenie na urzędzie podwojewodziego i zrzekł się go dopiero w 1747 r., ponieważ postąpił na podkomorstwo wileńskie. Bywał też obierany do trybunału, a w 1752 r. marszałkowa! nawet w trybunale skarbowym. Matuszewicz w Pamiętnikach swoich zarzuca mu „ślepe przywiązanie” do Michała Czartoryskiego i upór zatwardziały w sądzeniu spraw na jego korzyść. Jedna, mianowicie odsądzenie Abrahamowicza od pisarstwa ziemskiego wileńskiego, wywołała tumult na sejmiku i H. uciekać musiał przed oburzoną nań szlachtą. Był jednak znowu posłem na sejm 1761 i użył swego liberum veto, ale na prośbę wielu dostojników cofnął je i przywrócił czynność (activitatem) izbie poselskiej. W 1764 brał udział w reformach, wniesionych na sejmie konwokacyjnym przez „familię”, również jak w obiorze Stanisława Augusta, który wywdzięczył się za usługi nadaniem kasztelanii

brześciańskiej, a w 1768 godności wojewody.

W tym czasie wysycha najobfitsze źródło wiadomości o nim: Pamiętnik Matuszewicza (ob. skorowidz w wydaniu Pawińskiego). Jako senator nie powiedział nic godnego uwagi na obu sejmach delegacyjnych 1768 i 1773—75, o ile z dyaryuszów można wnosić. Kalendarze Wileński i Grodzieński wymieniają go jako wojewodę jeszcze w 1777, bez gwiazdki i krzyżyka, a więc bez orderów; w r. zaś 1778 imię -jego znika, ustępując miejsca M. Łopacińskiemu. Na ten czas przeto przypada zgon H-a, a brak orderów i milczenie dyaryuszów wskazuje zapewne na usunięcie się od spraw publicznych, na znużenie lub zniedołężnienie starości. Był żonaty dwa razy: z Puttkamerówną i z Zielińską, która była ⁴ ■ matką syna lepiej niż ojciec zapisanego w dziejach.

Był to 4) H. Jan Nepomucen. Posłował on na sejmy od r. 1782, widocznie zaś czynnym jest na sejmie czteroletnim i na urzędzie ko-mmissa-rza w Kommissyi Skarbu Koronnego. Razem z Tadeuszem Czackim był delegowany do zrewidowania koron i insygniów królewskich w skarbcu krakowskim, w kwietniu 1790 r., gdy zaś nastąpiło złączenie Kommissyi Koronnej i Litewskiej w jedną Kommissyę Skarbową obojga narodów (1 lutego 1792), zasiadł w niej i służbę swą pełnił gorliwie. Po wybuchu wojny otrzymał polecenie organizowania magazynów kom-missoryatowych dla armii księcia Józefa Poniatowskiego, co uskuteczniał przy pomocy super-intendenta Żórawskiego ku zadowoleniu wodza (raport z d. 9 lipca 1792). W r. 1794 znajdował się w Warszawie i zaraz po zakończeniu walki z Igelstromem d. 19 kwietnia wszedł do Rady Zastępczej Tymczasowej, do wydziału wojskowego, 9 maja znajdował się już w Brześciu Litewskim na zebraniu, jako przewodniczący w akcie poddania się pod władzę Kościuszki; w dniu otwarcia Rady Najwyższej Narodowej d.

24 maja w Warszawie został zaliczony do jej składu, jako zastępca radzców, lecz niedługo bawił w mieście, Kościuszko bowiem zamianował go pełnomocnikiem do zaopatrywania dywizyj Cichockiego i Sierakowskiego oraz uzbrojeń na prawym brzegu Wisły. Niebawem d. 17 lipca dał mu rozkaz, ażeby „okrył i zabezpieczył brzegi Wisły od Pragi i Puław”. Jakoż H. ściągnął pospolite ruszenie z ziemi Stężyckiej i powiatu Garwolińskiego pod Demblin, Stężycę, Maciejowice, Tarnówek i Górę na d. 3 sierpnia, ale kierownictwo strategiczne było powierzone generał-lejtenantowi Jakóbowi Jasińskiemu. Miał H. rozległy zakres czynności cywilnych i rozkazywał kommissyom porządkowym cywilno-woj-skowym, sięgając aż do Brześcia. Kommissya Bielska skarżyła się na niego za uciążliwe zarządzenia, lecz otrzymała naganę od Rady Najw. Narodowej. W jednym z raportów H. użalał się że posesye majętniejsze uchylają się od płacenia pieniędzy i od dostaw, jednakże wysyłał kom-

T. K.

P. Chm.

D.

rozumnie.

W. N.

W. N.

D.

menderującemu na Litwie Mokronoskiemu znaczne sumy: 73 218 i 26 781 złp. Podczas katastrofy maciejowickiej H. musiał znajdować się w Warszawie, bo Rada N. N. d. 15 października wyznaczyła go razem z Gutakowskim, Wasilewskim i Horalikiem „do odebrania, ułożenia i porządnego złożenia w archiwum Rady N. N. papierów po N. Naczelniku Tad. Kościuszce znajdujących się”. Jest to ostatnia o nim wzmianka w znanych źródłach. Dat urodzenia i śmierci nie podali ani Jul. Bartoszewicz w „Enc. Org.” (większej) podług gazet, ani T. Korzon z akt urzędowych w „Wewn. Dziejach Polski za St. Aug.” (skorowidz).

Horain Julian (* 1821 —f 1883), literat, urodzony w Radoszkowicach, na Litwie; obok gospodarstwa zajmował się piśmiennictwem i brał udział w życiu publicystycznem swojego czasu, poczynając od współpracownictwa w „Pamiętniku naukowo-literackim”, wydawanym w Wilnie r. 1849 — 51 przez Romualda Podbereskiego. Umysł żywy, dowcip żartki, skłonność do kro-tochwili, bystre spostrzeżenia widać już w pierwszym zbiorku powiastek H-a, ogłoszonych p. t. „Chwile stracone” (Wilno 1858). Przełożył opowiadanie kardynała Wisemana: „Lampa w przybytku Pańskim” (Wilno 1859), komedyjkę Feuilleta: „Domowa Zagroda” (w dodatku do „Pisma Zbiorowego Wileńskiego” r. 1859). W r. 1871, znaglony okolicznościami, sprzedał majątek, a pobywszy kilka miesięcy w Dreźnie, przeniósł się do Ameryki Północnej i osiadł w Hoboken, pod Nowym Yorkiem, na gospodarstwie. W r. 1873 miał w Nowym Yorku odczyt o „Bajkach i baj-kopisach polskich”, a od r. 1885 zaczął w „Bibliotece Warszawskiej” bardzo dowcipnie opowiadać swoje przygody z podróży do Ameryki i pierwszych miesięcy pobytu tamże, mieszając zmyślenia zręczne z faktami rzeczy wistemi. W Nowym Yorku ogłosił r. 1875 „Kartę symboliczną amerykańskiego stulecia”, a w „Tygodniku ilustrowanym” warszawskim pomieścił „Wielką ramotę”, jak .ją sam nazwał, pod zabawnym, niby-a]g“ebraiczn^m tytułem „5P—IR” (osobno r. 1877 w Chicago), bardzo dowcipną. Przeniósł-, szy się do Kalifornii, nadsyłał do różnych cza-. sopism żywo pisane korrespondencye, które w swoim czasie czytano z zajęciem. W r. 1880 wróciwszy z za Oceanu, osiadł naprzód we Lwowie, potem w Krakowie, gdzie umarł. Był to talent samorodny, pogodnego usposobienia, lubiący żartować z własnych bied i kłopotów. Pisał niewytwornie, ale potoczyście, dowcipnie z zacięciem i werwą.

Horajowicz, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej, chorągiew, jak w herbie Radwan (ob.), ale bez środkowej fałdy; u bocznej, lewej fałdy przyczepiona jest majuskuła łacińska E. Herbem tym pieczętowała się rodzina litewsko-ruska Horajowiczów.—Z r ó d ł a: Pieczęć Jerzego Horajowicza z r. 1575; Piekosiński „Heraldyka polska średniowieczna” (str. 317, fig. 588).

Horalek Wilhelm (XVIII w.), autor broszury politycznej z czasów Sejmu czteroletniego; „Na pismo p. t. Czamarka i Sarafan... odpowiednie pismo” (Warszawa 1791); dowodzi koniecznej potrzeby utrzymania cechów i konfra-ternii; domaga się wybrukowania ulicy Tamki, na co sam ofiaruje złp. trzysta. Rzecz pisana

P. Ohm.

Horapollo, bożek egipski, ob. Hor us.

Horazdowice, miasto w Czechach, w okręgu Pisek, o 18 km. na zachodnio - północo - zachód od Strakonic, 430 m. nad pow. morza, nad Wa-tawą, lewym dopływem Wełtawy; stacya kolei żelaznej. Około 3 500 m-ców. Posiada wiele starych gmachów, jak: kościół gotycki z XIV w., starą bramę z wysoką wieżą, ratusz, zamek książąt Kinskych, fabryki zapałek, papiernie, browar itd. W okolicy zwaliska zamków.

Horb, miasto w Wirtembergii, o 40 km. na zachodnio-południo-zachód od Reutlingen, nad Neckarem i na kolei żel. od Sztutgardu do Szaf-huzy, 435 m. nad pow. morza; swemi murami i wieżami robi wrażenie miasta średniowiecznego; na poblizkiej górze kaplica, cel pielgrzymek. Wyroby kamieniarskie, liczne browary, tartaki, plantacye chmielu; około 2 500 m-ców.

Horbacki, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej—na podstawie palik z uczepionym    u    jego    wierzchołka trójkątem.    Z lewej    strony palika    znak

w kształcie odwróconej litery S. Nad tarczą korona szlachecka. Herb rodziny Daszkowiczów-Hor-backich, ongi w województwie Mścisławskiem zamieszkałej.— Źródła: Autograf z pieczęcią Jerzego Gedeona Horbac-kiego, biskupa pińskiego,    oraz pieczęć    tegoż

Fig. 6-i. Horbacki (herb).    fopa    w posiadaniu Bołsu-

nowskiego.

Horbaoki Gedeon (z Horbatki Daszkie-wicz-Horbacki), bazylianin, biskup piński i turo wski, unicki, w w. XVIII. Mianowany w kwietniu 1766 r. koadjutorem bpa pińskiego, Jerzego Bułhaka, nazywał się biskupem turowskim. Kiedy Bułhak umarł w r. 1769, H. sam został biskupem pińskim i turowskim. W dziesięć lat później, po dobrowolnej rezygnacyi Cyryla Steckie-go, biskupa łuckiego, z administracyi metropolii, w sierpniu roku 1779 H. został administratorem kijowskim, ale ustąpił wkrótce zarząd arcybiskupowi - metropolicie Smogorzewskiemu. Smogorzewski chciał H-ego mieć znowu koadjutorem w metropolii. Dnia 6 października król pozwolił na to, a 8 października wydano H-emu

B.

W. N.

W. N.

Horćicky z Tepeńca (Siuapius) Jakób (Hor-ćice po czesku znaczy=gorczyca, po łacinie Si-napis), (* 1575 w dobrach Krumlowskich—f 1622 w Pradze). Syn rodziców ubogich, służył przez pewien czas za kuchcika u jezuitów w Krumlo-wie, gdzie rektor, Bernard Koch, poznawszy się na jego zdolnościach, przyjął go do seminaryum pauprów. Po pięciu leciech nauki przydano go na pomocnika bratu Marcinowi Schaffnerowi, który był aptekarzem w kollegium, a słynął

nominacyę na koadjutoryę. Był to pasterz gorliwy i bogobojny; umarł d. 22 lipca 1784 roku w Orszy, wracając z Teolina, dóbr kniazia Po-temkina na Białorusi, gdzie na prośbę jego jeździł wyświęcać na arcybiskupa połockiego ks. Lisowskiego.— J. Bartoszewicz w „Enc. 8. Orgelbranda”.

HorbacM Joachim, biskup piński i turow-ski, unicki; wziął biskupstwo po Gedeonie H-im roku 1784 i przybrał sobie za koadjutora Józefa Bułhaka, biskupa turowskiego. Data jego zgonu niewiadoma. Bartoszewicz, opierając się na artykule p. t. „Listy samotnika”, drukowanym w „Kuryerze Wileńskim” r. 1862, pisze, że „podobno” w r. 1804 ustanowił razem z szambela-nem Onufrym Kostrowickim, czy też osobno, fundusz na utrzymanie konwiktu z 10 ubogich uczniów przy szkole powiatowej w Słonimie, prowadzonej przez kanoników regularnych. R-Horbacki - Kononowicz Józef, bp mścisław-ski, ob. Kononowicz-Horbacki.

Horbaczewski Jan, chemik czeski (* 20-go maja 1854 r. w Zarabińcu pod Tarnopolem); kształcił się w gimnazyum Tarnopolskiem, a potem studyował nauki lekarskie w Wieduiu i już na ławie uniwersyteckiej napisał pracę samodzielną „Über den Nervus Vestibuli”. Od r. 1875 był demonstratorem, a potem assystentem, przy katedrze chemii lekarskiej prof. Ludwiga. Przy ustanowieniu czeskiego fakultetu medycznego powołany do Pragi, został tam r. 1883 profesorem nadzwyczajnym, a w 1884 zwyczajnym, chemii lekarskiej. R. 1879 wydał „Über die durch Einwirkung von Salzsäure aus den Albuminoiden entstehenden Zersetzungsprodukte”. R. 1882 napisał „Über das Verhalten des Ela-stins bei der Pepsinverdauung”. Tegoż roku złożył ważny komunikat Akademii, że udało mu się wyrobić syntetyczny kwas moczowy przez ogrzewanie moczu z glykokolem („Synthese der Harnsäure”), o co przed nim daremnie się kusili badacze najsławniejsi, jak Liebig, Wühler, Beyer, M. Nencki, E. Fischer, Pinner. R. 1883 wydał „Beiträge zur Lehre von der Urämie”. Dalszem staraniem H-go było znalezienie metody, która-by przy syntezie dawała lepsze wyniki, niż wspomniana wyżej metoda pierwsza. Na ten czas przypada powołanie go do czeskiego fakultetu medycznego, gdzie wypadło mu zająć się organizacyą instytutu chemii lekarskiej i gdzie w pierwszych leciech istnienia fakultetu musiał także wykładać i farmakologię. Mimo to postępował dalej gorliwie w swych badaniach i d. 5 maja r. 1885 przedstawił Akademii wiedeńskiej syntezę kwasu moczowego i syntezę kwasu metylomoczowego („Über künstliche Harn- und Metylharnsäure”). R. 1886 ogłosił „Neue Synthese des Kreatinins”, oraz „Über die volumetrische Stickstoffbestimmung im Harne und anderen Objecten des Thierkörpers”. Tegoż roku z assystentem swym, doktorem Kanerą, przeprowadził cały szereg pierwszych w tym zakresie doświadczeń uad tworzeniem się kwasu moczowego w ludzkiem ciele i wynik ich ogłosił po niemiecku („Über den Einfluss von Glycerin, Fett und Zucker auf die Ausscheidung der * Harnsäure beim Menschen”) i po czesku („Pokusy o tworeni se kyseliny mocove w lidském tële”). Odtąd całą swą działalność prawie wyłącznie temu przedmiotowi poświęcił, a rozszerzywszy badania swoje do kwasu moczowego u zwierząt, przedsiębrał coraz-to nowe doświadczenia i dochodził też do coraz - to nowych ważnych wyników, które ogłaszał w bardzo licznych traktatach po niemiecku (w rocznikach Akad. wiedeńskiej) i po czesku (w „Chemickich Listech”).

Hörberg Piotr (* d. 31 stycznia 1746 r.— f 24 stycznia 1816 roku), malarz szwedzki. Był pasterzem, potem właścicielem gruntu i wreszcie malarzem-samoukiem. Dopiero w 37-ym roku zdobył środki, pozwalające mu uczęszczać do akademii w Sztokholmie. Tu wkrótce dwukrotnie został odznaczony. Od roku 1797 był członkiem Akademii sztuk pięknych, potem zaś malarzem nadwornym ówczesnego następcy tronu. Obrazów ołtarzowych wykonał 87. Ilość innych jego obrazów o treści religijnej i świeckiej przewyższa liczbę 600. Pozostawił też mnóstwo miedziorytów, rysunków, między innemi wyborne rysunki antyków. Do najlepszych jego fresków należą Walki tytanów, w zamku Fin-spang. Posiadał silną wyobraźnię. Tematy religijne i wzniosłe udawały mu się lepiej od tych, które wymagały form pięknych lub pieszczonych. Odznaczał się również uzdolnieniem do mechaniki; wynalazł nowy rodzaj skrzypiec. Utwory jego muzyczne są oryginalne i głęboko uczuciowe.—Por. H-a Autobiografia (tłom', niem. Schil--denera, Greifswald 1818).

Horburg, wieś w Alzacyi, w okręgu Kolmar-skim, o 3 km. na wschód od Kolmaru, nad rzeką 111 (lewy dopływ Renu), kanałem Kolmarskim i przy kolei żelaznej; uprawa szparagów i owoców, fabryka konserw; przeszło 1000 m-ców. W pobliżu za czasów rzymskich znajdowała się warownia, wzniesiona przeciw Alemanom.

Horbury, miasto w Anglii, w hrabstwie York, o 5 km. na południo-zachód od Wakefield; przędzalnie, fabryki sukienne i żelazne; około 6 000 m-ców.

jako lekarz i posiadał niemałe wiadomości w botanice i chemii; a ponieważ ani w Krumlowie, ani w okolicy nie było medyka prawdziwego, cieszył się więc praktyką bardzo rozległą, a H. był pilnym jego uczniem i pilnie się przyglądał jego czynności, przez co sobie powodzenie zapewnił. W r. 1598 udał się na studya filozoficzne do kollegium św. Klemensa w Pradze, gdzie go przyjęto na alumna do seminaryum. Gorliwie się oddając studyom naukowym, służył przy tern kollegium za szafarza i za- dyspensatora u refektarzy, a w wolnych chwilach zbierał zioła i preparował z nich różne kordyały i nalewki, które za pozwoleniem rektora przedawał u wrót ogrodu jezuickiego za Wełtawą. Odbyt miał bardzo wielki i ledwo mógł nastar-czyć żądaniom. W roku wszakże 1600 posłano go, jako doświadczonego w gospodarstwie, na zawiadowcę do kollegium w Jędrzejowym Hradcu, skąd w r. 1606 ksieni klasztoru Swię-tojerskiego uprosiła go sobie na rządzcę dóbr klasztornych. Tam wszystkie wolne godziny spędzał w swojem laboratoryum cłnmicznem, w którein udało mu się dojść do pewnych nowych a ważnych wynalazków, o czem się dowiedziawszy, cesarz Rudolf II powołał go do owego dworu i umieścił w swem laboratoryum chemicznem. Okazywał mu wielkie względy i osypywał go hojnemi darami, a w r. 1608 wyniósł do stanu szlacheckiego z przydomkiem „z Tepeńca”. W tym-to czasie H. wyleczył cesarza z ciężkiej choroby, na którą najsławniejsi lekarze mu poradzić nie mogli, przez co zyskał u dworu jeszcze większe znaczenie. Po śmierci Rudolfa II r. 1612 został administratorem królewskich dóbr mielnickich, a w r. 1616 — ich posiadaczem emfiteutycznym. H. był katolikiem gorliwym: gdy w roku 1609 czescy Utrą kwiści domagali się wolności czeskiej konfes-syi, wydał on i poświęcił kanclerzowi Lobkowi-tzowi‘dzieło p. t. „Konfessi katolicka t. j. vyp-sdni pravé viry krësfanské vseobecné, o nadéji, lasce a spravedlnosti”. W Mielniku też krzewił naukę akatolicką bardzo żarliwie; stąd był w nienawiści u zwolenników Utrakwizmu, i po defe-nestracyi r. 1618 przez pewien czas siedział w więzieniu, a w 1619 został z Czech nazawsze wywołany. Po bitwie wszakże Białogorskiej wrócił do dóbr Mielnickich, ale tylko na krótko, gdyż w r. 1621, spadłszy z konia, doznał tak ciężkiego obrażenia ciała, iż po całorocznych cierpieniach, zmarł nareszcie w kollegium św. Klemensa, dokąd na parę dni przed zgonem przewieźć się kazał. Ostatnią wolą swoją uczynił to kollegium głównym swym spadkobiercą, zapisawszy mu 50 000 złotych reńskich i prawo swe emftteutyczne do dóbr Mielnickich (Schmidt „Hist. Soc. Jesu” III).—„Ottuv slov. nauc.” * Horćicka Daniel (Sinapius), pisarz słowacki (* w Suczanach w Turczy — f 1706 roku w Lewoczy). Kształcił się w Wittenberdze, po-

KnoykL Powie. Ilmtr. Zeie. 230. T. XXIX.

tern był rektorem i kaznodzieją, głównie w Jel-szawie, Kamienianach i Radwaniu. Dziesięć lat (1773—82) spędził na wygnaniu w Polsce, gdzie był rektorem w Bojanowie (w Poznańskiem, w powiecie Krobskim). Powróciwszy do kraju, pracował jako kaznodzieja i inspektor gimnazyum w Lewoczy. Z pism łacińskich H-i najważniej-szem jest „Neoforum latino-slavonicum”, w któ-rem w 30-u rozdziałach rozbiera słowacko - czeskie przysłowia, przypowiastki, w przedmowie zaś przytacza wzory sławnych rodaków ze stanu szlacheckiego, którzy miłowali język ojczysty, a gromi wyrodnych nowych magnatów. Po słowacku napisał: „Parlicka Listek bożich” (Lewo-cza 1701), przełożył z Kacpra Neumana „Jadro vsech modliteb” (1683) i wydał Komeńskiego „Orbis pictus”.    *

Horćicka Franciszek, malarz czeski (* r, 1776 w Pradze — f 1851 roku tamże). Kształcił się w Akademii malarskiej w Pradze pod kierunkiem Józefa Berglera. W roku 1808 został kustoszem galeryi obrazów księcia Rudolfa Collorćdo-Mansfelda. Odznaczył się głównie jako portrecista, ale malował także i obrazy religijne. Utwory jego są wysoko cenione za swą oryginalność i wykończenie artystyczne. W malarstwie enkaustycznem odznaczył się wielkim gustem, a był także znakomitym restauratorem starych obrazów. Należał do grona założycieli „Jednoty vytvârnycli urnèlcû” i był drugim z kolei jej prezesem.    *

Horda czyli Orda, wyraz mongolsko-turecki, oznaczał obozowisko liana, tudzież cały obszar jego posiadłości. Podług organizacyi dziesiętnej Dżengis-hana (ob. t. XVIII str. 723) miały się tern imieniem nazywać gromady wojowników 100-tysięczne, a takich miał on w 1207 r. pod swą władzą siedm. Z czasem arytmetyczne określenie straciło swą moc obowiązującą i H. stała się nazwą wogóle dużej jakiejś masy ludu koczowniczego. Po śmierci Dżengisa, wnuk jego, wódz H-y Sinej (Keuk-Orda) Batu-Han (ob.), uskuteczniając uchwałę kurultaju (sejmu) z r. 1235, wszedł do Europy i pustoszył ją aż po Lignicę, Ołomuniec i Klosterneuburg, dopóki nie znagliła go do powrotu śmierć wielkiego hana Oktaja czyli Ugedeja. Nie zdążył wszakże na obiór jego następcy i zatrzymał się na stepach nadwołżańskich. Tu na lewym brzegu Achtuby zbudował dla siebie rezydencyę Sar aj, zwaną też Carskiem miastem (dziś miasto powiatowe Carew) i stał się założycielem: 1) Złotej H-y, tak zwanej zapewne od złotej głowy czyli kopuły (attuka-tasza) na pałacu hana. Sam on był Mongołem, większość wojska jego składała się z Tatarów; step, zajęty przez niego, należał do Połowców czyli Kumanów, wyżej nieco ucywilizowanych przez islam: lecz łatwo oni poddali się jemu i zleli się z przybyszami. Brat Batu-Hana, Orda-Iczen, obrał sobie na rezydencyę m. Saganak, które stało się stolicą oddzielnej H-y,

45

2) Białej (Ak-Orda) wedle nomenklatury muzułmańskiej. Ów Orda-Iczen oddał młodszemu swemu bratu, Szejbanowi, w nagrodę waleczności step nad Uralem i poza morzem Kaspijskiem aż do uścia Syr-Daryi, a więc koczowiska Ker-gizów-Kajsaków. Stepy zaś, na zachód od morza Kaspijskiego ciągnące się ku Donowi, nazywali muzułmańscy pisarze „Deszti Kipczak”, t. j. stepem Połowców; stąd i Biała H. była czasem nazywana Kipczacką, a w końcu Astrachańską (1466—1554). Tewal, 4-y z 5-u braci, panował na Pieczyngami i uchodzi za praszczura 3) hanów syberyjskich. Wreszcie Tuka-Timur opanował Bulgaryę nadwołżańską: jego więc potomkowie utworzyli 4) H-ę Kazańską (1438—1552) i nosili tytuł carów Kasi-mowskich. Najpóźniej powstała i najdłużej istniała 5) H. Krymska (1420—1783). Granice jej dają się określić tytułem, używanym jeszcze pod koniec XVII w.: „Selim-Gierej z Bożej łaski Han Krymski, Nahajski, Perekopski, Oczakowski, Budziacki, Czerkieski, Tumiński, etc. Małych Nahajów dziedziczny Han” (uniwersał do kozaków z d. 26 Julii 1672 w „Acta Historica” wydawanych przez Akademię Krakowską, t. I str. 1032). Sięgały, jak widzimy, od gór Kaukaskich aż do uścia Dunaju, ogarniając stepowe obszary, t. z w. przez Polaków „dzikie pola” dokoła morza Azowskiego i północną okolicę morza Czarnego. Skrócony tytuł w podpisie tegoż Selima brzmi: „Han Wielkich Ord Krymskich”. Czem się one różniły od Małych? Nie wiemy. Żadna nie wydała literatury własnej, ani historyka swego: ich dzieje przeto rozwidniają się przed oczyma naszemi o tyle tylko, o ile ich dotknęli wysłańcy z Zachodniej Europy, jak Plano Carpini, Ascelinus, Rubruquis, albo dziejopisowie Rusi i Polski, którzy notowali klęski swoich krajów, zrządzane przez drapieżnych koczowników. Najdokładniej ułożył się spis władzców Złotej H-y, ponieważ ci panowali nad Rusią Zachodnią do 1370; nad Wschodnią do 1480 r. Oto są imiona i daty: Batu 1224— 1255; syn jego, Ser tak, który niebawem, wracając od wielkiego liana, zmarł; po kilku miesiącach panowania zmarł też i nieletni następca jego, Ulagczy: więc już w 1256 panować zaczął Berge czyli Berkaj (do 1266), który kazał spisać ludność całą na Rusi celem ściślejszego obliczenia nałożonej na nią pogłownej daniny; przyjął on wiarę Mahometa, nie narzucając jej zresztą poddanym swoim—i owszem, posuwał tolerancyę religijną tak daleko, że w samym Saraju ufundował stolicę biskupstwa chrześciań-skiego 1261. Po jego śmierci długo trząsł H-ą Nogaj, wnuk Czuczego, a zatem synowiec Bate-go, wódz tej gromady Tatarów, która odtąd zwała się Nogajami. Był on sprawcą zamieszek za panowania Mangu-Timura(od 1266) i Tok-tu (1290). Spokojniejsze i najświetniejsze było panowanie Uzbega, 1313—1342, którego imieniem nazywa się dziś jeszcze jeden plac w Kairze (Usbekije), ponieważ spokrewnił się z sułtanem egipskim; miał też córkę cesarza byzantyj-skiego, Andronikę, za żonę, a siostrę swoją, Kon-czakę, wydał za księcia Moskwy, Jerzego Dani-łowieża, pozwalając jej przejść na wiarę chrze-ściańską. Ale śmierć tej Konczaki stała się powodem oskarżeń wzajemnych pomiędzy książętami twerskimi i moskiewskimi przed sądem liana, i czterech wyroków śmierci. Następny han, Dżanibeg (1342 —1357), „dobrotliwy” dla książąt rossyjskich, został uduszony wraz z wielu krewnymi na rozkaz syna własnego, Berdi-bega, który panował tylko 2 lata (do 1359), po których zaczyna się okres zaburzeń i szybkiej zmiany hanów: w 1359 trzech: Kulna, Nu-rusbeg i Chizr, w 1361 czterech: Merdud, <Ti-mur, Muryd i Kutluk Chodża; od 1363 Pulad chodża, Azis i Abdallah, w 1367 Hasan, 1370 Tulungbeg, 1373 Ilban, 1375 Chagan, 1378 Mohamed Bulak. Zrzucał i wprowadzał ich na iron wódz ćmy czyli dziesiątka tysięcy, Mam aj; lecz z tej zawieruchy skorzystał w. książę moskiewski, Dymitr Doński, wypowiedział posłuszeństwo lianom, ruszył na czele wielkiego wojska i pobił na głowę Mamaja na polu Kulikowem 1380. Uciekł Mamaj do Kaffy genueńskiej, a władzę nad H-ą Złotą objął han H-y Białej, Tochtamysz (1376 — 1391). Ten zgnębił i spustoszył znowu księstwa rossyjskie w 1382, lecz sam zwyciężony został w walce z Tamer-lanem, który zburzył Astrahań i Saraj, nawiedził księstwo Rjazańskie, dochodził do Moskwy, mianował hanów do H-y Złotej: Beg Pulada 1391, Kutluka 1395, Szadibega 1400. Żył jeszcze Tochtamysz i przeszkadzał tym hanom w panowaniu; zabił go dopiero w 1407 r. Edyga. Jest jeszcze dość długi szereg hanów: Palad 1407, Timur 1411, Dżelal-ed-Din 141.2, Seid Ahmed 1419, Gajats-ed-Din 1422, Kuczuk 1424, Dewletbardi 1427, Mahmud 1460 i zaraz po nim syn Kuczuka, Ahmed czyli Achmat, ostatni władz-ca księstw rossyjskich, albowiem w. ks. moskiewski Iwan III zrzucił jarzmo mongolskie, sprzymierzywszy się z hanem Krymu (1480). Z synów Ahmeda jeden, Seid Ahmed II czyli Szyg-Achmat, szukał pomocy i schronienia w W. X. Litewskiem i zakończył życie w Kownie, drugi utrzymał się w Astrachaniu czyli Hadży Terchan, mieście znacznem przy uściu Wołgi. Dzieje carstw Kazańskiego i Krymskiego ob. Kazań i Krym.—Fraehn „Münzen der Chane der Goldenen Horde” (1832); Hammer-Purgstall „Gesch. d. Gold. Horde” (1840); Saweljew „Moniety Zołotoj Ordy w epochie Tochtamysza” (1858); Tiesenhausen „Sobra-nije materjałów dla istorii Zołotoj Ordy” (1884); Howorth „History of the Mongols” (1885); Poole „Coins of the Mongols in the British Museum” (1881); N. Wiesiełowskij „Zołota-ja Orda” w „Encikł. Słowar'” Efrona i Brokh.

(t. XXIV); Drouin „Horde” w nGr. Enc.” La- (natomiast pylniki normalne). Cztery podgatun-

T. K.

miraulta.

Hörde, miasto w Westfalii, w regencyi Arns-berskiej, o 4 km. na południo-wschód od Dortmundu, nad rzeką Emscher, prawym dopływem Renu, na krzyżownicy kolei żelaznych, na wysokości 106 m. nad powierzchnią morza; w pobliżu stary zamek, służący obecnie za mieszkanie urzędnikom fabrycznym; wielkie fabryki żelazne, zatrudniające około 4 000 robotników. W roku 1895 liczba ludności wynosiła 18 638; blizko połowa katolików.

. Hordeaceae Kunth., Jęczmionowate, jedna z grup rodziny Traw (Gramineae). Kłoski 1 — wielokwiatowe, pojedynczo lub w skupieniu, na ząbkach szypułki, osadzone bezpośrednio lub ua krótkich szypułeczkach. Kwiatostan kłos. Należą tu rodzaje: Triticum—Pszenica, Secale—Żyto, Elymus — Wydmuchrzyca, Hordeum —Jęczmień, Lolium—Kąkolnica, Lepturus—Twałek.

Hordeinowy kwas otrzymuje się przy desty-lacyi jęczmienia (Hordeum — ob.) z wodnym kwasem siarkowym. Nierozpuszczalny w wodzie.

Hordeolum, przypadłość powiek, ob. J ę c z-myk.

w. N.

z. z.

ki: a) Zeocrithum L., J. pawi; ziarna zrosłe z plewami, kłos bardzo zwarty, krótki i szeroki, od dołu ku górze zwężający się klinowato, ości odstające; b) erectum, prosty; kłos zwarty o brzegach równoległych; c) nutans, zwieszony; kłos luźny, często po dojrzeniu zwisający, czasami bywa rozgałęziający się (ramosum); d) nudum L,, nagi; ziarna niezrośnięte z plewami.—3. H. de-ficiens Steudel, 1-1.; tylko średni kłosek rodzaj -ny, brzeżne z mniej lub więcej zanikłemi organami, zawsze zaś brak normalnego pyłku kwiatowego.—Wszystkie wymienione gatunki mają ziarna białe lub, co rzadziej, czarne. Do nich też należą nader liczne odmiany i rasy Jęczmienia uprawnego. Bliższe szczegóły ob. Jęczmień.—B) Jęczmiona dzikorosnące. Kło-ski boczne osadzone na szypułeczkach i zawsze płonne. Dzielą się na gatunki, a) których kło-ski boczne nie odróżniają się wielkością od środkowych, lecz ich plewki są pozbawione ości. Hordeum bulbosum ze źdźbłem cebulowato roz-

dętem ponad korzeniem, trwały; b) płonne kłoski boczne mniejsze i z plewkami ościstemi. Hordeum murinum, J. mysi: plewy kłoska środkowego z obydwóch boków i plewa wewnętrzna kłosków bocznych u spodu z jednego boku opatrzone rzęsami, 1-1. i 1-r. Kwitnie w lipcu i sierpniu; wys. ya — 1', pospolity. Odmiana H. m. leporinum Link. różni się od poprzedzającego gatunku orzęsieniem plew wewnętrznych kłosków bocznych z obydwóch boków. H: secalinum Schreber, J. żytni, z plewami pokrytemi szorst-kiemi wioskami, lecz nieorzęsionemi; boczne kwiaty nagie lub opatrzone rzadkiemi pojedyń-czemi włoskami, trwały; wys. 1 — 2ya'. Hordeum maritimum Withering, J. nadmorski. Łodyga płożąca się kolisto ; plewy wszystkich kłosków szorstkie, plewy wewnętrzne kłosków bocznych półlancetowate i nieco uskrzydlone;

Kwitnie w maju i w czerwcu; wys.

z. z.

T. M.

Hordeum Tourn., Jęczmień, należy do rodziny Traw i obejmuje liczne gatunki, które dzielimy na Jęczmiona uprawne i J. dzikorosnące. — A) Hordea sativa, Jęczmiona uprawne. Kłosków 3, na każdym ząbku szypułki osadzonych. Dzielą się na trzy podrodzaje: 1. H. polystichum Doell,

Hordliczka Ignacy (* 1786 w Skalicach Czeskich—f 1854), założyciel firmy przemysłowej tego imienia w kraju naszym. Rodziców miał ubogich, licznem obarczonych rodzeństwem. Był najmłodszym z pomiędzy czterech braci; ojca stracił w niemowlęctwie, matkę w 8-ym roku życia. W 12-tym roku oddany do Pragi Czeskiej do brata swego, Maurycego, po odbyciu praktyki uczniowskiej służył jako Subjekt. W 1807 r. udał się do Głogowa na Szlą-sku i tu pracował w fabryce chemicznej octu sztucznego I. Hausschilda. Wykształciwszy się w swoim zawodzie i posiadając zebrany pracą i oszczędnością kapitalik 3 000 zł. poi., postanowił przenieść się do Warszawy dla założenia na własną rękę fabryki sztucznego octu winnego,

J. wielorzędowy, posiadający kłoski środkowe i boczne rodzajne. Cztery podgatunki: a) hexa-stichum L., 6-rzędowy, 1-let. i 1-rocz,; ziarna z plewami koronowemi zrosłe; kłos nabity, wskutek gęstego rozmieszczenia kłosków, potęgującego się ku dołowi, kształtu prawie piramidalnego, 1-letni. o 6-u wyraźnych rzędach; b) parallelum Koernicke, 4.8 —8". z mniej zwartym kłosem, o 6-u mniej wyraźnie zarysowujących się rzędach; już w zielonym stanie Jrtos równolegle ograniczony; c) vulgare L., pospolity, 1-1. i 1-r.; kłos jeszcze muiej niż u poprzedzającego nabity, gdyż niższe ziarna zakrywają najwyżej do połowy wyżej umieszczone; rzędów nieregularnych 6, z których tylko środkowe wyraźnie zarysowane, w bocznych rzędach kłoski są ułożone naprzeraianlegle; d) coeleste L.,

1-r.; ziarna umieszczone w 6-u przeważnie nieregularnych rzędach, ziarna nagie, t. j. niezrośnięte z plewą. Tu należy odmiana J. nagiego, bezostnego, trójdzielnym zwanego (ZT. coeleste trifurcatum Schldl.). Zamiast ości, kończącej zwykle plewkę koronową jęczmienia, odmiana ostatnia posiada trójzębny wyrostek skórzasty.—

2. H. distichum L., J. dwurzędowy. U podro- co wówczas do rzadkości należało. Przedsię-dzaju tego tylko średnie kłoski są rodzajne, biorstwo to powiodło się i znacznie podniosło boczne zaś płonne, wskutek zanikłycli zalążni byt materyalny założyciela. W 1813 r. ożenił

v. ■

Cr

się H. z Karoliną z Neumanów, córką intendenta budowniczego m. Warszawy. W 1822 H. zawarł kontrakt z dziedzicem Barczącej, w pow. Stanisławowskim, Hilarym Tyborowskim, w celu założenia na współkę z innymi przemysłowcami buty szklanej; w krótkim jednak czasie spólni-ków spłacił i sam dalej hutę prowadził. Ponieważ brak drzewa w okolicy Barczącej nie dawał nadziei pomyślnego rozwoju przedsiębiorstwa, H. w 1835 r. zakupił część gruntów wsi w pow. Łukowskim, gub. Lubelskiej, Trąbkami zwanej; tu dał początek kwitnącej dziś osadzie Czechy, i do niej hutę szklaną przeniósł. W latach 1828 i 1835 sprowadził z Czech dwóch synowców swoich, Wilhelma i Edwarda H-ów, z których pierwszemu powierzał sprawy handlowe, drugiemu—zajęcia technicznej natury. Umierając bezdzietnie w 1854 r., po doprowadzeniu huty do znakomitego rozwoju, oddał ją

-iM

¥/*|

l.;'

\\\M

[I

Fig. 65. Hordliczka Ignacy.

wraz z osadą~tymźe synowcom na zupełną własność. Fabryka pod kierunkiem nowych właścicieli dalej kwitnąć i rozwijać się nie przestawała.—Ignacy H. jeszcze*przed r. 1830 należał do Towarzystwa zawiązującej się podówczas Resursy Kupieckiej, również uczestniczył w założeniu Resursy Nowej, dziś Obywatelskiej; przez długi szereg lat był jej dyrektorem. Prócz tego piastował godność radzcy b. Towarzystwa Ogniowego (ubezpieczeń). Wielkiej doniosłości i zasługi są prace Ignacego H-i, podjęte około urządzenia bytu robotników fabrycznych; wiedział on i rozumiał to, że czuwać i pracować trzeba, aby zmniejszać zło, jakie ciągnie za sobą zjawisko proletaryatu przemysłowego; i w tym kierunku zrobił wiele, zrobił jedynie pod wpływem obywatelskiego serca i przyrodzonego rozsądku. Kiedy H. zakładał pierwszą hutę w Barczącej, szkło białe i kryształowe, szlifowane, sprowadzano do nas z zagranicy, najwięcej z Czech; w kraju podobnych fabryk nie było, a zatem i odpowiednio uzdolnionych robotników. Majstrów musiał sprowadzać z Czech i Niemiec, pomocników zaś i robotników wykształcić z krajowej ludności. Zebraną w taki sposób kompanię pracowników fabrycznych otoczył odrazu prawdziwie ojcowską opieką; gdyż rozumiał, że do dobrej produkcyi potrzeba współpracowników zdrowych, moralnych, umiejętnych i zadowolonych. Zakładając więc fabrykę na nowem miejscu, obok zabudowań dla prac technicznych, wprowadził następujące urządzenia: 1) domy mieszkalne dla robotników z małym ogrodem dla każdej rodziny i zabudowaniami gospodarskiemi, jak: piwnica, obórka, śpiżarnia; 2) szkołę codzienną dla dzieci robotników, w której uczyła się młodzież do lat 12-tu wieku, oraz szkołę niedzielną, do której musiał uczęszczać każdy terminator i czeladnik, dopóki-by nie złożył odpowiedniego egzaminu wobec majstrów i właściciela; 3) szpital z apteką i pomocą lekarską; 4) łaźnie; 5) salę z ogrodem dla wspólnego przepędzania wolnego czasu przez pracowników fabryki. Tu znajdowały się: czytelnia z książkami i pismami w języku niemieckim i polskim; gry, jak: szachy, bilard, kręgle, oraz tanie zakąski, piwo i herbata; w tej sali trzy razy do roku: w święta Bożego Narodzenia, Wielkiej Nocy i w dzień imienin właściciela, odbywała się uczta z tańcami, wydawana dla wszystkich pracowników i ich rodzin z udziałem samego H-i. Dla utrzymania tych wszystkich iustytucyj pracownicy wnosili małe odsetki ze swych zarobków, kiedy zaś tak zebranych funduszów nie wystarczało, resztę dopłacał właściciel. Oprócz tego H. zaprowadził w „ Czechach ” kasy : oszczędności, pożyczek, emerytury i pogrzebową, oraz tani sklep z towarami dla zaspokajania pierwszych potrzeb życia. Za zgodą starszych robotników obowiązywały pewne reguły, rządzące stosunkami pracowników, a H. sam czuwał pilnie nad wytworzeniem i utrzymaniem harmonii między robotnikami. Tym sposobem na początku wprowadzony był ład w stosunkach ludności roboczej i rozumna opieka nad nią, a zatem zawitały do tych kolonij hutniczych dobrobyt i oświata; ludność fabryczna pomimo różnic językowych zaczęła wstępować w związki małżeńskie i zatracać powoli ślady cudzoziem-skości. Kiedy w latach 1830 i 1831, z powodu wojny buta w Barczącej stanęła, H. własnyńi kosztem żywił wszystkich robotników.—Spadkobiercy jego, wspomniani Wilhelm i Edward H-owie, dbając o postęp w technice, jednocześnie też rozwijali wszystko, co do polepszenia bytu robotników przyczynić się mogło, a tyle pod tym względem dobrego zrobili, że na wystawie powszechnej 1867 r. w Paryżu stanąć już mogli do konkursu przemysłowców na wzorowe urządzenia społeczno - fabryczne. Komitet spe-cyalny usunął od konkursu dzieła czystej dobroczynności, działalność zaś braci H-ów do współ-

mensa.

A. Kusz.

A. Kusz.

jęm

i?

Fig. 66. Hordyjowski, y. Hordziejewski.

D.

zawodnictwa dopuścił. Z naszego więc kraju do wspomnianego konkursu stanęła jedna tylko firma braci H-ów. Otrzymali oni list pochwalny, a Akademia Narodowo-Rolnicza Rękodzieł i Handlu w Paryżu powołała współwłaścicieli na członków swoich, ofiarując im medal srebrny. W r. 1870 na wystawie w Petersburgu obaj H-owie za swe wyroby, postęp w tej gałęzi przemysłu i opiekę nad robotnikami otrzymali dwa złote medale do noszenia na wstędze św. Anny. Na tej samej wystawie bracia H-owie byli pierwszymi, którzy w Cesarstwie zastosowali do przemysłu szklanego opalanie gazem, dobywanym z torfu * i drzewa, w tak zwanych generatorach i ogrzewanym przed spaleniem w regeneratorach Sie-

A. Kusz.

Hordliczka Wilhelm (* r. 1814 w Zielonej Górze [Zelena Hora] w królestwie Cześkiem— f 1880) kształcił się w szkole wzorowej w Pradze Czeskiej. Na wezwanie stryja, Ignacego H-i, w roku 1828 przybył do Warszawy i tu pracował w domu handlowym Ziegler i Sturm przez trzy lata. W r. 1833 udał się do Hamburga, gdzie uczęszczał do akademii handlowej. W r. 1834 otworzył z Karolem Aquilino dom komisowo - ekspedycyjny; w 1838 został generalnym plenipotentem domu bankierskiego Piotra Stein-kellera. W 1844 rozwiązał współkę z Aquili-nem i prowadził interes pod własną firmą, lecz wskutek zatonięcia galarów ze zbożem i drzewem na Wiśle stracił cały zapracowany majątek; wsparty pożyczką trzydziestu tysięcy złp. przez sędziego Jasińskiego, nie tracąc energii, zaczął się znowu dorabiać i poświęcił się pro-dukcyi i handlowi cynku. Zadzierżawił w 01-kuskiem wieś Zagórze, wybudował piec, a prowadząc racyonalnie produkcyę, zapewnił tem niemałe korzyści przemysłowi krajowemu. Pro-dukcyą cynku zajmował się do 1865, t. j. do chwili sprzedania zakładów górniczych Gustawowi Kramście. W 1858 dyrektor górnictwa w b. kommissyi skarbu, wyraził H-ce swe uznanie, a To.warzystwo przemysłowe londyńskie mianowało go honorowym swym wice-prezesem. Od r. 1851 niezależnie od własnych interesów zajmował się wraz z bratem, Edwardem, sprawami Auty szklanej, kierując przeważnie handlową stroną interesu (ob. Ignacy H.). Jego-to staraniom zawdzięczyć należy, iż wyroby szklane H-ów znalazły odbiorców w najodleglejszych pro-wincyach Cesarstwa.

Hordliczka Edward (* 1821 w Czyżowie, w Czechach—f 1898) nauki początkowe pobierał w Pradze Czeskiej, do Polski przybył w r. 1835. Stosując się do życzeń stryja swego, Ignacego H. (ob.), i folgując własnym upodobaniom i zdolnościom poświęcał się przeważnie sprawom technicznym i wewnętrznemu gospodarstwu huty szklanej. Po śmierci brata, Wilhelma, pozostały wspólnik ze zdwojouem usiłowaniem poświęcił się rozwojowi ukochanego

zakładu, a gdy wskutek działów, przeprowadzonych z rodziną zmarłego, stał się wyłącznym nabywcą zakładu przemysłowego „Czechy”, umiał uszanować tradycyę przez założyciela firmy uświęconą i pogodzić ją z wymaganiami nowoczesnego przemysłu.

Hordonowskie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Mińskiem, powiecie Rze-czyckim. Podług metryk litewskich posiadali je kolejno od roku 1718: Wilkowscy, Kiełczewscy, Giżyccy. Wedle przywileju zaś Augusta III z d. 12 maja roku 1750, ostatnimi posiadaczami byli Józef Czełchowski, skarbnik smoleński, wraz z żoną swą, Bogumiłą, którzy opłacali z niego kwarty 1 632 złp. 25 gr., a hyberny 22 złp. Wedle tychże metryk starostwo to składało się w r. 1738 z dóbr Horduny i Antonowicze z przy-ległościami.

Hordowina, ob. Kalina.

Hordyjowski, Hor-dziejewski, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, złoty korab z obu końców ozdobiony głowami Iwiemi, z wieżą blankowaną na środku.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Odmiana herbu Korab (ob.). Pieczętują się nim rodziny litewskie Hordyjowskich v.

Hordziejewskich i Hordzie-jewiczów, jednego pochodzenia.— Źródła: Koja-łowicz, Niesiecki, Borkowski „Źródła Dziejowe” (t.

XIX, 99).

Hordyński Zdzisław (* 1856—f 24 czerwca 1895), badacz dziejów literatury polskiej; urodził się we Lwowie, gdzie, ukończywszy gim-uazyum, odbył studya politechniczne, ale popędy literackie skłoniły go do przejścia na uniwersytet i poświęcenia się naukom historyczno-filozoficzuym; r. 1885 uzyskał stopień doktora filozofii w uniwersytecie lwowskim. Od r. 1880 do 1882 pracował w Bibliotece Ossolińskich, a od r. 1882 w bibliotece uniwersyteckiej, w której w ostatnich latach otrzymał urząd skryptora. Celował tu niezmordowaną pracowitością, a odznaczył się umiejętnem, w ciągu jednego roku dokona-nem, uporządkowaniem daru ks. Formaniona, daru złożonego z 10 000 tomów. Równocześnie odznaczył się także wybitnie na polu badań historyczno-literackich jako sumienny, krytyczny i bystry monografista, piszący stylem żywym, jasnym, niekiedy malowniczym. To też Akademia umiejętności w Krakowie powołała go 1888 na członka kommissyi historycznej, a Towarzystwa naukowe: historyczne i literackie imienia Ada-

P. Chm.

W. N.

A. Pol.

s. s.

boru.

ma Mickiewicza —na członka zarządu. Prócz drobniejszych prac, drukowanych w organach tych towarzystw i w innych czasopismach naukowych, ogłosił H. osobno następujące rozprawy, z których każda stanowi mniejszy lub większy przyczynek do krytycznego rozpoznania literatury naszej: „O Towarzystwie Szubrawców” (Lwów 1883; korzystał tu autor z materyałów rękopiśmiennych); „Brodzińskiego lata szkolne” (tamże 1888; tu H. pierwszy oparł opowiadanie na dokumentach autentycznych, czerpanych z archiwów szkolnych); „Mickiewicz i Brodziński” (tamże 1890; tu zestawia H. poglądy na poezyę, wypowiedziane przez jednego i drugiego, wykazuje wpływ Brodzińskiego na wytworzenie się pewnych myśli u Mickiewicza, uwydatnia wzajemne o sobie sądy obu poetów); „Obraz piśmiennictwa polskiego XV — XIX w.” (tamże 1893; jest to ocena „Bibliografii polskiej” Estreichera).— Charakter to był szlachetny, obdarzony silną męską wolą, a przytem łagodny i uprzejmy, zapalający się do każdej myśli pięknej, do każdego przedsięwzięcia literackiego, obiecującego nowe nabytki; umiał sobie pozyskać serca wszystkich, co go bliżej poznali. Ludwik Fin-kel przypisuje wielki wpływ matki na urobienie charakteru H-ego, nazywa ją aniołem jego opiekuńczym, co go natchnął uczuciami pełnemi słodyczy i dał mu w życiu zasady silne i niewzruszone. Z pomiędzy rówieśników swoich, na jedna-kiem polu pracujących, odznaczył się powabem stylu, zarówno jędrnego jak kwiecistego.

Horeb (t. j. susza), góra biblijna, jeden ze szczytów grupy Sinai, albo Dżebel Musa (góra Mojżesza). H., według Pisma świętego, jest tą górą, na której Mojżesz otrzymał przykazania. Ob. Sinai.

Horebout, rodzina artystów flamandzkich, znanych już od XV stulecia. Z nich Gerard H., malarz i miniaturzysta, rodem z Gandawy (f r. 1540 lub 1541 prawdopodobnie w Londynie), uchodzi za ucznia Gerarda van der Meire. Był on długi czas miniaturzystą nadwornym Małgorzaty austryackiej, poczem wraz z rodziną przesiedlił się do Londynu, gdzie został malarzem nadwornym VIII, i gdzie pracował prawdopodobnie do końca życia. Pozostawił dwoje dzieci utalentowanych: syna, Łukasza, który po jego śmierci objął po nim stanowisko malarza nadwornego Henryka VIII, i który uprawiał malarstwo historyczne, portretowe i miniaturowe; oraz córkę, Zuzannę, słynną w swoim czasie w Londynie z miniatur. Prócz małego dyptychu, malowanego w latach 1519—29 jakoby przez Gerarda H-a dla Liévina i Huguenois, który przechowuje się dotąd w jednym z domów prywatnych w Gandawie, żaden z obrazów pędzla H-ów nie zachował się i dlatego o rodzaju ich talentów i ich działalności artystycznej trudno coś orzec. Wiadomo tylko, że Dürer, który obu artystów, ojca i syna, spotkał w Antwerpii 1521 roku, wspomina o nich bardzo pochlebnie. s- s-

Horecki Feliks (* w końcu XVIII w. w Polsce—f około 1840), gitarzysta znakomity. Po ukończeniu szkół H. objął urząd w Izbie obrachunkowej warszawskiej, lecz, wydoskonaliwszy się w grze na gitarze, wziął dymissyę w 1815 r. i przeniósł się do Wiednia, gdzie rychło wsławił się jako gitarzysta wyborny. Z Wiednia przeniósł się do Edymburga, skąd często robił wycieczki artystyczne po całej Anglii. Z jego szkoły wyszedł Stanisław Szczepanowski, sławny gitarzysta polski.

Horemans, rodzina malarzy flamandzkich z końca XVII i XVIII wieku. Z nich Jan Józef} Starszym zwany (* 1682 roku w Antwerpii — f 1759 r. tamże); kształcił się pod kierunkiem rzeźbiarza Michała Van der Voort. Malował on grupy mieszczan, wieśniaków podczas uroczystości, biesiady wszelkiego rodzaju i wogóle sceny obyczajowe wewnątrz domostw flamandzkich. Obrazy jego, niezłe jako ugrupowanie figur, w kolorycie niezbyt ponętne, znajdują się w Antwerpii (jeden duży obraz), w Wiedniu, we Floren-cyi i w muzeach wielu miast niemieckich. Jan Józef H. pozostawił dwóch synów: Jana Józefa (* 1714 r.—f po 1790 r.) i Piotra Jakó-ba (* 1700 r. — f 1776 r.); obaj byli uczniami swego ojca i uprawiali tensam co i on przedmiot. Pierwszy z nich, Młodszym zwany, pomagał ojcu przy malowaniu wielkiego obrazu, zachowa-uego w muzeum antwerpskiem; inne obrazy jego znajdują się w zbiorach osób prywatnych w Antwerpii. Drugi był malarzem nadwornym Karola Albrechta, elektora bawarskiego, w Monachium. Najwięcej obrazów jego pędzla znajduje się w galeryi szleisheimskiej; trzy obrazy, z których dwa przedstawiają zbiorowe śniadania, posiada Muzeum germańskie w Norymberdze.

Horepnik, albo Horrepnik, miasteczko w Czechach, nad rzeką Trnową (dorzecze Moł-dawy), o 38 km. na północo-wschód od Ta-

w. N.

Horfelin lub L’Horphelin de Poultiers Pedro, malarz osiadły w Saragosie w ostatnich latach XVI w. Według Ceau Bermudez— przypuszczalnie Francuz. Do Saragosy przybył z Włoch i wkrótce zdobył sobie opinię zręcznego portrecisty. Odnalezienie śladów jego kompo-zycyj religijnych doznaje dziś trudności. Spotyka się tylko wzmianki w źródłach, dotyczące i dzieł i osoby.

Horfelin lub L’Horphelin de Poultiers Antonio, • malarz hiszpański (* w Saragosie r. 1597 — f tamże w 1660), syn i uczeń poprzedzającego. Cean Bermudez cytuje kilka prac tego artysty. Był portrecistą, jak ojciec, ze szkoły włoskiej.—Por. Józef Martinez „Discur-sos praticables del nobilissimo arte de la pintu-ra” (wyd. Akademii San Fernando, Madryt

1866).

Horgen, miasteczko w Szwajcaryi, w kanto- bitwie pod Białą Górą, unikając prześladowania nie Ziiryck, na zachodnim brzegu jeziora Zii- religijnego, opuści! Pragę i przebywał odtąd na rychskiego, na wysokości 424 m. nad pow. mo- dworach kilku książąt niemieckich; 1631 r. rza, u stóp góry Zimmerberg, na kolei żelaz- osiadł w Hamburgu jako lekarz. Wydawał nej Ziirych-Linththal; na otaczających je wy- przytem kalendarze oraz prognostyki astrolo-niosłościach rosną winnice i sady. Przy- giczne, oraz napisał „Wegweiser wie man sich stań; siedlisko przemysłu jedwabnego (zakłady für die Pestillens bewahren soll” i in. — Por. tkackie i farbiernie jedwabiu), fabryka chemicz- Novacek „Martin H., cesky hvezdar” (Czasopismo na; około 6 000 m-ców. O 2 km. na południo- Muzeum czeskiego, 1889—93). wschód leży miejscowość lecznicza Boeken na wysokości 453 m. nad powierzchnią morza.

. Horice, miasto w Czechach północno-wschodnich, o 22 km. na północo-zachód od König-grätz (nad górną Elbą); kamieniołomy (piaskowiec) i szkoła kamieniarstwa, uprawa drzew owocowych, szczególniej wiśni, przemysł bawełniany (zakłady tkackie), młyn parowy, tartak parowy, browar. Około 7 000 m-ców. Na po-blizkiej górze św. Gotarda pomnik Żyszki, który tu w r. 1423 zwyciężył panów czeskich.

Horicon, jezioro, ob. George-lakę.

Horki (Hory-Horki), miasto powiatowe w gu-bernii Mohilewskiej, o 81 wiorst na północo-wschód od Mohilewa, blizko na połowie drogi do Smoleńska, nad rzeczką Kopyłką, niedaleko rzeki Rroni, dopływu Soża (systemat Dniepru).

H., wraz z Horami, stanowiły obszerny klucz Hory - Borecki, który należał kolejno do książąt Druckich, Korskich, Sapiehów, Sołłohubów; w ubiegłym wieku przeszedł na własność rządu; do roku 1864 był tu instytut rolniczy z bogatym gabinetem przyrodniczym i ogrodem botanicznym. Liczba mieszkańców w r. 1897 wynosiła 6 730.

W. N.

W. N.

W. N.

Horky Marcin, astronom i lekarz czeski (* w Lachowicach około 1590 — f około 1640), był synem pastora luterańskiego, kształcił się w uniwersytecie praskim, a matematyki uczył się od Keplera. W r. 1607 został bakałarzem, a otrzymawszy pomoc pewnego magnata, udał się do Bolonii dla studyowania matematyki i medycyny. Z polecenia Keplera został przyjęty przez tamecznego profesora matematyki Magi-niego, który mu powierzył wychowanie swego syna. Przez niego też poznał się z Galileuszem, t ale w stosunkach tych odegrał niegodną rolę. Gdy bowiem odkrycie księżyców Jowisza przez Galileusza wzbudziło przeciw niemu zawiść, H. wystąpił z paszkwilem „Peregrinatio contra Nun-cium Sidereum” (1610). Oburzyło to Keplera, a Magini, który niewątpliwie był w porozumieniu z H-m, by udział swój w tej podstępnej robocie utaić, wypowiedział mu swój dom. H. udał się wtedy do Pawii, gdzie pod opieką jezuitów dalej przeciw Galileuszowi występował. Gdy jednak dowiedziano się, że jest protestantem, uszedł z Włoch i wrócił do Pragi, gdzie 1615 został magistrem nauk wyzwolonych. W r. 1615—17 miał udział jako lekarz w poselstwie cesarza niemieckiego do Konstantynopola, a po

S. K.

Horlemes, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, złotem—róg jeleni czerwony; w lewem, czarnem — takiż róg. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi. Miał on służyć rodzinie tegoż nazwiska, w roku 1 550 w ziemi Warszawskiej zamieszkałej. — Źródła: Starowolski „Mouumenta” f. 542; Żernicki. D-

Hormayr, Hormayer, Józef von Hortenberg, historyograf austryacki (* 20 stycz. 1782 r. w Innsbrucku—f 5 paźdz. 1848 r. w Monachium). Wnuk kanclerza tyrolskiego, J. von H. po skończeniu studyów prawa w Innsbrucku wstąpił r. 1797 na służbę w wydziale sprawiedliwości, a w latach 1799 i 1800 służył w landwerze tyrolskiej, gdzie w końcu został kapitanem. R. 1802 umieszczono go w ministeryum spraw zagranicznych w Wiedniu, 1803 zamianowano sekretarzem nadwornym, a zarazem powierzono mu dyrekcyę tajemnego archiwum państwa, dworu i domu cesarskiego. W r. 1809, jako intendent generalny, kierował powstaniem tyrol-skiem, a w r. 1813 brał żywy udział w przygotowaniach do nowego, ale na rozkaz Metter-nicha, 7 marca został uwięziony w Munkaczu, gdzie względnie traktowany, przesiedział 13 miesięcy. Powróciwszy do Wiednia, oddał się pracy literackiej, a w r. 1816 otrzymał nominacyę zaszczytną na historyografa państwa i rodu cesarskiego; lecz skutkiem zatargów z Metterui-chem, r. 1828 na wezwanie Ludwika I króla bawarskiego, udał się do Monachium i został tam radzcą ministeryalnym w departamencie spraw zagranicznych. W pracach swych historycznych H. z początku występował jak żarliwy zwolennik domu habsburskiego, o czem świadczy jego „Österr. Plutarch, oder Leben und Bildnisse aller Regenten und der berühmtesten Feldherrn... des österrr. Kaiserstaates” (Wiedeń 1807 —12, 20 tomów); ale od 1828 zaczął ostro napadać na dwór wiedeński, szczególniej w „Lebensbilder aus dem Befreiungskriege” (wyd. 2-e Jena 1845, 3 tomy) i w „Anemonen aus dem Tagebuche eines alten Pilgermannes” (tamże 1846—47), gdzie surowo potępia politykę au-stryacką, twierdząc, że rysami jej zasadniczemi są; chytrość, jezuityzm, niewdzięczność; a natomiast sławi Bawaryę z jej książętami i z jej dzielnym, niezachwianym w wierności swej narodem (urkräftig, granittreues Volk). Mimo to wszakże działalność jego na polu historycznem ma ogromne znaczenie w rozwoju dziejopisarstwa austryackiego. On pierwszy zdołał zgromadzić

nia.

s. Pł.

1848).

K. K-ó.

wkoło siebie bardzo wielu młodych pracowników, a założywszy dla nich „Archiv für Geschichte, Statistik, Literatur und Kunst” (Wiedeń 1809—28, 20 tomów) i „Taschenbuch für die vaterländische Geschichte” (1811—14), ogłaszał w tych wydawnictwach ich prace, odnoszące się do historyi wszystkich państw korony austryac-kiej. Piękne i szacowne są jego pisma z dziejów tyrolskich: „Geschichte der gefürsteten Grafschaft Tirol” (Tübinga 1806—1808, 2 tomy); „Versuch einer pragm. Geschichte von Andechs” (Innsbruck 1796); „Kritisch-diplom. Beiträge zur Geschichte Tirols im Mittelalter” (Wiedeń 1802— 3); „Geschichte Andreas Hofers” (Lipsk 1816), zupełnie przerobione wydanie drugie tego dzieła „Das Land Tirol und d. Tirolerkrieg von 1809” (tamże 1845); „Das Heer von Innerösterreich unter den Befehlen des Erzh. Johann in Italien, Tirol u. Ungarn” (Lipsk 1817). Ciekawe też są pisma H-a: „Allgem. Gesch. d. neuesten Zeit. Vom Tode Friederichs d. Gr. bis zum zweiten Pariser Frieden” (tamże 1817—18, 3 tomy—jest to ciąg dalszy historyi Miliota); „Wiens Geschichte und seine Denkwürdigkeiten” (1823—25, 9 tomów); „Über der Krone Böhmen ehemalige Pfand-schaften, Thron- und Privatlehen in der Oberpfalz” (Wiedeń 1884); „Kleine historische Schriften und Gedächtnissreden” (Monachium 1832); „Die goldene Chronik von Hohenschwangau” (tamże 1842).—Por. Krones „Aus Österreich stillen und bewegten Jahren 1810—12, und 1813— 15” (część druga: Hormayrs Lebensgang bis 1816 und dessen Briefe an den Erzherzog Johann” Innsbruck 1892).    *

Honnisdas. Imię czterech królów z dynastyi Sassanidów, która panowała w Persyi, w Iranie wschodnim, pomiędzy rokiem 225 a 652 po Chr. H. I, syn i następca Sapora I, panował tylko przez rok (275); był on przychylny manicheizmowi i przyjął Manesa, którego był prześladował Sapor, a potem stracił Bahram I. — H. II, syn i następca Narsesa, panował od 302 do 309; za jego rządów odrestaurowano wiele pomników dawnej Persyi i założono kilka miast, m. in. Ram-Hormuzd. Stosunki Persyi z Indyami stały się znacznie ściślejszemi za H-a II. W 305 H. zaślubił córkę króla Kabulu, pochodzącą z rodu Kuszan. — H. III, syn Jezdegarda II, wstąpił po nim na tron w 457; wkrótce potem strącił go z tronu brat, Firuz lub Peroz, przy pomocy króla Eftalitów. Podług niektórych kronikarzy Firuz kazał go zamordować; podług innych życie mu darował.—H. IV, syn Chosroesa Anuszyr-wana, urodzony z jego małżeństwa z córką Chakana tureckiego, skąd pochodzi i jego przezwisko „Turkzadó” (syn Turczynki), panował od 578 do 590. Pomimo tego pokrewieństwa najechał jego ziemię Saweh lub Szabahszah, Chakan Turków na czele 290 000 ludzi. H., który bronił wtedy Mezopotamii od wojsk rzymskich, zawarł pokój z cesarzową i obrócił wszystkie siły na Turków. Bahram Czubin, postawiony na czele wojsk perskich, odniósł wielkie zwycięstwo nad Szabehszahem. Władzca ten poległ w boju, większość wojska jego dostała się do niewoli, a obóz i cały łup wpadł w ręce Persów. Wkrótce potem Bahram ogłosił się królem ; wskutek buntu H. został strącony z tronu, oślepiony i wrzucony do więzieńia. Podług historyków bizantyjskich zabito H-a na rozkaz syna jego, Chosroesa II, który panował od r. 590. Zachowały się monety wszystkich czterech H-ów; imię ich brzmi na nich „Auhrmazd”; „Hormisdas” jest to forma grecka (spotyka się też i „Homisdates”); forma arabska brzmi „Hor-mus”.—Por. G. Rawliuson „The Seventh Great Oriental Monarchy” 1876.—(E. Drouin w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Hormizdas, święty, męczennik; w Persyi cierpiał prześladowanie za wiarę, około roku 420, za panowania króla Sapora. W „Martyrologium Romanum” zapisany jest pod datą 8-go sierp-

s. Pł.

Hormizdas (Hor mis da), św., papież (514— 523), pracował nad usunięciem zamieszek powstałych w Kościele z powodu monofizytów (ob.), domagał się potępienia Akacyusza (ob.); przez listy swe, Epistolae Hormisdae (Thiel „Epist. Rom. Pont.”), i legatów pozyskał Wschód dla jedności Kościoła. Potępił Teoppassistów (ob.), spisał kanon ksiąg świętych, zatwierdził powagę czterech soborów. Umarł d. 6 sierpnia 523 roku.—Por. „Hist. de l’Église” par C. Her-genröther (przekład).

Hormizdasa św. zakon, założony w r. 1809 przez Gabryela Dando, Chaldejczyka z Mardin. Pierwszy klasztor tego zgromadzenia powstał na wsi, niedaleko Mosulu, w Mezopotamii. Reguła zaprowadzona była św. Antoniego. W 1832 roku niewierni, napadłszy na klasztor, założyciela wraz z zakonnikami zamordowali, a schronisko ich zburzyli. — Por. „Rys historyczny Zgromadzeń zakonnych ks. Benjamina” (Warszawa

s. Pł.

Hormomyja, rodzaj owadów dwuskrzydłych (Insecta diptera) do rodziny Cecidomyidae (Prysz-czarki) zaliczony i około 25 gatunków europejskich obejmujący; owady te lub ich larwy wywołują tworzenie się galasowych narości na różnych drzewach i krzewach dzikich. Najpospolitsze z nich są: H. fagi (4—5 cm.) na liściach bukowych, H. juniperina—na jałowcu.

Hormutłl-Callmorgen Małgorzata (* d. 22 sierpnia 1858 w Heidelbergu). Kszałciła się u F. Kellera w Karlsruhe. Oddała się malowaniu martwej natury i kwiatów. Koloryt gorący, lecz delikatny; upodobanie w szczegółach. Nadto celowała w dekoracyjnych ekranach i panneaux.

Hormuz albo Ormuz, jedna z wysepek, leżących w cieśninie tego nazwiska, łączącej zatokę Oman z zatoką Perską. H. leży w półnoe-

w. N.

W. N.

Horn, miasto powiatowe w Austryi Dolnej, o 28 kim. na północ od Krems, wpobliżu rzeki Kamp (lewy dopływ Dunaju) i kolei żelaznej z Wiednia do Budziejowic; posiada stary kościół, zamek hrabiów Hoyosów, zakłady dobroczynne; blizko 3 000 mieszkańców. Na południo-zachód stąd, w dolinie rzeki Kamp, wznosi się dobrze utrzymany zamek Rosenburg, z piękną kaplicą

w. N.

belanem; w r. 1620 polecił mu zawarcie swego

nym kącie tej cieśniny, na północo - wschód od najznaczniejszej wyspy Kiszm, na południo-wschód od Bender Abasu, perskiego portu na przeciwległem wybrzeżu prowincyi Kirman, a wprost na północ od arabskiego przylądka Ma-sandam, w odległości 72 kim., pod 27° szer. pn. Wyspa ta przedstawia nagą skałę do 200 m. wysoką i mającą w obwodzie około 20 kim.; na jej stoku północnym rozciąga się mała piaszczysta równina, gdzie wznosiło się niegdyś ufortyfikowane miasto portugalskie, obecnie zaś leży nędzna wieś. Wedle tradycyi H. posłużyła w VII wieku za schronienie prześladowanym przez Mahometan Parsom albo Gwebrom, którzy stąd przenieśli się następnie na indyjski półwysep Guadżerad. W XIII wieku H. była stolicą państwa, rozciągającego się na sąsiednie nadbrzeżne obszary Arabii i Persyi. W roku 1506 admirał portugalski Albuquerque opanował tę wyspę i obwarował ją. W r. 1622 Anglicy, wspomagani przez Persów, wyparli Portugalczyków; Persowie, stawszy się panami wyspy, zniszczyli miasto.

Hofrn, miasteczko w księstwie Lippe, u stóp Lasu Teutoburskiego, o 8 kilometrów na południo-wschód od Detmoldu; łomy piaskowca, tartak parowy. Według tradycyi w okolicach H-u miała miejsce słynna klęska legionów rzymskich. Tutaj również wznoszą się odosobnione skały (Ta-tersteine), podziurawione grotami, zawierającemi osobliwe rzeźby, datujące podobno z XII wieku; około 2 000 m-ców.

gotycką.

Horn Klas Kristersson baron Aminne, admirał szwedzki (* około 1520—f 1566 roku). W r. 1556 został gubernatorem Wiborgu; w r. 1560 wysłano go do Estonii, gdzie mu się poddały dobrowolnie miasto Rewel i ziemie Harrien i Wićrland; zdobył też wtedy i dwie twierdze (1562). Mianowany w r. 1564 admirałem, stoczył z flotą duńsko - lubecką dwie bitwy: pod Biichow (4 czerwca 1565) i w blizkości wyspy Bornholm (5 lipca),, które go na czas jakiś zrobiły panem Bałtyku. Umarł na zarazę morową w roku następnym.

Horn Gustaw hrabia Bjoerneborg, wódz szwedzki (* w Oerbyhus roku 1582—f w Skara 1657 r.). Studya odbywał pod kierunkiem For-siusa, później na uniwersytetach w Roztoku, Jenie i TUbindze (1609—1612); jego nauczycielem sztuki wojennej był Maurycy Nassauski (1614). W roku 1610 Gustaw Adolf mianował H-a szam-małżeństwa z Maryą Eleonorą Hohenzollern. Podczas oblężenia Rygi H. otrzymał ranę (1621); w roku 1625 został feldmarszałkiem i radzcą stanu; wraz z de la Gardiem brał udział w obronie Inflant (1625 — 1628), sprawował następnie kommendę naczelną w tej prowincyi. Podczas wojny Trzydziestoletniej towarzyszył Gustawowi Adolfowi, ocalił armię szwedzką w bitwie pod Breitenfeld (1631), naprawiając na lewem skrzydle, którem dowodził, nieład, wywołany przez ucieczkę sprzymierzeńców saskich. Stał potem na czele armij: frankońskiej, bawarskiej, reńskiej, zdobył Koblencyę, Trewir, wszystkie twierdze w Alzacyi i pobił wojska cesarskie pod Wies-loch. Po śmierci Gustawa Adolfa, uznawany za jednego z najlepszych jego generałów, utworzył z wojsk swoich i J. Bauera armię Dunaju. W kwietniu roku 1633 połączył się z księciem Bernardem Wejmarskim; nie mógł się jeduak z nim pogodzić, co sparaliżowało ich ruchy aż do sierpnia, a potem spowodowało, że nie przybyli na odsiecz Ratysbonie, która wpadła w ręce cesarskich (14 lipca 1634). Książę Wejmar-ski chciał koniecznie wydać im bitwę, nie czekając na posiłki, jak mu H. doradzał; na ich 23 000 ludzi spadło pod Nordlingen 34 000 nieprzyjaciół (27 sierpnia). Stracili połowę wojska i całą artyleryę; H. dostał się do niewoli i dopiero w r. 1642 wymieniono go na trzech generałów austryackich. Po powrocie do Szwecyi został wiceprezesem (1643), potem prezesem (1653) departamentu wojny i marszałkiem królestwa. W początkach wojny z Polską powierzono mu obronę Szwecyi (1655).—Por. Floran-der „Encomium militiae hornianae” (Upsala 1648); K. Lunblad „Svensk Plutark” (Sztokholm

1823).— Beauvois w „Grande Encyclopédie” La-miraulta.

Horn Arvid Bernard hrabia Ekebyholm, mąż stanu szwedzki (* w Vuorentaka 1664 r.— f w Ekebyholm 1742 roku). Był muszkieterem w gwardyi szwedzkiej (1682), walczył pod Mohaczem pod księciem Eugeniuszem (1687). Od roku 1690 do 1695 służył w wojsku hollender-skiem. Brał potem udział w kampaniach Karola XII i awansował szybko: w r. 1700 był już generałem brygady, w r. 1704 generałem dywi-zyi. Po wypędzeniu z Polski Augusta II i osadzeniu na tronie polskim Stanisława Leszczyńskiego, H. został przy boku tego ostatniego jako ambasador z garścią Szwedów; w sierpniu 1704 roku wpadł w ręce Sasów. Wymieniono go w r. 1705; w listopadzie r. 1705 zawarł układ z Polską. W roku 1705 został radzcą królewskim, potem członkiem komitetu obrony i guwernerem księcia Karola Fryderyka Holsztyńskiego, siostrzeńca Karola XII, wreszcie prezesem kance-laryi (1710). Pomiędzy r. 1716 a 1718 znaczenie jego przyćmione było przez Goertza, stał się jednak znów potężnym po śmierci Karola XII. Zmusił siostrę jego, Ulrykę Eleonorę, do poddania się

46

Bue» Pow. iiuitr. Ze$m. 390. T, XXIX.

277).

przed wstąpieniem na tron elekcyi i do przyjęcia konstytucyi z r. 1719, która podawała władzę królewską w zupełną zależność od stanów. W styczniu r. 1720 wybrano go na marszałka królestwa, czyli na prezesa stanu rycerskiego; w roku 1721 zawarł z Rossyą pokój w Nystad, a w r. 1724 traktat przymierza; podobne traktaty zawarł potem z Anglią i Francyą (1727). Te szczęśliwe kroki w polityce zagranicznej uczyniły go najpotężniejszym człowiekiem w całej Szwecyi podczas kilku lat spokojnych i szczęśliwych, zwanych „okresem Arvida H-a”. W r. 1731 obrano go po raz trzeci na marszałka sejmu; podał się do dymissyi w r. 1738, gdy stronnictwo pragnące wojny z Rossyą, prowadzone przez C. Gyllenborga i D. N. Hoepkena, pozyskało większość na sejmie i gdy „Kapelusze“ (ob. Hattar) wzięły górę nad „Czapkami” (Moes-sor), na których się H. opierał. Fatalny wynik wojny wkrótce wykazał, że jego roztropna polityka zagraniczna była najlepszą dla kraju wycieńczonego przez klęski i szarpanego przez walkę stronnictw. H. był kanclerzem uniwersytetów w Parnawie (1706), Upsali (1719), Abo (1723 — 1725) i prezesem honorowym Akademii nauk w Upsali (1727 —1735).—Por. J. G. Horn „A. B. Horns Lefnad“ (1832); A. Fryxell „A. B. Hora och hans sanitida“ (w tomie XXII „Beraet-telser“); W. E. Svedelius „A. B. Horn Minne-steckniug“ (w t. LIV i LV „Svenska Akademiens handlingar“ 1879).

Horn Ernest (* w Brunświku d. 24 sierpnia r. 1774—f w Berlinie d. 27 września roku 1848), lekarz, zasłużony jako psychiatra. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Gietyndze, gdzie w roku 1797, obroniwszy rozprawę „De mutatione atque transitu catarrhi in phthisin pulmonalem ejusque prohibitione”, dyplom doktorski osiągnął, poczem odbył podróż po Niemczech, Szwajcaryi i Francyi, a po powrocie osiadł w r. 1798 w Brunświku, jako drugi lekarz załogi tamtejszej; w r. 1800 został tamże profesorem kliniki lekarskiej dla chirurgów wojskowych. Na wiosnę r. 1804 przyjął zaproszenie na katedrę zwyczajną lecznictwa w Wittenbergu, ale już na jesieni tegoż roku opuścił ją, by zająć stanowisko takie samo w Erlangen, gdzie także nie przebywał długo, albowiem w r. 1806 przeniósł się do Berlina i objął katedrę lecznictwa w wojskowej akademii medyko - chirurgicznej, a zarazem posadę lekarza drugiego w szpitalu Charité; drugie ze stanowisk tych zajmował do roku 1818, opuścił je zaś wskutek zajść niemiłych. H. ogłosił: „Oeffentliche Rechenschaft über meine zwölfjährige Dieustführung als zweiter Arzt des kgl. Charité - Krankenhauses zu Berlin. Nebst Erfahrungen über Krankenhäuser und Irrenanstalten” (Berlin 1818).—W latach 1813 i 1814, jako lekarz generalny, stał na czele szpitali wojskowych, pruskich między Odrą i Elbą. W r. 1811 mianowano H-a członkiem Deputacyi uczonej dla spraw lekarskich; na stanowisku tem pozostawał lat 27. W roku 1821 został profe-fesorem zwyczajnym uniwersytetu berlińskiego. Nakoniec w r. 1857 obchodzono uroczyście 50-ą rocznicę doktoryzacyi jego. — H. był lekarzem dzielnym i bardzo sumiennym; pbczątkowo wyznawał zasady J. Browna (ob.), później wszakże porzucił je i, wbrew modzie ówczesnej, nie przyłączył się już do żadnego systemu, lecz krytycznie wybierał ze wszystkich to, co uważał za dobre i pożyteczne. Wielkie zasługi położył jako profesor psychiatryi teoretycznej i praktycznej, którą wykładał w Charité, ale i po ustąpieniu stamtąd zajmował się nią ciągle z zamiłowaniem, zarówno na katedrze jak i na mieście, był bowiem lekarzem bardzo wziętym i cenionym. Z dzieł jego najważniejsze są: „Ueber die Wirkung des Lichts auf den lebenden menschlichen Körper, mit Ausnahme des Seheus” (Królewiec 1799); „Beitraege zur medicinischen Klinik, gesammelt auf meinen Reisen etc.” (Brunświk 1880, 2 tomy; uzupełnieniem dzieła tego jest „Nachlese zu meinen Beiträgen zur medicinischen Klinik”, tamże 1800, w opracowaniu późniejszem p. n. „Anfansgründe der medicinischen Klinik” Erfurt 1807 i 1808, 4 tomy; przekłady: hollen-derski Amsterdam 1808, włoski Florencya 1808); „Ueber die Erkenntniss und Heilung der Pneumonie” (Frankfurt nad Menem 1802); „Erfahrungen über die Heilung des ansteckenden Nerven-und Lazarethfiebers etc.” (Berlin 1814, wyd. 2-e tamże tegoż roku). Prace drobniejsze swe, bardzo liczne, umieszczał przeważnie w wydawa-nem przez siebie piśmie „Archiv für medicini-sche Erfahrung” (Berlin 1800 do 1808, 6 tomów), które później wspólnie z kilku innymi lekarzami wydawał dalej pod napisem zmienionym na „Neues Archiv f. med. Erfahr, im Gebiete der praktischen Medicin” (tamże 1807 — 1836, 64 tomy); ale pisywał też dla innych wydawnictw peryodycznych, oraz dostarczył wielu artykułów do „Berliner eucyklopädisches Wörterbuch der med. Wissenschaften”. Zestawienia prac wszystkich H-a znaleźć można w Callisena „Med. Schriftsteller - Lexicon” (T. IX str. 126 — 147 i T. XXXIX str. 51 — 53). — Por. H. Haeser „Lehrbuch der Geschichte der Med.” (wyd. 3-e,

T. III str. 908 i 909) i „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (tom III str. 275 —

Dr J. P.

Horn Franciszek Krzysztof, pisarz niem. (* 1781 w Brunświku—f 1837 tamże). W Jenie i Lipsku kształcił się w naukach filozoficznych i historycznych. Od r. 1803—9 nauczyciel gimnazyalny, następnie w Berlinie, miewał odczyty o Szekspirze i o literaturze niemieckiej. Pięć powieści wydanych r. 1801—1819 prędko zapomnieniu uległo; z „Novellen” (Berlin 1819— 20, 2 t.) najlepsza jest „D. ewige Jude”. Większą wartość mają prace historyczno-literackie: spostrzeżenia nad Szekspirem, bardzo drobiazgo-

A. Pol.

str. 185).

W. Gr.

na

we i z zamiłowaniem czynione, p. t. „S-s Schauspiele erläutert” (Berlin 1823—31, 5 t.); „Umrisse zur Geschichte u. Kritik d. Schönen Litter. Deutschlands während d. J. 1790 bis 1818” (tamże, wyd. 2-e 1821); „D. Poesie u. Beredsamkeit d. Deutschen von Luthers Zeit bis zur Gegenwart” (tamże 1822—9, 4 t.). Schwab G. i Förster F. z puścizny jego zrobili wybór „Psyche” (Lipsk 1841, 3 t.).

Horn Karol Edward (* 21 czerwca 1786 w Londynie — f 21 października 1849 w Bostonie), śpiewak i kompozytor muzyczny. H. śpiewał głównie na scenie londyńskiej; dopiero w 1833 r. przeniósł się do Bostonu. Tu, straciwszy głos, porzucił scenę i poświęcił się wyłącznie kompozycyi. Napisał: 26 oper angielskich; oratorya: „Die Vergebung der Sünden”, „Satan” i „Die Weissagung Daniels”; kantatę „Christmas bells”, wiele kanconet, pieśni na głos pojedyńczy, utworów chóralnych itp.

Horn Wilhelm von (* w Brunświku d. 17 lutego r. 1803 — f w Berlinie d. 19 stycznia r. 1871), lekarz i urzędnik, syn Ernesta H-a (ob.). W zawodzie lekarskim kształcił się od r. 1822 do 1827 w Erlangen, Heidelbergu i Berlinie, dyplom doktorski otrzymał po obronieniu rozprawy „De tabe dorsali” (Berlin 1827). W r. 1828 wydział lekarski uniwersytetu nagrodził pracę jego „De veneno in botulis”; w tymże roku H. wybrał się w podróż, trwającą dwa lata przeszło, podczas której zwiedził Niemcy, Hollan-dyę, Anglię, Francyę i Włochy, badając wszędzie urządzenia zdrowotne i administracyjno-lekarskie. Wróciwszy do Berlina w r. 1830, został docentem prywatnym uniwersytetu, ale już w roku następnym porzucił stanowisko to i przyjął urząd lekarza obwodowego w Halbersztadzie i odtąd już stale urzędował. W r. 1840 przeniesiono go do Erfurtu na urząd radzcy do spraw lekarskich (Medicinalrath der kgl. Regierung) ; w r. 1847 stanowisko takie samo zajął przy boku prezydenta policyi berlińskiej; równocześnie mianowano go członkiem Kollegium lekarskiego dla prowincyi braudeuburskiej, w dwa lata zaś później powołano na członka Deputacyi uczonej do spraw lekarskich, oraz na radzcę tajnego w ministeryum. W r. 1851 nadto został dyrektorem szpitala Charité; w r. 1856 powierzono mu przewodnictwo w najwyższej kom-missyi egzaminacyjnej dla farmaceutów, nakoniec w r. 1860 objął zarząd oddziału obłąkanych w szpitalu Charité. W r. 1865 otrzymał szlachectwo pruskie. H. był zawsze raczej urzędnikiem bardzo sprężystym i czynnym, niżeli lekarzem, niewiele też piórem dla nauki pracował. Oprócz dwu rozpraw, już wymienionych, z prac jego na wzmiankę zasługują: „Das preussische Medicinalwesen aus amtlichen Quellen dargestellt” (Berlin 1857—56, 2 t.; wyd. 2-e 1863; wyd. 3-e, Eulenburga, 1874) i „Das preussische Veterinär - Medicinalwesen” (Berlin 1858 i tom dodatkowy tamże 1863). Od r. 1864 redagował „Vierteljahrschrift für gerichtliche und öffentliche Medicin” — Por. „Berliner klin. Wo-clienschr.” (r. 1871, str. 95) i „Vierteljahrschr. f. gerichtl. Med.” (Neue Folge, T. XIV, 1871,

Dr j. p.

Horn Ufo (* 18 maja 1817 w Trautenau [Trutnov] w Czechach — f tamże 23 maja 1860), poeta niemiecki. Studyował prawo w Pradze i w Wiedniu; następnie poświęcił się literaturze, w której jako nowellista głównie dość znaczne osiągnął powodzenie. Najgodniejsze uwagi są jego opowieści z życia ludowego p. t. „Böhmische Dörfer” (Lipsk 1847), oraz nowelle historyczne, p. t. „Aus drei Jahrhunderten” (tamże 1851). Poezye jego, ogłoszone p. t. „Gedichte” (tamże 1848), oprócz pieśni czysto-lirycznych zawierają utwory refleksyjno - liryczne i obrazy epickie, przeniknięte duchem współczesnych dążeń politycznych i społecznych.

Horn Edward (* 1825 w Vâg Ujhely, Węgrzech—f 1875 w Budapeszcie), pisarz, polityk, ekonomista praktyczny i statystyk. Wykształcenie otrzymał w szkole rabinicznej, następnie, z powodu udziału w powstaniu węgier-skiem w r. 1849, zbiegł za granicę i przebywał to w Lipsku, to w Brukselli, to wreszcie, najdłużej, w Paryżu, gdzie pozyskał obywatelstwo francuskie. W r. 1869, skorzystawszy z amnestyi, powrócił do Węgier, został członkiem parlamentu, a w r. 1875 sekretarzem stanu w węgier-skiem ministeryum handlu. H. był członkiem „Société d’économie politique” w Paryżu, wieloletnim kierownikiem „Bulletin financier de l’étranger” w „Journal des Economistes” i redaktorem działu finansowego w „Journal des Débats ”. Posiadając nadzwyczajną pamięć dat i liczb, miał szczególne uzdolnienie do prac finansowych i statystycznych; łączył w sobie doskonałą znajomość życia praktycznego z grun-townem ukształceniem teoretycznem; między in-nemi ułożył tablicę stosunku proporcyonalnego między urodzeniami a śmiertelnością, która jest prawie zgodną z tabelą Quételeta. Jako statystyk odznaczał się tern, że żadnej z góry powziętej doktrynie nie hołdował.— Z większych dzieł ogłosił: „Zur Judenfrage in Ungarn” (Ofen

1847); „Zur ungarisch-oesterreichischen Zentralisationsfrage” (Lipsk 1850); „Spinozas Staatslehre” (Dessau 1851); „Statistisches Gemälde des Königreich Belgien” (Dessau 1853); „Bevölkerungswissenschaftliche Studien aus Belgien” (Lipsk 1854, tom I. Jest to główne dzieło statystyczne H-a, w którem autor dowodzi, że niema przewagi ludności żeńskiej w starszych klasach wieku, oraz czyui spostrzeżenia nad wpływem wieku rodziców na płeć); „Kreditwesen in Frankreich” (Lipsk 1856); „John Law” (Lipsk 1857); „La Hongrie et F Autriche” (Paryż 1859); „Au-nuaire international du crédit public” (1859—61); „Liberté et nationalité” (Paryż 1860); „Les fi-

nances de l’Autriche” (Paryż 1860); „La crise cotonnière et les textiles indigènes” (Paryż 1863); „La liberté des banques” (Paryż 1866); „L’économie politique avant les physiocrates” (Paryż 1867. Dzieło, nagrodzone przez akademię paryską); „Caisse syndicale” (Paryż 1867); „Frankreichs Finanzlage” (Wiedeń 1868); „Salut au troisième milliard” (Paryż 1868); „La grande nation 1870—71, avec préface de Jules Simon” (Paryż 1891; wydanie uskutecznione przez syna H-a). — H. ogłosił jeszcze szereg rozpraw i artykułów ekonomicznych w specyalnych wydawnictwach i w encyklopedyach.

Horn Jan, ob. Hoorn.

Horn "W. 0., pseudonim, ob. ö r t e 1 Filip Fryderyk Wilhelm.

Horn-Afvan (Stor Afvan), jezioro w Szwe-cyi, pod 66° szer. półn., na 94 kim. długie, 19 kim. szerokie, 820 kim. □ powierzchni; odpływa do zatoki Botnickiej za pomocą rzeki Ska-lestea.

w 38 tunelaoh.

1898). — Ob. Amfibol.

M. Sk.

w. N.

St. A. K.

W. N.

Homberg, miasto w wielkiem księstwie Ba-deńskiem, w okręgu Villingen, o 24 kim. na północo-wschód od Villingen, w Schwarzwaldzie, nad rzeką Gutach, dopływem Kinzigu (prawy dopływ Renu) i na kolei przez Schwarzwald do Sztrasburga, na wysokości 360 m. nad powierzchnią morza; szkoła snycerska, wyroby z drzewa i majolikowe; blizko 2 500.m-ców. Ponad miastem wznoszą się ruiny zamku Hornberg. Uczęszczana klimatyczna stacya lecznicza; okolice malownicze; kolej żelazna przekracza Schwarzwald

w. N.

Hornblenda, minerał. Nazwa ta ściąga się do rozległej grupy jednoskośuych amfibolów barwnych, koloru blado-zielonego, ciemno-zielonego lub czarnego. C. wł. 3.1 do 3.3. H-y są mieszaninami izomorfieznemi krzemianów: CaMg₃Si₄012 i CaFe₃Si₄0₁₂ (krzemianów tremolitowych) z gli-nokrzemianami : CaMg₂Al₂Si₃0,₂ i Na₂Al₂Si₄Ol2 (glinokrzemian jadeitowy). Ponieważ rodniki te wchodzą do składu H-d w stosunkach zmiennych, przeto skład chemiczny tych minerałów jest bardzo urozmaicony. Od zmienności składu chemicznego zależy chwiejność oryentacyi optycznej: kąt znikania światła na płaszczyźnie podłużnej wynosi od 75° do 70°. Odróżniamy następujące odmiany H-y: pargasyt—H. niebie-sko-zielona do ciemno-zielonej; krótkie kryształy występują wraz z flogopitem w wapieniach ziarnistych około Pargas w Finlandyi i w kilku miejscach Ameryki Północnej; karyntyn — H. podobnej co pargasyt barwy, lecz ciemniejsza, osadzona w eklogicie Świńskiej Planiny (Sau-alpe) w Karyntyi; H. pospolita — kryształy czarne lub czarno-zielone narosłe, skupienia prę-cikowate, pręcikowo-promieniste, ziarniste, rozpowszechnione jako części składowe wielu łupków krystalicznych i skał masowych: dyorytów j syenitów; łupek hornblendowy, czyli am-

Abolit, składa się w przeważnej części z tego właśnie minerału. H. bazaltowa — nazwa ta obejmuje amfibole, których czarne kryształy występują w młodszych skałach wybuchowych, jak andezyt i trachyt, lub w martwicach bazaltowych. Kryształy H-y bazaltowej częściej bywają krępe, niż wydłużone. Zakończenia tych kryształów przypomina romboedr; stąd mineralogowie doby przedwernerowskiej H-ę tę uważali za gatunek turmalinu. H. bazaltowa stan swój pierwotny w wielu razach utraciła, utleniając się pod wpływem powietrza i wody, oraz zmieniając odpowiednio własności optyczne. Zjawiskiem po-spolitem jest przeobrażanie się H-y w biotyt; w skałach masowych i łupkach krystalicznych pseudomorfoza ta jest wielce rozpowszechniona. Niekiedy H., rozkładając się, dostarcza częściowo materyału nowopowstającemu epidotowi.— Nazwa H-y utworzona przez gwarków staroniemieckich z wyrazów: Horn=:róg i Blende=: minerał mylący, dla podobieństwa do rogu kopyta końskiego, oraz dla ciężkości i wyglądu niekiedy metalicznego, które w błąd wprowadzały. O składzie chemicznym H-d tatrzańskich: L. Go-razdowski w „Pamięt. Fizyogr.” (T. XV, rok

z. w.

Hornbostel Teodor, przemysłowiec wiedeński (* 1815—f 1888). Studyował w politechnice wiedeńskiej, poczem w r. 1841 objął wraz z bratem fabrykę wyrobów jedwabnych po ojcu. Przez długie lata pełnił obowiązki sekretarza i prezesa stowarzyszenia przemysłowego. W r. 1848 objął tekę ministra handlu, z której-to posady usunęła go rewolucya. Od r. 1857—83 zarządzał wiedeńskim „Kreditanstalt für Handel & Gewerbe”, zasiadając jednocześnie w radzie zarządzającej kolei Zachodniej (Elisab. B.). W r. 1860 H. został nobilitowany.

Hornburg, miasto w prowincyi pruskiej Saksonii, w regiencyi Magdeburskiej, o 34 kim. na zachodni północo-zachód od Halberstadtu, nad rzeką Ilse, dopływem Ockern (dorzecze Wezery); piękny gotycki kościół ewangielicki, ruiny zamku, cukrownia, fabryki machin rolniczych i konserw warzywnych; przeszło 2 500 m-ców.

Hornby Sir Geoffrey Tomasz Phipps, admirał angielski (* 1825—f 1895), syn admirała Sir Phippsa H. Wstąpił do marynarki w 1837, kontradmirałem został w 1869, objął następnie po Welesleyu kommendę nad eskadrą kanałową. W 1875 mianowano go wice-ad-mirałem. Podczas wojny pomiędzy Rossyą a Tur-cyą dowodził flotą na morzu Śródziemnem, przebył Dardanelle i zatrzymał się w blizkości Konstantynopola; na wiosnę 1880 odwołano go z tego stanowiska. Od r. 1881 do 1884 był prezesem szkoły marynarki w Greenwich. Pod Ward Huntern był przez czas dłuższy lordem admira-licyi. — Por. Egerton „Admiral of the fleet Sir

G. P. H.” (Londyn 1896).

żem; około 4 500 m-ców.

Dr J. P.

pamiętnikowych i krytycznych.

w. N.

(11 t., Lipsk 1825).

Horncastle, miasto w Anglii, w hrabstwie Lindsey (Lincolnshire), o 27 kim. na wschód od Lincolnu, przy spływie rzek Waring i Bane, dopływu rzeki Witham (zlewisko zatoki Wash); piękny kościół; zwaliska rzymskich obwarowań;

słynne targowisko końskie, handel wełną i zbo-

w. N.

Home (Hornius) Jan van (* w Amsterdamie r. 1621 — f w Lejdzie d. 5 stycznia r. 1670), anatom. Naukom lekarskim oddawał się długo w Lejdzie, Utrechcie, Padwie, Neapolu, gdzie zajmowała go osobliwie chirurgia, następnie w Medyolanie i Bazylei, gdzie mu lionoris causa przyznano godność doktorską, nakoniec w Montpellier i w Londynie. Powróciwszy do Lejdy, w r. 1651 został naprzód demonstratorem i wkrótce potem profesorem nadzwyczajnym anatomii. W r. 1652 powołano go na katedrę anatomii i chirurgii do Amsterdamu, ale zaproszenia nie przyjął, wolał pozostać w Lejdzie; tam w roku następnym, po śmierci Heurnego (ob.) objął po nim profesurę zwyczajną anatomii i chirurgii, którą zajmował do śmierci. H. wykładał znakomicie i wykształcił wielu anatomów, cieszących się później rozgłosem; jako pisarz był także bardzo czynny. Wykaz prac jego zupełny znaleźć można w Hallera „Bibliotheca anatomica” (Ziirych 1774—1777; T. I str. 432) i wPortala „Histoire de 1’anatomie et de la chirurgie etc.” (Paryż 1770 i lata nast„ T. III str. 10); tu wymienić możemy tylko: „Microcos-mus s. brevis manuductio ad historiam corporis humani” (Lejda 1660; w r. 1662 wyszły przekłady: hollend., franc, i niem.); „Microtechne id est brevissima chirurgiae methodus“ (Lejda 1663 i trzy wyd. późniejsze), i „Suorum circa partes generationis in utroque sexu observatio-num prodromus etc.” (t-że 1662). — Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 279) i H. Haesera „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 292).

Home Ryszard Henryk, albo Hengist, poeta angielski (* 1804 w Londynie—f 1884). Otrzymał wykształcenie w szkole wojskowej. Po ukończeniu jej wstąpił do służby wojennej w Meksyku. Powróciwszy do Londynu poświęcił się dziennikarstwu. W r. 1852 udał się do Australii, skąd powrócił dopiero w 1870 r., i wyłącznie odtąd literaturą się zajmował. Zdobył sobie uznanie jako poeta dramatyczny głównie przez swoje dramaty biblijne, między któremi naczelne miejsce zajmują: „John the baptist”, „Job” i „Judas Ischariot”. Pozostawił też tra-gedye: „Cosmo de Medici”, „The death of Mar-lowe”, „Gregory VII”, „Life of Napoleon”; dalej epos „Orion” (wyd. 10-e 1874), zbiór poetycki „Ballads and romances”, „Prometheus the fire-biuger a lyrical drama”, oraz wiele innych

utworów dramatycznych, powieściowych, pism

w. G.

Horneck Ottokar von, mylnie podawane nazwisko autora kroniki reimskiej, Ottokara Sty-ryjczyka (ob. Ottokar von Steiermark).

Hörnecke Gustaw Łebrecht, pionier ko-lonizacyi niemieckiej w Afryce (* 1856 r. w Krop-penstedt w Saksonii); z zawodu budowniczy, wszedł w stosunki z Petersem i poprowadził w r. 1885 ekspedycyę do Afryki Wschodniej, przy-czem poniósł znaczną część kosztów tej wyprawy. Po niepomyślnej próbie zapuszczenia się wgłąb lądu po wyjściu z Witu zwiedził wybrzeże Somali, gdzie zawarł układ z sułtanem Osmanem; powróciwszy jednak do Niemiec, nie znalazł żadnego poparcia dla swych planów kolonizacyi w tej części Afryki. Wkrótce wyruszył ponownie do Afryki Wschodniej : przez Zanzibar dotarł do sułtana Sembodży i założył stacyę Baraque. Od r. 1886 do 1887 był głównym przedstawicielem Niemieckiego towarz. Wschodnio - Afrykańskiego w Zanzibarze. W r. 1888 wrócił do Niemiec.

Hornellsville, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New York, w hrabstwie Steuben, o 325 kim. na zachodni południo-zachód od Albany, nad rzeką Canisteo (dorzecze Susquehanny); krzyżownica kolei żelaznych; wielkie fabryki kolejowe; wyrób obuwia, handel zbożem, bydłem i produktami mlecz-nemi; około 11000 m-ców.

Horner Jan Kacper, astronom (* r. 1774 w Zürichu—f 1834), był nauczycielem matematyki w mieście rodzinnem; w r. 1803 — 8 miał udział jako astronom w podróży dokoła ziemi Krusensterna. Ogłosił: „Ueber Maasse und Gewichte” (1813); „Bemerkungen über Blitzableiter” (1816); „Tables hypsométriques” (1827) i in. Był też współpracownikiem słownika fizyki Gehlera

s. K.

Homer Franciszek, polityk angielski (* r. 1778 w Edymburgu—f r. 1817 w Pizie). Jako adwokat stał się wkrótce znanym; w r. 1306 lord Minto mianował go członkiem kommissyi, likwidującej długi nababa Arkotu; w tymsamym roku zasiadał w Izbie gmin i wkrótce tak się odznaczył w sprawach finansowych, że w roku 1812 lord Grenville ofiarował mu urząd sekretarza finansów w zarządzie skarbu. H. odmówił i wkrótce stanął na czele oppozycyi. Popierał bardzo wymownie prawa katolików (1816), zwalczał energicznie „Alien bill” i środki repressyjne, skierowane przeciwko Irlandyi. H. rokował wielkie nadzieje i zdobył był już wpływ znaczny w Izbie, gdy choroba piersiowa zmusiła go do wyjazdu do Włoch, gdzie śmierć przedewczesną znalazł.

H. był jednym z założycieli „Edinburgh Review” i pomieścił tam sporo artykułów politycznych i ekonomicznych.—Brat jego, Leonard (* roku 1785—f 1864 r.), uczony archeolog, ogłosił drukiem „Memoirs and Correspondence of Francis Horner” (1843).

279).

Dr J. P.

Dr j. p.

Horner Wilhelm Edmonds (* w Warren-tonie [Wirginia] d. 3 czerwca r. 1793—f w Filadelfii d. 23 stycznia r. 1853), zasłużony anatom amerykański. Od r. 1809 zaczął się kształcić prywatnie u lekarza J. Spencego w JDum-friesie, następnie w r. 1812 wstąpił do uniwersytetu pensylwańskiego w Filadelfii; w r. 1813 odbywał służbę marynarsko - lekarską, w roku następnym, powróciwszy do Filadelfii, uzyskał godność doktorską i bezpośrednio potem, wstąpiwszy do służby wojskowo-lekarskiej, odbył wojnę przeciw Kanadzie. Pod koniec roku 1815 opuścił służbę, osiadł jako lekarz w Warrentonie i zajął się wykonawstwem lekarskiem, atoli już po roku przeniósł się do Filadelfii, gdzie otrzymał posadę prosektora przy katedrze anatomii opisowej. W r. 1818 mianowano go profesorem-adjunktem. R. 1821 prawie cały spędził w Europie na dalszem kształceniu się; powróciwszy do Ameryki, objął swe dawne stanowisko i zajmował je do r. 1831, w którym posunięto go na profesora zwyczajnego anatomii opisowej. Katedrę tę zajmował do śmierci. Podczas panowania nagmiunego cholery w r. 1832 mianowano go lekarzem naczelnym szpitali dla cholerycznych w Filadelfii; wtedy zbadał sumiennie chorobę tę, szczególnie ze stanowiska anatomo-patologicznego i ogłosił o tern książkę p. n. „On the anatomical character of asiatic cholera etc.”

(Filadelfia 1835). W r. 1839 przeszedł na łono Kościoła katolickiego i zaczął z upodobaniem zajmować się badaniami teologicznemi, pisywał też o nich. Przyczynił się bardzo do założenia w Filadelfii szpitala katolickiego pod wezwaniem S-go Józefa. W r. 1848 ponownie odwiedził Europę. — H. był najwybitniejszym anatomem amerykańskim w ciągu wieku XIX; uwiecznił się jako odkrywca mięśnia worka łzanego (Musculus Horneri), noszącego jego nazwisko. Założone przez niego i przez poprzednika jego na katedrze, Wistara, muzeum anatomiczne w Filadelfii (The Homer and Wistar Museum) należy do najbogatszych w świecie. Z prac jego, pomijając drobniejsze, wymienić należy: „A treatise on the descriptive anatomy of the human body” (Filadelfia 1826, 2 tomy; wyd. 7-e tamże 1846) i „A treatise on pathological anatomy” (tamże 1829). Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexikon” (T. IX str. 157 i T. XXIX str. 56) podaje wykaz prac wszystkich H-a. — Por. „Biographisches Lexikon d. hervor. Aerzte” (T. III str.

Dr j. p.

Homer Jan Fryderyk (* w Zürychu d. 27 marca r. 1831—f d. 30 grudnia r. 1886), okulista zasłużony. W r. 1849 zapisał się na wydział lekarski w Zürychu i ukończywszy nauki w r. 1854, tamże dyplom doktorski osiągnął; poczem nad wydoskonaleniem się w okulistyce pracował w Wiedniu i Berlinie, gdzie rok był assystentem Graefego (ob.), z którym łączyły go potem związki przyjaźni zażyłej. Następ-

nie udał się do Paryża; tam Desmarres (ob.) był mistrzem jego. W r. 1856 powrócił do Zürychu i zajął się wykonawstwem okulistyki, równocześnie został docentem prywatnym przedmiotu tego; w r. 1862 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1873 otrzymał katedrę zwyczajną chorób ocznych i zajmował ją do jesieni r. 1885; wtedy z powodu zdrowia silnie nadwyrężonego musiał z niej ustąpić.—H. był profesorem wymownym i klinicystą wybornym, umiejącym zapatrywać się krytycznie na rozwój nauki i wyniki przez nią zdobywane, starał się też zawsze o wyciąganie korzyści praktycznych z odkryć jej teoretycznych. Pierwszy wprowadził antyseptykę (ob.) do lecznictwa ocznego i znacznie rozszerzył znajomość chorób rogówki i soczewki (ob. Oko). — Pisywał niewiele, ale rzeczy przeważnie dobre, opracowane starannie i przystępnie, a zawsze ze znajomością wielką przedmiotu samego. Prace swe, treści wyłącznie okulistycznej, od r. 1863 ogłaszał w Zehendera „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde”; pisywał też czasem dla „Correspondenzblatt für Schweizer Aerzte” (od r. 1873) i dla wydawanej w Genewie „Revue médicale de la Suisse romande” (od r. 1881). W Gerhardta „Handbuch der Kinderkrankheiten” opracował „Die Krankheiten des Auges im Kindesalter” (Tübinga 1880). — Por. „Deutsche med. Woclienschr.” (1886, str. 948); „Klin. Monatsbl. für Augenheilkunde” (1887, T. XXV str. 95); „Archives d’ophtalmologie” (1887, T. VII str. 31).—Życiorys H-a zawiera książka „F. J. H orner. Ein Lebensbild, gesehreiben von ihm selbst, ergänzt von

E. Landolt” (Frauenfeld 1887).

Homera mięsień (Musculus Horneri), zwauy także mięśniem łzanym albo natężaczem chrząstki powiecznej (M. lacrymalis s. tensor tarsi). Mięsień ten drobny, będący właściwie tylko pęczkiem mięsnym, oddzielonym od zwieracza powiek (M. orbicularis palpebrarum) osadza się na grzebieniu kości łzanej i kończy się w spojeniu wewnętrznem powiek; odkrył go W. E. Horner (ob.) i opisał w pracach następujących: „A description of a muscle connected with the eye, etc.” („Lond. Med. Reposi-tory” 1822), „Description of a smali muscle of the internai commissure of the eyelids” („Philad. Journ. of Med. and Phys. Sciences” 1824) i „An inquiry into the discovery of the tensor tarsi muscle, being an answer to the objections of Sig. Gaetano Flajani of Roma” (tamże).

Hömes (Hoernes) Rudolf, paleontolog (* 7 paźdz. 1850 r. w Wiedniu). Skończywszy studya uniwersyteckie w mieście rodzinnem, r. 1872 odbył z Suessem podróż naukową po Włoszech, 1873 uczestniczył w takiej samej wyprawie na Samotrake, od 1874—76 brał udział w przedsięwzięciach Instytutu geologicznego w południowym Tyrolu; w r. 1876 został nadzwyczajnym ÿ

li.

A. A. K.

York 1828).

wieku.

a w 1883 zwyczajnym profesorem geologii i pa- ; leontologii w Gradcu. Zajmował się badaniem budowy geologicznej wyspy Samotrake, studyo-wał pokłady trzeciorzędowe i trzęsienie ziemi.

Napisał: „Die Erdbebentheorie Rudolf Falbs und ihre wissenschaftliche Grundlage” (Wiedeń 1881);

„Elemente der Paläontologie” (Lipsk 1884);

„Grundzüge der Geognosie und Geologie” (4-e, nanowo opracowane, wydanie dzieła Leonharda pod tymże tytułem, tamże 1889); „Erdbebenkunde” (tamże 1893), i wespół z Auingerem „Die Gasteropoden der miocönen Meeresablagerungen der ersten und zweiten Mediterranstufe in der österrechisch - ungarischen Monarchie” (Wiedeń 1879—91) i inne.

Hörnes Maurycy, pisarz etnograficzny, brat Rudolfa, paleontologa, ur. 29 stycz. 1852 w Wiedniu; od r. 1870 studjował w uniwersytecie wiedeńskim i berlińskim filologję klasyczną i ar-cheologję, w 1878 otrzymał stopień doktora i w tymże roku, jako oficer wojska okupacyjnego, przybył do Bośni; następnie w r. 1879—80, z polecenia ministerjum oświaty, odbył podróż po kraju zajętym, w celu poszukiwań archeologicznych. Od r. 1889 jest asystentem w muzeum nauk przyrodniczych w Wiedniu. Ogłosił prace następujące: „Altertümer der Herzegowina und Bosniens” (Wiedeń 1881); „Atlantis”, podanie mitologiczne (t-że 1884); „Dinari-sche Wanderungen” (t-że 1888); „Bosnien und die Herzegowina” (t-że 1888); „Die Urgeschichte des Menschen” (Wiedeń 1891); „Österreich-Ungarn und das Haus Habsburg” (Cieszyn 1892).

Sprawozdania swoje o wykopaliskach drukował w czasopiśmie „Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien”.

Home - Tooke Jan, pisarz polityczny angielski (* w Westminsterze 25 czerw. 1736 — f 18 marca 1812 w Wimbledon); studjował teologję, następnie nabył prebendę w hrabstwie Kent. Stał się głośnym od r. 1765, gdy swemi pismami ulotnemi stanął po stronie demokraty Jana Wilkes’a (1727'—97), jawnego i gwałtownego przeciwnika gabinetu i parlamentu. Podczas wojny amerykańskiej z Anglją należał do partji amerykańskiej i obwiniony o udział w jej dążeniach, w r. 1777 skazany był na rok więzienia. Wskutek broszury politycznej, wydanej 1794 r., oskarżony o zdradę stanu, z czego wszakże został następnie uniewinniony. W 1796 r. był wybrany na posła do parlamentu, ale wybór jego uznano za nieważny. Z pism H-a było cenione dzieło jego gramatyczne p. t. „^Ercea TtTspôsvta, or the diversions of purley” (Londyn 1786; w 2-ch tom. 1805—6; nowe wyd. 1829 i potym przedrukowane). — Porównaj : Stephens „Life of Horne-Tooke” (2 tomy, Londyn 1813), oraz jego pamiętniki, wydane przez J. Grahama, z wyborem mów i pism Horna (New

A. A. K.

Hornick (także Hörnigk i Horneck) Fryderyk Wilhelm von (* w Moguncyi 1638 — f w Wiedniu 1713 roku), autor prac prawno-państwowych i kameralistycznych. Prawo stu-dyował w Ingolstadzie, w r. 1690 został sekretarzem tajnym, a w r. 1695 radzcą tajnym ks. biskupa Passawy, kardynała Lamberga. Napisał dzieło p. n. „Oesterreich über alles, wenn es nur will” (Passawa 1684 i kilka późniejszych wydań w r. 1784 w Berlinie—jest to dzieło wyjaśniające owoczesną potęgę ekonomiczną Austryi). Pozostawił kilka monografij w rękopisach, mających związek z historyą finansów. Jako ekonomista był merkantylistą, zalecającym ochronę przemysłu. Miał też znaczny wpływ na rozwój polityki handlowej Austryi, przyczynił się do postępów dobywania kruszców szlachetnych i do ceł ochronnych. Austrya trzymała się programu protekcyjnego Hornicka aż do początku XIX

St. A. K.

Hornik Michał, ksiądz, pisarz i patryota serbo-łużycki (* 1 września 1833 r. w Werkle-cach [Räckelwitz] na Górnych Łużycach serbskich, w pobliżu klasztoru Mariino Hwiezda [Marienstern]—f d. 22 lutego 1893 w Budyszynie). Syn kramarza wioskowego, Jakóba, mając zaledwie lat 13, wstąpił do gimnazyum w Budyszynie, odrazu do klasy szóstej, a w rok potem (1847), przeniósł się do seminaryum łużyckiego w Pradze, gdzie zarazem uczęszczał i do gimnazyum niemieckiego na Małej Stranie, głównie dla kształcenia się w języku czeskim, który doskonale posiadłszy, uczył się uastępnie u Hanki innych języków słowiańskich. Po skończeniu nauk gimnazyalnych r. 1853, wstąpił na studya teologiczne do uniwersytetu praskiego, gdzie jednocześnie słuchał wykładów filologicznych profesorów Hattali i Achleithera. Roku 1857, przy-jąwszy święcenia kapłańskie, powrócił na Łuży-ce, gdzie zrazu przez ćwierć roku był wikaryu-szem w Serachowie, a potem aż do śmierci pracował w zawodzie duchownym w Budyszynie; r. 1871 został proboszczem kościoła serbskiego św. Piotra i rządził nim przez lat 20; r. 1889 otrzymał godność kanonika honorowego, a roku 1891 rzeczywistego kanonika-scholastyka kapituły budyszyńskiej. Zasługi jego w literaturze i rozbudzeniu się ducha ojczystego Serbów - Łużyczan są bardzo wielkie. Już da Pragi przyniósł był w sobie świadomość swej narodowości, tam zaś jeszcze mocniej się w niej utwierdził. Był gorliwym członkiem, a następnie „starszym” (prezesem) „Serbówki”, stowarzyszenia seminarzystów serbo-łużyckich, na rok przed przybyciem jego założonego. Do „Kvitkoû” (Kwiatków) Serbówki pisał pierwsze swe próbki poetyckie oryginalne i tłómaczone. Jedna z nich, pierwsza, roku 1852 ukazała się w „Srbskyeh Novinach” Smo-lera, inne zaś, prawie wszystkie, w Dodatku miesięcznym do tego tygodnika i w Łużyczaninie. Wszelakoż inne było jego powołanie; nie poezye, ale poprawa języka ojczystego i w ogólności praca naukowa miała życie jego zapełnić. Jeszcze jako siedmioklasista w Pradze złożył J. Bukowi swe uwagi o poprawie pisowni serbo - łużyckiej, które z postępem czasu wszystkie się przyjęły. W roku przedostatnim studyów uniwersyteckich (1855) ogłosił w Cza-sopisie Macierzy Serbskiej pierwszą rozprawę swoją o języku łużyckim „Hdże mamy ó pisaó?”. Tern zagaił szereg prac swoich nad językiem ojczystym, który niestrudzone długoletnie jego usiłowania wyniosły na ten stopień doskonałości, w jakiej się widzieć daje w jego (i Łusz-czańskiego) przekładzie Nowego Testamentu. Przedewszystkiem zaś, i najżarliwiej, teoretycznie i praktycznie, pracował nad ustaleniem ortografii serbo-łużyckiej i nad zbliżeniem ludowej albo raczej niemieckiej pisowni (fraktury) do nowej, analogicznej (łacińskiej). Nie było to łatwe zadanie, gdyż się spotykało z oporem konserwatystów (pisarzy ewangielickich), którzy i dotąd trzymają się starej swej ortografii, nieznaczne tylko wprowadziwszy w niej zmiany, zgodnie z uwagami H-a. Również i Dolno - Łużyczanie nie przyjęli jego pisowni. Udało mu się jednak ustalić ortografię potoczną głoskami łacińskiemi i poprawić ludową katolicką, która od potocznej tem się jedynie różni, że używa głosek niemieckich. Tak poprawioną ortografią ludową zaczął H. w roku 1862 drukować czasopismo religijne „Katholski posoł” i odtąd wszystkie książki religijne dla ludu katolickiego jej w druku używają, z wyjątkiem odbijanych głoskami łacińskiemi. Poza tem ogólną działalność nauko-wo-literacką H-a można streścić w tych słowach: był zbieraczem narodowych pieśni, przysłowi, przypowieści i t. d., historykiem literatury; układał, z początku z Pfulem i Smolerem, syste-mat gramatyki łużyckiej; wreszcie był słowni -karzem. Pieśni, przysłowia i t. d. zbierał sam i innych do zbierania zachęcał; ogłaszał je po czasopismach, osobno zaś wydał z folklorystyki: „Delnjoserbske ludove pësnje” (1881, ze zbioru rękopiśmiennego Markusa). Z rozpraw o poszczególnych kwestyach dotyczących gramatyki łużyckiej, a umieszczonych w czasopiśmie Macierzy serbskiej: „Pritomnosć a mioyłosć serbskeho sło-vjesa” (1893); ze zbiorów słownikarskich: „Le-żownostne mjena w Serbach” (1885); niemałe też oddał usługi słownictwu łużyckiemu swojem spółpracownictwem w słowniku Pfula („Łużiski serbski słownik” ukończony 1886). Chcąc dostarczyć dorastającej kształcącej się młodzieży wzorów czystej serbszczyzny a razem i rzeczy wyborowych z literatury ojczystej, wydał roku 1863 Czytankę. Wielki też pożytek literaturze łużyckiej przyniósł jako redaktor różnych czasopism oraz wydawca ksiąg dla ludu. Założył i redagował 1) Miesięczny dodatek do Serbskich Nowin Smolera, 2) pierwszy samoistny miesięcznik zabawny p. t. „Łużycza-

nin”; 3) dwutygodnik ludowy „Katholsky posoł”;

4) dodatek do Serbskich Nowin „Serbski Hospodar”; od r. 1868 aż do zgonu redagował Czasopismo Macierzy serbskiej, a w latach 1860, 1866 i 1873 zastępował Smolera w re-dakcyi „Serbskich nowin”. Dla młodzieży serbskiej i ludu wydał roku 1884 łużyckie opracowanie „Rysu dziejów serbo-łużyckich W. Bogusławskiego”; dla ludu wiele dzieł religijnych oryginalnych i tłómaczonych. Brał też czynny udział we wszelkich usiłowaniach narodowych Serbów łużyckich i wielce zbawienny wpływ wywierał na Macierz Serbską, zwłaszcza od-kiedy został jej prezesem. To też po śmierci Smolera uznany był za przewodzę narodu. Za swe wielkie zasługi i ujmujące przymioty osobiste był powszechnie czczony i miłowany, a po zgonie przez wszystkich opłakiwany, jako prawdziwy ojciec i dobry duch narodu. W nim świat słowiański stracił ostatniego apostoła dawnego typu. Obszerny życiorys jego podał A. Öerny w „Slovan. Sborniku” (1887), katalog życiorysów ogłosił Arnold Muka w Czasop. Macierzy Serbskiej, w którem też umieszczono przegląd pism jego.— „Ottüv Slov. Naue.”.    *

Hornius j., ob. Home J. van.

Hörnle August Fryderyk Rudolf, orjentali-sta, znakomity badacz niemiecki nowożytnych języków indyjskich, ur. 19 października 1841 r. w Sekandrze niedaleko Agra w Indjach Wschodnich; był synem duchownego w służbie angiel-sko-indyjskiej, wychowanie otrzymał w Wirtem-berdze, studjował w Bazylei i Londynie filologję klasyczną i sanskryt, poczym wrócił do Indji i po pewnym czasie otrzymał stanowisko dyrektora kolegjum mahometańskiego w Kalkucie, nadto jest sekretarzem honorowym Towarzystwa azjatyckiego, egzaminatorem z języka hindi i członkiem tamtejszego uniwersytetu angielskiego. Słynie jako najbieglejszy znawca języków hindi (ob.), szczególnie wschodniej ich grupy, i badania swoje z tej dziedziny ogłosił w dziele „A comparative grammar of the Guadian lan-guages” (Londyn 1880, z mapą językową- i tablicą abecadeł); wraz z G. Griersonem opracował porównawczo słownik narzeczy biharskich: „A comparative Bihari dictionary” (Kalkutta 1885, nieukończony); ogłosił w zbiorze „Biblio-theca Indica” w Kalkucie epos, napisane przez Chand’a w dawnym języku hindi, p. t. „Prithiraj Rasau” i dwa dzieła napisane w języku pra-krickim: „Uvasagadasao” i „Prâkrita Laksha-nam”. Prócz tego ogłaszał różne prace drobniejsze: o monetach indyjskich, o napisach, zabytkach rękopiśmiennych i t. d., w dzienniku Towarzystwa azjatyckiego «Journal of the Asia-tic Society of Bengal», w „Indian Antiquary” i w innych czasopismach. Cenną także rozprawę o nauce starożytności indyjskich H. zamieścił w dziele „Centenary review of the Asiatic Society of Bengal” (Kalkutta 1884), wydanym

A. A. K.

D.

D.

w roku jubileuszowym Towarzystwa azjatyckiego.

Hornowski I, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem — podkowa srebrna, strzałą ukośnie wlewo przekrzyżowana. Pomiędzy jej oce-lami trzy srebrne wręby równoległe, stopniowo ku dołowi zmniejszające się. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie. Odmiana herbu Korczak (ob.), używana przez rodzinę Hornowskich z Hornowa w Brzeskiem w XVI i XVII wieku.—Źródła: Kapica, Koja-łowicz, Niesiecki.

Hornowski II, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, pod ocelami srebrnej podkowy — trzy belki srebrne, z których środkowa dłuższa od wierzchniej, a dolna najdłuższa. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Odmianą tą pieczętuje się obecnie rodzina Hornowskich. — Źródła: Piekosiński „O dynast. pochodź, tabl. XIV Nr 23”, Hefner, Ostrowski.

srebrny (Jastrzębiec); w II, czerwonem—srebrna strzała, żeleźcem do góry, u dołu Wąsami opatrzona (Odrowąż); w III, czerwonem — srebrna tarcza niemiecka, złotem obramowana (Janina); w IV, błękitnem—srebrna ryba wpoprzek (Glau-bicz); w V, czerwonem, naokoło złotego pieniążka czyli kuli — trzy pióra strusie: dwa i jedno (Horoch). Nad koroną baronowską—trzy hełmy ukoronowane: w pierwszym jastrząb naturalny wlewo z dzwonkami u łap, trzymający podkowę z krzyżem w szponie; w drugim, na czerwonem skrzydle — złota kula czy też pieniądz z trzema piórami strusiemi, jak na tarczy; w trzeciem pięć piór strusich: dwa białe między trzema błękitnemi. Labry boczne błękitne, środkowe czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z tytułem baronowskim Maciejowi Horochowi li. wł., stolnikowi krasnostawskiemu, przez Leopolda II, cesarza świętego państwa Rzymskiego, w dniu

/rMM

%#

mß

m

Fig. 67. Hornowski I.

Fig. 68. Hornowski II.

Fig. 69.

Horocbów baronów herb.

około 50 000 m-ców.

w. N.

D.

lub Bugo-Dnieprowskim.

Hornsey, przedmieście Londynu, w hrabstwie Middlesex, o 9 kim. na północo - północo - zachód od ostatniego mostu na Tamizie (London Bridge), z pałacem i parkiem na wzgórzu Muswellhill;

w. N.

Horochów, miasteczko w gubernii Wołyńskiej, w powiecie Włodzimierskim, odległe o 20 mil od Żytomierza; osada bardzo starożytna, która w kolei wieków przechodziła na własność różnych znakomitych rodów, na ostatku dostała się Tarnowskim. W pałacu tutejszym było bogate muzeum sztuki, lecz zbiory te zostały następnie przewiezione poczęści przez dawnego właściciela, hrabiego Strój nowskiego, do Petersburga, poczęści przez Tarnowskich do dóbr Dzikowskich w Galicyi.— („Słown. Geogr.”).

Horochów baronów herb. Na tarczy pięcio-dzielnej, w polach: I, błękitnem, w środku złotej podkowy ocelami do góry — krzyż kawalerski

Knoykl. Powie. Iluitr. Zo*e. 280- T. XXIX.

15 lutego 1791 roku. Potomkowie tegoż Macieja uzyskali potwierdzenie tytułu w Królestwie Polskiem 20 maja 1842 roku, w Cesarstwie Ros-syjskiem dnia 5 sierpnia 1844 roku. — Źródła: „Herbarz Królestwa Polskiego”; Hefner; Ostrowski.

Horodec (Horodziec), miasteczko w gub. Grodzieńskiej w pow. Kobryńskim, między Kobry-niem i Antopolem, leży w okolicy bagnistej, przez którą przechodzi kanał Horodecki, łączący Pinę z Muchawcem, zwany inaczej kanałem Rzeczypospolitej, a także Brzeskim, Muchawieckim

w. N.

Horodeczańskie starostwo niegrodowe. Wśród wielu starostw, dzierżaw i wójtostw tejże samej nazwy w Wielkiem Księstwie Litewskiem było jedno, które mieściło się w województwie i powiecie Nowogrodzkim. Według metryk litewskich, dobra Horodziec

47

z Bychowem, Ostrzami, Dannikami i Dubosnem, ' wych, a wreszcie—ustanowił wspólne dla Polski księżna Maryna Trabska zapisała roku 1496 Albrechtowi Gasztoldowi, wojewodzie trockiemu.

i Litwy wiece parlamentarne w Lublinie lub w Parezowie. — Ponowne i nierozerwalne połączenie Litwy z Polską, zobowiązanie ziem litew-sko-ruskich do wierności Jagielle i Witoldowi, jako współwładzcom państw zjednoczonych, ana-koniec zobowiązanie Polaków i Litwinów do obioru przyszłych władzców Korony i Litwy jedynie za wspólną zgodą obu narodów, — dopełniły unii politycznej i administracyjnej — unii, która urzeczywistnić miała pod względem prawnym ideę samodzielności i autonomii Litwy Witoldowej, pomimo pozostawienia nadal abstrakcyjnego nad nią zwierzchnictwa w rękach Jagiełły, króla polskiego.—Unię społeczną przeprowadzono w Horodle bez porównania głębiej, niż powyższe odcienie i kierunki polsko- litewskiego związku. Gdy bowiem organizacya państwowa i przywileje, przeniesione żywcem z Polski na Litwę, gdzie władza Witolda pozostać miała i nadal faktycznie absolutną, noszą charakter powierzchownego przystosowania urządzeń Litwy do polskich norm i zwyczajów, oparł ks. Witold związek społeczny, a więc właściwie cywilizacyjny, obu narodów na podstawie o wiele głębszej. Ustrój rodowy, będący jedną z najpierwotniejszych faz uspołecznienia ludów, przetrwał wśród szlachty polskiej niemal do schyłku Wieków Średnich w postaci prastarej, nie utraciwszy zbyt wiele z dawnej ścisłości i siły. Ród szlachecki, jego solidarność i znaczenie, jaśniejące w Polsce w pełni tradycyi odwiecznej jeszcze w wieku XV, był jedynym bodaj naturalnym punktem stycznym, jaki pierwotną Litwę i jej rody łączyć mógł z Koroną, która ją pod względem kulturalnym o kilka wieków wyprzedziła w dziejach. Ów tedy punkt styczny pojął i ocenił głęboko książę Witold, wyzyskując go w akcie unii horodelskiej z precyzyą mistrzowską. Pięćdziesiąt szlacheckich rodów polskich (Leliwa, Zadora, Rawa, Lis, Jastrzębiec, Trąby, Topór, Łabędź, Poraj, Dembuo, Odrowąż, Wad-wicz, Dryja, Habdank, Półkozic, Gryf, Śreniawa, Pobóg, Grzymała, Zaremba, Pierzchała, Nowina, Działosza, Kopacz, Rola, Syrokomla, Kot morski, Powała, Pomian, Doliwa, Starykoń, Dołęga, Bogorya, Janina, Bychawa, Świnka, Kołda [Oksza], Sulima, Nałęcz, Łodzią, Jelita, Korczak, Biała, Wężyk, Ciołek, Godziemba, Osmioróg etc.) zbratało się w nim z najznakomitszymi bojarami Litwy, powołanymi przez księcia do tego zaszczytu, adoptując ich i ich rody, czyli przypuszczając poleconych przez Witolda Litwinów do ścisłego z sobą braterstwa po rodzie, godle i zawołaniu. Była to jedyna zarazem forma no-bilitacyi w Polsce ówczesnej, której grody, dwory i dworki rycerskie, wraz z całą wyższością swej kultury, stanęły odtąd otworem dla świeżo adoptowanej szlachty litewskiej, dając jej możność udziału w oryginalnym parlamentaryzmie rodowym na wzór Polski. Akt unii, uwiecz-

Posiadłości te następnie stały się własnością królowej Barbary Radziwiłłówny, wdowy po Gasz-toldzie; po jej zaś zgonie, zapisane królowi Zygmuntowi Augustowi, stały się dobrami narodowe-mi. W kolei czasów podzielone na kilka części, w r. 1771 składały się z jednej tylko wsi, którą posiadał Szredziński, opłacając kwarty 92 złp. 20 gr., a hyberny 60 złp.

Horodelska unia 1413 r. Związek Polski z Litwą, zawarty w r. 1386, a odnowiony w Wilnie dnia 12 stycznia 1401 r., nie zapobiegł temu dualizmowi politycznemu i kulturalnemu, który cechował dawniej byt obu krajów i narodów.

W Polsce przedstawicielką tej odrębności była przedewszystkiem jej długoletnia kultura dziejowa; na Litwie—istotna pierwotność bytu państwa Gedyminowiczów. Odrębność bytu Litwy, podtrzymywana genialnie przez jej władzcę bezpośredniego, wielkiego księcia Witolda Kiejstuto-wicza (1 392—1430) w zakresie politycznym, nie była mu jednak na rękę w kierunku pracy wewnętrznej ze względu na liczne, poważne, a skomplikowane warunki zewnętrzne kraju. Warunki te, wsparte przez rozwój dziejowy Litwy na przełomie XIV i XV wieku, sprawiły, że po kulturalne podstawy swego ustroju wewnętrznego musiała ona sięgnąć do Polski. Jakkolwiek książę Witold, wiekopomny cywilizator swego kraju, był sam szczerym i gorliwym szermierzem tego kierunku w polityce wewnętrznej Litwy, tu jednak żywiona przezeń idea niezawisłości Litwy od Polski nie pozwalała mu dość długo poddać ziem własnych szerszemu, chociażby kulturalnemu tylko, wpływowi Korony. Dopiero rok 1413, w którym, dzięki Grunwaldowi i zręcznej polityce Kiejstutowicza względem Zakonu, Niemiec, Polski i Rusi, stanowisko polityczne Litwy wzrosło do niebywałego przedtem poziomu niezawisłości, a nawet przewagi, wydał się Witoldowi odpowiednim do przeprowadzenia zamierzonego dzieła.—Na zjeździe, odbytym w Horodle nad Bugiem, związała się Litwa z Polską w dniu 2 października 1413 r. ponowną, trzecią z kolei unią, która, różniąc się niesłychanie od poprzednich unij dyplomatycznych, zrównała teoretycznie pod względem politycznym, kulturalnym i prawnym drugorzęduą przedtem Litwę z Polską, a jej bojarów ze szlachtą Korony.

Akt unii horodelskiej, dzieło oparte na pomyśle Witolda, zawarł w osiemnastu punktach swoich reformę olbrzymią. Uwolnił on lud litewski z pod jarzma niewoli i udzielił mu praw publicznych na wzór Polski; zrównał Kościół katolicki na Litwie z Kościołem polskim w zakresie przywilejów, przyznanych temu ostatniemu; udzielił bojarom litewskim, katolikom, praw i prerogatyw szlachty polskiej; zaprowadził na Litwie polską organizacyę i hierarchię urzędów państwo-

j. k. K.

w. N.

Geogr.”).

H. K.

w. N.

R.

1898),

niony w malowidle ściennem, które zdobiło zamek Horodelski jeszcze w wieku XVI, potwierdzili 2 października 1413 dygnitarze i bojarowie litewscy, których kraj wstąpić miał odtąd na drogę nowego rozwoju.—Akt unii h-ej w Działyńskiego „Zbiór praw litew.” (Poznań 1841), oraz w „Vol. Leg.” I, 66.— Por. Małecki A. „Znaczenie unii h-ej w r. 1413 z punktu widzenia heraldycznego” („Kwartalnik histor.” XII, 751).

Horodelskie starostwo grodowe było położone w województwie Belskiem, powiecie Horodel-skim. Podług lustracyi z r. 1628 należało do tego starostwa miasto Horodło (ob.) nad Bugiem, wsie: Łuszków z folwarkiem, Czerniawka, Milejów, Wólka Kierakowa i młyn wodny na Kotczu. W roku 1771 posiadał je Czesław Sie-kierzyński, opłacając z niego kwarty 3 176 złp., a hyberny 1011 złp. 14 gr. Po zajęciu go przez rząd austryacki ustąpione zostało kredytorom masy Joachima hr. Potockiego jako częściowe wynagrodzenie za dobra Bolechowskie i odtąd stało się własnością prywatną.

Horodenka, miasto powiatowe we wschodniej Galicyi, na Pokuciu, wpobliżu granicy Bukowiny, o 40 km. na północo-wschód od Kołomyi; szkoła rolnicza, młyn parowy, gorzelnia, przemysł tkacki, handel zbożem. Okolica bardzo żyzna, gospodarstwo wzorowo prowadzone (uprawa kukurydzy, a nawet tytoniu; około 12 000 m-ców, przeważnie Rusinów i Żydów. Na zachód stąd leży Obertyn, pamiętny zwycięstwem Jana Tarnowskiego nad Wołoszą w 1531 r.

Horodło, miasteczko w gub. Lubelskiej, w pow. Hrubieszowskim, w odległości 18 wiorst na północo-wschód od Hrubieszowa, a 129 wiorst na południowschód od Lublina, nad Bugiem, poniżej uścia rzeki Ługa albo miasta Uściługa, na trakcie pocztowym z tego miasta do Lublina; przystań dla statków; handel zbożem. Jako dawne miasto pograniczne między Polską i Litwą, było z początku kością niezgody, a następnie (1413 r.) miejscem Unii obu narodów (ob. Horodelska Unia). Leżąc na przeprawie przez Bug, H. ucierpiało wiele w czasie wojen szwedzkich i tatarskich; był też tutaj zamek obronny, którego ruiny istniały jeszcze w 1765 r.; obecnie zostały się tylko ślady wałów w północno-zachodniej stronie miasta. — („Słownik

w. N.

Horodnia, miasto powiatowe gub. Czernichowskiej, stacya drogi żelaznej Landwarowsko-Romeńskiej, o 72 wiorsty na południo-wschód od Homla, nieco na południe od 52° szer., nad rzeką Rodnianką; w 1897 r. było tu 1197 m-ców. w- N*

Horodnica, ob. Grodno (T. XXVI str. 877).

Horodniczy — urzędnik ziemski w Wielkiem Księstwie Litewskiem, do którego należała straż grodów, czyli zamków warownych. Zajmował on 16-e miejsce w szeregu urzędników ziemskich. — Porów. Bandtke-Stężyński „Historya prawa polskiego” (Warsz. 1850, str. 630).

Horodyszcza — w dawnej Słowiańszczyźnie’ czyli Grodziska,— ob. Archeologia (T. IV str. 626—28 i fig. 403 na tabl. „Archeologia polska”).

Horodyszcze, dwie osady w gub. Lubelskiej: jedna w pow. Włodawskim, o 4 mile od Włodawy, bardzo dawna, z czasów Zygmunta Augusta, osada obronna, założona wśród bagnistej okolicy; druga w powiecie Chełmskim, posiada kopalnie piaskowca, używanego na kamienie młyńskie. Tęż samą nazwę nosi też wiele miejscowości na Litwie, Białorusi, Wołyniu i wschodniej Galicyi.

Horologinm lub Horologion = wskazywacz godzin; w kościele grecko - katolickim tak się nazywa brewiarz, z modlitwami przeznaczonemi na każdą godzinę. Po raz pierwszy wydany był w Wenecyi r. 1535. Po słowiańsku „Czaso-słow”.

Horopter, jednocie wzrokowe,—jest to summa wszystkich tych punktów w przestrzeni, które przy danem ustawieniu oczu, dają obrazy na odpowiednich punktach obu siatkówek. Jeżeli sobie wyobrazimy, że wyjęte z obu oczu siatkówki nałożymy jedną na drugą w ten sposób, że będą się stykały żółtemi plamkami (ob. Oko) i symetrycznemi częściami, wszystkie te punkta siatkówek, które się wzajemnie stykają, nazywamy punktami „identycznemi” lub „odpo-wiedniemi”. Wszystkie rzeczy i przedmioty świata zewnętrznego, od których promienie padają na te identyczne punkty, widzimy pojedyńczo. Badania wykazują, że dla każdego położenia oczu istnieją linie lub płaszczyzny, od których obrazy powstają w punktach odpowiednich, — są zatem widziane pojedyńczo; linia albo płaszczyzna, posiadająca tę własność, że wszystkie jej punkty dają obrazy na odpowiednich punktach siatkówek, nazywa się H. — Por. Cybulski „Fizyologia człowieka” (Warszawa 1891 — 96); Tscheming „Optique physiologique” (Paryż

J. K. E.

Horoskop, ob. Astrologia.

Horoszkiewicz Julian (* około r. 1820), publicysta, rodem ze Lwowa; wystąpił w literaturze r. 1848, drukując „Mowę na pierwszem publicznem posiedzeniu zboru ruskiego we Lwowie”, oraz „Naukę obyczajności dla dzieci” (Lwów). W r. 1850 wydał „Poczet królów polskich z 39 drzeworytami” (tamże). Tegoż i następnego roku w czasopiśmie „Dzwonek”, reda-gowanem przez swoją żonę, umieścił początek obszernej rozprawy, wydanej potem (r. 1853) w całości p. t. „Świat”. Zamiarem autora było „wyłożyć cały przedmiot sposobem opisowym, o ile to da się uskutecznić bez objaśnienia nauki figurami matematycznemi, ograniczając się na praktycznej stronie całego obrazu, przedstawiając tylko znane wypadki dowiedzionych skądinąd prawd, krótką ich historyę w miejscach potrzebnych,

lwowskich.

a wszystko bez przypuszczenia znajomości osobnych, w zakres tej nauki wchodzących, przedmiotów, tablic, figur lub doświadczeń”. Mówi więc o słońcu, o ziemi i innych planetach. W roku 1851 wydał: „Zabawy świąteczne dla ludu”, a w 1852 „Krajorys dawnej Polski” (Lwów). Nastąpiła potem prawie 10-letnia przerwa w działalności H-a, tak, że dopiero w r. 1861 wystąpił z nowemi pracami publicystycznemi, jak oto: „Rada familijna” (Paryż, dwa wydania); „Listy o rzeczach publicznych dla ludu” (Lwów 1865, dwie części); „Austrya i Polska” (Paryż 1863). Od r. 1866 nie widać śladów literackich H-a

w oddzielnie ogłoszonych wydawnictwach; prawdopodobnie znajdują się one w czasopismach

P. Chm.

Horoszkiewiczowa Z Trojanowskich Walentyna (* ok. 1820 — f 25 września 1891), autorka pisząca dla młodzieży, urodzona w Królestwie, kształcona w Warszawie, w instytucie dla guwernantek, już w 11-ym roku życia dała się poznać jako zdolna wierszopisarka; w 1830 w „Dzienniku dla dzieci”, wydawanym przez St. Jachowicza, mieści się (N» 73) jej „wiersz podziękowania dla wydawcy”. Następnie jako dorastająca i dorosła panna należała do najgorliwszych współpracowniczek noworocznika „Pierwiosnek”, złożonego z pism samych kobiet, a wychodzącego w Warszawie od 1837 do 1842. Jej wiersze, tu umieszczane, spółcześni bardzo wysoko cenili i przepowiadali młodej poetce świetną przyszłość, co się nie ziściło. W r. 1843 H. wydawała wespół z Pauliną Krakowową czasopismo dla młodzieży p. n. „Zorza” (4 tomy z r. 1843, dwa z r. 1844). Szła ona wiernie śladami Hofmanowej. W „Zorzy” pomieściła mnóstwo drobnych powiastek: Pamiętniki lalki, Biedny góral, Wianki, Powietrze, Gra w zielone itd., komedyjkę „Alina z Prądnika”, opisy podróży, wiadomości o monetach w Polsce, o klasztorze św. Kazimierza w Warszawie, o Jerzym Ossolińskim, o powitaniach u różnych narodów, o rybkach teplickich, o tańcu mężów i t. p. Spół-czucie dla ludu przebija się często. Wyszedłszy za Juliana Horoszkiewicza (ob.), osiadła we Lwowie i choć nie zapomniała o literaturze, mniej się już atoli jej oddawała niż przedtem. W r. 1850--51 redagowała czasopismo młodzieży poświęcone p. t. „Dzwonek”, mieszcząc w nim dużo swoich wierszy i powiastek prozą, w tonie przeważnie melancholijnym. W późniejszym czasie zasilała pracami swojemi różne czasopisma, zwłaszcza zaś te, które wychowaniu dzieci i młodzieży były poświęcone.—Osobno ogłosiła: „Re-kolekcye polskie” (Lwów 1875). Zdaje się jednak, że te prace nie wyrównywają wartością młodzieńczym, w dobie warszawskiej pisanym. Styl i język poprawny, uczucia szlachetne znamionują wszystko, co pisała. Zbiorek jej pr&c byłby spory, ale go dotąd nie zgromadzono i nie ogłoszono drukiem. Zmarła we Lwowie. p,Chm-

Horowitz Leopold, malarz współczesny (* w Koszycach na Węgrzech 1839 r.) z rodziny izraelskiej, pochodzącej początkowo z prowincyi południowo - zachodnich Cesarstwa, a w początkach XIX w. osiadłej w Królestwie Polskiem w Płońsku. Ojciec H-a był kupcem, z wyższem jednak wykształceniem, mógł więc w domu dać synowi początki nauk. Mając lat czternaście, młody Leopold wyjechał do Wiednia, gdzie wstąpił do Akademii sztuk pięknych. W akademii wiedeńskiej przebył lat siedem od 1853—1860, wyjechał następnie do Berlina, gdzie również uczęszczał do szkoły, a pragnąc zapoznać się z rozmaitemi kierunkami, zwiedził kolejno Drezno, Monachium i Paryż, wszędzie czas dłuższy przebywając. Już jako zupełnie wyrobiony artysta, zdobywający sobie za granicą początki uznania, przyjechał H. w 1868 r. do Warszawy wezwany do namalowania portretów kilku dam z wyższego towarzystwa. Z epoki tej znanym jest z wystawy Tow. Zach. Sztuk pięknych piękny portret pani Emilii Blochowej (1869), który od-razu postawił H-a na stanowisku najlepszego portrecisty Warszawy. Stanowisko to, opróżnione przez niedawną śmierć Simmlera, zajął wstępnym bojem H. i przez dwadzieścia lat prawie, pracując w Warszawie, pozostawił w sferze artystycznej tego miasta niezatarte ślady. Malując bez wytchnienia, mając ciągle dużo obstalunków H. w pięknej swej pracowni—dawnej siedzibie Bacciarellego, w b. zamku królewskim—widział przesuwającą się przed swemi sztalugami całą arystokracyę, plutokracyę i bogatsze ziemiań-stwo Polski. Przez te lata od 1868 — 1889 wystawy nasze mieściły bez przerwy prawie utwory węgierskiego mistrza. Do lepszych zaliczyć trzeba portret marszałka Teodora Jełowickiego, namalowany à la prima z wielką brawurą,— portret własny artysty, redaktora Edwarda Leo, państwa Zamoyskich, Przeździeckich, pani Jagmi-nowej, L. Kronenberga, Rau’a i wiele innych. Wyjeżdżając bardzo często to do Wiednia, to do Lwowa lub Krakowa, to wreszcie do Pesztu i Paryża, coraz szerszy zdobywał rozgłos doskonałego portrecisty. Wystawiając w dorocznych salouach paryskich, otrzymał na nich list pochwalny (1863 r.) i medal 3-ej klasy 1889 r.; na wystawach zaś powszechnych: w Wiedniu 1873 r. medal srebrny, w Paryżu w 1889 r. medal brouzowy, w 1900 r. medal srebrny, w Berlinie 1891 r. medal złoty. Do lepszych portretów za granicą wystawionych należą: F. Pulszky’ego, dyrektora Muzeum w Peszcie; ks. Sapieżyny; ks. Radziwiłłowej; hr. von Groeben; wreszcie cesarzowej Elżbiety austryackiej, malowany po jej śmierci na zlecenie cesarza, i który artysta zmuszony był powtarzać wielokrotnie. Ożeniwszy się w Warszawie z panną London, siostrzenicą malarza A. Lessera, mieszkając bez przerwy przez długie lata, a następnie często odwiedzając nasze miasto, H. zżył się i złączył ze spo-

h. p.

nego.

w. n.

łeczeństwem, które go uznało najpierwsze i może najgoręcej; popularności bowiem, jaką ma w Polsce, w żadnym innym kraju nie osiągnął. Nie będąc z rodu Polakiem, w historyi malarstwa polskiego znajdzie jednak swe miejsce w szeregu, w którym poprzednio zapisali swe uazwiska: Norblin, Bacciarelli, Lampiowie, Marteau, Molinari i wiele innych. Wpływ jaki wywarł, mieszkając i wystawiając w kraju naszym, był bardzo dodatnim, gdyż prace jego, czy to portretowe czy rodzajowe, jak np.: Coquette sans le Savoir, W pracowni, Sądny dzień, Bakałarz i t. d., odznaczały się zawsze smakiem i elegancyą faktury, dobrym rysunkiem i doskonaleni wykończeniem. Jak dalece zżył się z Polską, dowodzi narysowany przez niego portret Mickiewicza, który jako jedno z najlepszych odwzorowań rysów poety, a także jako pięknie skompouowane dzieło sztuki rozszedł się w tysiącach egzemplarzy w rozmaitych reprodukcyach, roznosząc szeroko w kraju sławę H-a. Zmuszony przez okoliczności i pod wpływem z za granicy nadchodzących zamówień, H. w 1889 r. opuścił zupełnie Warszawę i przeniósł się do Wiednia, gdzie jest obecnie ulubieńcem tamtejszego wielkiego i dworskiego świata.

Horrebow Piotr, astronom (* 1679 w Loeg-stoer, w Jutlandyi — f r. 1764). Był uczniem Roemera; od 1714 do 1753 profesorem matematyki wyższej w Kopenhadze. Podał nową metodę oznaczania wysokości bieguna z obserwacyi dwóch gwiazd sąsiednich. Przeciw Newtonowi występował zacięcie w obronie wirów Kartezyusza. W dziele „Copernicus triumphans” (1727) podaje, że, obserwując na wiosnę i w jesieni Syryusza i Wegę, znalazł w położeniu tych gwiazd różnicę 4", co przypisał wpływowi paralaksy rocznej, sądząc, że osiągnął dowód obiegu ziemi dokoła słońca. Spostrzeżenie to jednak było błędne, wywołane niejednostajnym biegiem dziennym zegara, nieopatrzonego w wahadło kompensacyjne. Ogłosił nadto: „Prodromus geometriae enucleatae” (1713); „Clavis astronomiae” (1825); „Elementa matheseos” (1732) i in., a ogólny zbiór jego dzieł wydany został p. t. „Opera mathematico-physi-ca”. — Z 20-tu jego dzieci Chrystyan H. (* 1718—f 1776) objął po nim katedrę mate-tematyki w Kopenhadze; ogłosił „Elementa astronomiae sphaericae” (1762) i in. Pierwszy dostrzegł peryodyczność plam słonecznych, spostrzeżenie to jego nie zwróciło wszakże wtedy uwagi. Inny jego syn, Piotr H. (* 1728 — f 1812), zajmował się również astronomią; w r. 1761 obserwował w Nordlandyi przejście Wene-ry przez tarczę słoneczną.—Niels H. (* 1712— f 1760) był urzędnikiem na Islandyi i dokładny opis podróży po tej wyspie ogłosił w r. 1750. s- K-

Horrocks (Horrox) Jeremiasz, astronom (* 1617 w Toxteth [Lancashire] w Anglii — f r. 1641). Kształcił się w Cambridge i gorliwie zajmował się astronomią, której, pomimo krótkiego żywota, oddał usługi. W r. 1639 został proboszczem w Hoole pod Preston. Porównywając tablice biegu Wenery z swemi własnemi spostrzeżeniami, wniósł, że oczekiwać należy przejścia tej planety przez tarczę słoneczną 4 grudnia 1639, i rzeczywiście zdołał ją dojrzeć na słońcu tuż przed jego zachodem. O obserwacyi tej zawiadomił Huygens Heweliusza, który o niej podał wiadomość w dziele „Mercurius in sole visus” (1662). Z pozostałych po nim pism, które wydał Wallis p. t. „Jeremiae Horroccii An-gli opera posthuma” (1672, 1678), okazuje się, iż ze wszystkich pisarzy przed Newtonem najbardziej się zbliżał do zasady ciążenia powszech-

s. K.

Horschelt Teodor, malarz (* w Monachium d. 16 marca 1829 — f tamże 3 kwietnia 1871). W r. 1846 był uczniem prof. Rhomberga. Rysował pejzaże, sceny z wojen na Kaukazie. Potem u prof. Anscłiiitza zdobył dokładność rysunku i wyrazistość zarysów. Następnie kształcił się u Albrechta Franciszka Adama i Juliana Langes. Po r. 1850 rysował dobre ilustracye do dzieła Charles Bouera „Chamois hunting in the mountains of Bavaria”. Ulubionym jego tematem było życie wojenne. Study a w tym kierunku odbywał w stajniach królewskich w Sztut-gardzie. Odbył wycieczki, przeważnie konno, po Francyi, Hiszpanii i przez Afrykę północną do Algieru. Kilka obrazów na tle afrykańskiem, malowanych dla króla Wirtembergii w r. 1854, umożliwiły mu wyjazd na Kaukaz (1858), gdzie brał czynny udział w wyprawach Rossyan przeciwko Lezgińcom i Szamilowi, za co nagrodzo-dzony został order»mi. Zwiedzał Armenię i brzegi morza Kaspijskiego (w towarzystwie księcia Alberta pruskiego). Powrócił do Monachium r. 1863.—Pozyskał rozgłos obrazami olejnemi: Szamil przed ks. Barjatyńskim i Zdobycie szańców na górze Gunib. Dalej szereg akwarel i rysunków kredką (fotogr. Józ. Albert). H. łączył rzadkie zdolności z produkcyjnością, dokładną technikę ze śmiałą oryginalnością.—P o r. Holland „Theodor H.” (Bamberga 1890).

Horse-Guards, nazwa 3-go pułku jazdy gwar-dyi angielskiej. Z powodu koloru munduru nazywają ich też The Blues lub Royal Blues. Jest to pułk pancerny, składający się z 27 oficerów, 64 podoficerów i trębaczów i 343 szeregowców.

Hörsel, rzeczka w południowo-zachodniej Turyngii, wypływa na północnym stoku północno-zachodniej części lasu Turyngeńskiego, płynie wzdłuż jego stoku ku północo-zachodowi, pod Eisenach przyjmuje z prawej strony rzeczkę Nesse (płynącą z okolic Erfurtu) i po 60-kilo-metrowym biegu uchodzi z prawej strony do Werry, powyżej Kreuzburga.

Hörselberg, nagi grzbiet gór w Turyngii, ciągnący się ku wschodowi od Eisenach, wzdłuż prawego brzegu rzeki Hörsel; wznosi on się nad

w. N.

20 000 m-ców.

L Szp.

doliną rzeki, jak ściana z wapienia muszlowego; najwyższy szczyt wznosi się na blisko 490 m.; przedstawia malownicze widoki, owiane urokiem legendowej poezyi.

Horsens, miasto w Danii, na półwyspie Jutlandzkim, o 42 km. na południo-wschód od miasta Aarhuus, na kolei żelaznej, biegnącej wzdłuż wschodnich brzegów Jutlandyi i na wierzchołku zatoki Horsensfjord, zwróconej ku wyspie Sam-sö na Kattegacie; miasto piękne i przemysłowe (tkactwo); miejsce urodzenia Beringa, który odkrył cieśninę tejże nazwy; jest tu blizko

W. N.

Horsey Jeremiasz sir, szlachcic angielski z czasów królowej Elżbiety. Towarzyszył agentowi Londyńskiej kompanii handlowej, Merritowi, w podróży jego do Francyi i Niderlandów, a w r. 1573 wysłany, był przez tę samą kompanię do Moskwy, gdzie mu powierzono zarząd miejscowego kantoru londyńskiego. Tam, zabrawszy blizkie stosunki z bojarami, dał się poznać i Borysowi Godunowowi, przez którego dowiedział się o nim car Iwan Groźny i wyprawił go do Elżbiety z prośbą o przysłanie mu amunicyi wojennej, co H. z zupełnem powodzeniem załatwił. W r. 1585 Godunow wysłał go powtórnie do Anglii dla wyjaśnienia zajścia z posłem Elżbiety, Bo-wesem, który miał od niej polecenie żądać od cara Iwana potwierdzenia wszystkich dawniejszych przywilejów angielskiego towarz. białomorskiego i domagać się wynagrodzenia za straty poniesione przez kupiectwo angielskie wskutek nielegalnych poborów; obok tego zaś powinien był Bowes odwieść Iwana Groźnego od zamiaru jego zawarcia z nią sojuszu przeciwko Polsce, oraz zaślubienia jej krewnej, Maryi Hastings, o co car starał się u niej w 1582 r. przez posła swego, Pi-siemskiego. Naturalnie, że missya taka była bardzo drażliwą i ściągnęła na Bowesa wiele nieprzyjemności, chociaż car, nie tracąc nadziei związku z Maryą Hastings, przywileje towarzystwa białomorskiego zatwierdził; ale zaraz po śmierci Iwana Groźnego zaczęto posła srodze uciskać i tylko dzięki H-owi, po dwumiesięcznem trzymaniu go pod strażą, car Fieodor pozwolił mu opuścić Moskwę, a nawet ofiarował mu podarunki.—W r. 1587 i H. też wyjechał z Moskwy, gdzie przez wpływ swój na Godunowa uzyskał bardzo wielkie przywileje dla kupców angielskich. Po powrocie do kraju został tam oskarżony o różne nadużycia i oszustwa, co zmusiło go do ucieczki do Moskwy, ale kompania kupiecka nakłoDiła królową, aby przez swojego posła, Fletchera, zażądała jego wydania. Fletcher wszakże, doznawszy ważnych usług od niego, sprawił to, że go znowu, wbrew życzeniu kompanii, wyprawiono do Moskwy. Ta ostatnia podróż H-a (1590 — 91) skończyła się dla niego bardzo niepomyślnie skutkiem zajścia ze Szczełkałowem, wrogiem Anglików. Pod pozorem obawy, żeby H. nie zdradził przed Polaka

mi, przybyłymi do Moskwy, szkodliwych dla Ros-syi wiadomości, zesłano go do Jarosławia, stamtąd do Wołogdy, a wreszcie wyprawiono do Anglii r. 1591. Żył jeszcze r. 1626. Pozostał po nim cały szereg prac, odnoszących się do Ros-syi: Podróże (Travels); Opis koronacyi Fieodora Iwanowicza; Drugie i trzecie poselstwo od Elżbiety do cara rossyj-skiego; Usprawiedliwienie się H-a. Wszystkie pisma H-a wyszły pod redakcyą Bonda wraz z pismami Fletchera p. t. „Russia at the close of the XVI cent.”; swoje „Travels” pisał on przeszło przez lat 20 i zawarł w nich cały swój pobyt w Rossyi, z wyjątkiem roku 1584. Mimo licznych sprzeczności, dzieło to godne jest uwagi, gdyż się mieści w niem wiele faktów prawdziwych, a skądinąd wcale nieznanych, trzeba tylko korzystać z nich oględnie. W Rossyi o H-u pisali: J. Tołstoj („Skazanija Angliczanina H-a o Rusi XVI wieka”—w „ Otieczestwiennych Zapiskach” 1859, wrzesień) i akademik Hamel w pracach swych o Anglikach w Rossyi w zbiorze dokumentów p. t. Rossya i Anglia, wydanym przez J. Tołstoja i w tomie 38 Zbioru dokumentów imperatorskiego towarzystwa historycznego. Urywek z pism H-a J. Tołstoj przetłoma-czył na język rossyjski.    *

Horsford Eben Norton, chemik-technolog (* d. 27 lipca 1818 r. w Moscow [New-York]); rozpoczął swoją działalność jako inżynier, pracował przez dwa lata przy Geological Survey of the state of New-York, następnie wykładał przez cztery lata nauki przyrodnicze w Alba-ny Femal Academy; w r. 1844 wstąpił do pracowni Liebiga w Giessen; w 1846 r. został profesorem w „Harvard College” w New-Cambrid-ge i przez 16 lat prowadził nowo-założone la- ’ boratoryum chemiczne i pierwszą chemiczną uczelnię w Ameryce. Podczas swego pobytu u Liebiga napisał dużo prac przeważnie o rzeczach stojących w blizkim związku z życiem praktycznem. W 1856 r. ogłosił swój sposób wypiekania chleba z kwaśnym fosforzanem wapniowym i dwuwęglanem sodowym. H. starał się temi domieszkami zastąpić niedostatek drogocennych dla organizmu soli, wynikający z oddzielenia otrąb przy młóceniu ziarna. Sposób ten rozpowszechnił się bardzo w Ameryce; był również wprowadzony w Anglii i w Niemczech, i przyczynił się do znacznego wzrostu produk-cyi kwaśnego fosforzanu wapniowego. Najwięcej zasłużył się H. wynalazkiem łatwego i pewnego sposobu kondensacyi mleka (1851 — 53), jak również konserwowania mięsa i mąki. Różnemi sposobami starał się przyczynić do polepszenia zdrowotności publicznej. W r. 1873 był kommissarzem Stanów Zjednoczonych na wystawie przemysłowej w Wiedniu, o której napisał wyczerpujący artykuł.

Horsham, miasto w Anglii południowej, w hrabstwie Westsussex, na źródłach Arunu, na

i bukowy.

(Warszawa 1895).

północy od Brightonu, posiada kościół gotycki z XIII w.; hodowla drobiu; około 9 000 m-ców; nazwa tego miasta ma pochodzić od Horsy, brata Hengista; wpobliżu piękny las dębowy

w. N.

Horski-Druoki, nazwa litewskiego rodu książęcego. Protoplastą ich był W a sil Iwanowicz Putiatycz Drucki, zmarły w końcu XV wieku. Pozostawił on pięciu synów, z których najstarszy, Jerzy, w bitwie nad Wiedroszą (1500 r.) dostał się do niewoli moskiewskiej, ale następnie powrócił na Litwę. Iwan, Olelko, Dymitr i Michał, wspominani w latach 1497—99, z powodu sporów o posiadanie dóbr Czuryłowicz i Hor. Michał zmarł bezpotomnie. Iwan (f roku 1515), nazywany Duda, pozostawił trzech synów, którzy przezywali się Dudakowskimi: Włodzimierz (Wołodko) był namiestnikiem oszmiańskim, wzmiankowany w aktach urzędowych w r. 1533 i 1544, zmarł bezdzietnie w r. 1545/6. Fedor (f 1530 roku), wspomniany po raz pierwszy w r. 1520, dostarczał wraz z bratem na potrzeby wojenne 13 koni; trzeci, Iwan, dostarczał 14 koni, w r. 1533 — 38 procesował się z wdową po Fedorze; w r. 1541 pozwany został przed sądy o szkody czynione na majątkach Tołoczyńskiego. Syn kniazia Dymitra Wasilewicza, Fedor (f około 1530 r.), miał dwóch synów: Abrahama (f 1570 r.) i Hrehorego. Syn Abrahama, Juryj, podczas wojny z Moskwą w r. 1581 dowodził oddziałem i z Orszy donosił hetmanowi Radziwiłłowi o krokach nieprzyjacielskich; dostał się do niewoli moskiewskiej, w której pozostał do r. 1583. W r. 1599 był w Wilnie na zjeździe dyssydentów z dyzunitami; w r. 1611, razem z innymi obywatelami wołyńskimi, podpisał postanowienie obrony bractwa prawosławnego lubelskiego. Zginął w r. 1609 przy oblężeniu Troickiej Ławry. Hrehory tytułował się kniaziem Burnewskim, od majątku Bur-newo. Umarł w r. 1560, postawiając synów: Stefana, Jana, Fedora i Piotra. Jan (f 1619), na sejmie r. 1589 wyznaczony na szafarza, poborów mińskich, w r. 1600 został podkomorzym orszańskim, r. 1605 marszałkiem orszańskim; jako marszałkowi w r. 1609 powierzono mu rozgraniczenie powiatów Rzeczyckiego i Orszańskie-go, w r. 1613 wybrany na kommissarza „gdzieby do traktatów jawnie z postronnym nieprzyjacielem przyszło”. Z synów jego Jerzy, chorąży orszański (f około r. 1644), od r. 1640 był starostą upickim. Stefan skazany został na banicyę (1632). Piotr Hrehorowicz (f 1582 r.) miał trzech syuów: Samuela, Konstantego i Semena. Linia jego wygasła w roku 1664 na kniaziu Konstantym. Fedor Hrehorowicz (f 1615 r.), ożeniony z Maryną Wiszniowiecką, córką księcia Michała Wiszniowieckiego, w roku 1595 był w Wilnie na zjeździe kalwinów litewskich i w r. 1599 na zjeździe dyssydentów. Syn jego Fedor zmarł prawdopodobnie jeszcze za

życia ojca, drugi zaś, Hrehory (Grzegorz), w r. 1626 wyznaczony do trybunału skarbowego litewskiego, w 1635 mianowany starostą orszańskim, brał udział w wojnach z Kozakami w r. 1648. W końcu tegoż roku pośpieszył do Warszawy i podpisał elekcyę Jana Kazimierza. Po śmierci Fryderyka Sapiehy mianowany (1650) wojewodą mścisławskim; jako senator, został wyznaczony przez sejm do uspokojenia Kozaków. Umarł w roku 1669. Z pięciu synów jego (Hieronim, Michał, Stefan, Mikołaj, Teodor) Teodor Karol, w r. 1674 podkomorzy miński, w r. 1678 został skazany na banicyę. Pomimo to przebywał w kraju, był posłem na sejmach w r. 1688 1690, 1694, 1695 i dopiero w r. 1699 uzyskał, uchylenie wyroku. Ród książąt H-ch wygasł wraz ze śmiercią syna jego, Kazimierza, wr. 1721. —Por. Adam Boniecki „Poczet rodów w wielkiem księstwie Litewskiem” (Warszawa

1887); Józef Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy”

J. B.

Horsky Franciszek za położone zasługi w dziedzinie rolnictwa podniesiony do godności szlacheckiej z nadaniem mu nazwiska von Hor-skyfeld (* w 1801 r. w Bielinie (Bilin) w obwodzie Żateckim w Czechach—f w r. 1877 w dobrach swoich Kolinie). Nauki odbywał w latach 1818—21 w Kromlovie (Krumau), w tamecznym instytucie rolniczym, następnie objął posadę w zarządzie dóbr książąt Schwarzenbergów, a w r. 1829 został ich zarządzcą. W r. 1834 dał na wystawę siewnik rzędowy własnego pomysłu, zastosowany do obmyślanej przez siebie uprawy redlinowej. W r. 1836 został rządzcą i kierownikiem gospodarstwa w dobrach Libie-gitz, które w krótkim stosunkowo czasie doprowadził do kwitnącego stanu; oprócz tych dóbr zarządzał jeszcze sześciu innemi posiadłościami, a w r. 1845 pod jego zarządem, jako radzcy gospodarczego, znajdowały się 23 posiadłości ziemskie. W r. 1860 wziął w dzierżawę dobra Milewo w obw. Taborskim, a już w r. 1862 nabył na własność dobra Kolin, w których zaprowadził prawdziwie wzorowe gospodarstwo, odznaczające się jak największą oszczędnością we wznoszeniu budowli gospodarskich, przy unikaniu wszelkich dodatków niestanowiących istotnej potrzeby. Większe jeszcze położył zasługi zająwszy się reorganizacyą gospodarstw włościańskich, którą popierał czynem i słowem, w swoich

t. zw. „naukach polnych”. Pisma jego, wszystkie w języku niemieckim, są następujące: Nowy sposób obredlania (Praga 1850); Udoskonalona uprawa rzędowa (tamże 1851); Nowy sposób obchodzenia się z nawozem (tamże 1853. H. był stanowczym przeciwnikiem wszelkich gnojowni, zbiorników na gnojówkę, polewania nią nawozu i t. d., twierdząc słusznie, że gnój najlepiej się przechowuje w oborze pod bydłem i przy takim tylko sposobie przechowywania najmniejsze ponosi straty na zawartości użyźniaja-

St. Kcw.

K.

W. N.

cych materyj); Charakterystyka najważniejszych narzędzi rolniczych i siewników rzędowych (tamże 1855); Sposób obliczania produkcyi rolniczej (tamże 1856); Nauki polne (tamże 1861—63, 6 zeszytów). Całą działalność swoją i własne pomysły, dotyczące narzędzi rolniczych i wogóle sposobów gospodarowania, streścił H. w dziele: Moje dążenia, moja działalność i moje rezultaty (Praga 1873; po niem.).

Horsky Ottokar, autor czeski, ob. Klazar Ottokar.

Horsley John Calicott, malarz angielski (* d. 29 stycz. 1817). Od r. 1841 wystawiał w Akad. londyń. obrazy obyczajowe, w motywie wyszukane, w kolorze miłe. Znajdują się one w Na-tionalgalery i w South Kensington-Museum w Londynie. Fresko z 1845 r. w Izbie lordów: Duch religii. Z r. 1847, w sali poetów, w gmachu parlamentu, malowidło ścienne, według Miltona: Ituriel przebija szatana włócznią. Z innych obrazów: Chrystus miłosierny (w ołtarzu kaplicy św. Tomasza w Londynie).

Horsman Edward, polityk angielski (* r. 1807 — f 1876). Z zawodu prawnik, w 1836 wybrany został do Izby gmin, w której bez przerwy do 1876 zasiadał. W początkach swej karyery politycznej miał gwałtowną kłótnię i pojedynek z Bradshawem, którego oskarżał o sympatyę dla oh artyzmu (ob.). W gabinecie Melbourne’a był lordem skarbu (1841); w 1847 napadał bardzo energicznie na politykę kościelną lorda Jana Russella; w 1855 lord Palmerston mianował go sekretarzem stanu dla Irlandyi. W 1857 H. podał się do dymissyi i zaczął wytwarzać w Izbie partyę malkontentów, która wystąpiła z zaciętym oporem przeciwko billowi reformy Gladstone’a. Partya urosła wkrótce do liczby 33 członków i przy drugiem czytaniu billu głosowała przeciwko niemu, co spowodowało upadek ministeryum. H. ogłosił drukiem niektóre ze swych mów parlamentarnych.

Horst Ulryk Angelbert, baron, naczelny wódz armii szlezwidzko-holsztyńskiej (* 1793— f 1867). W 1809 wstąpił do wojska pruskiego, odbył kampanie w r. 1812 i 1815; w drugiej z nich odznaczył się pod Ligny. W 1846 pociągnął przeciwko powstaniu, którego nie było. Małżeństwo z Polką doprowadziło go do nieporozumień, które skłoniły go w 1847 do podania się do dymissyi. Na wiosnę r. 1850 wstąpił do wojska szlezwidzko-holsztyńskiego. W bitwie pod Idstedt (25 lipca) walczył zaszczytnie na czele brygady pod Oberstolk, przełamał linię Duńczyków i zagroził im odcięciem odwrotu do Flensburga. Po dymissyi Willisena namiestnictwo oddało kommendę naczelną H-owi (8 grud. 1850). Niepomyślny jednakże obrót, jaki przybierały sprawy Szlezwigu i Holsztynu, nie dał mu przedsięwziąć żadnych poważniejszych operacyj i zmusił wreszcie do rozpuszczenia armii.

Horst Juliusz Józef Joachim, generał i minister austryacki (* 1830 r.). Po wojnie r. 1866 złożył memoryał o konieczności zaprowadzenia powszechnej powinności wojskowej i land-wery na sposób pruski; skutkiem tego w roku 1868 powołano go do ministeryum wojny dla opracowania i obrony tego projektu w radzie państwa. Po upadku ministeryum Hohenwarta, H., zamianowany ministrem obrony r. 1872, zajmował to stanowisko i w gabinecie Taafego; brał też czynny udział w przekształceniu orga-nizacyi wojskowej. W r. 1880 złożył obowiązek ministra i członka rady państwa, w której zasiadał od r. 1873.

Horstmann August Fryderyk (*201istop. 1842 r. w Mannheim), chemik; kształcił się w Heidelbergu, Ziirychu i Bononii. H. r. 1865 doktoryzował się w Heidelbergu, gdzie też został w dwa lata później docentem chemii teoretycznej, a w r. 1872 profesorem honorowym. H. był pierwszym, który zasady energetyki, a szczególniej t. zw. „drugą zasadę” termodynamiki zastosował do zjawisk chemicznych. W ten sposób wykrył on prawa rządzące zjawiskami dys-socyacyi, sformułował warunki równowagi w u-kładacli ulegających rozkładowi, i postulaty teo-ryi znakomicie potwierdził danemi doświadczalnemu Prace swe ogłosił w „Verhandlungen des Naturwissenschaftlich - medicinischen Vereins in Heidelberg” (w r. 1871, 1877 i 1880), w „Berichte der deutschen ehern. Gesellschaft” (t. 1 — 3, 9, 11, 14) iw „Liebigs Annalen der Chemie” (Suppl., t. 170, 187, 190). Prace te stanowią podstawę nauki o powinowactwie che-micznem, opartej na zasadach energetyeznych.M- °-

Horta albo La Hort a, miasto na wyspach Azorskich, na wschodniem wybrzeżu wyspy Fayal. Miasto jest zbudowane amfiteatralnie nad półkolistą zatoką, stanowiącą wyborny port. Zatoka ta jest ograniczona z północy przylądkiem Espa-lamaca, na południu przez górę Guia, na wschodzie przez wyspę Pico, której wysoki stożek przedstawia malowniczy widok. H. posiada wiele kościołów oraz dawne kollegium jezuickie, będące obecnie gmachem rządowym.

Hortensia, ob. Hy dr ange a.

Hortensius Lambert, filolog i historyk holenderski (* 1501 w Monfort—f 1574 w Naar-den). O życiu jego nie wiele wiadomo szczegółów; nawet nazwisko jego rzeczywiste nie jest znane, H. bowiem jest raczej przydomkiem, danym mu z powodu że był synem ogrodnika. Słynął jako biegły znawca literatury klasycznej i autor monografji historycznych, dotyczących głównie dziejów reformacji. Był rektorem gimnazjum w Naarden i ogłosił naukowe wydania: Wergiljusza, Lucjana i Arystofanesa. Z prac zaś historycznych wydał: „Secessionum civilium ultrajectinarum libri septem” (Bazylea 1546 in fol.); „Tumultuum anabaptistarum liber unus”

A. A. K.

T)

««i

ÎO

•‘l

Hortensius Jan -

(t-że 1548 w 4-ce, i później przedrukowywane); „De bello Germanico libri septem” (t-że 1578 w 4-ce). W dziełach historycznych wykazał rozległą znajomość dziejów, sąd prawy i w ocenie spraw religijnych bezstronny. Pisał także poezje łacińskie, które w swoim czasie używały wziętości; są to: „Satyrae” (Utrecht 1552, w 8-ce) i „Epithalamiorum liber unus” (t-że 1552, w 8-ce).—Bibljografja: Lap Van Wave-ren „Biographie de Hortensius” (Utrecht 1843); Sweertius „Athenae belgicae” (Antwerpja 1628 in fol.); G. Mees „Hortensius historien” (w t. XI Rozpraw Towarzystwa historycznego w Utrechcie, i w osobnym odbiciu). — „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hortensius Jan, zlatyuizowane nazwisko Jana Zahrńdki (łac. hortus — ogród, po czesku zakrada), (* 18 listopada 1501 r. w Pradze--f 2 kwietnia 1557 r. tamże). Umiłowawszy zawód nauczycielski, r. 1522 został bakałarzem w Pradze, a 1530 magistrem, upoważnionym do wykładania w uniwersytecie przedmiotów filozoficznych. Rychło potem udał się do Włoch i przez pewien czas odbywał study a w Padwie, Wene-eyi. Powróciwszy do Pragi r. 1532, nanowo objął urząd dziekana fakultetu, który przed wyjazdem sprawował, i gorliwie, lubo z rozwagą, szukał środków przywrócenia dawnej świetności wysokiej szkole Karolińskiej, która podówczas była bardzo upadła. Toż samo czynił i za drugiego swego dziekaństwa r. 1534, osobliwie zaś za rektorstwa, które od 1537 — 1556 dziesięć razy sprawował. Nie znalazłszy pomocy ze strony państwa, nie zdołał ziścić wszystkich swych zamiarów zbawiennych, wiele jednakże reform pożytecznych zaprowadził tak w uniwersytecie, jak i w szkołach prywatnych. Brał także czynny udział w sprawach kościelnych; r. 1539 powołany był z uniwersytetu, z Henrykiem Dworskim i Janem Kosińskim, do prezydowania na konsystorzu Utrakwistów, a 1541 został, wespoły z Janem Mystopolem—prowizorycznym administratorem ich zboru. Największy wszakże rozgłos pozyskał r. 1549, kiedy uniwersytet był wezwany, aby przystąpił do 12-tu artykułów religijnych, ułożonych przez Mystopcla, który chciał przez nie poddać Utrakwistów Rzymowi. H. stanowczo je odrzucił, a powołany przed króla Ferdynanda, śmiało stanowisko swoje usprawiedliwił. Miewał też i odczyty teologiczne w uniwersytecie, szczególniej zaś świetnie wykładał List św. Pawła do Rzymian, ale musiał je przerwać ze względu na oburzenie kapituły. Słynął także jako znakomity matematyk swojego czasu i wydawał kalendarze astronomiczne; a r. 1547 otrzymał pozwolenie od króla Ferdynanda na obejrzenie całego królestwa Czeskiego w celu ułożenia i wydania jego mapy; lecz niewiadomo, jak dalece w tern swojem przedsięwzięciu postąpił. Pisali o H-u: Palacky w Czas. Cześ. Muzeum (1829); Smolik w „Żive” (1864); Jire-

VtaoykL Powie, Ilnitr. Zew. 280. T. XXIX.

cek w „Rukov. k dejin. liter. ces. cz. 11,343; Winter w „Zivot cirkevni“, str. 435.

Hortensya de Beauharnais, żona Ludwika Bonaparte, ob. Beauharnais.

Hortensius Quintus, retor rzymski, ob. Hor-tensyusze.

ïïortensyusze (gens Hortensia), ród ple-bejski; wybitniejsi członkowie: 1) Quintus H., trybun ludu w 419 przed Chr.—2) Quintus H., dyktator w 286 przed Chr.; aby zadowolnić i uspokoić lud, który po raz trzeci opuścił był miasto, wydał prawo (lex Hortensia), na mocy którego postanowienia] komicyów trybutarnycli stały się obowiązującemi dla całego narodu; było to powtórzenie prawa Horacyusza z r. 449 i Pu-bliliusza z 338. H. zmarł podczas sprawowania dyktatury.—3) Lucius H., pretor w 171 r., dowodził flotą, która pustoszyła wybrzeża morza Egejskiego.—4) Quintus H., pretor w Sycylii w 97 r., znany z prawości charakteru.—5) Quintus H., syn poprzedzającego, jeden z największych mówców rzymskich (* 114 — f 50 przed Chr.). Wystąpił po raz pierwszy na mównicy, mając lat 19. W 86 przemawiał za młodym Pompejuszem. Gdy koniec wojny domowej otworzył nanowo Forum dla wymowy sądowej, mistrzowie jego i współzawodnicy (Crassus, Antonius, Catulus) już nie żyli. Aż do wystąpienia na widownię Cicerona H. był tedy najsłynniejszym adwokatem w Rzymie. Należąc do partyi arystokratycznej, mógł liczyć na przychylność sędziów, rekrutujących się z senatu. Specyalno-ścią H-a były obrony rządzców prowincyj, oskarżonych o przedajność i zdzierstwo. Tak wnosił obronę za Cn. Dalabellą i Verresem (70); w tej drugiej sprawie zaćmiony został przez Cicerona. Wkrótce potem prawo Emiliusza, które dopuściło do trybunałów i rycerzów, doprowadziło sławę H-a do zupełnego upadku. H. był kwestorem w 81, edylem w 75 (wyprawił wtedy wspaniałe igrzyska), pretorem miejskim w 72, konsulem w 69 r.. Zwalczał prawa Gabiniusza i Ma-niliusza, korzystne dla Pompejusza. Gdy Cicero zbliżył się do śirystokracyi, H. zaprzyjaźnił się z nim i wraz z nim bronił Mureny i P. Sulli, zwalczał też energicznie Ap. Claudiusa Pulchera. Po sprzymierzeniu się Cezara z Pompejuszem i Cras-susem usunął się do życia prywatnego. H. był adwokatem zręcznym lecz mało skrupulatnym; zebrał znaczny majątek, którego używał na życie wystawne. Po śmierci pierwszej żony, córki Katula, kupił drugą (Marcyę) od Katona. Z mów H-a nic się prawie nie zachowało; wymowa jego miała być kwiecistą, w stylu azya-tyckim, jak mówi Cicero; głos miał dźwięczny i pamięć wyborną.—6) Quintus H. Hortalus, syn poprzedzającego, podczas wojny domowej stanął po stronie Cezara; w r. 44 był wielkorządz-cą Macedonii i dopomógł Brutusowi do zajęcia tego kraju; wyjęty z pod prawa przez Antoniu-

48

sza, kazał zabić jego brata; po bitwie pod Fi- l dowej, Główną jego pracą była wzmiankowana

lippi zamordowano go na jego grobie.

Hortis Attilio, włoski historyk literatury i krytyk (* 1850 w Tryeście). Skończywszy stu-dya filozoficzne i prawne w uniwersytecie padewskim, zwiedził Francyę, Niemcy, Anglię i Hol-landyę, a w r. 1873 został dyrektorem biblioteki publicznej w mieście rodzinnem. Z prac jego, odnoszących się przeważnie do najdawniejszej literatury włoskiej, wymieniamy ważniejsze: „Scritti inediti di Fr. Petrarca, publicati ed il-lustrati” (Tryest 1874);    „G. Boccaccio am-

basciatore in Avignone etc.” (1875); Cenni di G. Boccacci intorno a T. Livio” (1877); „Le donne fąmose, descritte da G. Boccacci” (1877); „M. T. Cicerone nelle opere del Petrarca e del Boccaccio” (1878). Najprzedniejszem dziełem H-a są „Studj sopra le opere latine di G. Boccaccio” (1879). Jest on także wydawcą „Archeografico Triestino”, w którym wiele bardzo cennych rozpraw umieścił.    *

st. A. K.

„Silver and Gold”, która wyszła w kilku wyda-uiach (ostatnie, wraz z wspomnieniem pośmiert-nem roku 1895). Nadto H. ogłosił: „The Silver pound and Englands monetary Policy sińce the Restauration, with the history of the guinea” (Londyn 1892) i „Silver in Europe” (1892).

Hortus deliciarum = Ogród roskoszy, tytuł dzieła, ułożonego w drugiej połowie XII wieku przez zakonnicę Herrad, ksienię klasztoru landsberskiego w Alzacyi. Był to rodzaj ency-klopedyi wszelkich wiadomości pożytecznych, opatrzonej rysunkami i używanej przez zakonnice przy nauce dzieci. Rękopis ten, nadzwyczaj cenny ze względu na rysunki, jako przyczynek do Historyi zwyczajów, spłonął podczas oblężenia Sztrasburga w r. 1870; ocelała jedynie część rysunków, dawniej skopiowanych, które sposobem fotolitograficznym wydał A. Straub (Sztrasburgl879—93).—Porów. Engelhard „Herrad von Landsberg” (Sztutgard 1818).    *

Hortobagy albo Harbach, rzeka w Siedmiogrodzie, wypływa w komitacie Gross-Kokelburg, płynie w południowo-zachodnim kierunku i po przeszło 80-kilometrowym biegu wpada do Zibi-

W. N.

Hortus siccus = Ogród suchy, tyle co Herbarium — Zielnik.

ny, dopływu Aluty.

Horus (po staroegipsku Har, z grecka Héros), jedno z najważniejszzych bóstw staroegip-skich, znane pod najrozmaitszemi nazwami, po-

Hortolog — znawca ogrodnictwa; Hortolo-gia = nauka ogrodnictwa.

śliw

i.

MM

Vf

.i

n

V.¹

Wm

Fig. 70. H o r u s (statuetka brouzowa w Luwrze).

Horton sir Robert Jan, Wilmot H., polityk i publicysta augielski (* 1784 r.—f 1841). Kształcił się w Eton i Oksfordzie. Od r. 1818 do 1830 zasiadał w Izbie gmin, gdzie wkrótce posiadł wpływ dość znaczny. Od r. 1831 do 1837 był gubernatorem Cejlonu. On-to, wraz z pułkownikiem Doyle, zniszczył Pamiętniki Byrona, czyniąc to z polecenia pani Leigh. H. jest autorem wielu broszur politycznych, między in-uemi „An Inquiry into the Causes and remedies of pauperism” (Londyn 1830, 4 tomy). Listy jego w sprawie zniszczenia Pamiętników Byrona zachowane są w British Museum (Add. Mss. 31, 037).

Horton Samuel Dana (* 1844 w Pomeroy stan Ohio —f 1895 w Waszyngtonie), adwokat i polityk amerykański, zwolennik i pobudzacz bimetalizmu monetarnego. Studya odbywał w Harvard-College w uniwersytecie Cambridge w Massachusetts i w Berlinie. Napisawszy wybitną pracę o podwójnej walucie („Silver and Gold, and their relation” 1876), zwrócił na sibie powszechną uwagę w czasie, gdy w Ameryce dążono do ustalenia bimetalizmu, i został mianowany delegatem Stanów Zjednoczonych na zjazdy monetarne w Paryżu, w latach 1878 i 1881. Następnie był powołany do udziału w „ankiecie” londyńskiej w 1886—88. Na konferencyi monetarnej w Paryżu podczas wystawy w r. 1889 obrany został na wiceprezesa. Przy wszelkich sposobnościach z wielkim talentem bronił systemu dwu-kruszcowego, jako waluty umownej, międzynaro-

stadami i przeobrażeniami w całym Egipcie starożytnym. W ciągu kilkutysięcznych dziejów kraju tego rozmaite typy miejscowe (prowineyo-nalne) H-a mieszały się i łączyły tak, iż wytworzył się z nich obraz ogólny o charakterze przeważnie słonecznym: H. zlał się z Ra i Amonem, uosobiającemi słońce i złączył się w trójkę z Ozyrysem i Izydą, a w niej ważną odgrywał rolę (ob. Izyda, Ozyrys) jako syn ich i mściciel (ob. pod Egipt artykuł „Religia”, str. 800). W nadpisach egipskich słońce nazy- (T. IX str. 318). wane bywa prawem okiem H-a, a księżyc lewem; H. występuje też jako upostaciowanie różnych gwiazd i planet, stojący na łodzi, wyobrażający ruch ich na stropie niebieskim; nieraz też ukazuje się jako uzbrojony dzidą pogromca hippopotamów i wężów wodnych; nazywany też jest patronem jednego z czterech słupów, podtrzymujących wszechświat. Imię jego dostaje różne dodatki, znane więc są nazwy: Harma-chuiti=H. dwóch gór (wschodu i zachodu słońca, z grecka HarmacMs)\ Hartima=H. włócz-nik; Harnubi=H. jako ptak złocisty (jastrząb);

karskie w języku ojczystym, a gdy go śmierć zaskoczyła, zajęty był właśnie wykończeniem przekładu Pliniusza (ob.) na język węgierski; praca ta pozostała w rękopisie. Pracami drob-niejszemi zasilał wydawnictwa „Orvosi Târ” i „Pesti Tàrsalkodô”; przełożył z niemieckiego na język swój mnóstwo dzieł lekarskich, przeważnie popularnych, w tej liczbie „Organon” Hahnemanna (ob.). — Por. v. W ur z bach „Biogr. Lexikon des Kaiserthums Oesterreich etc.”

Dr J. P.

Horvâth Cyryl, filozof i dramaturg węgierski (* 1804—f 1884). W wieku młodzieńczym wstąpił do zakonu pijarów i oddał się zawodowi nauczycielskiemu; nasamprzód był nauczycielem gimnazyum w Budapeszcie, później dyrektorem tejże szkoły; od r. 1861 profesorem filozofii w stołecznej węgierskiej wszechnicy. Zawód pisarski rozpoczął na niwie dramatopisarstwa i za jeden dramat uzyskał premium węgierskiej Akademii Umiejętności. Pisma filozoficzne zjednały mu opinię najwybitniejszego i najbardziej samoistnego filozofa węgierskiego; z nich ważniejsze są: Stosunek pomiędzy Bogiem a światem (Peszt 1842); O początku idei Boga (tamże 1846); Pojęcie filozofii (tamże 1850); O stanie obecnym metod filozoficznych (tamże 1867). Prócz tego zamieszczał artykuły w czasopismach. System swój filozoficzny wyłożył w dziele: System kon-kretyzmu, dotąd nieogłoszouem. Najwybitniejszy uczeń H-a Emeryk Nemes tak charakteryzuje jego konkretyzm: „pojęciowy związek przed-miotowości i podmiotowości, realizmu i idealizmu, pierwiastków zmysłowych i uadzmysłowych, empiryzmu i intellektualizmu w całość jednolitą” (Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik, 1886, str. 63—82). W poglądach H-a widoczny jest wpływ Hegla. Filozofia jest nauką o prawdzie, pewności i jedności obojga. Podział filozofii jest troisty: opiera się na idei prawdy, która rozważana idealnie stanowi filozofię idealną; na zastosowaniu tej idei do przedmiotów rzeczywistych, skąd filozofia realna; na konkretnem pojmowaniu prawdy we wszelkim bycie, skąd filozofia konkretna czyli pantologia. W dalszym ciągu filozofia idealna dzieli się na logikę, metafizykę i teoryę poznania; filozofia realna—na filozofię przyrody, filozofię ducha i filozofię religii. Ten podział trójkowy przeprowadzony jest systematycznie aż do szczegółów. Ostatecznym celem człowieka jest świadome zjednoczenie ducha moralnego z Bogiem (Ueberweg - Heinse „Grundriss der Geschichte d. Philosophie” III Theil, Band, 2 8-e Auflage, Ber-

Ad. M.

J. K.

Harka = H. byk, planeta Saturn itd. Załączony tu rysunek jest kopią statuetki bronzowej, znajdującej się obecnie w Luwrze; wyobraża H-a, trzymającego na rękach misę (która niedawno jakoś zginęła) i namaszczającego klęczącą przed nim postać faraona; postać ludzka z głową ja strzębia.— Porów: Maspero „Histoire ancienne des peuples de l’Orient classique” (Egipt i Chal-dea — rozdział II o bóstwach egipskich ; Paryż

1895); Wiedemann „Die Religion der alten Aegypter” (Monaster 1890, str. 15 i nasi).

Horvâth Andor (Andrzej), epik węgierski (* 25 listopada 1778 w Pâzmând, w komitacie Raabskim — f tamże 7 marca 1839). Studyo-wał w Raabie, Komornie, Preszburgu teologię katolicką i w r. 1797 wstąpił do stanu duchownego. Jest on pod względem języka i formy (heksametr) twórcą epopei klasycznej w Węgrzech. Głównemi utworami jego są: poemat historyczny, Wspomnienia Zircza („Zircz emle-kezete” r. 1806) i „Arpad” w 12-u pieśniach (Peszt 1831), za który Akademia węgierska przyznała mu najwyższą nagrodę. Od r. 1830 był członkiem tej Akademii. Wydanie zbiorowe pism jego wyszło r. 1833 p. t. „H. kisebb köl-teményei”.    *

Horvâth Józef (* d. 1 lutego r. 1794 w Lu-kacskasie — f w r. 1850), lekarz węgierski.

Horvâth Michał, historyk i polityk węgierski (* 1809 r. — f 1878 r.). Ksiądz, pro-

Mając lat 17, wstąpił jako nowicyusz do zakonu Braci miłosierdzia (Bonifratrów), opuścił go jednak w r. 1814 i udał się do Pesztu, gdzie uczył się filozofii oraz lecznictwa; w r. 1819 lin 1897). został doktorem filozofii, w roku zaś 1822 osiągnął dyplom doktora medycyny. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Pesz- fesor języka i literatury węgierskiej w The-cie, potem w Köszegu i w Bugganzu, od r. 1829 j resianum w Wiedniu. W roku 1848 mianowano był lekarzem komitatu Hontskiego. Jako członek ! go biskupem w Csanad, przez co wszedł do Iz-Akademii węgierskiej opracował słownictwo le- ^ by wyższej sejmu węgierskiego. Objął mini-

Fig. 71. Horwat (herb).

D.

K.

bawełniane.

steryum wyznań i oświaty w rządzie Kossutha, a po upadku sprawy przebywał za granicą, w Paryżu, Brukselli, we Włoszech i Szwajcaryi, zajmując się pracami historycznemi z zakresu dziejów swego narodu. Wrócił do ojczyzny w r. 1866, był deputowanym z Szegedinu, potem z Pesztu; należał do partyi Deaka. H. zostawił dużo ciekawych i ważnych prac historycznych. Oprócz kilku monografij, z których najważniejsze poświęcone są historyi handlu i dziejom zaprowadzenia chrześciaństwa na Węgrzech, napisał trzy wielkie dzieła: Dzieje Węgier do r. 1815, po węgiersku (Peszt 1871, nowe wydanie w 8-u tomach); Lat 25, od roku 1823 do 1848, po węg. (przekład niemiecki p. t. „Fünfundzwanzig Jahre aus der Geschichte Ungarns” Lipsk 1866, 2 tomy); wreszcie Dzieje wojny o niepodległość w r. 1848 i 1849 (po węg., Peszt 1871, wyd. nowe w 3 tomach).

Horvâth Baltazar, minister węgierski (* 1822 r. w Steinamager), był starszym notaryu-szem w mieście rodziunem, które obrało go r. 1848 na deputowanego do Pesztu. Po amne-styi, otrzymanej r. 1850, zajmował się adwoka turą i brał ważny udział w naradach nad reformą sądownictwa r. 1860. Przyłączywszy się do stronnictwa Deaka, pozyskał takie zaufanie, iż w r. 1867 zamianowano go ministrem sprawiedliwości i na tern stanowisku H. dokonał zupełnej reorganizacyi sądownictwa, oddzielił je od władz politycznych, przeprowadził prawo o niezależności stanu sądowniczego, zniósł kary cielesne, i, jako prawdziwie liberalny minister, nowe prawa miejskie ułożył. Lecz gdy, skutkiem braku jednomyślności w gabinecie, prawa municypalne nie zostały przeprowadzone zgodnie z jego życzeniem, a projekt dotyczący reformy sądu pierwszej instancyi odrzucono, podał się do dymissyi d. 16 maja 1871. Wkrótce potem został prezesem ziemskiego akcyjn. towarz. kredytowego. Jako pisarz, czynny wielostronnie, w r. 1861 był członkiem-korrespondentem, a później członkiem honorowym Akademii węgierskiej. R-

Horwat, herb polski.

Na tarczy, w polu błę-kituem — podkowa srebrna; na jej barku takiż krzyż kawalerski. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej , pół srebrnego gryfa. Odmiana herbu Pobóg (ob.), powstała w XVII wieku. Pieczętują się nią potomkowie Jana Horwata, rodem z Węgier, który przybył w połowie XVII wieku jako instruktor wojska Radziwiłłowskiego, a po zgonie księcia Bogusława kupił wieś Zalesie w województwie Mińskiem. On-to począł używać tej odmiany Foboga, z którą Horwatowie wylegitymowali się w 1837 roku przed deputa-cyą wywodową gubernii Mińskiej. — Źródła: „Dyplom Horwatów z roku 1837”; Wilczyński „Herbarz”; „Notaty heraldyka Chrząń-skiego”.

Horwat Jerzy, ob. Czarnowska Mary a.

Horwatowłcz Jerzy, generał serbski (* 29 stycznia 1835 r. w Gradisce), służył w 18-ym pułku piechoty austryackiej, odbył kampanię włoską r. 1859, w roku zaś 1862 wstąpił do armii serbskiej, w której r. 1872 został majorem, a w r. 1875 podpułkownikiem. Podczas wojny serbsko-tureckiej 4' sierpnia r. 1876 poraził Turków pod Kniażewacem; lecz najsławniejszym jego czynem był pochód górami i uderzenie na Turków pod Aleksinacem (25 sierpnia), przez co zapobiegł zupełnej zgubie Czernajewa. Za to dano mu stopień pułkownika i powierzono reorganizacyę wojska. W drugiej wojnie (1877— 78) zdobył Nisz i zawładnął całem porzeczem od Morawy do Wranii. R. 1880 był posłem nadzwyczajnym w Petersburgu, skąd podczas wojny serbsko-bulgarskiej powołano go do głównego sztabu i zamianowano wodzem naczelnym całej armii. Widząc, że zwycięstwo było nie-możliwem, doradzał pokój ; potem został ministrem wojny z tym obowiązkiem, aby przeprowadził zupełną reorganizacyę armii; ale kiedy na sejmie odmówiono mu żądanego podwyższenia budżetu wojskowego, podał się do dymissyi.

Horwicłl, miasteczko w Anglii północno-zachodniej, w hrabstwie Lancaster, o 10 km. na zachodni północo - zachód od Boltonu, stacya kolei żelaznej z Boltonu do Prestonu; fabryki

w. N.

Horwicz Adolf, spółceesny filozof i psycholog niemiecki. Należy do tego kierunku filozofii niemieckiej, który nosi miano psychologizmu dlatego, że psychologię doświadczalną zakłada u podstawy wszystkich działów filozofii, w szczególności zaś teoryę poznania i logikę usiłuje rozwinąć z podstaw psychologicznych, w przeciwstawieniu do transcendentalnej metody Kanta. Prócz prac mniejszego znaczenia, jak „Moralische Briefe” (Magdeburg 1878), „Wesen und Aufgabe der Philosophie” (1875), H. ogłosił dzieło wybitnej i nieprzedawnionej wartości „Psychologische Analysen auf physiologischer Grundlage. Ein Versuch zur Neubegründung der Seelenlehre” (Erster Theil, Magdeburg 1872; zweiter Theil, erste Hälfte 1875, zweite Hälfte 1878). W dziele tern H. roztrząsa główne podstawy teoretyczne psychologii fizyologicznej, kładzie szczególny nacisk na tak zwane bezwiedne życie psychologiczne, w krytyce teoryi kojarzenia podkreśla jako podstawowe kojarzenie przez ! kontrast, wszędzie usiłuje zdać sobie sprawę

Ad. M.

palestyńską.

W. N.

Horyńgród, miasteczko na Wołyniu, w powiecie Rówieńskim, założone pod nazwą Krupy przez książąt Sołomereckich, przeszło później do Radziwiłłów, a w końcu do Czetwertyńskich; obecną nazwę nosi od r. 1777.

w. N.

s. K.

kańców.

s. Pł.

z warunków fizyologicznych jako podścieliska zjawisk i spraw psychicznych; najoryginalniejszą wszakże i najbardziej wpływową jest ta część jego dzieła (tom III), w której rozwija swoją teoryę uczuć (Analyse der quantitativen Gefühle). Uczucie H. uważa za podstawowe zjawisko psychiczne, za pierwotny fakt w rozwoju psychicznym, i z tego usiłuje wysnuć umysłowość i wolę, jako pochodne. Główny ten pogląd H-a znalazł zwolenników, zwłaszcza w kołach psychologów opierających się na ewolucyonizmie biologicznym, ale z drugiej spotkał stanowczy opór w krytyce Wundta, która dała powód do nauczającej polemiki w „Vierteljahrsschrift der wissenschaftlichen Philosophie” (1878 — 1879). Wszechstronną charakterystykę psychologii H-a znajdzie czytelnik w książce E. v. Hartmanna „Die moderne Psychologie” (Lipsk 1891).

Horyci (po hebr. Chorim), imię narodu, który pierwotnie zamieszkiwał wzgórze Seir, położone na południu od Ziemi św., aż przyszli Idumejczycy, wytępili ich i osiedli na ich miejscu (ob. Deut. 2, 12). Słowo „chor” oznacza po hebr. podziemie, a więc H. znaczyłoby tyle co mieszkańcy pieczar. Niektórzy atoli utożsamiają tę nazwę z egipskim „Charu”, które na

niektórych napisach oznacza pewną prowincyę

Dr s. p.

, Horyń, rzeka systematu Dniepru, prawy dopływ Prypeci; wypływa na północnej pochyłości wyżyny Podolskiej (Wołyńskiej), niedaleko granicy Galieyi i źródeł Ikwy (prawy dopływ Sty-ru), na południo-wschód od Brodów; płynie z początku ku północo-wschodowi, następnie (poniżej Zasławia) zygzakami ku północo - zachodowi; w obu tych kierunkach dolina H. przypada śród formacyi kredowej. Wstąpiwszy w napływową kotlinę Polesia, H. skręca ku półuoco-północo-wschodowi, dzieli się na liczne odnogi i wreszcie dwoma ramionami wpada do Prypeci, przy miasteczku Dawidgródku, przebiegłszy około 100 mil. W biegu swym na wyżynie H. płynie często śród brzegów wysokich, stromych, malowniczych, zwłaszcza po stronie prawej, podczas gdy po stronie lewej występują często szerokie obszary łąkowe. Na H-u znajdują się liczne stawy z młynami (zwłaszcza pod wsią Borsuki, miastem Zasławiem i t. d.); na wybrzeżach napotyka się wiele kurhanów (niedaleko miasteczka Bereśnicy). Po H-u spławiają drzewo i zboże. Dopływy H-a (Swiętocha, Wilica, Słuez, Horynka, Zyzak, Berezówka, Ustja, Stubło, Oś-cianica, Zbytenka, Trościanka) są nieznaczne, z wyjątkiem Słuczy, płynącej pośród granitów.

Horyzont, ob. Poziom i Widnokrąg. Horyzontalny, poziomy — kierunek równoległy do poziomu danego miejsca, zatem prostopadły do pionu w temże miejscu. Wahadło horyzontalne, oh. Wahadło.

Horzowiûe, miasteczko powiatowe w Czechach o 52 kim. na południo - zachód od Pragi, na lewym brzegu Litawki, prawego dopływu Beraunu (lewy doptyw Mołdawy), posiada kościół gotycki, zamek księcia Hauau z parkiem, browar, fabrykę zapałek, gisernię; około 4 000 miesz-

W. N.

Hosaill, powszechniej Hu sein (f 680 r.), drugi syn kalifa Alego i Fatimy, córki pror. Mahometa. Aż do śmierci swego brata starszego, Hasana (669), który zrzekł się praw do kalifatu na rzecz Moawii, H. nie mógł myśleć o zagarnięciu władzy najwyższej, ale od tej chwili powtarzać zaczął swym stronnikom, że w chwili odpowiedniej chętnie stanie na ich czele. W r. 680, przychylając się do życzeń mieszkańców Kufy, którzy byli przyrzekli uznać go za kalifa i dostarczyć mu 30 000 wojska, H. opuścił Mekkę i wyruszył z orszakiem 72 zbrojnych, by się połączyć ze swymi stronnikami. Pod Kerbelą, niedaleko od Eufratu, napadnięty został przez 4 000 ludzi Omara ben Raada i zginął, broniąc się mężnie, wraz ze wszystkimi towarzyszami (11 października 680). Ta śmierć wnuka proroka rozniosła się żałobnem echem po całym świecie muzułmańskim, zwłaszcza wśród Szyitów, którzy potomków Alego uważali za jedynych prawych następców Mahometa. Dziś jeszcze w rocznicę bitwy pod Kerbelą wśród Szyitów odprawiane są na pamiątkę śmierci H-a ceremonie, urządzane według rytuału spisanego w t.zw. „taazieh”. Wierni okazują żal swój płaczem i krzykami, a nieraz nawet ranią się i kaleczą. Głowa H-a złożona jest w jednym z meczetów Kairu, a ciało pochowane we wspaniałem mauzoleum w Kerbeli, dokąd Persowie odprawiają liczne pielgrzymki.— „Grande Encyclopédie” Lamiraulta.

Hosanna, z hebrajskiego, oznacza wyraz wesela, okrzyk radości i dosłownie przetłómaczyć się nie da. S. Hieronim wykłada znaczenie tego słowa: salva nos qui habitas in excelsis (zbaw nas, który mieszkasz na wysokościach). Okrzykiem H. witano Zbawiciela wjeżdżającego do Jerozolimy (Ewang. ś. Mat. XXI 9). H. albo Hoszana rabba (wielka) nazywają się u Żydów święta kuczek czyli namiotów; H. = h o-szana, modlitwy odmawiane podczas tych świąt dnia siódmego. — Porów. „Encyklop. Kościelna”.

Hosemann Teodor, malarz (* 24 wrześuia 1807 w Brandenburgii — f 15 paźdz. r. 1875 w Berlinie). Od r. 1813 studyował w Dusseldorfie. Uczeń Corneliusa i Schadowa; wyborny ilustrator pism dla dzieci. Jest to charakterystyczny odtwórca małomieszczaństwa berlińskie-

Dr J. P.

żany.

te,

go z piątego lat dziesiątka. Tworzył typy i wesołe sceny obyczajowe.

Hoser Józef Karol Edward (* d. 30-go czerwca r. 1770 w Ploszkowicach pod Litomie-rzyeami — | w Pradze d. 22 sierpnia r. 1848), lekarz zajmujący się przeważnie naukami innemi. Początkowo zapisał się w Pradze na wydział prawny, nie skończywszy go, przeszedł na lekarski i w r. 1798 dyplom doktorski uzyskał. W r. 1800 został lekarzem przybocznym arey-księcia Karola (ob.) i stanowisko to zajmował do r. 1844, towarzysząc wszędzie arcyksięciu, zarówno na wojnie, jak podczas podróży. Poza tern nie zatrudniał się wykonawstwem sztuki lekarskiej, lecz wszystek czas wolny, a miewał go niemało, poświęcał geologii, ludoznawstwu, geografii i sztukom pięknym. Opisał umiejętnie różne okolice Czech, uwzględniając przytem szczególnie bogactwo ich kopalne, jako i wody mineralne w Karlsbadzie, Teplicach i Franzens-badzie pod Chebem; był autorem monografii o Badenie pod Wiedniem, zbadał i opisał Góry Olbrzymie, oddzielające Czechy od Szląska. Pisywał też o towarzystwach opieki nad zwierzętami, o urządzaniu galeryi obrazów i o różnych innych rzeczach jeszcze. Własny swój, piękny zbiór obrazów za życia jeszcze podarował miastu Pradze. Spis prac jego znaleźć można w Callisena „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. IX str. 175 i T. XXIX str. 59). — Por. v. W ur z bach „Biograph. Lex. des Kaiserthum Oesterreich etc.” (T. IX str. 337).

Hoser Piotr, ogrodnik polski (* 1818 roku w Szwice pod Czeską Lipą). Ogrodnictwa zaczął się uczyć tak wcześnie, że już w 18-ym roku życia otrzymał miejsce pomocnika w ogrodzie słynnego w swoim czasie miłośnika, barona Hiigla, w Hietzingu pod Wiedniem. Pracując usilnie nad sobą, pod względem wykształcenia ogólnego, wyrobił w sobie smak estetyczny i upodobanie do piękna. W styczniu roku 1846 przybył do Warszawy na starszego ogrodnika do ogrodu Saskiego, gdzie go poprzedzili: Ulrich, Babicki, Frej i Budziński. Zastał ogród w tak opłakanym stanie, że chciał zaraz uciekać do Wiednia, lecz radzca Wenzel namówił go do pozostania, czego też H. nigdy nie żałował. Ukochał później kraj nasz, jak drugą swą ojczyznę, a dzieci swe na dobrych Polaków wychował. W Ogrodzie Saskim urządził pierwsze szklarnie, w których własnem staraniem zebrał mnóstwo rzadkich i nieznanych roślin i wystawił je w półkolistej altanie, przy swem mieszkaniu. Kupowano je chętnie i to były początki tego upodobania do roślin doniczkowych, które dziś w Warszawie do znacznych doszło rozmiarów. — W r. 1851, przy pomocy materyalnej Sacchettiego, dekoratora teatrów, nabył kawałek ziemi przy ulicy Nowogrodzkiej, który w lat parę powiększył od alei Jerozolimskiej. Tu zaczęli pracować dwaj bracia H-owie, Paweł i Wincenty; drugi z nich,

dzielny ogrodnik i znawca roślin, a nadewszyst-ko owoców, od lat kilkunastu jest prezesem kommissyi owocowej Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego. Tak powstał istniejący do dziś-dnia zakład ogrodniczy B-ci Hoserów, na którego czele w r. 1854 stanął H.—Tu wespół z rodziną rozwinął H. całą swoją energię, umiejętność i talent organizatorski, które przyniosły wielorakie korzyści i jemu i krajowi. Bracia Ho-serowie rozpowszechnili hodowlę doborowych róż, gwoździków i georginij. Mnóstwo wypróbowanych odmian owocowych, oraz wiele pięknych drzew i krzewów wprowadzili do krajów i ogrodów krajowych. H. hodował u siebie w szklarniach i na gruncie wiele roślin rzadkich (oweł-kowate, wrzosowate, mięsiste) jedynie z zamiłowania. Co się tylko pojawiło nowego w świecie ogrodniczym, to wszystko sprowadzali i próbowali bracia Hoserowie. Między innemi rozpowszechnił też H., przez sprzedaż nasion, dobre warzywa. Był wreszcie wybornym przewodnikiem w pracy dla kształcących się w jego zakładzie kandydatów do tego zawodu. On-to wykształcił takich ogrodników, jak J. Poznański, St. Siwecki, J. Górski i wielu innych. Należał do grona założycieli Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego, był jego pierwszym wiceprezesem od r. 1884. Urząd ten wszakże przed laty kilku złożył z powodu podeszłego wieku. Przez wiele lat zasilał „Ogrodnika Polsk.” swemi wy-bornemi artykułami, pisanemi po niemiecku, a tłómaczonemi przeważnie przez Edmunda Jankowskiego. W roku 1901 krzepki starzec, pomimo swych 83 lat wieku, na małym ziemi kawałku, który sobie zachował przy ul. Wolskiej, hodował z zamiłowaniem swe piękne georginie i pacioreczniki, swe ulubione rośliny doniczkowe, słusznie za jednego z seniorów ogrodnictwa polskiego w drugiej połowie XIX wieku uwa-

Et J»

Hoser Piotr, syn poprzedzającego (* 1857 roku w Warszawie). Po ukończeniu gimnazyum VI w Warszawie, wstąpił na wydział ogrodniczy do akademii w Pruszkowie (Szląsk), którą ukończył w roku 1877, pod kierunkiem ówczesnego dyrektora Stohla, przyjaciela Polaków. Następnie przez 2 lata praktykował w Lipsku, w Belgii (u Lindena i De Smeta), wreszcie w Anglii (u Veitcha). Powróciwszy do kraju zaczął zaraz pracować w zakładzie ogrodniczym ojca swego, i zajął się głównie hodowlą roślin szklarniowych i gruntowych. Zamiłowany w badaniach, a obdarzony umysłem spostrzegawczym, H. czyni doświadczenia nad krzyżowaniem odmian, nad szczepieniami zielnemi, nad wpływem podkładki na szczep i odwrotnie. Niektóre wyniki tych badań 'podawał w „Ogrodniku Polskim”. Działalność społeczną rozwija w Towarzystwie Ogrod-niczem Warszawskiem. Pełnił w nim od zało

żenia przez wiele lat wzorowo urząd skarbnika, poozem wybrany na wiceprezesa, zajmuje to *

e. J.

1898.

gobardów.

stanowisko do chwili obecnej (grudzień 1901 r.). W roku 1896, wraz z bratem, Wincentym, objął kierownictwo zakładu B ei Hoserów, a w roku 1897 założył w Żbikowie pod Warszawą nowy ogród, przeznaczony głównie na szkółki drzew owocowych i ozdobnych. Zakład ten w krótkim czasie, przy umiejętności, nakładzie i pracy, stał się jedną z tych wzorowych instytucyj, któremi możemy się pochlubić nawet przed innemi narodami. Pilną w nim uwagę zwrócono na ścisłe określenie zbiorów posiadanych, pomiędzy któremi są i wielkie rzadkości.

Hoser Paweł, budowniczy polski (* duia, 24 sierpnia 1864 roku w Warszawie), syn Piotra H-a, znanego ogrodnika polskiego; ukończył w r. 1885 szkołę realną w Warszawie, wstąpił do Politechniki w Rydze na wydział budowlany i ukończył go z odznaczeniem w roku 1889. Później udał się do Berlina na praktykę budowlaną, którą odbył w biurze architekta Krögera, opracowując projekt i detale synagogi w Głogowie Dolnej na Szląsku pruskim, oraz projekt konkursowy kościoła Trynitarzy w Dreźuie. Powróciwszy do Warszawy, brał udział w wystawie architektonicznej, ogłoszonej przez komitet Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskiem w roku 1891 i otrzymał nagrodę III za ogół prac wystawionych. W tymże roku otrzymał nagrodę IV za konkursowy projekt dworca drogi Warszawsko - Wiedeńskiej w Warszawie. Później pracował lat kilka w biurze budowniczego Dziekońskiego, pod którego kierunkiem między innemi opracowywał projekt i detale domu Wawelberga i Rotwanda na ulicy Kotzebuego Nr 6/612 C. W r. 1897 rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. Między iune-mi projektował i budował kościół ewangielicki w Żyrardowie w stylu ceglano-gotyckim w roku

J. H-ch.

Hosmer H ar riet, rzeźbiarka amerykańska (* 6 paźdz. 1830). Kształciła się u Stevensona w Bostonie. W r. 1852 uczyła się w Rzymie u Gibsona. Energiczne męskie jej kompozycye miały powodzenie, np.: Puk na grzybie; Królowa Zenobia w więzach, traktowana realistycznie. Mieszka w Rzymie.

Hospenthal, wieś w Szwajcaryi, w kantonie Uri, w dolinie Reussu, o 1 kim. powyżej Ander-mattu, na wysokości 1480 m. nad powierzchnią morza, na przecięciu dróg, prowadzących przez przejście Sw. Gottarda i przez przejście Furka. Nazwa tej miejscowości pochodzi od szpitala (Hospital) dla ubogich podróżnych, założonego tu

w XIII w.; w H. znajduje się wieża z czasów Lon-

W. N.

Hospital Michał de L’H., mąż stanu francuski (* w Aigueperse 1507 r. — f w Bellébat 1573 r.). Był synem lekarza konnetabla de Bourbon; wpadł w niełaskę wraz z innymi jego stronnikami; czas jakiś w r. 1522 czy 1523 przesiedział w więzieniu, udał się następnie do Włoch na study a prawne, i był audytorem roty na dworze papieskim. Po powrocie do Francyi (1537) ożenił się z córką Morina, sędziego kryminalnego Paryża (lieutenant - criminel). Był to początek jego fortuny. Jako radzca parlamentu paryskiego wysłany został w r. 1547 z missyą do soboru Trydenckiego. Po powrocie do Francyi, Małgorzata, córka Franciszka I, mianowała go prezesem swej rady, potem kanclerzem Berry; później został referendarzem (maître des requêtes), nadintendentem finansów i wreszcie kanclerzem Francyi (w marcu 1560). H. doszedł do władzy dzięki poparciu Katarzyny Medycej-skiej, która toczyła wtedy walkę z Gwizyuszami; starał się prowadzić politykę tolerancyi i pojednania. Jednym z pierwszych jego czynów na tern polu była odmowa podpisania wyroku śmierci na księcia Condé z powodu spisku amboazyj-skiego. Dzięki jego wpływom zwołano notablów de Fontainebleau, potem Stany Generalne do Orleanu i Saint-Germain. Opierając się na życzeniach, wypowiedzianych na tych zgromadzeniach, zredagował słynny ordonans Orleański (w styczniu 1561), rodzaj kodeksu, reformującego stosunki kościoła i wymiar sprawiedliwości; głównemi rozporządzeniami tego ordonansu było odwołanie konkordatu Franciszka I, zniesienie urzędu sędziów ziemskich (bailli) i starostów (sénéchal), to jest zastąpienie w trybunałach ludzi ze stanu rycerskiego prawnikami. Po wstąpieniu na tron Karola IX H. wymógł na nim przywrócenie wolności osobom uwięzionym z powodów religijnych; przyczynił się następnie do wydania edyktu, który zawiesił wszelkie prześladowania religijne aż do zwołania wielkiego wiecu, który miał w tych sprawach postanowić. Owym wiecem, na którym H. miał nadzieję skłonić teologów ze stron obu, na drodze ustępstw wzajemnych, do porozumienia, było Collegium w Poissy (1561). Narady te, wbrew intencyom H-a, nietylko nie przyniosły pożądanego pojednania, ale sprowadziły jeszcze większe zabopólne rozdrażnienie. Pomimo wojny domowej, H. kroczył dalej na drodze reform: w 1566 wymógł ogłoszenie wielkiego ordonansu w Moulins, który zakazał zbywania dóbr królewskich, starał się ograniczyć niedogodności wynikające ze sprzedawania urzędów, przez oznaczenie sposobu mianowania urzędników, ustalił nadto procedurę, ustanowił zależność niższych trybunałów od wyższych. W dwa lata potem H. popadł w niełaskę; upadł pod brzemieniem nienawiści Gwizyuszów i katolików. Opuścił dwór w r. 1568, w 1573 zrzekł się urzędu kanclerskiego. — Zupełny zbiór prac literackich H-a wydał Dufey (1824, 5 tomów). Jedyna córka H-a wyszła za Mikołaja Huraulta, pana na Bellébat; potomkowie ich przybrali nazwisko H-a.

Hospital Franciszek de L’H., hrabia du Halli er, marszałek Francyi (* 1583 r. —

384

f w Paryżu 1660). Pochodził ze starej rodziny włoskiej, był synem Ludwika, markiza de Vi-try. Przeznaczony pierwotnie do stanu duchownego, zaciągnął się w r. 1611 do żandarmów gwardyi pod nazwiskiem du Hallier. W 1617 aresztował marszałka d’Ancre, wraz z bratem swym starszym, markizem de Vitry, za co tenże brat mianowany został marszałkiem Francyi. H. awansował szybko: w 1622 był już marszałkiem polnym. Pod Roszellą odparł kilkanaście wycieczek oblężonych i 28 paźdz. 1628 podpisał warunki kapitulacyi tej twierdzy. Walczył, pod marszałkiem de La Force, we Włoszech i Lotaryngii, służył w armii Szampańskiej pod hrabią de Soissons. W 1637 został generałem-porucznikiem. Walczył następnie w Niemczech pod księciem Wejmarskim; w 1639 był gubernatorem Lotaryngii. W 1640 przyczynił się do zdobycia Arras. W 1643 mianowano go marszałkiem Francyi; otrzymał też godność radzcy honorowego z prawem zasiadania i głosu w parlamencie. H. odznaczył się w bitwie pod Roc-roy, z której wyszedł z ręką złamaną. Był później gubernatorem Paryża (1649) i gubernatorem generalnym Szampanii (1655).

L’Hospital (L’Hôpital) Wilhelm Franciszek (1661 — 1704), matematyk francuski, członek Akademii paryskiej, pozostawał w stosunkach z Huygensem, Leibnizem i Janem Bernoul-lim. Poznawszy zasady rachunku różniczkowego, głównie z rozpraw Leibniza, postanowił ułożyć dzieło w tym przedmiocie do użytku powszechnego. Wydał je w r. 1696 p. t. „Analyse des infiniment petits pour l’intelligence des lignes courbes”. Książka ta, obejmująca wykład zasad różniczkowania najprostszych fuuk-cyj algebraicznych oraz zastosowań tego rachun-do teoryj krzywych płaskich i do obliczania wartości wyrażeń nieoznaczonych (reguła L’Ho-spitala), była pierwszym i przez długi czas. jedynym prawie podręcznikiem do nauki rachunku różniczkowego; to też doczekała się trzech jeszcze wydań: w r. 1715, 1729, 1738. Prócz tego H. napisał traktat o stożkowych („Traité analytique des sections conniques et de leur usage pour la résolution des équations etc.”, dwa wydania 1707, 1720). Ogłosił pewną liczbę rozpraw matematycznych w pismach Akademii paryskiej i w lipskich „Acta eruditorum”.

Hospital Paweł Galluceio, markiz de Châteauneuf i de L’H., generał - porucznik francuski, inspektor generalny jazdy. W 1740 mianowano go ambasadorem w Neapolu, w 1757 w Petersburgu; kawaler d’Eon towarzyszył mu prawie przez cały czas trwania missyi. Zadaniem H-a było skłonienie cesarzowej Elżbiety do nowej polityki, zainaugurowanej przez traktaty Wersalskie i do wysłania wojsk przeciwko królowi pruskiemu. Missya ta, pomimo przychylności kanclerza Woroncowa, była trudna. W 1757 H. skłonił cesarzową do przystąpienia

s. D.

L’Hospital Wilhelm Franciszek — Hospodar.

do przymierza austro-franko-szwedzkiego, a w r.

1760    do drugiego traktatu Wersalskiego. W marcu

1761    H. opuścił Petersburg.

Hospodar, po białorusku: haspadàr, tak-

samo jak „gospodarz” oznaczał pana domu, dominus-, podobne znaczenie miały wyrazy z prastarej pieśni polskiej „hospodyn” Słowackiego i „gospodyń” Marcina Bielskiego (ob. „Słownik jęz. polsk.” J. Karłowicza, Ad. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego), dziś utrzymuje się w języku rossyjskim tylko „gospodin” (rociiOÆHHï)), jako spospolitowana forma grzeczności, odpowiadająca polskiemu: pan. W ciągu wieków wyraz H. podlegał znakomitym przeobrażeniom treści i formy. W pismach duchowieństwa i pomnikach prawa ruskiego, w „Ruskiej Prawdzie”, w aktach nowogrodzkich i pskowskich, wyraża pojęcia ze sfery prawa cywilnego, oznacza bowiem właściciela gruntów, ruchomości i niewolników wszelkiego rodzaju. Używa się i w Sudiebnikach moskiewskich z lat 1497, 1551 w temże znaczeniu; ale w pałacu wielkoksiążęcym w Moskwie już wszedł w użycie przekształcony z H-a wyraz „Hosudar”, który nabrał znaczenia władzy monarszej nieograniczonej. Tak przynajmniej rozumiał go w. kniaź Iwan III w 1477 r. gdy, podnosząc ten wyraz, wymówiony pomyłkowo przez posła Nowogrodu Wielkiego, zażądał od Nowogrodzian wyjaśnienia: jakiego chcą ho-sudarstwa? Odpowiedź ich stała się powodem wojny, nieszczęsnej dla nich, bo zakończonej utratą niepodległości. Iwan III kazał też wybijać na pieczęci i na monetach tytuł „Hosudara wszystkiej Rusi”. Więc prawodawstwo moskiewskie XVI i XVII w. unika użycia wyrazu H. w stosunkach cywilnych, zastępując go wyrazami: bojar, bojarski i t. d. Ślad skromnego pochodzenia od gospodarstwa pozostał wszakże do dziśduia w mowie potocznej i w listach ros-syjskich, które się zwykle zaczynają od wyrazów: „miłostiwyj hosudar’”. Ale w W. Księstwie Litewskiem H. stał się tytułem monarchy, używanym przez Jagiełłę, Witolda, przez wszystkich Jagiellonów i Wazów, dopóki z kan-celaryi królewskiej wychodziły pisma w języku ruskim. Obok tytułu króla polskiego pisano literami słowiańskiemi: „H. Wielikoho Kniażstwa Litowskoho”. Nawet przy tłómaczonym na język polski Statucie Litewskim, kanclerz Sapieha pisze dedykacyę: „Najjaśniejszy Miłościwy Hos-podaru Królu”. W artykułach zaś używane są wyrażenia: „My, Hospodar”, „Majestat Nasz Hos-podarski” itp. Kaznodzieja Birkowski pisał: „Królowa, jako hospodaryni, ma wiedzieć, co się w domu jej dzieje”. Najciekawszem zjawiskiem jest używanie wyrazu H. w Rumunii jako tytułu wojewodów mołdawskiego i multańskiego, co się tłóma-czy nie tyte znaczną liczbą Słowian, zamieszkałą wśród ludności rumuńskiej, ile wpływem Kościoła wschodniego, ksiąg liturgicznych staro-bulgar-skich, a najbardziej używaniem abecadła sło-

wiańskiego, które się utrzymywało aż do drugiej połowy XIX wieku. Pisano literami słowiań-skiemi teksty dla Słowianina niezrozumiałe, rumuńskie. Podpisywali więc wojewodowie imię swoje po słowiańsku. Dopóki Mołdawia zostawała w częstych stosunkach z Polską i w lenni-czej zależności, języki polski i ruski były dobrze znane w Jassach. Polscy panowie i królowie, pisując do wojewodów, dodawali nieraz: „i Hospodarze”. Jednakże w ściśle urzędowym stylu, w „Voluminach Legum”, był używany tytuł, nie

T. K.

H., ale wojewoda.

Hossbach Piotr Wilhelm, teolog ewangelicki (* 20 lutego 1784 w Neustadt — f d. 7 kwietnia 1846 w Berlinie). Odbywszy studya teologiczne w Halli i Frankfurcie nad Odrą, H. był początkowo kaznodzieją w Planitz, a od r. 1815 w Berlinie przy szkole kadetów. Od r. 1821, jako kaznodzieja przy kościele Nowym w Berlinie, brał udział w sporze zaprowadzenia nowej Agendy w kościele unijnym pruskim. Nowa Agenda przyczyniła się bardzo do wzrostu ścisłych Luteranów w Niemczech. W roku 1830 został powołany na superinten-denta, a w r. 1839 na radzcę konsystorza pro-wincyi brandenburskiej. H. wydał kazania w 6 u zbiorach, a 5-u tomach (1822 — 43; wydanie 2-e 1851). Nadto ogłosił drukiem dwa dzieła historyczne: „Johann Valentin Andrea und sein Zeitalter” (1819) i „Philipp Jakob Spener und seine Zeit” (2 tomy, wyd. 3 e 1861). Siódmy zbiór kazań H-a wydał Pischon, zamieściwszy w przedmowie życiorys autora (1848).

Ks. A. K. D.

Hossbach Teodor Jan, wolnomyślny teolog ewangelicki, syn Piotra Wilhelma (* d. 1 lipca 1839 r.). Od r. 1861 pomocnik kaznodziejski w Berlinie, został w r. 1866 kapelanem wojskowym, a w r. 1868 kaznodzieją przy kościele św. Andrzeja w Berlinie. W r. 1877, jako kandydat na posadę przy kościele ś. Jakóba w Berlinie, dla swego swobodnego kierunku religijnego był przedmiotem napaści ze strony partyi prawowiernej. Od r. 1881 H. jest pastorem przy kościele Nowym w Berlinie,

Hossein Szach lub Hosein Szach, król perski (zm. 1729 r.), następca szacha Sulejma-na Sefi. Po śmierci tego ostatniego (1694) eunuchowie pałacowi oddali rządy słabemu H owi, aby władzę swą zachować. Podczas jego panowania wzrósł niezwykle fanatyzm muzułmański; prześladowano strasznie zwłaszcza sufiich. W r. 1710 wybuchło powstanie wśród Afganów, pod kierunkiem Mir Vaiza, a potem syna jego Mah-muda. Długa wojna skończyła się oblężeniem i zdobyciem Ispahanu przez powstańców (1722), poczem H. zmuszony został oddać koronę Mah-mudowi. W 7 lat potem uwięziono go i uduszono z rozkazu El Aszrafa, następcy Mahmuda. H. przyjmował na swym dworze posła Piotra Wielkiego i zawarł w r. 1708 traktat handlowy

Hossbach Piotr Wilhelm — Hossein, dej Algieru.

z Francyą, bardzo korzystny dla niej.—„Grande Encyclopédie” Lamiraulta.

Hossein Pasza lub Hosein Pasza, przezwany Kuczuk (Mały), urodzony w Gruzyi (1803). Był to jeden z ludzi najwybitniejszych, jacy pchnąć próbowali Turcyę nowożytną na drogę postępu. Był paziem księcia, późniejszego sułtana Selima III. Za rządów jego Hossein otrzymał urząd kapudana - paszy (wielkiego admirała), w r. 1789. Zabrał się natychmiast energicznie do wytępienia rozbójników morskich, którzy grąsowali na Archipelagu, poczem oddał się pracy nad podniesieniem marynarki. Sprowadził z Francyi inżynierów i oficerów; istniejące już szkoły artyleryi i marynarki obsadził nauczycielami francuskimi, którzy w nich znacznie poziom wiedzy podnieśli; wkrótce z arsenałów wypłynęło 20 okrętów, w niczem nie ustępujących najlepszym francuskim i angielskim. Przy pomocy ambasadora francuskiego, generała Aubert du Bayet, utworzył oddział z 800 kano-nierów. Postęp ten nie wyszedł na dobre Fran-cyi: w r. 1801 H. dowodził flotą turecką, która, wraz z angielską, zmusiła Francuzów do opuszczenia Egiptu. H. prowadził dalej reformy; utworzył w Konstantynopolu dwa pułki piesze i dwa szwadrony jazdy, uzbrojone na sposób europejski. Wkrótce potem umarł; nie dożył zniweczenia swego dzieła, dokonanego przez przeciwników, którzy prędko zdołali na swą stronę przeciągnąć sułtana.—„Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hossein lub Hosein (ben Hosein), dej Algieru (1818 — 30). Był następcą Ali-Chodży; zaraz po objęciu rządów zajął się wzmocnieniem władzy tureckiej, zagrożonej w wielu punktach, zwłaszcza wśród Kabylów i mieszkańców Sahary. Przy pomocy Jahia-Agi zmusił wkrótce opornych do posłuszeństwa; umocniwszy w ten sposób swe stanowisko, nie uważał za stosowne, jak rządy Tunetański i Trypolitański, zastosować się do postanowień konferencyi Akwizgrańskiej w sprawie zniesienia korsarstwa i niewoli. W r. 1824 miał nieporozumienia z Anglią, z powodu znieważenia konsula tego mocarstwa skończyło się tym razem na kilku wystrzałach działowych na wodach algierskich. Wkrótce jednak poważniejsze zajście spowodowało upade k H-a. Na audyencyi 30 kwietnia 1827 roku H. znieważył czynnie konsula francuskiego; powodem tego czynu było to, że Francya odmówiła wydania Bacriego i Busnacha, którzy, po otrzymaniu 4 500 000 franków za zboże, dostarczone rządowi francuskiemu przez algierski, nie chcieli uregulować osobiście rachunków swych z H-em. Zerwano natychmiast stosunki dyplomatyczne i Francuzi blokować zaczęli brzegi Algieru. Strzały. wymierzone przeciwko okrętowi „la Provence”, który płynął pod flagą parlamentarną, wywołały we Francyi wielkie wzburzenie. Postanowiono wielką wyprawę do Algieru. Armia

Ks. A. K. D.

EnoykL Powił Iluitr. Zbił ! 31. T XXJX.

TO

49

francuska wylądowała d. 14 czerwca 1830 pod Sidi Perruh, rozpędziła wysłane przeciwko niej wojska, a 5 lipca H. podpisał kapitulacyę, na mocy której Algier stał się własnością Francyi. H. wraz z rodziną, wziąwszy swój majątek osobisty, wyjechał; przebywał w Neapolu, Livorno, wreszcie w Aleksandryi, gdzie umarł w 1838.— „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hosszufalu, wieś w Siedmiogrodzie, w komitacie Kronsztadzkim; hodowla bydła i handel niem, młyn parowy, browar, gorzelnia, szkoła snycerska; około 7 000 m-ców, Rumunów i Ma-diarów.

W. N.

W. N.

w. N.

Hoste, jedna z wysp archipelagu Ziemi Ognistej, u połuduiowego rogu Ameryki, leży w południowej części grupy, prawie cała na południe od 55° szer. połud., między wyspą Londonderry na zachodzie, Gordon — na północo - zachodzie, Navarin — na wschodzie, Wollaston i Hermite — na połud.-wschodzie, oraz właściwą Ziemią Ognistą na północy, od której jest oddzielona kanałem Beagle; wybrzeża wyspy są poszarpane na liczne półwyspy, z których Hardy wysunięty ku południo-wschodowi, kończy się Fałszywym Przylądkiem Horn (55°43'15" szer. pd.).

Hostilianus Gajus Valens H. Messius Quin tu s, cesarz rzymski, syn (czy zięć) cesarza Decyusza; po śmierci Decyusza następca jego, C. Vibius Trebonianus Gallus w 251 po Chr. powołał H. na współrządzcę. W tymsamym roku H. umarł na zarazę morową.

Hostinné (Ar na u), miasto w Czechach nad Elbą, w powiecie Vrchlabskim. Stacya drogi żelaznej, wikaryat, dekanat, kościół Najświętszej Trójcy (fara z w. XIV); klasztor franciszkański, założony r. 1677, z kościołem Niepokalanego Poczęcia; klasztor Urszulanek, wyższe gimna-zyum, szpital, fabryki machin, drutu i sit drucianych, przędzalnie lniane i fabryki wyrobów lnianych i bawełnianych, materyj jedwabnych, cementu, dwa browary, dwa młyny, fabryka gazu i krochmalu, kasa oszczędności. Do miasta należy zamek i dwór w Starych Zamkach. Mieszkańców z górą 20 000, a w tej liczbie tylko około 1000 ewangielików i kilkuset żydów. R*

Hostinsky Piotr Zabój (właściwie Kallner), poeta i uczony słowacki (* 1823—f 1873). Był wychowańem Ludewita Sztura, od r. 1844 kształcił się w słynnem liceum ewangielickiem w Presz-burgu, później w Lewoczy. Potem ojciec wyprawił go na studya teologiczne do Niemiec, lecz on po drodze zatrzymał się w Preszburgu i tam stu-dyował prawo i pracował w redakcyi Orła Tatrzańskiego i w Nowinach Słowackich aż do r. 1848. Za reakcyi sprawował rozmaite urzędy polityczno-jurydyczne w różnych miejscach. Jako liryk, przejął się formą pieśni ludowych, zaleconą przez Stura, a przez Chaloupkę, Krala i innych uprawianą z wielkiem talentem, i aż do śmierci wiernym jej pozostał. Godny uwagi utwór jego dramatyczny: „Svatoslavicovci“ (1869) jest prawie samą liryką; jako myśliciel H. jest krańcowym przedstawicielem Hegeliauizmu sturow-skiego, który wstecznym rozwojem przekształcił w mistycyzm schellingowski. W przypowieściach słowackich upatrywał gotowy już system oryginalnej narodowej mitologii, filozofii i wiedzy, który, gdy się kiedyś rozwinie, postawi duchowo Słowaka na czele Słowiańszczyzny, a przeto i na czele całej ludzkości. Pogląd ten najjawniej widzieć się daje w jego sporach filozoficznych z Ctiborem Zochem („Orel Tatransky“ 1846 i nast.), w „Rozprawach vecernich o umeni staroslovenskom“ („Orel“ 1871 i nast.) i w „Starć vieronauce slovenskie“ (Peszt 1870). Oprócz tego w rękopisach, złożonych w Macierzy Słowackiej, zawiera się wiele rzeczy ciekawych: „O urbńru, jego soustavé, dëjich, vykupovâni lidu“; „O pûvodu clovëka“; „O soustavë Vseho-mira;“ „O slavanskë kmenovitosti a vzajemno-sti“; „0 soustavë obce u Slovanûv“; „O Jń-nosikovi, jego dëjich i pojmani“; „Dejiny Uher“ i in.—Porów.: Pavel Dobrinsky „Petor Zabój H. Kellner“ („Letopis Mat. sl.“ T. XI); Jar. Vlcek „Dej. lit. slow.“—(Ottûv slov. nauć.“).

Hostomice, miasto w Czechach, w powiecie Horowiekim, u stóp gór zwanych Lasem Brdy, których wody spływają do Mołdawy; browar, fabryka gwoździ; około 2 500 m-ców.

Hostounsky (Hostownsky, Hostovinus, Hostinus) Baltazar, Czech, rodem z Ho-stowuic (* około r. 1535—f 7 czerwca 1600 w Komotowie w Czechach). W r. 1555 wstąpił do zakonu jezuitów w Rzymie. Zaledwie ukończył nowicyat, zabrał go z sobą na dwór króla Zygmunta Augusta legat Commendone, jako świadomego polskiego języka a przytem zdolnego teologa. W Polsce założył H. wspólnie z kardynałem Hozyuszem oraz Warszewickim i Skargą pierwsze podwaliny kollegiów swego zakonu w Brunsberdze, Pułtusku i Wilnie. Byl nawet pierwszym wiceprowincyałem zakonnym dla Polski pomiędzy 1564—1566 r. Mmej-wię-cej po roku 1875 powrócił do Czech i odtąd niemal do końca życia przebywał, to w Pradze, to znów w Ołomuńcu w charakterze profesora teologii. Podobnie jak wielu innych ówczesnych teologów pozostawił po sobie H. dość spory szereg dzieł i dziełek, pisanych wyłącznie prawie po czesku, w których głównie ma na oku współczesne błędy i potrzeby religijne. Istotną wartość mają jego tłómaczenia dzieł ojców Kościoła i innych pisarzy religijnych: tak przełożył na język czeski dziełko św. Augustyna o marności rzeczy doczesnych, św. Wincentego Liryneńskiego o poznaniu Kościoła katolickiego, dyalogi św. Grzegorza W-go, Tomasza à Kempis o naśladowaniu Jezusa Chrystusa, wreszcie tłómaczył pisma kardyn. Hozyusza i Ant. Possewina. — Por. Balbinus „Bohemia” II 383, III 182 (Praga 1776); Brown

„Biblioteka T. J.” (Poznań 1862); Sommervogel Concil. Trident.” o. 14:

„De Célébrât. Mis-Ks. s. w.

Hostyński Ottokar (* d. 2 stycznia 1847 w Martynowie w Czechach), estetyk i teoretyk muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Pradze i otrzymaniu w 1869 r. stopnia doktora filozofii H. udał się do Włoch dla uzupełnienia studyów muzycznych, poczem, wróciwszy do kraju, objął w 1877 r. katedrę estetyki i historyi muzyki w uniwersytecie praskim w charakterze docenta, a od 1884 profesora. Z dzieł jego wyszły z druku: życiorys Wagnera (po czesku); „Das Musikalisch-Schöne u. das Gesammt-Kunstwerk vom Standpunkt der formalen Ästhetik” (1877 r.), wydane po niemiecku, równie jak „Die Lehre von den musikalischen Klängen” (1879)

A. Pol.

G. F.

„Bibliothèque de la C. J.” (Bruksella 1893); Za- sae”. łęski „Jezuici w Polsce” (I, II, Lwów 1900).

Hostrup Jens Chrystyan, poeta i dramaturg duński (* 20 maja 1818 r. w Kopenhadze— f 21 listopada 1892 r.). Jeszcze podczas stu-dyów teologicznych w Kopenhadze (1837—43) zdobył sobie rozgłos sympatyczny jako twórca małej operetki i mnóstwa wesołych pieśni studenckich, po części treści politycznej i patryo-tycznej. Za tern poszły większe komedye, w których bardziej realistycznie malował charaktery i stosunki życiowe duńskie, zrazu wiążąc je z żywotem studenckim. Z jednoaktówek jego odznaczają się „Iutrigerne” (Intrygi) i „Solda-terlójer” (Żarty żołnierskie). Wodewile H-a,

Hoszard Franciszek (* w Wiedniu w roku 1824—f we Lwowie dnia 16 grudnia r. 1899), lekarz i polityk. Do szkół uczęszczał w Bochni, po ukończeniu ich wstąpił na wydział filozoficzny we Lwowie, następnie przeniósł się do Wiednia, gdzie otrzymał wykształcenie lekarskie, dyplom zaś doktorski osiągnął w Krakowie w r. 1849. Jako poseł na sejm konstytucyjny raku-ski był w r. 1846 razem z Fr. Smolką (ob.) kierownikiem ówczesnego ruchu politycznego w Austryi. W roku 1850 osiadł w Bochni i zajął się wykonawstwem lekarskiem, doznając tam wziętości i powodzenia wielkiego. W r. 1867 wybrano go na posła do sejmu krajowego w okręgu bocheńskim, w latach późniejszych wybierano go jeszcze pięciokrotnie na tenże sejm, dwukrotnie zaś zasiadał w Wiedniu, jako poseł do Rady państwa. Powołany w r. 1877 do Lwowa na członka Wydziału krajowego, stał do śmierci na czele Departamentu zdrowia; na stanowisku tem odznaczał się zawsze jako urzędnik sprężysty a sumienny i przyczynił się niemało do ulepszenia szpitalnictwa galicyjskiego. H. był zawsze raczej politykiem niż lekarzem; oddany duszą i ciałem sprawom narodowo - społecznym, służył im zawsze gorliwie, nie bacząc na następstwa mogące spaść za to na niego samego. Za działalność swą polityczną był dwukrotnie więźniem stanu, mianowicie w latach 1846 i 1864.—Por. „Przegląd lekarski” (1899, Nr 50,

Dr j. p.

operetki i komedye ludowe, to serdeczne, to i kilka pomniejszych, znów pełne humoru i ledwie nie burleski, to noszące charakter romantyczny, wszystkie mocno są przepojone żywiołem lirycznym. Zbiór jego poezyj („Sauge og Digte”), pełnych wspomnień z czasów studenckich, ukazał się r. 1872, a potem w wydaniu pomnożonem 1884. Prócz tego wydał: „Folkelige Foredrag” (Wykłady popularne, wyd. 3-e r. 1884); sztuki sceniczne:

„Eva” (1880); „Karens Garse” (1886); „Under Snefog” (W śnieżnej zawiei, 1888), oraz autobiografię („Erindriger” 1891). Jako komedyopi-sarz H. Jest niewątpliwie pokrewny z Heiber-giem i Hertzem, lecz pod względem świeżości obudwu ich przewyższa, szczególniej zaś celuje w malowaniu studentów i małomieszczan. Jego „Samlede Skrifter” wyszły r. 1865 („Komedier”

1889, w wydaniu piątem). Jeden tom poezyj pośmiertnych i dopełnienie autobiografii („Sene-re Livserindringer”) ukazały się 1893. Podzielając zasady i dążności Gruntwiga (ob.), H. gorliwie pracował nad krzewieniem oświaty wpośród ludu duńskiego. Od r. 1856 był pastorem w Silkeborgu, w Jutlandyi, 1863 przeniesiony do Frideriksberga na Zelandyi, w 1884 przeszedł w stan spoczynku.    *

Hoszowski Jerzy, władyka przemyski w XVII wieku, nieunicki. Rodem z Rusi Czerwonej, szlachcic herbu Sas. Był hegumenem ławrow-skim. Żył w czasie, kiedy w ruskiem biskupstwie przemyskiem było wielkie zamieszanie. Zapuściła tu silne korzenie unia, chociaż jednocześnie i nieunia miała wielu stronników. Był biskup unicki i nieunicki. Spychali jeden drugiego. Unici nie wierzyli swojemu, nieunici znowu swojemu władyce. I rzeczywiście bywały zdrady. Antoni Winnicki dwuznacznie postępował. Otóż jedna i druga strona wybierała so-

Hostya, w ogólnem znaczeniu jest to ofiara składana Bogu; w liturgice nazwę tę nosi opłatek upieczony z mąki pszennej, rozczynionej czystą wodą, używany jako materya do przeistaczania podczas Mszy św. w Ciało Chrystusowe. H. ma kształt okrągły, na wzór przaśni- str. 690). ków żydowskich. Większa służy przy odprawianiu Mszy i wystawieniu w monstrancyi (ob.), mniejsza, zwana kommunikantem, udzielana jest w Kommunii św. wiernym. W pierwszych wiekach Kościoła H-a miała kształt bułki, w formie opłatka znana jest od XII w. Do X w.

Kościół używał jako H-i tak chleba przaśnego (ob.) jak kwaśnego; obecnie, na wzór Chrystusa, używa tylko przaśnego, i jedynie Grecy używają kwaśnego (zakwaszonego). Bez względu jednak czy jest przaśnym, czy kwaśnym, musi do ważności Sakramentu być przygotowanym wyłącznie z mąki pszennej. — Por. „Encykl. kość.”; „Can. I bie swego biskupa, do Winnickiego się nie prz;y-

król. na Wawelu” (1880).

P. Ohm.

znawając. Jan Małachowski był władyką unitów, Jerzy Hoszowski — nieunitów. Tak trzech rządziło w dyecezyi, a raczej każdy tam rządził gdzie był; znalazł się i czwarty biskup, niby bezstronnych, Wołoszynowski. Hoszowski objął katedrę w prostem następstwie po Sylwestrze Hulewiczu w r. 1668—70 (Rubrycelle przemyskie); Stebelski zna także Hoszowskiego. Władza mimo to biskupa w dyecezyi była mała, do katedry raz się był, i to na krótko, dostał— było to w r. 1670—i tę krótką chwilę jedynym aktem urzędowym, jaki znamy, zaznaczył. Dnia 12 kwietnia 1670 r. wydał list, na mocy którego zatwierdził bractwo cerkiewne starosolskie na prośbę mieszczan i podobne jemu bractwa krzewić przyobiecywał. Wkrótce i z Przemyśla ustąpił. Mieszkał zwykle w Ławrowie, a zatem był hegumenem jak wprzódy; cała różnica pomiędzy dawnym jego stanem a późniejszym ta była, że się na biskupa wyświęcił. Ale był prawdziwie biskupem in partibus. Niewiadomo kiedy umarł, jak długo rządził. To tylko pewna, że cała jego rodzina była katolicką, a Paweł Hoszowski, „wymyślnego umartwienia kapłan”, był nawet jezuitą.—(Bartoszewicz w „Encykl. Org.”).

Hoszowski Konstanty (* r. 1805—-j- 1884), prawnik i historyk; studya uniwersyteckie odbywał w Krakowie na wydziale prawnym, gdzie po zdaniu egzaminów i obronie tez w r. 1828 otrzymał stopień doktora praw (rTheses quas.... publice defendendas suscepit”, Kraków); tegoż roku, wygłosiwszy i wydrukowawszy rozprawę o rzeczy menniczej w Polsce („Dissertatio inau guralis historico-juridica de re nummaria in Polonia”), rozpoczął wykłady i dobił się tytułu profesora zwyczajnego; następnie został sędzią, od 1842—44 był sędzią prezydującym najwyższego sądu karnego, od r. 1844 senatorem Rzpltej krakowskiej, od 1846 sprawował inne urzędy aż do r. 1854, w którym otrzymał emeryturę. Był członkiem Towarzystwa naukowego krakowskiego, a następnie Akademii Umiejętności.—Prace jego są następne; wszystkie wyszły w Krakowie: „Życiorys ks. Antoniego Bystrzanowskiego” (1851); „Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie N. P. Maryi w kaplicy domu schronienia ubogich, Koletki zwanego, znajdującym się, tudzież o szpitalu krakowskim” (1857); „Żywot Andrzeja Zawiszy Trzebickiego, biskupa krakowskiego” (1861): „O znakomitych zasługach w kraju rodziny Korycińskich” (1862); „O instytu-cyach dobroczynnych ze stanowiska administracyjnego uważanych” (1863); „Wiadomości histo-ryczno-prawnicze w przedmiocie rzeczy menniczej w dawnej Polsce” (1864); „Żywot Jana Muskaty, biskupa krakowskiego” (1866); „Obraz życia i zasług opatów mogilskich” (1867); „Biografie ośmiu zgasłych członków tow. Nauk. Krak.” (1869); „Rozbiór krytyczny biografów Erazma Ciołka, biskupa płockiego” (1875); „Przyczynek do dzieła o opatach XX. Cystersów w Mogile pod

Krakowem” (1879); „Izba poselska w zamku

P. Chm.

Hoszowski Justyn (* ok. 1850), belletry-sta; wydał w r. 1874 zbiór „Poezyj” (Lwów), gdzie się między innemi znajduje dramat 5-akto-wy p. t. „Kościuszko” (Lwów 1878) i dramat 5-aktowy p. t. „Egon” (tamże 1879).

Hośćcy (Hostscy albo Hojscy), litewski ród szlachecki herbu Kierdeja. Bohdan Sen-kowicz, dziedzic Hoszczy na Wołyniu, w r. 1488 podczaszy litewski i klucznik łucki (do r. 1494), miał trzech synów: Iwana, Aleksandra (f 1510) i W a si la, i córkę Juliannę. Syn Wa-sila, Hieroteusz (Erotej albo Jarotej), był około r. 1568 sędzią ziemskim łuckim. Gabryel (Ha-wryło), prawdopodobnie syn Hieroteusza, chorąży kijowski, następnie starosta owrucki, za Stefana Batorego bił się pod Gdańskiem i pod Wielkiemi Łukami, i uczestniczył we wszystkich niemal wyprawach za Zygmunta III na czele wystawionych przez siebie chorągwi. W r. 1618 został kasztelanem kijowskim. Umarł w r. 1625. Syn jego, Roman (f 1635 r.), rotmistrzował pod Smoleńskiem, następnie został podkomorzym kijowskim, później starostą włodzimierskim, a po śmierci ojca kasztelanem kijowskim. Ojciec i syn byli gorliwymi aryanami, a w m. Hoszczy jeden z nich założył zbór aryański. — Ad. Boniecki „Poczet rodów litewskich XV i XVI w.” (Warszawa 1887); K. Niesiecki „Korona Polska”. J- B-

Hotchkiss Benjamin Berkely, fabrykant amerykański broni palnej (* 1828 r. w Shaross, w stanie Connecticut — f 1885 r. w Paryżu). Rządził naprzód fabryką dział i amunicyi, z któ rej dostawiał rządowi meksykańskiemu działa gwintowane, a później, podczas wojny domowej w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej — pociski do dział gwintowanych. Roku 1867 założył w Wiedniu fabrykę patronów metalowych, którą w r. 1870 przeniósł do Paryża, a w roku 1875 sprzedał rządowi francuskiemu, jednocześnie zaś urządził fabrykę amunicyi i dział dla lekkiej artyleryi i doprowadził ją do wysokiego stopnia rozwoju. Był on wynalazcą dział rewolwerowych, od jego imienia nazwanych, a rozpowszechnionych we Francyi, Niemczech i Rossyi, jako działa forteczne i okrętowe, nadto zaś ka-rabina magazynowego oraz armaty szybkostrzelnej o jednej lufie.

Hotel, zajazd (îiavâoxstov, deversorium, auberge, hotel, Gasthaus, Gaslhof). W znaczeniu współ-czesnem H. w Grecyi nie był znany w epoce dawniejszej; później dopiero, z rozwojem stosunków wewnętrznych i z ośoiennemi państwami, w miastach (Korynt, Ateny i in.) okazała się potrzeba urządzenia schronisk dla podróżnych, i te budowane były na koszt państwa. Powstały one naprzód w miejscach większego przypływu gości: około igrzysk i więcej odwiedzanych świątyń. W takich schroniskach otrzymywał nocleg zarówno zamożny i biedak, gość z klas uprzywi-

A. Kusz.

lejowanych i z ludu. Utrzymywanie H-li nie było wzbronione nikomu, lecz w Grecyi ten proceder nie korzystał z poważania. W państwie Rzymskiem deversoria zakładał rząd w miastach i po wszystkich drogach, po których przejeżdżać musieli urzędnicy i lud zbrojny, od Rzymu do Azyi Mniejszej, jak również na zachód, do Gallii; w dewersoryach znajdowali dach i pożywienie ludzie i ich konie, i wszystko tam było urządzone według przyzwyczajeń ówczesnego Rzymianina. Wieki Średnie, epoka decentrali-zacyi i osobistej inicyatywy, nie zachowały nic z tych urządzeń. W obyczajach ówczesnych Słowian, przodków naszych, jak również u ludów germańskich, szeroko kwitła gościnność, która była powodem, że podróżny z pewną łatwością znajdował dach i pożywienie. Obok tego pełnienie miłosierdzia stało się do pewnego stopnia obowiązkiem klasztorów, które osobno od cel zakonnych posiadały lokale dla pomieszczenia ludzi świeckich i w nich umieszczały podróżnych. Wiele klasztorów, poczynając już od IX w., posiadało osobne domy, postawione bliżej drogi, niż inne klasztorne zabudowania, i przeznaczone dla podróżnych i ich koni. Domy takie często bjły zbudowane według planu zupełnie zastosowanego do swego przeznaczenia: naprz. na drodze z Rzymu do Neapolu w Fossanova zachowały się dobrze zwaliska klasztornego domu dla podróżnych, w którym wysokie sutereny sklepione służyły za stajuie; parter i piętro przeznaczone były dla ludzi. W Wiekach Średnich podróżowano niemało : wiadomo, że wielu ze szlachty, duchowieństwa, kupców i artystów pędziło życie wędrowne, same więc klasztory potrzebom zgoła nastarczyć nie mogły; ponieważ zaś utrzymywanie zajazdów nikomu nie było wzbronione, więc obok H-i klasztornych, w których szukali schronienia po większej części ludzie uprzywilejowani lub z klasztorem ze-stosunkowani, powstały inne, utrzymywane przez ludzi prywatnych. Niektóre z nich, jak to bywa i teraz, korzystały z dobrej reputacyi, inne zaś stały się przytułkiem ludzi poszukujących przygód, spragnionych gry i hulanki, ludzi i kobiet podejrzanych lub uciekających przed pościgiem sprawiedliwości. Takie zajazdy często bywały gniazdem występnych spisków lub zajść krwawych i stawały się poniekąd plagą społeczną; więc rządy i państwa zmuszone były do pewnej reglementacyr i ograniczeń praw utrzymujących H-le. We Francyi za Karola IX postanowiono: 1) utrzymywać H. ma prawo tylko ten, kto uzyska wyłączne pozwolenie; 2) utrzymujący H. bez owego pozwolenia płaci pewną karę. Wdawanie się zwierzchności w sprawy procederu hotelowego wzrastało od tej chwili coraz bardziej i w końcu XVII w. we Francyi przepisy władz państwowych ustanawiały ceny na pożywienie, jakie goście otrzymywali w H-ach. Trwało tak do połowy XVIII w., kiedy pojęcia

wolności handlowej (ob. Tom XXVII str. 352) przenikły do sfer rządzących i zastosowanie maksymy „Moins gouverner” (mniej rządzić) poczęło wydawać dobre rezultaty; wtedy przemysł hotelowy uzyskał swobody, z jakich dotychczas korzysta. W XIX w., z rozwojem dróg żelaznych i ułatwieniem podróży, powstać musiała większa ilość H-i i należyte wyspecyalizowa-nie budynków dla nich przeznaczonych. Urządzenie hoteli europejskich jest powszechnie znane. W Warszawie wzorem jego jest H. Bristol. W Ameryce H-le bywają dwóch typów: jedne noszą nazwę hoteli z planem europejskim, drugie— hoteli z planem amerykańskim. W tych ostatnich gość płaci określoną kwotę na dobę (3 lub 4 dolary) i za to dostaje pokój sypialny z najkompletniejszem urządzeniem i usługą, w sali restauracyjnej posiłek cztery razy na dzień z prawem spożycia za każdym razem tylu potraw, na ile mu apetyt pozwoli, z jadłospisu, zawierającego kilkadziesiąt dań, oraz korzysta ze wszystkich urządzeń hotelowych, jak: windy, łazienka, czytelnie, biuro do pisania z papierem gratis i sale recepcyjne. Te sale zajmują najlepszą część gmachu hotelowego—pierwsze piętro, posiadają wspauiałe rozmiary, są zawsze pięknie dekorowane, całe wysłane dywanem i zastawione grupami mebli: kanapka, stół i kilka krzeseł. Amerykanin w swej sypialni nie przyjmuje nigdy gości i interesantów. Kto chce odwiedzić mieszkającego w H-u z planem amerykańskim, wchodzi do sali recepcyjnej, posyła przez służącego kartę swoją, zajmuje swobodną grupę mebli i czeka przybycia lub odpowiedzi tego, komu bilet posłał. Tu przyjmuje się wizyty, tu się robi interesy i zawiera umowy, do czego dopomaga w sąsiedniej sali olbrzymi stół do pisania. W H-ach z planem europejskim sal recepcyjnych niema i płaci się osobno za lokal, herbatę, pieczywo etc.

Hotentoci (od wyrazu hollenderskiego „hiit-tentiit” — ograniczony, nieudolny), nazwa zbiorowa paru plemion w Afryce Południowej, mówiących narzeczami tego samego języka. Z pośród tych plemion wymienimy Namów, Goranów czyli Koranów, Damarów. Sami H. zo-wią siebie Koi-Koin, t. j. „najprzedniejsi ludzie”. Ogółem plemiona hotentockie nie zawierają obecnie więcej nad parę dziesiątków tysięcy członków. Są to szczątki grupy znacznie liczniejszej, zajmującej ongi ziemię dzisiejszej kolonii Kaplandzkiej a nawet siedzącej jeszcze bardziej na północo-wschód, tam gdzie dzisiaj przebywają plemiona kafryjskie. Dzieje kolonizacyi Kap-landu zachowały nam nazwy innych plemion, wytępionych przez najazd. Mieczem i ogniem tępiono tubylców, a nawet nad drzwiami kościołów umieszczano napisy: „Psom i Hotentotom wejście wzbronione!”. Obecnie prawie wszystkie grupy hotentockie utraciły swoją indywidualność etniczną, noszą kostium europejski, posłu-

Hotho Henryk — Hotman Franciszek.

390

chińskie.

Hotmail Franciszek, znakomity prawnik francuski (* 1524—f 1589). Kształcił się w Orleanie, a od r. 1546 wykładał prawo rzymskie w Paryżu. H. należał do gorących wyznawców reformacyi, poczem objął wykłady historyi i literatury w Lozannie, a od r. 1555 w Sztrasbur-gu, gdzie ponownie uczył prawa. W r. 1556 towarzyszył Kalwinowi na synod frankfurcki (ob. Kalwin). Rozgłos imienia H-a był już wówczas tak wielki, że królowa angielska, Elżbieta, ofiarowała mu katedrę w Oksfordzie. H. odrzucił propozycyę, gdyż cały zajęty był propagandą reformacyi. Jako czynny działacz na polu reformacyi brał udział w życiu politycznem. L- K- Przez czas pewien pełnił obowiązki urzędowe Hotho Henryk Gustaw, historyk sztuki przy królu Nawarry, Antonim, i w charakterze (* 1802 w Berlinie—f tamże 1873). W r. 1829 posła jego szukał w Niemczech pomocy dla został profesorem estetyki i historyi sztuki na Hugonotów. Z biegiem czasu powrócił do Pa-uniwersytecie berlińskim, w roku 1858 dy- ryża, gdzie powierzono mu stanowisko historyo-rektorem oddziału miedziorytów w Muzeum król. grafa królewskiego. Następnie przechodził roz-Należał do szkoły Hegla („Vorstudien für Le- maite koleje; po zawarciu pokoju w Longju-ben und Kunst”, Tübinga 1835). Wydał Hegla me au (ob.) zmuszony był uciekać do Genewy, „Vorlesungen über die Aesthetik” (Berlin 1842— gdzie w r. 1573 znowu objął wykłady prawa 43, wyd. 2-e, 3 tomy). Własne jego pisma są rzymskiego; potem w r. 1580 otrzymał od Hen-dziś przestarzałe: „Geschichte der deutschen und ryka IV, króla Nawarry, urząd radzcy stanu; der niederländischen Malerei” (Berlin 1842-^43, w r. 1594 powrócił do Genewy, wszedł tam do 2 tomy); „Die Malerschule Huberts van Eyck” kollegium prawników i oddał się poszukiwaniom niedok., t. I); „Geschichte der deutschen Malerei i kamienia filozoficznego. Wreszcie po raz ostatni bis 1450” (Berlin 1855, 2 t.); „Die flandrische ! powrócił do Szwajcaryi i Bazylei i tam życie za-Malerschule d. 15-n Jahrh.” (1 zesz. Lipsk 1858). kończył. H. należał do rzędu mężów uajsławniej-

gują się językiem angielskim lub hollenderskim i żyją zmieszani z przybyszami, dając początek mieszańcom, słynącym pod nazwą specyalną „bękartów”, przytem termin ten przestał być obelżywym a stał się nazwą etniczną. H. wraz z Buszmenami, od których niejednokrotnie nie są odróżniani, zajmowali ongi prawdopodobnie całą Afrykę południową aż do 18° szer. płd. Naciskani od Wschodu i Północy przez Kafrów, od Południa przez Europejczyków, dzisiaj zajmują zaledwie cząstkę dawnego swego obszaru, koczując lub siedząc głównie w kraju Namaqua, w pustyni Kalahari i w ustroniach dalej położonych kolonii Kaplandzkiej. Pojedyńcze oazy dochodzą na zachodzie do 15° szer. płd. Pod względem antropologicznym wśród H-ów i Busz-menów przeważa typ, odrębny od typu murzy-nokształtnego. Typ ten usiłowano zbliżyć z typami mongolskimi: „mojem zdaniem jest to rzecz bardzo interesująca, że w Afryce południowej mamy do czynienia z plemieniem szeroko roz-siadłem, któreby można nazwać mongołokształ-tnem, chociaż nie znajduje się ono w bliższem pokrewieństwie w Mongołami. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż, pomimo jasnej cery, należy ono do rasy czarnej” (Virchow). Zpośród innych cech wymienimy szczególne wydłużenie labio-rum minorum (tak zwany „fartuch hotentocki”) oraz steatopygię, t. j. przerost tkanki tłuszczowej na pośladku, tworzący u kobiet niekiedy wyrostek 14-centymetrowy. Narzecza hotentoc-kie zawierają w swojej dźwiękowni parę dźwięków mlaskowych; istnieją one tam napewne, chociaż w mniejszej obfitości niż u Buszmenów. Plemię damarskie, mówiące narzeczem hotentoc-kiem, pod względem antropologicznym przedstawia już prawie całkowicie typ murzyński. W chwili najazdu H. byli pasterzami z silnie rozwiniętym ustrojem plemiennym. Chaty posiadały osobliwą strukturę, przypominającą ul niski słomiany, osady zawsze tworzyły koło. Wogóle rodowód antropologiczny H-ów i związek ich z Buszmenami dotychczas są niewyjaśnione, a materyał etnograficzny, zebrany u plemion ho-tentockich, pozostawia bardzo wiele do życzenia.

ïïotinus, rodzaj owadów, należący do podrzę-du pluskwiaków równoskrzydłycli (Hemiptera-ho-moptera), z rodziny Fulgoridae. Najpospolitszy gatunek tych bardzo oryginalnych owadów, H. candelarius (= Fiata candelaria)—dmuszka świe-conos, albo latarnik chiński, spotyka się w Azyi wschodniej, a przeważnie w Chinach. Posiada on dziobkowate, zadarte ku górze w kształcie

pa

ÄÄsl

Fig. 72. Hotinus candelarius.

łuku czoło. Jaskrawo zabarwione czerwone jego ciało, opatrzone jest dwiema parami skrzydeł, z których pierwsze są zieloue z plamkami oraz poprzecznemi pręgami jasno-żółtemi, tylne zaś — żółte z czarnemi końcami. Do zbiorów entomologicznych europejskich owady te bywają w wielkiej ilości sprowadzane z Kantonu (Chiny). Wyobrażenia tych owadów ozdabiają zwykle wachlarze, ekrany, parawany i inne meble

K. K-6.

szych swojej epoki; na polu prawniczem pragnął j jak Edwardem Pocockem, orjentalistą angiel-zebrać zwyczaje prawne (coutumes) francuskie i ułożyć z nich jeden kodeks. Myśl ta, jak wiadomo, miała się urzeczywistnić dopiero za Rewolucyi. — Z dzieł H-a wymienić należy:

„De statu primitivae ecclesiae” (Genewa 1553);

„Epistre envoyée au tigre de la France”, był to pamflet przeciwko kardynałowi Lotaryngii; „ Jurisconsultes” (1559); „Partitiones iuris civilis elementariae” (1560); „L’Anti-Tribonian”

(1567; książka obejmująca projekt reformy prawodawstwa cywilnego francuskiego); „Franco-Gallia seu tractatus isogogicus de regimine re-gum Galliae” (Genewa 1573. W dziele tern H. wygłasza przekonania republikańskie i usprawiedliwia rewolucye); dalej „ Antiquitatum roma-norum libri V” (1584); „De iure successionis w świecie naukowym, dotyczą zakresu języków

semickich, historji Wschodu, starożytności, dziejów kościelnych i spornych pytań teologicznych. W przedmiotach tych ogłosił szereg dzieł większych i mniejszych, z których najwybitniejsze są: „Historia ecclesiastica” (Ziirych 1651—67, 9 tomów); „Thesaurus philologicus seu Clavis scripturae” (Ziirych 1649, wyd. 3-e 1669); „Ety-mologicon orientale sive Lexicon harmonicum heptaglotton” (Heidelberg 1661). Dwa ostatnie dzieła mają i dziś jeszcze wartość, głównie z powodu obfitego materjału językowego, w pewnym porządku w nich ułożonego. H. brał także udział w sprawach religijnych i politycznych; np. w sprawie połączenia wyznawców Lutra z reformowanemi; w r. 1658 towarzyszył pala-tynowi reńskiemu, wyżej wzmiankowanemu, na elekcję cesarza Leopolda I do Frankfurtu, i innych.

H. K.

1639).

H. K

W.N.

Hottinger Jan Henryk, znakomity orjen-talista wieku XVII (* 10 marca 1620 w Ziirychu— f tamże 5 czerwca 1667); studjował teologję i języki wschodnie w Ziirychu (1638—41) i wyświęcony był na księdza; następnie dla studjów językowych bawi! czas pewien w Genewie, Gronindze i Lejdzie, nadto odbył podróż do Anglji i Francji, a po powrocie do Ziirychu został tam 1642 r. profesorem historji kościoła, w r. 1648 profesorem teologji i języków wschodnich, a 1653 profesorem zwyczajnym retoryki i logiki i stałym rektorem. Gdy już miał sławę pierwszorzędnego uczonego i w przyjacielskich zostawał stosunkach ze spółczesnemi uczonemi,

in regno Galliae” (1588).

Hotmail Antoni, prawnik francuski, brat poprzedzającego (* 1525 — f 1596). Należał narówni z bratem do gorliwych wyznawców kalwinizmu. Był adwokatem w Paryżu, a następnie adwokatem generalnym parlamentu (1591). Drukował: „Traité de la dissolution du mariage pour cause d’impuissance et de froideur de l’homme et de la femme” (Paryż 1581); „Traité de la loi salique” (Paryż 1590); „Traités des droits et libertés de l’Eglise gallicane” (Paryż

H. K.

Hotmail Jan, dyplomata i pisarz francuski, syn Franciszka (* 1552 — f 1636). Znany z usiłowań, zmierzających do zlania protestantyzmu z katolicyzmem.—Wydał między innemi: „Traité des devoires de 1’ambassadeur” (Paryż 1602), oraz pisma drobne, drukowane w „Opuscules Français des Hotman” (Paryż 1616).

Hot-Springs, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Arkansas, w hrabstwie Garland, w wąz-kim wąwozie gór Osark, nad rzeką Washita (systemat Mississipi przez rzekę Czerwoną), o 88 kim. na południo - zachód od Little Rock; przeszło 8 000 m-ców. Nazwę swą miasto to otrzymało od licznych gorących źródeł okolicznych z wodą czystą bez smaku i zapachu; woda ta osadza warstwę tufu, używanego na osełki. Wielki szpital dla wojskowych i marynarzy.

skim, Hugonem Grotiusem, słynnym prawnikiem, H. Ludolfem, znawcą literatury etjopskiej, i in-nemi, w r. 1655, na skutek życzenia Karola Ludwika, palatyna reńskiego, powołany był do Heidelberga na profesora języków wschodnich tutaj został wkrótce rektorem i przebył lat kilka; (do 1661). Uniwersytet heidelberski zawdzięcza mu w znacznym stopniu nowy swój rozkwit po wojnie trzydziestoletniej W r. 1661 H. powrócił do Ziirychu, gdzie przyznano mu tę sarną godność stałego rektora uniwersytetu. Obok pełnienia obowiązków swego zawodu H. zajmował się tutaj, między innemi, sprawdzaniem przekładu biblji niemieckiej, wydanego następnie w r. 1667. Prace H-a, które mu zjednały sławę

A. A. K.

Hottinger Jan Jakób, syn Jana Henryka, profesor teologji w Ziirychu (* 1652 w Ziirychu — f tamże 18 grud. 1735), oprócz innych prac, napisał cenną historję Kościoła helweckiego, p. n. „Helvetische Kirchenges’chichte” (Ziirych 1698 -1729, 4 tomy).

Hottinger Jan Jakób, filolog klasyczny, prawnuk Jana Henryka (* 2 lutego 1750 w Hausen, w kantonie Ziiryskim — f 4 lutego 1819 w Ziirychu); studjował teologję i filologję w Ziirychu i Getyndze, 1774 r. został profesorem i obowiązki te sprawował aż do r. 1814, w którym wyszedł do emerytury. Był także kanonikiem w Ziirychu. Słynął jako filolog klasyczny, tłumacz autorów starożytnych, oraz belletrysta i biograf. Sławę znakomitego filologa zjednały mu ogłoszone przez niego wydania naukowe pism Sallustjusza (Zurych 1778) i Cycerona „De divinatione” (Lipsk 1793). Z przekładów H-a zasługują na uwagę Cycerona „De divinatione” (Ziirych 1789) i „De officiis” (Ziirych 1800) i Teofrasta „Charakteren” (Mouachjum 1810). Wspólnie z Wielandem i Jacobsem wydawał czasopismo „Neues attische Museum” (Ziirych 1802 —10). Jako belletrysta pisał komedje na tle życia szwajcarskiego, założył wydawnictwo

p. n. „Bibliothek der neuesten theologischen, ' cia warowni weissenburskich. R. 1796 dowodził philosophischen und schönen Litteratur” (Ziirych korpusem w Niemczech południowych. Uwolnio-1784—86, 3 tomy), i ogłosił rozprawę nagro- ny ze służby austryackiej roku 1798, przygoto-dzouą „Versuch einer Vergleichung der deut- wał powstanie przeciwko Francuzom w Szwaj-schen Dichter mit den Griechen und Römern” caryi wschodniej, a roku 1799 objął dowództwo

(Mannheim 1789) i inne. Ogłosił biografje: „Acroama de J. J. Bodmero” (Ziirych 1783) i „Salomon Gessner” (t-że 1796). Pisał także mowy i rozprawy filozoficzne i krytyczne; wydał je w ostatnich latach życia p. n. „Opuscula oratoria” (Ziirych 1816) i „Opuscula philosophiez, critica atque hermeneutica” (Lipsk 1817); prace te, obok zajmującej treści, odznaczają się doskonałą łaciną.

R.

nad wojskiem austryaekiem w Vorarlberg!], zdobył z niem Luciensteig i wkroczył do Szwaj caryi. W pierwszej bitwie (3 i 4 czerwca), dowodząc lewem skrzydłem, przyczynił się do opanowania Ziirychu, lecz w drugiej poległ w samym jej początku.

A. A. K.

Hottinger Jan Jakób, historyk szwajcarski (* d. 18 maja 1783 r. w Ziirychu — f 17 maja 1860 r.). Odbywszy studya teologiczne w Zii-rjchu i Lipsku, habilitował się na .profesora i otrzymał katedrę w Szkole sztuk pięknych w mieście swojem rodzinnem. Jako radzca wychowania i członek wielkiej rady, zasłużył się szczególniej udziałem swoim w pracy nad reformą szkolnictwa. Potem był nadzwyczajnym, a w r. 1844 został zwyczajnym profesorem hi-storyi w uniwersytecie. Po śmierci Glutz-Block-heitna prowadził dalej Historyę Szwaj caryi Miiilera p. t. „Geschichte der Schweitzer Kirchentrennung” (tom I i II Ziirych 1825 — 29) Napisał oprócz tego: „Huldreich Zwingli und seine Zeit” (Zürych 1842); „Vorlesungen über die Geschichte des Untergangs der Eidgenossenschaft der 13 Orte” (tamże 1846); „Hans Konrad Escher von der Linth” (tamże 1852); dokończył Bluntschlego „Geschichte der Republik Zürich” (tom III, tamże 1855); redagował „Schweizer Monatschronik” oraz z Bögelim „Reformationsgeschichte” Ballingera (Frauenfeld 1840, 3 tomy); z Escherem „Archiv für Schweizer Geschichte und Landeskunde” (Zürych 1827 — 1829, 3 tomy), a z Wakernaglem i Gerlachem „Schweizerisches Museum für historische Wissenschaften” (Frauenfeld 1837 — 39, 3 tomy). *

w. n.

Hotzenplotz (O so błaha), miasto na Szlą-sku austryackim, w powiecie Jagerndorfskim (Karniowskim), o 22 kim. na północ od Jägern-dorfu (Karmowa), nad rzeką Hotzenplotz (Ossą), lewym dopływem Odry, na granicy pruskiej; cukrownia, fabryka zapałek i koronek, stary kościół gotycki; około 4 000 m-ców.

S. Pł.

Houbigant Karol Franciszek, oratorya-nin (* 1686 — f 1783), konferencyonista przy kościele ś. Magloize w Faryżu. Dotknięty głuchotą, oddał się wyłącznie pracom egzegetycz-nym. Trzydzieści lat życia poświęcił na krytyczne opracowanie wydania ksiąg biblijnych w ich języku oryginalnym i w tłóm. łacińskiem (Paryż 1753). H. przypuszczał preegzysteneyę duszy Chrystusa Pana i wierzył, iż pod koniec świata powstanie Królestwo Żydowskie.

Hottonia Boerh., należy do rodziny Pier-wiosnkowatych (Primulaceae)\ z 2-ch jej gatunków właściwy środkowej Europie jest H. palustris L., H. błotna, o liściach grzebienisto-pierzasto-wrębnych; kwiaty białe lub różowawe,

zebrane w okółkowe grona, trwała; rośnie na bło-

z. z.

tach; wys. 4"—1'.

Hotze Fryderyk (właściwie Jan Konrad Hotz), generał austryacki (* 20 kwietnia w Rich-tersweilu pod Zürychem—f 25 września 1799). Roku 1758 wstąpił do würtemberskiego pułku kirasyerów i odbył w nim Wojnę Siedmioletnią. Potem, gdy odmówiono mu przyjęcia do wojska pruskiego w stopniu oficera, zaciągnął się roku 1768 do służby rossyjskiej, a r. 1778 do austryackiej w randze majora. Rychło promowowa-ny przez Józefa II, walczył 1793—95 jako generał-major nad Renem i przyczynił się do zdoby-

Houbraken Arnold, malarz hollenderski (* 28 marca 1660 w Dordrecht — 18 października 1719 w Amsterdamie). Kształcił się w mieście rodzinnem pod kierunkiem Samuela van Hoog-straatena; w r. 1710 udał się do Amsterdamu, gdzie pracował do końca życia, z małą przerwą podczas wycieczki do Anglii (1713). H. malował obrazy (przeważnie małych rozmiarów), historyczne, biblijne, mitologiczne i rodzajowe a właściwiej przedstawiające sceny obyczajowe; malował poprawnie i starannie. Do ważniejszych prac jego zaliczają: Ofiarowanie Chrystusa w świątyni (w Galeryi w Kopenhadze), Zwiastowanie Najśw. Pannie Maryi (w muzeum akwizgrań-skiem), Dyogenes (w Pinakotece turyńskiej), Zwłoki Wirginii (w Galeryi szleissheimskiej), Pracownia malarza (w muzeum państwowem w Amsterdamie). W bibliotece Ordynacyi Zamoyskiej w Warszawie przechowuje się ciekawy, wielkich rozmiarów, sztych Jerzego Krzysztofa Kiliana, wykonany podług obrazu H-a, przedstawiającego Chrystusa na wzgórzu w otoczeniu 12 u apostołów, gdy głosi ośmioro błogosławieństw podług Ewangelii Mateusza. Błogosławieństwa te, uplastycznione figurami odpowiedniemi, tworzą sceny epizodyczne w otoku głównego obrazu, ujęte w ramę ozdobną. Sztych ten, odbity na atłasie, ofiarowany został i dedykowany, jak głosi obszerny napis u spodu, Tomaszowi Zamoyskiemu, ordynatowi, wojewodzie lubelskiemu, przez Pawła Łowieckiego, rektora uniwersytetu krakowskiego, i Melchiora Kochanowskiego, profesora teologii tamże, dnia 26 kwietnia 1745 r., a to w uzna-

Houbraken Jakób

-o

OD

OJ

sa

N

CD

cc

wiadomości odpowiednich.

Houbraken Jakób, sztycharz hollenderski (* 25 grudnia 1698 w Dordrechcie—f 14 listopada 1780 w Amsterdamie). Syn i uczeń poprzedzającego—w malarstwie; w sztychowaniu sam się wykształcił, kopiując sztychy mistrzów hollenderskich i francuskich z XVII stulecia

heim 1875, 8-o; dopełń. 1877).

nie zacności jego osobistej i rodu całego Zamojskich, oraz zasług ich dla kraju, od czasów Jana kanclerza położonych. H. trudnił się także sztycharstwem. Pomimo pracowitości swojej, pozostał on malarzem drugorzędnym i znany jest przeważnie jako autor obszernego dzieła, zawierającego biografię artystów niderlandzkich, wydanego w latach 1718—21, w Amsterdamie, w trzech tomach, p. t. „De groote Schouburgh der Nederlandsclie Konstschilders en schilders-sen”. Po niemiecku dzieło to wyszło w tłó-maczeniu skróconem (Grosse Schouburgh der ni-derländ. Maler u. Malerinnen, übers, mit Einleitung, Anmerkungen u. Inhaltsverz. v. A. v. Wurzbach” Tom I. Uebersetzung des Textes mit 3 Inhaltsverz., Wieden 1880), stanowiącem tom XIV wydawnictwa zbiorowego „Quellenschriften für Kunstgeschichte”. Jakkolwiek dzieło to nie jest krytycznie napisane, ale traktowane więcej anegdotycznie i często stronne, dla bogatego mate-ryału swego było jednak w swoim czasie cennym nabytkiem i dziś też jeszcze, przy krytycz-nem korzystaniu z niego, służyć może za bardzo pożyteczne, a często nawet nieodzowne źródło

s. s.

i naśladując sumiennie ich manierę. Nabrawszy wielkiej wprawy we władaniu rylcem, wykonał cały szereg portretów do dzieła ojca swego: „De groote Schouburgh”, poczem dostarczył 20 portretów do dzieła podobnej treści J. van Goola (De niewe Schouburgh der nederlandsche Kunst-schilders en Schilderessen, Haga 1750 — 51, 2 tomy), następnie około stu portretów do dzieła Th. Bircksa (The Heads of illustrious Persons of Great Britain; Londyn 1743—52, 2 tomy wielkiego folio), szereg portretów Stadhouderów i ich rodzin (1748—51), 95 portretów znakomitych ludzi w Niderlandach do dzieła J. Wage-naara (Vaterlandsche Historie, 1749 i n.; osobne wydanie 1761 r. w wielkiem quarto) i przeszło 400 oddzielnych portretów. H. należy do bardzo płodnych artystów, a nadzwyczajnie wyrobiona technika i zalety jego rylca dały mu rozgłos powszechny. Wielbiciele jego (Verhuell— ob. niżej bibliogr.) zaliczają go do najwybitniejszych sztycharzy swego czasu, twierdząc, że prace jego łączą w sobie szczęśliwie wszystkie zalety mistrzów rytownictwa z XVII wieku, których H. naśladował, nie wyłączając nawet Ede-lincka. Inni, przyznając portretom jego wiele zalet w samem ich wykonaniu, zarzucają im jeduocześnie brak życia i charakterystyki, cenią za to wyżej jego sztychy, wykonane podług obrazów Korneliusza Troosta, a przedstawiające sceny ludowe lub kordegardy oficerów hollen-derskich (9 sztychów). H. wykonał także 7 sztychów podług obrazów Rembrandta. Sława, jaką H. cieszył się za życia swego, była o tyle uzasadniona, że nie miał on w kraju własnym współzawodników i był, rzec można, ostatnim w Hollandyi wybitnym przedstawicielem szty-charstwa, które po śmierci jego upadło zupełnie. W każdym razie zaliczyć go można do pierwszych szeregów mistrzów drugorzędnych w rytownictwie XVIII wieku.— Porów. A. Ver-

huell „Jacobus Houbraken et son oeuvre” (Arn-

s. s.

Houchard Jan Mikołaj, generał francuski (* w Forbacli 1740 r. — f 1793 roku). Mając lat 15, zaciągnął się do pułku jazdy Royal-Allemand; w chwili wybuchu rewolucyi był podpułkownikiem dragonów. Służył pod rozkazami Custine’a, odznaczył się pod Spirą i w wielu innych miejscowościach; w r. 1792 został generałem dywizyi, w maju 1793 r. naczelnym wodzem armii Renu, potem Mozelli, wreszcie armii Północnej. Odznaczył się pod Dunkierką i pobił pod Hondschoote Anglików, prowadzonych przez księcia Yorku (6, 7 i 8 września 1793). Zwycięstwo to, choć tak decydujące, jak bitwa pod Jemappes, nie wydało spodziewanych po niem rezultatów; oskarżono H-a o zdradę. Pomimo 55-u ran. które otrzymał, walcząc za Rzeczpospolitą, aresztowano go i stawiono przed trybunałem rewolucyjnym. Zarzucano mu, że wziął od księcia Yorku trzy miliony za oddanie mu Dunkierki. Pomimo jasnej i wymownej obrony skazano go na śmierć i ścięto (17 listop. 1793). Syn jego dla oczyszczenia pamięci ojca wydał „Notice historique et justificative sur la vie militaire du général H.” (Sztrasburg 1809).

Hondas Oktawjusz, orjentalista francuski (* w m. Outarville, w départ. Loiret, 1 paźdź.

1840); był kolejno profesorem arabszczyzny w kolegjum arabskim w Algierze, potym w tamtejszym liceum, następnie został profesorem honorowym na katedrze jęz. arabskiego w Oranie, z kolei w Algierze, wreszcie w 1884 r. profesorem jęz. arabskiego w paryskiej szkole specjalnej języków wschodnich nowożytnych (des langues orientales vivantes). Ogłosił wiele dzieł dotyczących języka i dziejów arabskich; część tych prac przeznaczona jest do użytku szkolnego, inne znowu posiadają wysoką wartość naukową, mianowicie wydane cenne zabytki językowe, prawne i historyczne. Dzieła te są: „Histoire de Djou-der le pêcheur” (Algier 1865, autobiografja; wyd. 2-e Algier 1884); „Cours élémentaire de langue arabe” w 5-u częściach: część 1-sza „Syllabaire” (Oran 1875, litografowane), część 2 i 3-a „Lexicologie et Syntaxe” (tamże 1876, litograf.), część 5-a „Lettres manuscrites avec notes et corrigées” (Algier 1879); „Epigraphie tunisienne”, ze współudziałem René Basseta (Algier 1882); „Traité de droit musulman. La Toh-fat d’Ebn Acem”, ze współudziałem F. Martela

50

Eno. Po w. liuatr. Zesc. 281. T, XXIX.

A. A. K.

Houdec Witosław (* 1856 r. pod Ołomuńcem). Skończywszy studya prawa w uniwersytecie praskim, r. 1880 wstąpił do służby państwowej i został sekretarzem w ministeryum spraw wewnętrznych. Na polu literackiem pracował w różnych zakresach rzeczy narodowych morawskich. Pisał w rozmaitych wydawnictwach czeskich i morawskich: O Śladkowskim; O Kalin-czaku; O grodach starosłowiańskich; O starych osadach morawskich i innych. Osobno wydał: „O spravë zależitosti szkolskych na Moravë” (Brno 1883); „Lostice, rodistë Jana Havelky” (Ołomuniec 1893). Za młodszych lat ogłosił w czasopismach pod pseudonimem J. Cernohor-sky i in. szereg powiastek i nowel historycznych. Od r. 1888 do 1892 redagował „Czasopis vlast. muz. spolku olomuc.”. Po niemiecku napisał kilka rozpraw w „Mitteilungen der Central-Commission für Kunst und histor. Denkmale”, oraz O osadach, klechdach i opowieściach ludu słowiańskiego na Morawach, w „Oesterr.-ungar. Monarchie in Wort und Bild.”

w. N.

6 000 m-ców.

(Algier 1882—93); „Mission scientifique en Tunisie” ze współudziałem Basseta (Algier 1884); „Monographie de Méquinez” (Paryż 1885); „Essai sur l’écriture maghrébine” (Paryż 1886); „Le Maroc de 1631 à 1812”, tekst arabski i przekład francuski (Paryż 1886); „Nozhet el-Hâdi”, historja dynastji saadyjskiej w Marokko od 1511 do 1670, tekst i przekład franc. (Paryż 1888 i 1889, 2 tomy w 8-ce); „Histoire de la conquête de l’Andalousie par Ihn el-Qouthya” (Paryż 1889); „Histoire de Djelât eddîn M.u-kobirti prince de Kharezm, par Elnesawi”, tekst arabski i przekład franc. (Paryż 1891 2 tomy); „Chrestomathie maghrébine. Recueil de textes arabes inédits avec vocabulaire” (Paryż 1891); wspólnie z Delphinem: „Recueil de lettres arabes manuscrites” (wyd. 2-e litogr., Algier 1891); „L’Alchimie arabe au moyen âge”, tom 3-ci o chemji w wiekach średnich przez Bertelota, teksty arabskie i tłumaczenia franc. (Paryż

1893). H. oprócz dzieł powyższych ogłaszał artykuły w „Journal asiatique”, w Wielkiej encyklopedji Lamiraulta i innych wydawnictwach.

Houdeng-Aimeries, gmina w belgijskiej prowincyi Hennegowii; szkoła przemysłowa, kopalnie węgla, fabryki żelazne; około 7 000 mieszkańców.

Houden - Gieognies, gmina w belgijskiej prowincyi Hennegowii, w odległości 1 kim. na północo-wschód od Houdeng-Aimeries, na kolei żelaznej; kopalnie węgla, fabryki żelazne; przeszło

w. N.

Houdetot, jedna z najstarszych rodzin górnej Normandyi. W r. 1034 Jan de H. towarzyszył do Jerozolimy Robertowi, księciu Normandyi; inny H. brał udział w wyprawie Wilhelma Zdobywcy; dwu członków tej rodziny wyruszyło na pierwszą wojnę krzyżową. Najsłynniejszy w tym rodzie był Robert de H. (f około roku 1358), który brał udział w wyprawie do Flau-dryi, w roku 1342 został seneszalem prowincyi Agenois, a w r. 1350 — wielkim mistrzem kuszników francuskich i odznaczył się w wielu bitwach za panowania Filipa Walezyusza i króla Jana.

Houdetot Elżbieta (* ok. r. 1730 w Paryżu — f 1813 tamże), z domu hrabianka de la Live de Bellegarde, córka poborcy podatkowego, głośna dama francuska XVIII w. Pani d’Epinay (ob.), była żoną jej brata, Karola de la Live, później d’Epinay. H., nie piękna, ospowata, miała jednak powab pociągający. W r. 1748 poślubiła Klaudyusza d’Houdetot, burzliwego i opryskliwego kapitana; po pięciu latach małżonkowie dali sobie wzajemnie rozwód. Ona miała już upatrzonego dawno p. de S-t Lambert, on—żałował swej porywczości do rozwodu. H. osiadła z kochankiem w Eaubonne pod Andilly, niedaleko od pani d’Epinay. U niej spotkała się z Janem Jakóbem i wywarła na niego wrażenie głębsze. Ją-to odmalował Rousseau w „N. Héloïse”, w postaci Julii. Z „Confessions” widać, że H. niezupełnie obojętną była dla wielkiego pisarza. Z urzędowym przyjacielem swym żyła całe pół wieku. W starości jeszcze trzpiotowata, zgrzybiałości nie czuła.

Houdon Antoni, słynny rzeźbiarz francuski (* 20 marca 1741 w Wersalu—f 16 lipca 1828 w Paryżu). Uczeń Slodzta i Pigala, od najmłodszych lat umiłował rzeźbę, a mając zaledwie 19 lat wieku, zdobył tak zwaną „nagrodę rzymską” (le prix de Rome), która dała mu możność udania się dla dalszych studyów do Rzymu, gdzie pracował przez 6 lat. Dotąd widzieć można w portyku kościoła Santa Maria degli Angeli olbrzymi posąg św. Brunona, dłuta H-a, posąg, który jak zauważył papież Klemens XIV, dla tego tylko nie mówi, że reguła zakonu tego św. skazuje członków swoich na milczenie. Po powrocie do kraju H. wystawił w Salonie paryskim Morfeusza, który utorował mu drogę do Akademii, i w tymże roku słynną swą statuę: Odartego ze skóry, będącą właściwie popisem studyów anatomicznych, i którą dlatego margrabia de Geslay nazwał okazem chirurgicznym. Najodpowiedniejszem jednak polem dla twórczości artystycznej H-a był portret, i w tym też kierunku najwięcej pracował, a liczne popiersia jego dłóta należą do najlepszych wogó-le utworów rzeźby francuskiej z owej epoki. Jako portrecista w rzeźbie miał on w swoim czasie powszechne uznanie i powodzenie; wiele wybitniejszych osobistości owoczesnych chętnie pozowało mu do swoich popiersi, a damy wielkiego świata ubiegały się o to, aby nie kto inny, tylko H. przekazał potomności piękne ich rysy. I tak portretował on Księcia Prowancyi, Księcia Conti, Neckera, Turgota, Mirabeau (fig.

s. s.

S. S.

73), Lafayetta, Waszyngtona (robiony w Filadelfii), Franklina (obecnie w Paryżu w szkole Dróg i Mostów), Ks. Galicyna, Diderota, Jana Jakóba Rousseau, Buffona, Gliicka, słynną z piękności Zofię Arnould; w Petersburgu, dokąd udał się na wezwanie cesarzowej Katarzyny II, zrobił jej popiersie, i na jej zlecenie wykuł w marmurze piękną Dyanę, obecnie znajdującą się w Luwrze. W późniejszym czasie H. rzeźbił popiersia Napoleona i cesarzowej Józefiny (1808), oba obecnie w Wersalu. Luwr posiada wiele popiersi jego roboty, i to z najlepszych; ale dwa arcydzieła jego znajdują się w gmachu komedyi francuskiej, a mianowicie prześliczne popiersie Moliera i posąg Woltera. Wolter H-a przedstawiony jest w postawie siedzącej, udrapowanej

1%

1 A;

;;

/M

Kffl

Fig. 73. Popiersie Mirabeau, dłóta A. Houdona.

na sposób klasyczny; Wolter Pigala, obecnie w Instytucie francuskim, traktowany jest jeszcze bardziej klasycznie, bo całkowicie nago, w postawie stojącej. Niemniej słynne od popiersi H-a są i inne jego rzeźby, jak np. La Frileuse. H. posiadał własną odlewnię swoją, przez siebie założoną, i sam zajmował się odlewaniem swoich posągów. Podczas rewolucyi francuskiej czas jakiś spędził pod kluczem w Saint-Lazare. Przy założeniu Instytutu francuskiego mianowany został jego członkiem; obecnie ma swój posąg w Wersalu.—Bibliografia: „Catalogue de la vente de Houdon, notice par Raoul Rochette” (Paryż 1828); Delérot et Legrelle „Mémoire de la Société des sciences morales, des lettres et des arts de Seine-et-Oise” (1856); Arsène Hous-saye „Histoire de l’art français au XVIII siècle” (Paryż 1860); A de Montaiglon et Georges Duplessis „Houdon, sa vie et ses ouvrages” (w „Revue universelle des arts” T. I, 1885); dr Hermann Dierks „Houdon’s Leben und Werke” (Gotha 1887).—Por. także art. C. Bricona w „La Grande Enc.”.

Houël Jan Piotr, malarz i sztycharz francuski (* 1735 w Rouen — f 1813 w Paryżu). Kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Casano-vy, poczem, jako stypendysta królewski, pracował we Włoszech, gdzie przeważnie malował widoki gwaszem. Po powrocie do kraju malował widoki zamku Chanteloup (obecnie w muzeum w Tours). W 1782 wyruszył poraź wtóry do Włoch, a owocem tej podróży były jego ilustracye do dzieła „Voyage pittoresque des îles de Sicile, Malte et Lipari” (Paryż 1782—89, 4 tomy in folio). Widoki H-a z okolic miasta rodzinnego Rouen i wogóle pejzaże, o poprawnym rysunku i delikatnem, drobiazgowem wykończeniu, były w końcu XVIII w. bardzo poszukiwane, zwłaszcza w Normandyi. Muzeum w Rouen posiada kilka jego obrazów.

Houël Karol Mikołaj (* r. 1815 w Saint-Aubin-du-Vieil-Evreux [Beauce]—f w Paryżu dnia 19 października roku 1881), chirurg i anatom-patalog. Od roku 1835 przykładał się do nauk lekarskich w Paryżu, jako student był już pomocnikiem prosektora (Aide d’anatomie) i w r. 1848 uzyskał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Des luxations traumatiques des cinq dernières vertèbres cervicales”, poczem, pozostawszy w Paryżu, pracował głównie nad anatomią patologiczną, nie zaniedbując wszakże chirurgii. W roku 1857 stanął do konkursu o posadę profesora przybranego (agrégé) chirurgii, składając wydziałowi lekarskiemu rozprawę „Des plaies et des ruptures de la vessie”, ale się nie utrzymał. Lepiej powiodło mu się w roku 1860, w którym praca konkursowa jego miała napis „Des tumeurs du corps thyréoide”; otrzymał wtedy miejsce, o które się ubiegał. Jako profesor przybrany zastępował często Nélato-na (ob.) w klinice chirurgicznej. Zajmując się oddawna raczej anatomią patologiczną niż chirurgią, został w roku 1868 dyrektorem muzeum imienia Dupuytrena (ob.), którego konserwatorem był już dawniej. Muzeum rzeczone uporządkował wzorowo, zbogacił je bardzo znacznie okazami nowemi, nakoniec opisał je w katalogu połączonym z wybornym atlasem fotograficznym, p. n. „Catalogue des pièces du Musée Dupuytren” (Paryż 1877—80, 5 tomów). W r. 1876 powierzono mu również nadzór i zarząd naczelny nad zbiorami wydziału lekarskiego, które tak samo uporządkował i opisał w „Catalogue du Musée Orfila, publié sous les auspices de la Faculté de médecine de Paris” (tamże 1881). H. był członkiem paryskiego Towarzystwa chirur-

str. 35).

Houël Wilhelm Juliusz (1823 — 1876), matematyk francuski, profesor fakultetu w Bordeaux; pracował w różnych dziedzinach matematyki i astronomii teoretycznej i ogłosił szereg poważnych rozpraw i dzieł osobnych, z których zasługują na uwagę: Zastosowanie metody Hamiltona do rachunku perturbacyj Jowisza” (rozprawa 1855); Rozbiór krytyczny podstaw zasadniczych geometryi euklidesowej („Essai critique sur les principes fondamentaux de la géométrie euclidienne” 1767); Teorya elementarna liczb zespolonych (1874); Rachunek nieskończo-nostkowy (4 tomy, wydanie drugie 1878—1881). Wydał dawne dziełko Arganda o liczbach urojonych („Essai sur une manière de représenter des quantités imaginaires”); Tablice logarytmów, Tablice do rachunków liczbowych; Tablice do rozkładu liczb na czynniki pierwsze, i t. d.; wespół z Bertrandem i Piuseuxem pracował nad przygotowaniem do druku nowego wydania dzieł

s. D.

W. N.

(Paryż 1571; Wenecya 1572; Lion 1578; Frankfurt n. M. 1589 i 1603; nakoniec Paryż 1611). W wydaniu zbiorowem cztery prace te wyszły jako „Opera practica” (Paryż 1612; Genewa 1623 i 1635; Paryż 1674). —- Por. „Biographie médicale” (T. V str. 295) i Dezeimeris 011 i-vier et Raige-Delorme „Diction, historique

Dr J. P.

W. N.

gicznego, jako też jednym z najruchliwszych członków Towarzystwa anatomicznego. — Z prac jego, oprócz już wymienionych, przytoczyć wypada jeszcze: „Mémoires sur les névroses” (rozprawa nagrodzona przez Akademię umiejętności); „De l’étranglement interne” (praca nagrodzona w r. 1860 przez Akademię lekarską) i „Manuel d’anatomie pathologique, générale et appliquée etc.” (Paryż 1852; wyd. 2-e tamże 1862); dokończył też tomu V dzieła Cruveil-hiera (ob.) „Traité d’anatomie pathologique”.— Por. „Gazette des hôpitaux” (Nr z d. 25 października roku 1881) i „Bulletins de la Société anat. de Paris” (serya 4-a, tom VII, 1882,

Dr J. P.

Laplace’a.

Hougłlton Ryszard Monckton Milnes lord, polityk i pisarz angielski (* 1809—f 1885 w Tichy), studya odbywał w Cambridge; w 1837 zasiadł w Izbie gmin. Należał do stronnictwa liberalnego, popierał Roberta Peela w kampanii o zniesienie cła od zboża, zbliżył się potem do lorda Russella, odmówił jednak wstąpienia do ministeryum Palmerstona, chociaż udzielał mu swego poparcia. Działalność jego w parlamencie zwrócona była przeważnie na sprawy zagraniczne i na reformę systemu więziennego. Przeprowadził on też w 1846 pierwszy bill o zakładach poprawczych dla małoletnich przestępców. W r. 1863 za staraniem Palmerstona H. został parem z tytułem lorda H. Nie pochwalał przychylnej względem Rossyi polityki Gladstone’a (1876—80) i dążył do pojednania z Irlandyą. Ogłosił drukiem kilka zbiorów poe-zyj, jako to: „Poems of many years”, „Palm leaves” i inn. (zebrane p. t. „Poetical works” 1876, 2 tomy). Oprócz tego wydał: „Monographs, personal and political” (1873). Po jego śmierci wydano jeszcze tom jego poezyj („Stray verses” 1891). — Por. Wemyss Reid „The life, letters and friendships of R. M. M. first Lord Hough-ton” (Londyn 1890, 2 tomy). Syn jego, Rober Offley Ashburton Milnes lord H. (* 1858)> został w 1892, za czwartego ministeryum Glad-stone’a, lordem-namiestnikiem Irlandyi.

Honghton-le-Spring, miasto w Anglii, w hrabstwie Durham, na południo - zachód od Sunder-landu, o 11 kim. na północo - zachód od Durha-

mu,    w urodzajnej dolinie, nad nieznacznym dopływem rzeki Wear, uchodzącej do morza Północnego; stary kościół gotycki, kopalnie węgla, fabryki żelazne; około 7 000 m ców.

Hougue (la), przylądek skalisty we Francy i,

ob.    Hogue.

Houllier (Hollerius) Jakób (* roku 1498 w Etampes [Beauce] — f w Paryżu w r. 1562), lekarz-humanista. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Paryżu i tamże w roku 1536 godność doktorską uzyskał; w dwa lata później otrzymał katedrę lecznictwa w uniwersytecie paryskim, w roku zaś 1546 obrano go na dziekana wydziału lekarskiego. W r. 1548 okoliczności od niego niezależne zmusiły H-a do ustąpienia z katedry; odtąd zajmował się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem i chirurgicznem, oraz pracą nad dziełami Hippokratesa, która zapewniła mu nazawsze miejsce zaszczytne w dziejach lecznictwa; dwie słynne księgi te wydano dopiero po śmierci jego p. n. „Magni Hippoera-tis Coaca praesagia cum interpretatione et com-mentariis” (Lion 1576 in folio) i „In aphorismos Hippocratis commentarii septem” (Paryż 1579 i 1583; Lipsk 1597; Frankfurt nad Menem 1597 i 1604; Lion 1620; Genewa 1646). Za życia wydał już „Ad libros Galeni de compositione medicamentorum secundum locos, periochae octo” (Paryż 1543 in folio i Frankfurt nad M. 1589 i 1603) i „De materia chirurgica libri très” (Paryż 1544 in fol.; Lion 1547; Paryż 1552 i 1571; Lion 1588; Frankfurt n. M. 1589 i 1603; nako-nieć Paryż 1610); pośmiertnie wyszły jeszcze: „De morborum curatione; de febribus; de peste” (Paryż 1565) i „De morbis internis libri duo, authoris scholiis et observationibus illustrati” etc.” (T. III str. 252).

ïïounslow, miasto w Anglii, w hrabstwie Middlesex, o 13 kim. na zachód od Hyde Parku (Londyn), o 3 kim. na południo-południo-za-chód od Brentfordu, na kolei żelaznej z Londynu do Reading, w gminie Heston-Isleworth; koszary, fabryki cemeutu i prochu. Drogi przez sąsiednie pustkowia były jeszcze do początków zeszłego stulecia niepokojone przez rabusiów.

Housatonie, rzeka w północno - wschodniej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Północ-

tory.

nej, w stanach Massachusetts i Connecticut, bierze początek w północno-zachodnim kącie stanu Massachusetts w górach Hoosac, na wysokości 300 m. nad powierzchnią morza, płynie z północy na południe i uchodzi do cieśniny Long Island, między New Haven i Bridgeport; H. przepływa tym sposobem część zachodnią obu stanów wpobliżu stanu New York. Pomimo dość znacznej długości (210 klm ), H. jest żeglowna tylko na przestrzeni 20 kim. poniżej Derby, gdzie podlega przypływom morza, i to dla niewielkich parowców. Dolina tej rzeki jest bardzo malownicza, wodospady służą jako mo-

w. N.

Houska Marcin, zwany także Marcinek albo Loquis, ksiądz, sekciarz taborski, urodzony przy końcu w. XIII na Morawach, odznaczał się bystrym rozumem i pamięcią niezwykłą, za co niektórzy nazywali go „aniołem zastępów Bożych”, prorokiem Danielem; Pribram wszakże, piszący tak, dodaje, że był zarazem mistrzem i początkiem wszech błędów. Będąc umysłu głębokiego, ale przytem żądnego chwały, zaszedł w badaniach swoich dalej, niźli to się zgadzało z nauką taborską, i już w r. 1418 różnił się w swoich przekonaniach z mistrzami i księżmi taborskimi, a w r. 1420 z Janem Czapkiem zaczął głosić naukę Chiliastów, przepowiadając blizki konieo świata, przyjście nowego królestwa, w którem nie będzie Sakramentu ołtarza, a wszyscy będą chrzczeni w Duchu św. Niewielu wszakże miał zwolenników, a biskup Taborski, Mikołaj, był jego przeciwnikiem. Do zerwania ostatecznego przyszło po dyspucie w domu Zmrzlika, gdy publicznie zaczął zaprzeczać obecności Chrystusa w Sakramencie ołtarza pod postaciami chleba i wina i kommunię dawał ludowi, nie do ust, lecz do ręki, głosząc przytem, że wystawianie Najświętszego Sakramentu i poklękanie przed nim jest bałwochwalstwem. Nauką tą naraził się na opór większości, a skutkiem tego w lutym 1421 r. z 300 zwolennikami swymi wyemigrował do Przybenic łużyckich; ale już d. 29 tegoż miesiąca, gdy nie przestawał rozdawać Kommunii swoim sposobem, został przez Jędrzeja Wawaka, pana na Hradcu, uwięziony, i dopiero, za wstawieniem się księży z Taboru, do których wysłał był list z więzienia (część jego ogłosił Palacki w swojej Historyi, t. III, cz. 2, str. 21), wolność odzyskał i był wyprawiony do Taboru, gdzie publicznie w kościele musiał błędy swoje odwołać. Ale ekspiacya była nieszczera; gdyż wkrótce po sejmie czasławskim, nie czując się w Taborze bezpiecznym, udał się z towarzyszem swoim, Prokopem, na Morawy; tam wszakże Di-wisz Borzek, pan na Miletynku, pojmał ich i wydał hradeckiemu księdzu Ambrożemu, który próbował ich nawrócić, a gdy próba się nie u-dała, odprowadzono ich w kajdanach do Rudnicy, do arcybiskupa Konrada, który, przetrzymy-

wawszy ich dwa miesiące w więzieniu, na żądanie Jana Żyżki oddał Prażanom; ci zaś, nie zdoławszy wymusić na nich torturami, aby wyjawili swych zwolenników, kazali zamknąć ich w beczce i spalić, d. 21 sierpnia 1421 roku. H., jak świadczy Pribram, napisał kilka rozpraw o swej nauce, lecz wszystkie zaginęły.—„Ottûv slov. nauc.”.    *

Houska Tobiasz (Hausconius, Hauschconius, Tusta Bohemius), uczony egzulant czeski (* r. 1600 w Domażlicach — f 29 listopada 1661). Ukończywszy wyższe nauki w Pradze, jako młodzian 19-letni został nauczycielem, a wkrótce i rektorem szkoły w Rakowniku, gdzie go wysoce poważano; jednocześnie zajmował się stu-dyami naukowemi, w r. zaś 1626 uczczony był jako poeta laureatus caesareus. W r. 1628 musiał opuścić i Rakownik, i Czechy, i mieszkał na wygnaniu dwa lata w Witemberdze; roku 1630 przesiedlił się do Lipska, potem do Pirny, gdzie, złupiony przez Szwedów, utrzymywał się z nauczania młodzieży. R. 1650 przeniósł się nareszcie do Drezna. Tam w ówczesnej osadzie czeskiej, „w kościółku św. Jana na hrbitovô”, miewał kazania, a nie przestawał zajmować się studyami nad historyą i prawem czeskiem. Wydał Jana Campiana „Res bohemicae”, z dopiskami, a główną własną jego pracą jest dzieło dwutomowe p. t. „Pensum sacrum metrorhyt-micum, CCLXVII odis ad Maj. Dei Opt. Max. Gloriam, studiosae vero juventutis gratiam denuo-que expensum expansumque opera et studio To-biae Hauschconii T. B. Gorlicii apud Martinum Hermannum 1648”. W dziele tern główne zasady nauki ewangielickiej, według wzoru Jana Husa, ujęte są w pieśni łacińskie, aby we wszystkich ziemiach języka słowiańskiego śpiewane były; w tym celu podłożono pod nie czeskie melodye narodowe. Większą część tych pieśni religijnych napisał sam H., inne zaś — jego rodacy: J. Campian, Jan Rosarius z Pragi, Daniel Schoen z Domażlic, Jerzy Harl (Gallus) z Chrudima i Daniel Algin, zwany Bobrowskim (Bobrovius). Druga część, mająca tytuł „Pensi sacri metro-rhitmici etc.”, wyszła tamże roku 1649. — „Ottûv slov. nauć.”    *

Houssaye (właściwie Housset) Arseniusz, pisarz francuski (* 1815 roku w Bruyères pod Laon—f 1896 r. w Paryżu). Wystąpił na polu literackiem w 21-ym roku życia swojego z romansami „Couronne des bluets” i „Pécheresse”; zapoznał się i zabrał przyjacielskie stosunki z Gautierem, Nervalem, Al. Dumasem, a później i z Wiktorem Hugo, i wkrótce stanął w ich szeregu, aczkolwiek się różnił od nich talentem, skłaniającym się ku zalotnemu i dwornemu rodzajowi XVIII wieku. Roku 1844 pozyskał rozgłos dziełem swojem „Galerie des portraits du XVIII siècle”, a 1846 „Histoire de la peinture flamande et hollandaise”. Roku 1843 wydawał czasopismo „L’Artiste”, które było areną dla

Dr J. P.

młodych sił literackich. Roku 1849 powołano go na dyrektora „Comédie française”, którą świetnie kierował pod względem artystycznym, wprowadziwszy do niej tak znakomitych modernistów, jak W. Hugo, Musset, Dumas, Augier i inni. Złożywszy ten obowiązek w roku 1856, został zamianowany głównym inspektorem muzeów prowiucyonalnych i kawalerem legii honorowej. Roku 1871 założył „Gazette de Paris”, wkrótce wszakże ją sprzedał; r. 1877 redagował „Revue de Paris et de St. Petersbourg“. Pisał niezmiernie wiele, ledwie że nie we wszystkich rodzajach literackich (często pod pseudonimami: H. Mouss, lord Pilgrin i iu.). Poezye: „Sentiers Perdus” (1841); „La poésie dans le bois” (1845); „Poèmes antiques” (1855); „La symphonie de vingt ans” (1867); „Cent et un sonnets” (1873) — w wydaniu zbiorowem p. t. „Oeuvres poétiques” z przedmową Banville’a; romanse, po większej części sentymentalno-swa-wolne; prace krytyczne i historyczne; utwory dramatyczne; pamiętniki („Les confessions”,wspomnienia z lat 1830—90); godny też jest pamięci jako historyk malarstwa, zwłaszcza z epoki Rokoko. — Na język polski mamy przełożone jego: „Podróże humorystyczne” przez Jerzego Laskarysa (w seryi ósmej „Biblioteki podróży i malowniczych opisów różnych krajów”, Wilno 1860), oraz „Miłość zabijająca, czyli Rafaella” (Warszawa 1868).    *

Houssaye Henryk, historyk francuski i krytyk artystyczny, syn poprzedzającego (* 1848 r. w Paryżu). Pierwotnie kształcił się na malarza, rychło wszakże oddał się zawodowi literackiemu. Napisał, pomiędzy innemi: „Histoire d’Ap-pellès” (1866, studyum o sztuce greckiej); „Histoire d’Alcibiade et de la République athénienne dépuis la mort de Périclès jusqu’à l’avéne-ment de trente tyrans” (1878, 2 t.); „Le premier siège de Paris en 52 av. J. C.” (1876), nowe wydanie w Atenach, Rzymie i Paryżu 1878; „1814: Histoire de la campagne de France et de la chute de 1’empire” (1888), i „1815: La première Restauration; le retour de Pile d’Elbe; les Cent Jours” (1893). Dzieła te postawiły H-a w rzędzie pierwszych historyków francuskich, a obok wartości naukowej odznaczają się znakomitą formą artystyczną. W 1894 H. został członkiem Akademii francuskiej. * Houstet Franciszek (* d. 4 października

r. 1690 w Viols-le-Forest pod Montpellier — f 23 czerwca r. 1782, prawdopodobnie w Paryżu), chirurg. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Montpellier, gdzie mistrzem głównym jego był de la Peyronie (ob.), który, przeniósłszy się do Paryża, w r. 1717 ściągnął tam także H-a, czyniąc go pomocnikiem swym w szpitalu Charité i popierając go wpływem swym. W r. 1724 otrzymał H. posadę w Domu Inwalidów jako Chirurgien Major gagnant maîtrise, w roku zaś 1733 został chirurgiem przybocznym króla

Stanisława Leszczyńskiego, z którym znajdował się w roku następnym w oblężonym Gdańsku. Powróciwszy do Francyi, był zmuszony wyrzec się wykonawstwa chirurgii z powodu utracenia władzy w ręce jednej, pozostał wszakże nadal jednym z naj czynniej szych członków Akademii chirurgicznej, do której od lat kilku już należał, i w wydawanych przez nią „Mémoires” ogłaszał dość liczne swe prace chirurgiczne. Kilkakrotnie odbywał podróże do Niemiec i czas dłuższy bawił na dworach w Monachium i w Bonn. Gdy w r. 1751 założono w Paryżu lekarską „Ecole pratique”, mianowany odrazu jej inspektorem, H. na stanowisku tern położył liczne zasługi. Umierając jako starzec 92-letni, cały majątek swój zapisał na urządzenie według wzoru paryskiego szkoły praktycznej w Montpellier. — Por. A. Louis „Eloges lus dans les séances publiques de l’Académie royale de Chirurgie etc.” (Paryż 1859, str. 306).

Houston, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Texas, na krzy-żownicy kolei żelaznych, nad żeglowną rzeką Buffalo, o 33 kim. powyżej jej uścia do zatoki Galweston, oddzielonej od morza wązką mierzeją; handel bawełną; około 30 000 mieszkańców; liczne fabryki (tartaki, fabryki machin, gisernie).    w- N-

Houston Samuel, prezydent rzeczypospoli-tej Texas (* 1793 w Rockbridge -Cor w Wirginii— f 1863 w Austin). Jako chłopca oddano go na naukę do kramarza, uciekł jednak wkrótce i przez lat pięć żył wśród Indyan plemienia Creek. Założył następnie szkołę dla dzieci Backwoodsmenów (ob.), w r. 1813 zaciągnął się do amerykańskiej armii Południowej gen. Jacksona i walczył mężnie z Anglikami; odznaczył się w bitwie pod Horse-Shoe. Z polecenia Jacksona zawarł w r. 1817 układ pokojowy z Indyanami Creek; udał się potem na studya prawne do Nashville i rozpoczął praktykę adwokacką. W r. 1821 obrano go na generała-majo-ra milicyi stanu Tennessee; w latach 1823 i 1825 był deputowanym na kongres; w 1827 został gubernatorem Tennessee. Po złożeniu tej godności znów przez trzy lata żył wśród Indyan, a w 1833 udał się do Texas. Gdy ta prowincya w 1836 powstała przeciw rządowi meksykańskiemu, naczelną komendę powierzono H-owi, który pobił Meksykanów pod San-Jacinto (w kwietniu 1836). Po ogłoszeniu Texasu państwem nie-podległem obrano H-a na dwa lata prezydentem (1836 — 37); godność tę piastował powtórnie od 1841 do 1844. Od r. 1845 zasiadał bez przerwy jako senator w Waszyngtonie. W r. 1852 przy wyborach prezydenta Unii demokraci postawili jego kandydaturę, ale bez powodzenia. Od r. 1859 do 1861 był znów gubernatorem Texasu. Od niego wzięło nazwisko miasto Houston (ob.). — Por. Bruce „Life of general Houston” (N. York 1891); Williams „Samuel

A. A. K.

1883).

S. K.

M. Sk.

Houston and the war of independence in Texas” (Boston 1893).

Houtman Korneliusz de, pionier handlu hollenderskiego w Indyach Wschodnich (f 1599 roku); handlował towarami indyjskiemi w Lizbonie, dopóki zakaz rządu hiszpańskiego nie uniemożliwił mu tego. Zaczął wtedy zbierać wiadomości co do stosunków bezpośrednich z In-dyami, wzbudził tern podejrzenie rządu i dostał się do więzienia. Wypuszczony wkrótce wrócił w r. 1594 do ojczyzny. Za jego staraniem utworzyła się pierwsza kompania do handlu z dale-kiemi krajami (imienia van Verre). W r. 1595 wyekwipowała ona cztery okręty, które H. poprowadził; w czerwcu 1596 r. wylądował w Bantam na Jawie. Mieszkańcy przyjęli zrazu Hol-lendrów życzliwie; wkrótce jednak zaczęły się nieporozumienia, wywołane przez zazdrosnych o swój monopol handlowy Portugalczyków; H. został nawet schwytany i dopiero za znacznym okupem wolność odzyskał. Zwiedził następnie wyspy Bawean i Bali, musiał jednak wracać już w r. 1597, gdyż załoga jego statków znacznie się była przerzedziła. W r. 1598 H. wyruszył powtórnie do Indyj, zwiedził Madagaskar, Male-dywy, Kochinchinę i wylądował w Aczynie, w północnej części Sumatry; sułtan miejscowy przyjął uprzejmie H-a, leez po jakimś czasie kazał go zamordować.—Brat jego Fryderyk, który wraz z nim dostał się do niewoli, zdołał się wymknąć szczęśliwie po 27-u miesiącach; w r. 1607 został gubernatorem Amboiny. Ten Fryderyk H. ułożył słownik malajski i słownik języka mada-gaskarskiego (Amsterdam 1603). Umarł w r. 1627 w Alkmaar.

Houtsma Marcin Teodor, orjentalista holenderski (* we wsi Irnsum, we Fryzji, 5 stycz. 1851); studjował jęz. hebrajski u Rutgera i arabski u Mich. Goeje’go w Lejdzie; następnie w r. 1874 w tymże mieście został bibljotekarzem w oddziale rękopisów wschodnich. Od r. 1890 H. wykłada hebrajszczyznę w uniwersytecie utrechckim. Główne swe prace ogłaszał z zakresu literatury arabskiej; są one następujące: „Kitäbo-’l-Adhdäd auctore ibno ’l-Anbari” (Lej-da 1881, w 8-ce); „Ibn Wâdhinh qui dicitur al-Ya’qubî Historiae” (t-że 1883, 2 t.); „Recueil de textes relatifs à l’histoire des Seldjoucides” (t-że 1886—92, 3 t. w 8 ce); „Ein arabisch - türkisches Glossar” (Lejda 1894, w 8-ce) i in. H. jest także spółpracowuikiem przy wydawnictwie obszernej kroniki Tabarego, teologa i historyka IX wieku, obejmującej roczniki od stworzenia świata do r. 914 po Chr.; wydawnictwo to rozpoczął arabista M. Goeje p. t. „Annales quos scripsit at-Tabari” (wspólnie z wielu uczonemi; Lejda 1879—93, 13 t.; nieukończone).

Houwald Krzysztof Ernest von, poeta-dramaturg niemiecki (* w Straupitz, w Łużycach dolnych [Niderlausitz], 29 listopada 1778 roku— f 28 stycznia 1855 r.). Jeszcze jako student prawa w Halli rozpoczął swój zawód poetycki, który po skończeniu uniwersytetu rozwijał dalej, przemieszkując stale w majątku ziemskim po przodkach odziedziczonym. Pierwsze jego utwory: poezye liryczne i powieści, przeszły bez szerszego rozgłosu; natomiast ogłoszone później utwory dramatyczne wielką swojego czasu cieszyły się popularnością, szczególnie tragedye: „Das Bild” (Lipsk 1821) i „Der Leuchtthurm” (tamże

1824) , zawierające mnóstwo jaskrawych efektów, wysnutych z idei nader płytko i bezmyślnie pojętego fatalizmu. Są to bardzo znamienne płody zwyrodniałej romantyki, która, utraciwszy stopniowo wszelkie żywotne znaczenie, przez czas pewien trzymała się jeszcze jako moda literacka, pociągając tłumy niewybredne dzikiemi wybrykami swej fantazyi. Późniejsze dramaty H-a: „Fürst und Bürger”, „Die Feinde” (Lipsk

1825)    oraz „Die Seeräuber” (tamże 1830), również płytkie i na zewnętrznych tylko oparte efektach, po krótkim okresie rozgłosu poszły w zapomnienie jeszcze za życia poety. Zbiór pism H-a wyszedł w Lipsku 1851 i 1858 r.— Por. Minor „Die Schicksalstragödie” (Frankfurt

w. G.

Houzeau de Lahaye Jan Karol, astronom (* 1820 w Mons—f 1888). Był pierwotnie inżynierem, w r. J896 został assystentem obser-watoryum w Brukselli i w r. 1842 za rozprawę o gwiazdach spadających zyskał nagrodę akademii brukselskiej. Gdy w r. 1849 minister zabronił mu współpracownictwa w prasie politycznej, opuścił swe stanowisko i udał się do Ameryki, gdzie przez trzy lata był redaktorem „Tribune”. Od r. 1868 przebywał jako plantator na Jamajce. W r. 1876 został dyrektorem obser-watoryum brukselskiego, które pod jego zarządem znacznie się podniosło. W r. 1883 obserwował w Texas przejście Wenery przez tarczę słoneczną. W tymże roku złożył zarząd obser-watoryum i wraz z Lancastrem zajął się wydawnictwem „Bibliographie générale de l’astronomie” (Bruksella od 1880). Oprócz tego ogłosił: „Des turbines” (1839); „Uranométrie générale” (1878), która obejmuje katalog wszystkich gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem; „Vader mecum de 1’astronome” (1882), i inne.

Hovaldt Jerzy, giser i miedziorytnik niemiecki (* r. 1802 — f r. 1883 w Brunszwiku). Z początku praktykował w zawodzie złotniczym, następnie oddał się giserstwn i miedziorytnictwu, w których zdobył sobie zasłużony rozgłos. W r. 1835 został powołany na nauczyciela wyższej szkoły technicznej w Norymberdze, a w następnym na takież stanowisko w Brunszwiku. Odlał wiele pomników ozdabiających miasta niemieckie, między innemi wielki posąg bronzowy Lessinga w Brunszwiku.

Hovelacque Abel Aleksander, antropolog i językoznawca francuski (* 14 listop. 1843 w Paryżu—f 22 lut. 1869 tamże); studjował prawo,

ryż 1883).

H. wytrzymuje klimat Włoch, a nawet

z. z.

u Chavée’go lingwistykę, u Broca anatomję porównawczą i antropologię; następnie czas jakiś poświęcił studjom językoznawczym u Augusta Schleichera w Jenie. Brał udział w obronie Paryża podczas wojny niemiecko - francuskiej 1870 r. ; poczym w celach naukowych odbył podróż do Austrji i Serbji. Po powrocie został urzędnikiem w zarządzie miasta Paryża, w r. 1876 profesorem językoznawstwa i etnografji w szkole antropologicznej (Ecole libre de l’anthropologie), a następnie dyrektorem tejże szkoły. W 1878 był wybrany do izby deputowanych i podwakroć obierany prezesem rady municypalnej. W polityce H. był skrajnym republikaninem, jako uczony — zwolennikiem materjalizmu i darwinizmu. Napisał szereg dzieł z dziedziny lingwistyki i antropologji; a mianowicie: „Grammaire de la langue Zende” (Paryż 1868, wielka 8-ka, str. 151; wyd. 2-e 1878; praca oparta przeważnie na Justiego «Handbuch der Zend-sprache»); „La théorie spécieuse de Lautverschiebung” (Paryż 1868); „Racines et éléments simples dans le système linguistique indo-européen” (t-że 1869); „Instruction pour l’étude élémentaire de la linguistique indo-européenne” (t-że 1872); „Langues, races, nationalités” (t-że 1873; wyd. 2-e 1874); „Mémoire sur la pri-mordialité de la prononciation du R vocal sanskrit” (t-że 1873); „Morale d’Avesta” (t-że

1874) ; „Lettre sur l’homme préhistorique” (t że

1875) ; „La linguistique” (t-że 1876; wyd. 4-e

1888); „Observations sur uu passage d’Hérodote, concernant certaines institutions perses” (t-że 1875); „Le Chien dans l’Avesta” (t-że 1876); „Les Médecins et la médecine dans l’Avesta” (t-że 1877); „Notre Ancêtre, Recherches d’anatomie et d’ethnologie sur le précurseur de l’homme” (t-że 1877; wyd. 2-e 1878); wspólnie z Jul. Vinsonem: „Etudes de linguistique et d’ethnographie” (t-że 1878); „L’Avesta, Zoroa-stre et le Mazdéizme” (t-że 1880); „L’enseignement primaire à Paris” (t-że 1880); „Mélanges de linguistigue et d’anthropologie” (wspólnie z Picotem i Juliuszem Vinsonem, Paryż 1880); „L’homme primitif contemporain” (t-że 1882); „Les Débuts de l’humanité” (tamże 1882); „Les races humaines” (t-że 1882); „Précis d’anthropologie” (t-że 1887, wspólnie z G. Hervé); „Les nègres de l’Afrique sus-équatoriale” (t-że 1889); „Recherches ethnologiques sur le Morvan” (t-że 1893; wspólnie z G. Hervé); nadto w 1867 wspólnie z H. Chavée założył kwartalnik „Revue de linguistique et de philologie comparée” (w 8-ce), w którym umieszczał rozprawy drobniejsze i recenzje (jak np. „De l’Aryaque au Français”, „Homo”, recenzja Curtiusa „Grundzüge der griechischen Etymologie” w t. 1-ym i t. d.); następnie należał do współzałożycieli „Dictionnaire de l’anthropologie” i „Bibliothèque des sciences contemporaines”, której tom II stanowi wymieniona wyżej książka H-a „La linguistique”, podręcznik, dający pojęcie o zadaniach lingwistyki w różnicy od filologji, o mowie artykułowanej i t. d. i rozwijający obraz trzech systemów mowy ludzkiej, czyli trzech wielkich grup języków: jednozgłoskowych, aglu-tynacyjnych i fleksyjnych wraz z ich poddziałami i szczegółową charakterystyką. H. ogłosił także wybór dzieł Voltairea, Rousseaua i Diderota (Pa-

A. A.K.

Hövemeyer August, malarz (* 13 stycznia 1878 w Monachium). Kształcił się w r. 1848 w Akad. monachijskiej; po r. 1851 był uczniem Schwinda. Malował w Berchtesgaden, w willi króla; tworzył wielkie kartony i obrazy olejne, allegoryczne, historyczne i religijne; 1862 karton „Potopu”; malatury dekoracyjne w politechnice monachijskiej.

Hovemia Thunb.—rodzaj z rodziny Szakłako-watych (Rhamnaceae). H. dulcis Thunb., Szypu-latka, drzewo rosnące w Japonii i Chinach, wys.

3—5 m., z liśćmi piłkowauemi, okrągło-jajowa-teini, wiecznie zielonemi, naprzemianległemi; owoce, wielkości grochu, umieszczone na mięsistych, walcowatych, calowych szypułkach, spożywanych jako łakocie, gdyż mają smak łagodny, słodki.

okolic Paryża.

Hoverbeck, ob. Ho wer b eck.

Hovgaard Andrzej Piotr, podróżnik duński (* w Aarhus 1 listopada 1853 r.). Roku 1876 został porucznikiem marynarki wojennej, a 1878—80 uczestniczył, jako fizyk, w wyprawie Nordenskjölda na morze Lodowate. Potem sam postanowił zbadać morza polarne, i przy subwencyi rządowej oraz osób prywatnych, głównie zaś Augusta Gamela, wyekwipował okręt „Dijmphna” i w r. 1882 puścił się na morze Karskie, ażeby dotrzeć do Ziemi Franciszka Józefa. Lecz, chcąc przyjść w pomoc dwu parowcom uwięzionym śród lodów, sam doznał tegoż losu i stracił rudel u okrętu. Aż dopiero po roku olbrzymia kra lodowa doprowadziła go nareszcie do wejścia na morze Karskie. Ogołocony prawie całkowicie z żywności, musiał powracać, nie z próżnemi jednak rękoma, ale z bogatemi zbiorami ichtyologicznemi i bo-tanicznemi i mnóstwem obserwacyj hydrograficznych i meteorologicznych. R. 1884 ogłosił sprawozdanie z swojej wyprawy („Rapporter til Dijmphna’s rheder August Gamel”), a w r. 1888 został kapitanem okrętu.

Hovorka Józef, pisarz czeski (* 1848 r. w Statenicach). Będąc jeszcze uczniem szkoły realnej, już wydawał z Hniliczką i Gutwirthem czasopismo rękopiśmienne „Lipa”. Pociąg do pióra i do teatru oderwał go od studyów technicznych, rodzice więc oddali go do niemieckiego handlu księgarskiego Salowa, skąd dopiero po wielu leciech dostał się do Skrejszowskiego na administratora „Svëtozora”. Tam z Leclairem

założył czasopismo francuskie „Prageois” i przez cztery lata był jego redaktorem. Dobrze obeznany z księgarstwem, jeszcze pracując u Salowa, pisywał wyborne artykuły do Wiadomości bibliograficznych Urbanka i do Buchhändler-Correspondenz” wiedeńskiej, a potem z Michałkiem i Franclem założył „Spółek ćesko - slov. knihokupeckÿch uczetnich”, który wydał „Slovanskÿ katalog bibliografickÿ” (1877— 82). Odtąd starannie zbiera materyały do wielkiego słownika bibliograficznego. Oprócz tego, po różnych czasopismach ogłosił wiele artykułów o ważności bibliografii i handlu księgarskiego. Od r. zaś 1893 jest redaktorem czasopisma „Knihokupeckÿ oznamovatel”, a od roku 1891 wykłada w gremialnej szkole handlu księgarskiego praktykę i literaturę księgarską. Cenną także jest jego praca „Doba üpadku a vskri-śeni narodni literatury ceské”. Obok tego pracuje na polu belletrystyki, pisze romanse, no-welle i humoreski. R. 1878 redagował Przyjaciela domowego, 1894 Dodatek literacki do Nowych mód, później do Nowych mód paryskich.    *

Hovorka Franciszek, pisarz i dziennikarz czeski (* 1857 w Brzenicy pod Piskiem). Nauki gimnazyalne odbył w Klatowach, studya prawne w Pradze; po otwarciu zaś uniwersytetu czeskiego uczęszczał na fakultet filozoficzny. Zwiedził Polskę, Rossyę, Bośnię, Hercegowinę, Dal-macyę, Czarnogórze, Włochy północne i Fran-cyę południową. Z podróży tych posyłał do dzienników praskich felietony i korrespondencye, przeważnie polityczne. W latach 1886 — 87 był korrespondentem z parlamentu berlińskiego do gazet czeskich, w których ogłosił wiele artykułów o wydalanin Polaków z Prus i o germani-zacyi Poznańskiego. W r. 1889 był sprawozdawcą parlamentarnym „Hlasu Nâroda” z Wiednia, a od r. 1890 kieruje działem wiadomości miejscowych w tym dzienniku. Pracę swą literacką wcześnie rozpoczął, jeszcze bowiem będąc w gimnazyum drukował w „Sumavanie” powiastki i nowelki. W Pradze 1879— 1880 był redaktorem „Ruchu” Urbanka; w 1880 założył „Listy divadelni”, które w ciągu lat pięciu redagował, a obok nich wydawał „Divadelni swët”, (zbiór sztuk teatralnych). Żywo sympatyzując z nami, poznał gruntownie język polski i zajmuje się naszą litersturą. Do „Dalibora” napisał „Deiny opery v Polsku”, do „Kvetów” Życiorys Kraszewskiego. Przełożył „Mazepę” Słowackiego; „Artykuł 264” Zalewskiego; „Kalosze” A. Fredry (syna) i inne utwory dramatyczne, oraz kilka powieści. Zwolennik wzajemności literac-ko-artystycznej czesko-polskiej, starał się zaznajamiać nas z przedniejszymi artystami teatru narodowego praskiego, a swych ziomków z naszymi, ułatwiając im występy gościnne. Dzięki jemu Warszawa poznała znakomitą swojego czasu primadonnę opery praskiej, pannę Sittów-

*tnoykl. rowu. Hurtu. Zeie. 281. T. XXIX.

nę (Sittova), której towarzysząc w jej artystycznej wycieczce, pierwszy raz nawiedził Warszawę; drugi raz gościł u nas w jesieni r. 1901.    *

Howard. Wielki ród angielski; protoplastą jego jest Leofric, ojciec H-a, który żył w hrabstwie Norfolk około r. 950. Należą do niego: książęta Norfolk, hrabiowie S uf folk, hrabiowie Northampton, wicehrabiowie Stafford, hrabiowie Arundel, hrabiowie Surrey, hrabiowie C arii sie i hrabiowie Carnarvon. Z wybitniejszych członków tego rodu pomieszczamy tu tylko takich, którzy nosili jedynie nazwisko H. — 1) Anna (* w Westminsterze 1475— f 1513), trzecia córka króla Edwarda IV. W r. 1495 zaślubiła Tomasza H., hrabiego Surrey, który w 1524 został księciem Norfolk (ob. Edward IV i Norfolk).— 2) Edward, admirał angielski (* ok. 1477—f 1513). W bardzo młodym wieku zaciągnął się do marynarki; 1512 powierzono mu kommendę naczelną nad flotą, wysłaną przeciwko Francyi. Spustoszył brzegi Bretanii, pobił Francuzów w zatoce Bertheaume, spalił Le Conquet (23 maja), odniósł krwawe zwycięstwo w blizkości Brestu nad Hervé de Primauguet (10 sierp.) i wrócił do Portsmouthu, po zniszczeniu ogniem i mieczem brzegów Bretanii, Normandyi i Pikardyi. W 1513 poprowadził nową wyprawę na Brest, zaatakował eskadrę francuską pod Blancs-Sablons. W bitwie tej H. zginął, a wódz francuski, Prégent de Bi-doux, pobił jego flotę i spustoszył brzegi Sus-sexu. Śmierć H-a naród cały opłakiwał. Kronikarze przypisują też H-owi ujęcie dwu słynnych korsarzy szkockich, Roberta i Andrzeja Bartonów, niema jednak na to żadnego dowodu.—3) Katarzyna, królowa Anglii (f 13 lutego 1542). Była córką Edmunda H-a; źle ją wychowali ojciec i babka, księżna Agnieszka Norfolk. Miała stosunki miłosne ze swym nauczycielem muzyki, Mannockiem, i niejakim Franciszkiem Derehamem. W domu biskupa Gardi-nera poznał ją Henryk VIII, żonaty wtedy z Anną kliwijską; król rozwiódł się z żoną i zaślubił . Katarzynę (28 lipca 1541). Małżonkowie udali się następnie do Yorkshire; podczas podróży królowa była podobno o tyle nieostrożna, że miała kilka schadzek ze swymi dawnymi kochankami. Na Wszystkich Świętych 1541, w Hamp-ton Court, arcybiskup Craumer, wrogi Katarzynie, przychylnej katolikom, zadenuncyował przed królem stosunki Katarzyny z Derehamem, Mannockiem i z własnym kuzynem, Culpepperem. Wzięci na tortury, przyznali się do stosunków z królową, z wyjątkiem Culpeppera. Przerażona Katarzyna wyznała też błędy swej młodości. Zamknięto ją w Sion House, a więzienia napełniły się jej krewnymi i przyjaciółmi. Henryk VIII udawał, że działa pod naciskiem parlamentu, i wydał rozkaz stracenia Katarzyny. Ścięto ją w Wieży Londyńskiej, na tern samem miejscu, co Annę Boleyn. Zachował się portret Ka-

51

tarzyny, pędzla Holbeina.—H-owie z Effing-ham, pochodzą od Wilhelma, męża stanu angielskiego (* ok. 1510—f 1573), syna drugiego księcia Norfolku. W 1531 wysłano Wilhelma H. do Szkocyi, gdzie prowadził układy o małżeństwo Jakóba V z księżniczką Maryą. Towarzyszył Henrykowi VIII do Boulogne i był obecny przy koronacyi Anny Boleyn. Wysyłano go w mis8yach dyplomatycznych do Szkocyi w r. 1535 i 1536 i do Francyi w 1535, 1537 i 1541. Po powrocie z tej ostatniej missyi uwięziono go z powodu pokrewieństwa z Katarzyną H., wkrótce jednak wypuszczono na wolność. W 1552— 53 był gubernatorem Calais; w 1553 mianowano go admirałem Anglii; w 1554 polecono mu przyjęcie ambasadorów hiszpańskich. Bronił energicznie królowej przeciwko Tomaszowi Wya-towi; 3 lutego 1554 zajął Most Londyński, za co otrzymał tytuł barona H. of Effingham. Przychylność, jaką okazywał Elżbiecie, budziła na dworze podejrzenie; H. był jednak tak popularny wśród marynarzy i pracujących w portach, że nie ośmielono się go niepokoić. W r. 1556 królowa Marya mianowała go szambelanem swego domu; godność tę zachował za rządów Elżbiety. H. był jednym z prowadzących układy w Cateau-Cambrésis (1559). W 1569 otrzymał pieczęć mniejszą. Najstarszy syn jego, Karol, wielki admirał Anglii (* 1536—f 1624), od wstąpienia na tron Elżbiety miał wielkie wpływy na dworze. W 1559 wysłano go do Francyi z powinszowaniem Franciszkowi II. W 1585 został admirałem Anglii. W 1586 należał do kommissyi sądzącej Maryę Stuart i był za suro-wem z nią postąpieniem. W grudniu 1587 otrzymał kommendę naczelną nad flotą, wysłaną przeciwko Armadzie hiszpańskiej; dowodzili pod nim Franciszek Drakę i Hawkins. Kommendę naczelną sprawował jednak osobiście H., pomimo wszystkiego, co o tern mówią, i był zręcznym i roztropnym wodzem naczelnym. W 1596 zorganizowano wielką flotę pod kommendą H-a i armię pod Essexem; w czerwcu zdobyto miasto Kadyks i zniszczono wszystkie znajdujące się tam okręty; H. otrzymał za ten czyn tytuł hrabi Nottingham. W lutym 1601 H. zasiadał w kommissyi, która sądziła Essexa. Po śmierci Elżbiety dopomógł Jakóbowi I do osiągnięcia korony i był zrazu najulubieńszym z jego do-radzców. Podczas swej szczęśliwej ambasady hiszpańskiej (w marcu 1605) wystąpił z przepychem olśniewającym. Od roku 1618 nie brał udziału w życiu publicznem. Utrzymywano, że był katolikiem, co jednak niema żadnej podstawy.

Howard Jan (* d. 2 września r. 1726 w Hackneyn pod Londynem—f w Chersonie d. 20 stycznia r. 1790), podróżnik, filantrop, hy-gienista i reformator więzień). Pierwotnie zajmował się kupiectwem, gdy jednak dość wcześnie odumarł go ojciec, zostawiając mu znaczny majątek, porzucił zawód wymieniony i zaczął przedsiębrać podróże dalekie. Jadąc morzem do Lizbony, dla obejrzenia spustoszeń zrządzonych przez głośne trzęsienie ziemi, wzięty był w r. 1756 do niewoli przez okręt wojenny francuski. Dostawszy się do więzienia w Breście, poznał sam na sobie i na doli towarzyszów swych okropności więzień ówczesnych; to skłoniło go po wyjściu z niewoli do zajęcia się. losem więźniów i przyczynienia się, o ile możności, do jego naprawy. Zostawszy w r. 1775 starszym szeryfem (ob.) hrabstwa Bedford miał znów sposobność poznania dokładnego urządzeń więziennych, angielskich, wraz z ich wadliwością wielką, często nieludzką. Wtedy napisał pierwsze swe dzieło rozgłośne: „The state of the prisons in England and Wales, with preliminary observations and account of some foreing prisons” (Londyn 1777, dopełnienie tamże 1780; wyd. 2-e tamże 1784, 2 tomy; przekł. fr. Paryż 1780), które wywarło wrażenie ogromne i stało się pobudką do wydania nowych praw, zmierzających do stanowczego ulepszenia hygie-ny więzień, oraz do ulżenia doli więźniów. Od

r. 1775 do 1787 zwiedził H. czterokrotnie Niemcy, pięć razy Hollandyę, trzy razy Francyę, dwukrotnie Włochy i po razie Hiszpanię i Portugalię, czyniąc to wyłącznie dla poznania urządzeń więziennych i szpitalnych, a dokładając wszędzie starań wszelkich, nie zawsze wszakże uwieńczanych skutkiem pożądanym, w celu polepszenia bytu nieszczęsnych mieszkańców zakładów tych. W tym czasie zebrał materyały do drugiego dzieła znakomitego, opracowanego p. n. „Account of the principal lazarettos in Europe, with various papers relative to the plague, tog-ether with further observations on some foreign prisons and hospitals; with additional remarks on the present of those in Great Britain and Ireland” (Londyn 1789; wyd. 2-e tamże 1798; przekł. niem. Lipsk 1791; franc. Paryż 1801) i ono również zdziałało wiele dobrego, skłaniając kilka państw europejskich do ulepszeń wskazanych przez H-a.—W r. 1789 wybrał się znów w drogę, zdążając tym razem do Azyi, ale dotarł tylko do Chersonu, gdzie padł ofiarą zarazy morowej.—Zasługi H-a położone około naprawy hygieny więziennej i szpitalnej są rzeczywiście niezmierne, na pochwałę bezwarunkową zasługują też usiłowania jego zmierzające do ulżenia doli więźniów. — Oprócz wymienionych dwu dzieł znakomitych ogłosił tylko jeszcze trzy prace treści meteorologicznej w londyńskich „Philosophical Transactions”. — Dla uczczenia zacnej pamięci jego w kościele św. Pawła w Londynie i w Chersonie wzniesiono mu pomniki. — Por. „Biograph, médicale” (T. V str. 296—303); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 1045); J. Pagel „Gesch. der Med.” (Cz. I, str. 313) i Fr. Hol-tzendorff „J. Howard und die Pestsperre

Dr J. P.

tyczne, drukował dzieła w nędzy.

Howard Łukasz, meteorolog (* 1772 w Londynie—f 1864), był pierwotnie aptekarzem, następnie założył w Stratford pracownię chemiczną, którą później przeniósł do Tottenham Green pod Londynem. Zajmował się gorliwie spostrzeżeniami meteorologicznemi, a w dziele „Essay on the modification of clouds” (1803, wyd. 3-e 1865) podał klasyfikacyę chmur, dotąd powszechnie przyjmowaną (ob. Chmury). Oprócz tego ogłosił: „The climate of London” (2 t., 1818— 20, wyd. 2-e, 3 t., 1833); „Seven lectures on meteorology” (1837, wyd. 2-e 1843).

VI str. 860).

Howe Eliasz, mechanik amerykański (* r. 1819 w Brooklynie — f w r. 1867); pracował pierwotnie w fabryce wyrobów bawełnianych. H. zyskał sobie rozgłos udoskonaleniem machiny do szycia, polegającem głównie na zastosowaniu igły z jednem ostrzem i umieszczonem

gegen Ende des 18 Jahrhunderts” (Berlin 1879— stanowi zeszyt 317 wyd. przez Vir chow a i Holtzendorffa „Sammlung gemeinverständlicher wissenschaftl. Vorträge”).

Howard Henryk, malarz angielski (* 1769 w Londynie—f 1847 w Oksfordzie). Wycho-waniec Akademii Królewskiej, uczeń Filipa Rei-nagla, pracował dalej w Wenecyi i Dreźnie. Po powrocie do kraju został członkiem Akademii, następnie jej sekretarzem a od r. 1833 profesorem. W ciągu 53 lat z rzędu wystawiał stale obrazy swoje w Akademii, a mianowicie: portrety, kompozycye mitologiczne i fantastyczne; odznacza je wdzięk pewien i dobra technika. Naczelnem dziełem jego jest Kwiaciarka w National Gallery; tamże przechowują i portret jego, własnej roboty. H. dostarczał wzorów dla wyrobów porcelanowych Wedgwooda, a także dla medali i wielkich pieczęci; miewał odczyty o sztuce. Syn jego, Frank (* 1805— f 1866 w Liwerpoolu), kształcił się w malarst-twie pod kierunkiem ojca i Lawrenca; uprawiał malarstwo pejzażowe, mitologiczne i religijne. Miewał wykłady o estetyce, pisywał oceny kry-

techniczne. Umarł

s. s.

s. K.

Howard Katarzyna, małżonka króla angielskiego Henryka Vin, ob. Howard (ród).

Howard, poeci angielscy, ob. Surre y.

Howe Ryszard hrabia, admirał angielski (* 1726 — f 1799), syn Edmunda Emmanuela Scro-pe H,, drugiego wicehrabi H. Studya odbywał w Eton; w r. 1740 towarzyszył Ansonowi w podróży naokoło świata. W r. 1746 był już kapitanem. W 1757 czynny przy zdobywaniu wyspy Aix, w r. 1758 dowodził flotą, która zniszczyła port Cherbourga. W tym samym roku odziedziczył parostwo irlandzkie swej rodziny. W r. 1770 mianowano go kontradmirałem i kommendantem stacyi na morzu Sródziemnem; w 1776, w stopniu wiceadmirała, otrzymał dowództwo nad flotą wód północno-amerykańskich. W kwietniu 1782 mianowano go admirałem i parem Wielkiej Brytanii, z tytułem wicehrabi H.; w październiku tegoż roku udało mu się zaprowiantować Gibraltar, oblężony przez Francuzów i Hiszpanów. W r. 1783 został pierwszym lordem admiralicyi, w r. 1788 hrabią H., w r. 1793 dowodził flotą w ka-nale i blokował Brest, 1 czerwca 1794 pobił tlotę francuską pod Ouessant i sześć zdobytych okrętów odprawił do Porstmouth. W 1796 mianowano go generałem wojsk morskich. Wielkie poważanie, jakiem się cieszył wśród marynarzy, którzy go z powodu ciemnej cery nazywali „czarny Dick (Ryszard)”, pozwoliło mu stłumić w roku 1797 bunt floty w Portsmouth i Plymouth.—Por. Barrow „Life of Lord Howe” (Londyn 1837).

Howe Wilhelm lord, młodszy brat Ryszarda (* 1729—f 1814), wstąpił do wojska w r. 1746; podczas Wojny Siedmioletniej odznaczył się na teatrze wojny amerykańskiej, w r. 1764 został pułkownikiem, w 1772 generał-majoiem, w roku 1795 otrzymał kommendę w Ameryce północnej. Dowodził w potyczce pod Bunkershill, poczem mianowano go generałem-porucznikiem. Zamknięty w Bostonie, opuścił to miasto dopiero wtedy, gdy już brak wszelkich zapasów dłużej trzymać mu się nie dał. W sierpniu 1776, działając w porozumieniu z Clintonem, pobił Amerykanów na Long Island i zajął Nowy York; 11 września 1777 odniósł drugie zwycięstwo nad Bran-dywine Creek i pociągnął do Filadelfii, gdzie trzymał się przez całą zimę. Rząd angielski robił mu jednak wyrzuty, że nie wyzyskał należycie korzyści ze swych zwycięstw, i zamianował na jego miejsce Clintona. H. wrócił do Anglii; w r. 1799 odziedziczył po bracie tytuł wicehrabi H.; w r. 1805 mianowano go gubernatorem Ply-mouthu.

Howe Samuel Gridley (* w Bostonie d. 10 lipca r. 1801—rok śmierci nieznany), lekarz i zasłużony wychowawca ociemniałych. Nauki ukończył w Bostonie i wkrótce potem, w r. 1824, udał się do Grecÿi, walczącej wtedy o niepodległość i wstąpił do służby jako lekarz wojskowy; w r. 1827 dosłużył się stopnia chirurga naczelnego (Archichirurgos). Wkrótce potem powrócił do Ameryki i zajął się wykonawstwem lekarskiem w Bostonie, atoli w początku r. 1830 wybrał się znów do Europy, zwiedził Szwajca-ryę, znajdował się w Paryżu w chwili wybuchu rewolucji lipcowej, przepędził tam też prawie cały rok następny, zajmując się nauką. Po powrocie do Bostonu otworzył tamże w r. 1832 zakład wychowawczy dla ociemniałych i zarządzał nim wzorowo lat wiele. Do wychowanek jego należała słynna w swym czasie Laura Bridgman, ociemniała i głuchoniema (por. „Głuchoniemi i ociemniali” w T. XXV str. 205), której pomimo tak wielkiego kalectwa H. zdołał dać wykształcenie względnie zadawalniające. — Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T.

Dr J. p.

M. Sk.

w blizkości jego uszkiem, wskutek czego nitka przy pracy machiny tworzy pentelkę, przez którą przesuwa się czółenko. W roku 1846 uzyskał patent na swój wynalazek, ale, nie mogąc go spożytkować, wyjechał do Anglii, w nadziei, że powiedzie mu się tam lepiej, wtedy też prawa swoje przelał na osoby trzecie. Po powrocie w r. 1850 do ojczyzny przekonał się, że z pomysłu jego korzystają liczni fabrykanci, lecz, przeprowadziwszy z niemi procesy, zdobył ogromny fundusz (około 2 mil. doi.). W r. 1863 założył fabrykę machin do szycia w Bridgeport. H. odznaczał się cnotami obywatelskiemi; podczas wojny domowej wypłacał z własnej szkatuły żołd pułkowi, w którym służył jako szere-gowiec-ochotnik.

Howe Julia Ward, poetka amerykańska, żona filantropa Samuela Gridleya H-a (* d. 27 maja 1819 w New Yorku, żyła jeszcze w roku 1894 w Bostonie). Pierwsze jej poezye liryczne ukazały się roku 1854 p. t. „Passion Flowers”; dramat „The world’s own” (1857); tragedye: „Leonore” (1857), „Hipolitus” (1858) i późniejsze poezye liryczne „Later lyrics” (1866). Podróż swoją na Kubę opisała p. t. „A trip to Cuba“ (1860); podróż po Grecyi p. t. „From the oak to the olive” (1868). Wreszcze ogłosiła swoje odczyty p. t. „Modern Society” (1881) i „Life of Margaret Fuller” (1883).    *

Howerbeck, Hoverbeck, u nas także O w erbe k, Jan von (baron), długoletni poseł brandenburski, jeden z trzech tego nazwiska dyplomatów pruskich w Polsce XVII i XVIII wieku (f 1682 roku). Pochodził z rodziny flamandzkiej, osiadłej w Prusach Wschodnich. Posłował już za Władysława IV; w r. 1640 choremu elektorowi, Jerzemu Wilhelmowi, sprowadzał z Warszawy lekarza nadwornego, Knöffla. Miał przy sobie różnemi czasy między innemi Soultetusa, Crockowa, potem słynnego Brandta, który-to d. 28 listop. 1670 r. porwał z Warszawy Kalksteina, w końcu Wicherta. Podczas elekcyi 1648 H. donosił nowemu elektorowi, Fryderykowi Wilhelmowi („Wielkiemu”), o zobowiązaniu się Jana Kazimierza do niewymagania hołdu osobistego (z Nieporętu 6 października 1648). W raportach podawał zajmujące rozmowy swoje z królem i królową i oboje charakteryzował, niekiedy dosadnie. W roku 1661, wprowadziwszy Lubomirskiego w stosunek z elektorem, pośredniczył przy stawianiu jego kandydatury do tronu polskiego, przyczem zbyt wiele fundować chciał na odezwaniu się marszałka do Bogusława Radziwiłła w Grudziądzu: „Elektor byłby najgodniejszym kandydatem (vivente rege), gdyby tylko paru mszy wysłuchał”. Dnia 17 czerwca 1661 r. ostrzegł elektora o klującem się przymierzu szwedzko-polskiem. W roku następnym nic nie wiedział o potajemnej missyi Rotha, w sprawie Królewczan i stanów pruskich, gnębionych przez elektora, ale odsłaniał niegodziwe usługi, świadczone temuż przez Prażmowskiego i Leszczyńskiego, i zdołał nakłonić Jana Kazimierza do wyparcia się listów z czerwca tegoż roku, utwierdzających Królewczan w oporze. W roku 1666 na mocy instrukcyi zajmował się kandydaturą Neoburskiego, gdy elektor wziął od niego łapówkę w postaci Ravensteinu i innych. Po wyborze Korybuta na sejmie pokoronacyjnym 1670 r. miał wraz z Brandtem zaprzysiądz hołd z Bytowa i Lemburga, ale oburzył się na tytuł „dominus directus”, nadany w akcie królowi polskiemu, i przysięgi odmówił; pomocnik zaś jego, który wraz z nim miał stanąć do zaprzysiężenia, tłómaczył się brakiem plenipotencyi. H. jako rozgniewany opuścił Warszawę i po drodze w Sochaczewie podał protestacyę do akt; Brandt pozostał w Warszawie. H. z Królewca zmawiał się z Morsztynem i pośrednio wymusił akt z d. 30 sierpnia r. 1670, w którym Michał Korybut potwierdza elektorowi za siebie oba feuda; na początku 1672 r. miał już Fryderyk Wilhelm inwestyturę zupełną. Wtedy H. wrócił do Warszawy i objął sprawy z rąk Wicherta, następcy Brandta, który przed nienawiścią ratował się był ucieczką, a potem i z Królewca wykraść się musiał, aby wreszcie w Gdańsku utaić swą osobistość i słuchać przekleństw na „Brandta”. Podczas wyboru po Korybucie (1674) H. zabiegał przeciwko Sobieskiemu, wystawiając elektorowi dwie tylko kandydatury jako poważne: Karola Lotaryńskiego i Kondeusza; pierwszy wszakże, w nocy z d. 19 na 20 maja, powinszował dokonanego już w połowie wyboru, a nazajutrz zdał elektorowi fałszywy raport, jakoby Sobieski zapewnił go, że nietylko przede-wszystkiem stać będzie na straży interesów elek-torskich w Polsce, ale gotów jest „dla niego żyć i za niego umrzeć (!)”. Gdy Kalkstein był już od dwóch lat ścięty (8 listop. 1672), w tym-samym 1674 r. H. odradzał elektorowi wysłanie Brandta napowrót do Warszawy (jako porucznika von Wedell). Przezorność ta okazała się zbyteczną: Brandt powrócił na rzeczywistego już posła, a z głowy mu włos nawet jeden nie spadł. Leszczyńskiemu, który do tego shańbienia Rzeczypospolitej czynnie się przyłożył, wyrzucał ostro Sobieski, już jako król, że mu zbrakło „sensum doloris publici”; wkrótce przecież i on pogodził się z faktem spełnionym i patrzył na Brandta spokojnie podczas koronacyi w Krakowie. W r. 1676 niema już śladów działalności H-a w Polsce. Występujące pod koniec stulecia toż samo nazwisko należy do iunej już osoby. — Bibliografia: Korzon Tadeusz „Dola i niedola Jana Sobieskiego 1629-74” (Kraków 1898, 3 t.); Jarochowski Kaz. „Sprawa Kalksteina” („Ateneum” 1877 t. I str. 1 — 34, II str. 282 — 327, III s. 517—557 i osobno Warsz. 1878); wskazane przez obu tych autorów źródła pruskie, z których czerpali); Droysen J. G. „Geschichte d. Preuss. Politik” (Lipsk 1855—85, 14 tomów, wyd. 2-e

L. K.

pierwszych 7-u tom.); Zawadzki Kazimierz „Exi-lis tractatus super avertentiam defectuum etc.“ (Kraków 1676, Cezary) i „Spéculum vere re-presentans anomaliam in capitibus imperii Sar-matici” (Warsz. 1690, Schreiber); Kochowski W. „Klimakter IV”; Załuski.    s-

Howerbeck Leopold, baron von, polityk pruski (* 25 lipca 1822—f 12 sierp, w Gersau nad Jez. Czt. Kantonów). Pochodził z rodu Ho-werbecka, posła w Polsce. Po odbyciu nauk uniwersyteckich w Królewcu i Berlinie uczęszczał jeszcze do akademii rolniczej w Regen wal -de, poczem osiadł jako właściciel ziemski w okolicach Olsztynka (Allenstein) w Prusach Wschodnich. Wielce zasłużony około podniesienia rolnictwa w tej prowincyi, został dyrektorem jej To w. Kredyt. Ziemskiego (1862). Wszedłszy już w r. 1858 do sejmu pruskiego zrazu należał do frak-cyi Vinckego, później był wraz z Porckenleckiem, Behrendem i in. założycielem stronnictwa „Jung-Littauen”, z którego rozwinęli się w r. 1861 Postępowcy, i jako jeden z najwybitniejszych pośród nich żarliwie prowadził walkę z Bismarckiem, z początkiem r. 1863 namiętnie zaognioną, którą historya zna pod nazwą „Verfassungs-conflikt”. W lutym i marcu 1863 r. ścierał się z Bismarckiem o t. zw. konwencyę Alvenslebena (8 lutego) i wraz z Carlovitzem zaproponował porządek dzienny, wprost wymierzony przeciwko polityce prezesa ministrów. Powodzenie Bismarcka w r. 1864 i 1866 nie wpłynęło na przekonania H-a: wytrwał w swojem stronnictwie, i na stanowisku wolnomyślnem, konsekwentnie pojmowanem, stał w latach 1867—70 jako członek sejmu północno - niemieckiego z drugiego okręgu Berlina, a od r. 1871 i Sejmu Rzeszy z okręgu Sensburg - Ortelsburg (Szczytno w Prusach Wschodnich). Odznaczał się jasuością umysłu, siłą woli i wytrwałością charakteru.

Howitt William, pisarz angielski, i żona jego Mary a. H., syn kwakra (* d. 18 grudnia 1792 w Heanor, w hrabstwie Derby—f 9 marca 1879 roku), w 1821 zaślubił współwyznaw-czynię swoją, Maryę Botham (* d. 12 marca 1799 r. w Coleford, w hrabstwie Gloucester — f w Rzymie 30 stycznia 1888). Oboje r. 1823 wydali wspólnie zbiór poezyj „The forest min-strel”, dobrze przez publiczność przyjęty, a r. 1827 poemat liryczny „The désolation of Eyam”. William r. 1831 ogłosił „Book of the seasons”, który się doczekał wielu edycyj. Potem „Hi-story of priestcraft” (Londyn 1833, wyd. 8-e 1852); „Rural life in England” (1838, 2 tomy) i „Visit to remarcable places” (1840 — 1842, 2 tomy; wyd. 2-e 1856). Od roku 1840 do 1843 oboje mieszkali w Heidelbergu, gdzie Marya napisała „Which is the wiser? or people abroad” (Londyn 1842), a William: „The student life of Germany” (1841); „Rural and domestical life of Germany” (1842) i „German expérience” (1844).

Z innych dzieł Williama H-a zasługuje na uwagę romaus jego „Madonna Dorrington of the Dene” (Londyn 1851, 3 tomy), dający piękny obraz żywota angielskiej matrony starej daty. Wiosną r. 1852 udał się William do Australii, zwiedził Tasmanię oraz Nową Zelandyę, a powróciwszy z tej podróży, kilka dzieł jej poświęcił. W roku 1860 napisał drugi romans p. t. „The man of the people”. Potem zwrócił się ku spirytualizmowi i badania swoje nad tym przedmiotem wyłożył w dziele „History of the supernatural in all âges and nations” (1863, 2 tomy). Z dzieł jego późniejszych wspomnimy „Woodburn Grange. A story of English country life” (1867, 3 tomy), a żony jego powieść „The cost of Caergwyn” (1864, 3 tomy).

Howowie, a raczej Hu w o wie (niewłaściwie Ho w as i), t. j. „wolni”. Lud ten zamieszkuje środkowe płasko wzgórze Madagaskaru, słynące pod nazwą Imeriny i dlatego niekiedy słynie pod nazwą Anta-Imerina, t. j. „lud z Imeriny”. Są oni odłamem Indonezyjczyków, którzy z praojczyzny swojej, archipelagu, ciągnącego się na południo-wschodzie Azyi, krzewiąc się na różne strony, między innemi zawędrowali i do Madagaskaru. Mowa ich należy do tej wielkiej rodziny lingwistycznej, która od Borneo przerzuca się na archipelagi oceanu Spokojnego i panuje w całej Polinezyi; zresztą przesiąkła licz-nemi wtrętami pochodzenia kafryjskiego. H-wie przybyli do Madagaskaru przed 7—8 wiekami, ujarzmili Sakalawów i inne ludy pochodzenia czarnego, zamieszkujące tę wyspę, i narzucili wszystkim mieszkańcom Madagaskaru, bez względu na pochodzenie i typ rasowy, zwyczaje i wo-góle kulturę swoją i język. Aż do chwili zajęcia Madagaskaru przez Francuzów, co nastąpiło w r. 1896, byli panami całej tej wyspy z wyjątkiem jej wybrzeża zachodniego i kilku punktów na południu. Ustrój społeczny H-ów polegał na podziale na trzy warstwy; szlachtę (andriana), wolnych (Howów) i niewolników (andewo). Podbój francuski, znosząc niewolnictwo i władzę królewską, sprawił zupełny przewrót w stosunkach dotychczasowych. H-owie przed laty trzydziestu przyjęli protestantyzm, ale w gruncie rzeczy nawrócenie to jest tylko pozornem: hołdują z całą mocą dawnym wierzeniom i poglądom. Pod względem fizycznym H-owie zachowali ślady swego pochodzenia: cera ich jest oliwkowo-żółta, włosy proste lub zlekka kędzierowate, oczy niekiedy wąskie, głowa okrągła, nos wydatny, niekiedy ostry, a wązkość szczeliny ocznej i inne rysy świadczą o silnej domieszce krwi malaj-skiej. Również zachowali wiele zwyczajów indonezyjskich: budują czterokątne domy na palach, używają sarongu (instrument muzyczny), posiadają zwyczaj tabu; mogiły ich mają postać taką jak u ludów polinezyjskich, łódź zaopatrzona jest w polinezyjski przyrząd do utrzymywania równowagi i t. d.

żynieryi; około 120 000 m-ców.

kiem.

plarniach.

Howrach (Haora, Haura), miasto w Indo-stanie, w prowincyi Bengalii, pod 22° 35' szer. półn., na prawym brzegu Hugli, zachodniego uściowego ramienia Gangesu, naprzeciwko Kalkuty, z którą połączone jest mostem łyżwowym, w końcowym punkcie kolei żelaznej z jednej strony, a żeglugi morskiej z drugiej: aż dotąd dochodzą wielkie morskie okręty, powyżej zaczyna się już żegluga rzeczna. Jest to jakby przemysłowe przedmieście Kalkuty; posiada wielkie fabryki jutowe i bawełniane, oraz szkołę in-

w. N.

Höxter, miasto powiatowe w Westfalii, w re-gencyi Minden, w pięknem położeniu, na lewym brzegu Wezery, na wysokości 90 m. nad powierzchnią morza; fabryki cementu oraz fabryki żelazne i papiernie; około 7 000 mieszkańców. Miasto ucierpiało wiele w czasie wojny Trzydziestoletniej. Wpobliżu zamek Korvei i góra

Ziegenberg, na 330 m. wysoka, z pięknym wido-

w. N.

nosa L.), Woskokwiat, u nas hodowany pospolicie w pokojach. Inne gatunki, jak H. helia Hook., H. imperialis Lindl., hodowane są w cie-

z. z.

Hoyer Henryk Fryderyk (* w Inowrocławiu d. 26 kwietnia 1834 roku), syn aptekarza Ferdynanda H-a iHeleny z Trzcińskich, znakomity i nadzwyczaj zasłużony histolog polski. Po odbyciu nauk gimnazyalnych w Bydgoszczy zapisał się w r. 1853 na wydział lekarski uniwersytetu wrocławskiego; w r. 1856 przeniósł się do Berlina i tamże w roku następnym, po obronieniu rozprawy „De tunicae mucosae narium structura”, dyplom doktora medycyny i chirurgii osiągnął. Studentem będąc jeszcze, zajmował się już z zamiłowaniem histologią (ob.), której też później pracę swą wieloletnią całkowicie prawie poświęcił; wydał wtedy pierwszy płód badań swych uczonych p. n. „Ueber die Eifollikel der Vögel, namentlich der Tauben und Hüh-

K.

fi ■

ner”

Hoya, byłe hrabstwo w pruskiej regeucyi hannowerskiej, między Wezerą i Hunlą, graniczy na północy z Bremą i Oldenburgiem, na wschodzie z Uerdenem i Calenbergiem, na południu z okręgiem regencyjnym Minden, na zachodzie z Diepholzem i Oldenburgiem. Grunt ma składający się poczęści z mokradeł, łąk i piasków, poczęści tłusty, łęgowaty, przydatny do uprawy zboża i na pastwiska dla bydła. Rozległość dawnego hrabstwa wynosiła około 3 000 kin. r] ; jedynem w niem miastem jest Nienburg.—Hrabiowie H., którzy powstali w początkach wieku XIII, powiększyli swe posiadłości w XIV przez nabycie hrabstw Starego i Nowego Bruchhausen i zdołali po rozpadnięciu się wel-fickiego księstwa Saskiego przez długi czas niezawisłość swoją utrzymać. Rozdzielili się oni

r. 1290 i drugi raz 1324 na dwie linie: Hoya i Nienburg, z których pierwsza posiadała tak zwane hrabstwo Niższe, a druga Wyższe. Obie linie wygasły: jedna 1503, druga 1582, poczem hrabstwo, jako lenno cesarstwa, podzielone zostało między gałęzie domu welfickiego. W w. XVII posiadłości te dostały się książętom Brun-świk-Wolfenbüttel i Brunświk-Luneburg.

Hoya, miasteczko w pruskiej regencyi Hannowerskiej, nad Wezerą, przy drodze żelaznej H.-Eistrup; ma kościół parafialny ewangielicki, zamek, urząd sądowy, gorzelnię, fabryki cygar, octu i musztardy i tokarnię parową. Mieszkańców około półtrzecia tysiąca.

Hoya R. Br., rodzaj z rodziny Trojeściowa-tych (Asclepiadaceae), obejmuje około 50 gatunków, napotykanych w Azyi podzwrotnikowej i wschodniej, na wyspach Malajskich i w Australii podzwrotnikowej. Płożące się lub pnące krzewy, z mięsistemi lub skórzastemi liśćmi i kwiatami zebranemi w baldaszki. Najbardziej znany gatunek H. carnosa R. Br. (4sclepias car-

'i

li

rm

I-i

Fig. 74. Hoyer Henryk Fryderyk.

Archiv Miillera” 1856). Załatwiwszy się z egzaminami, został w r. 1858 we Wrocławiu assystentem przy katedrze fizyologii, zajmowanej wtedy przez słynnego profesora Reicher-ta (ob.); niedługo atoli pozostawał na stanowisku tern, gdyż, gorąco polecony przez zwierzchnika swego, już w r. 1859 wezwany był do Warszawy na adjunkta wykładającego fizyologię i hi-stologię w byłej C. K. Akademii medyko-chirur-giczuej, gdzie w d. 19 września t. r. nauczać zaczął. W grudniu roku 1860 został profesorem nadzwyczajnym, a gdy w roku 1862 Akademia rzeczona stała się wydziałem lekarskim b. Szkoły Głównej warszawskiej, H. otrzymał katedrę zwyczajną wykładanych już poprzednio przedmiotów; gdy zaś Szkołę wymienioną przekształcono na uniwersytet w r. 1869, pełnił obowiązki profesora zwyczajnego, dopóki w roku 1871 nie otrzymał powtórnego dyplomu doktorskiego, obroniwszy w Kijowie rozprawę p. n. „O nier-wach rogowoj obołoczki”, a wtedy dopiero mia-

nowano go profesorem zwyczajnym histologii, embryologii, oraz anatomii porównawczej. Na stanowisku tern, ku wielkiemu pożytkowi uczącej się młodzieży, był czynny do r. 1895. H. przez cały czas zawodu swego nauczycielskiego był zawsze profesorem wzorowym, odznaczającym się uczonością niepospolitą i pracowitością wielką; obowiązki swe spełniał gorliwie a umiejętnie, pracę i zdolności uczniów oceniał sprawiedliwie, na egzaminach był wyrozumiałym, wymagającym pojęcia dokładnego o rzeczy, nigdy zaś drobiazgów podrzędnych. Najlepiej świadczą o zasługach jego pedagogicznych liczne prace histologiczne, nieraz bardzo cenne, dokonane przez uczniów pod kierownictwem jego bezpo-średniem. Nadto prawością oraz niegasnącym nigdy zapałem dla nauki umiał sobie zjednać uznanie powszechne i cześć lekarzów naszych, prace zaś jego zdobyły mu stanowisko poważne i poczesne w grouie uczonych wszecheuropej-skich. Szczupłość miejsca nie pozwala nam tu na rozbiór szczegółowy działalności naukowej i zasług H-a, niezaprzeczenie bardzo wielkich, ograniczyć się zatem musimy do rysu pobieżnego, •wykazującego tylko najwybitniejsze wyniki pracy uczonego profesora. — Gdy H. w roku 1859 objął w Warszawie katedrę, ta gałąź nauki lekarskiej, której miał stać się krzewicielem, w kraju naszym była wielce zaniedbana, omal nieznana zupełnie, a co gorsza—lekceważona od wielu: musiał więc gmach wznosić od podwalin, które także dopiero stworzyć trzeba było; zapał jednak niezrównany dla nauki oraz wytrwałość jego, podziwu godna, umiały przeszkody usunąć, a dojść do celu, pomimo że, z początku szczególnie, był zniewolony pracować w okolicznościach trudnych. Przedewszystkiem niedostawa-ło podręcznika histologii w języku polskim, młody więc podówczas profesor, mimo że był obarczony wykładami i zajęciami w pracowni fizyo-logicznej i histologicznej, zabrał się do dzieła odważnie, i w bardzo krótkim czasie obdarzył literaturę lekarską naszą pierwszym podręcznikiem histologicznym w języku polskim („Hi-stologia ciała ludzkiego” Warszawa 1862, w 8-ce, str. IV i 320, z drzewor.). Książka ta, w swoim czasie odpowiadająca zupełnie wymaganiom nauki ówczesnej, dziś jest już nieco przestarzałą i niewystarczającą, co łatwo pojąć, jeśli się zwróci uwagę na olbrzymi postęp w dziedzinie histologii od czasu ukazania się jej wciąż naprzód kroczący,— na postęp, do którego sam H. przyczynił się bardzo znacznie, dokonawszy różnych odkryć, stawiających go w rzędzie najdoskonalszych histologów spółczesnych. Do najważniejszych zasług jego na polu tern zaliczyć trzeba: odkrycie połączeń bezpośrednich między tętnicami a żyłami, równie ważne odkrycie zakończeń nerwów rogówki (ob. O k o), dalej wykazanie budowy szpiku kostnego, znakomite badania budowy naczyń krwionośnych i tkanki łącznej, oraz liczne ulepszenia i wydoskonalenia metod poszukiwań histologicznych, nakoniec i o tern pamiętać trzeba, iż H. w zakresie bakteryo-logii (ob.) należał u nas do pierwszych bada-czów pracujących samodzielnie oraz krzewiących znajomość grzybków chorobotwórczych (ob.).—H. był zawsze badaczem nadzwyczaj sumiennym, patrzącym trzeźwo, niełudzącym nigdy samego siebie, lecz stale bardzo krytycznie zapatrującym się na odkrycia własne; zanim je ogłosił, sprawdzał je przedtem częstokroć najstaranniej, a stąd zdarzało mu się niekiedy, że ktoś inny, mniej dbający o ścisłość i pewność niezachwianą odkrycia, wyprzedzał go, pozbawiając go sławy pierwszeństwa. Za wielką zaletę poczytać też należy H-owi, że jeżeli czasem pomylił się w czem, to zawsze otwarcie przyznawał się do tego, prostując poprzednie poglądy swe mylne, jeno gdy się czuł pewnym swego, wtedy nie zwykł był ustępować nikomu, a umiał zawsze rozwiewać zwycięsko zarzuty niesłusznie czynione sobie. Oceniając więc bezstronnie przestarzałość histologii swej z r. 1862, chętnie ręku przyłożył do wydania nowego „Podręcznika histologii ciała ludzkiego” (Warszawa 1901, w 8-ce, str. 561, z 230 wybornemi rycinami w tekście), biorąc na swe barki redakcyę tej pracy zbiorowej i opatrując ją w „Wiadomości wstępne z techniki histologicznej” (1. c. str.

1—34 włącznie), nadzwyczaj cenne, bo zawierające owoce doświadczenia wieloletniego, zebrane przez tak wytrawnego znawcę histologii. Opracowania działów innych wyrzec się był zmuszony, ponieważ od lat dziesiątka przeszło osłabienie wzroku, nabyte przy pracy, nie dozwala mu już zabawiania się mikroskopem, którym dawniej iście po mistrzowsku umiał się posługiwać; do dzieła wymienionego napisał więc tylko jeszcze: „Układ kostny. Rozwój i wzrost kości” (str. 524 — 541).— Z bardzo licznych prac histologicznych H-a, nieraz wprawdzie skromnych rozmiarem, ale zawsze bogatych treścią, wymienić tu jeszcze możemy tylko następujące, przez autora samego za najważniejsze uznane, jak oto: „Poszukiwania nad składem histologicznym ciałek Pacciniego” („Pamiętniki Tow. lek. warsz.” 1864, T. LI str. 340; toż po niemiecku w „Rei-chert’s u. Du Bois Reymond’s Archiv” 1864, str. 213); „Budowa histolog. niektórych tworów tkanki łącznej” („Pamiętniki Tow. lek warsz.” 1865,

T. LIII str. 266 i po niemiecku w „Reicherfs

u. Du Bois Reymond’s Archiv” 1865, str. 204); „Spostrzeżenia nad rozkładem naczyń krwionośnych w kościach i utkaniu szpiku kostnego” („Gazeta lek.” 1869, T. VII str. 177 i „Pam. Tow. lek. warsz.” 1869, T. LXII str. 580 i 1873, T. LXIX str. 261); „O bezpośrednich połączeniach pomiędzy tętnicami i żyłami” („Pamiętniki Tow. lek. warsz.” 1873, T. LXIX str. 51 i obszerniej po niemiecku w „Archiv für mikroskop. Anat.” T. XIII str. 603, z 2 tabl.); „Poszuki-

str. 190 i 379).

Hoyer Egbert, technolog niemiecki (* w r. 1836); ukończył studya w politechnice hanno-werskiej w r. 1855; w kilka lat później zostaje assystentem prof. Karmarscha; w r. 1868 powołany na profesora do Rygi, a w r. 1875—do Monachium. W r. 1887 zasiadał w kommissyi opracowującej wzorową, a podówczas jedyną w swoim rodzaju, ustawę patentową niemiecką. W roku następnym nadano mu w uznaniu zasług tytuł szlachecki. Oprócz licznych prac, rozsianych po rozmaitych czasopismach, między innemi i w redagowanym przez niego (1868 — 75) „Rigasches Industrieblatt”, wydał oddzielnie: „Skizzen aus der Maschinenkunde” (Ryga 1874); „Lehrbuch der vergleichenden mechanischen Technologie” (wyd. 2-e Wiesbaden 1888); „Kurzes Handbuch der Maschinenkunde” (Monachium 1892) i inne. Odr. 1873—83 redagował „Bayrisches Industrie Gewerbeblatl”.

wania nad zakończeniami nerwów w rogówce oka” („Pam. Tow. lek. warsz.” 1866, T. LV str. 43 i 425 i w opracow. niemieckiem „Archiv f. mikrosk. Anat.” 1873, T. IX str. 220 z tabl.; toż po ros. jako rozp. dokt.); „Przyczynek do techniki histologicznej” (Warszawa 1882, w 8-ce, str. 10; osob. odb. z „Gaz. lek.”); „O nastrzy-kiwaniu naczyń śledziony dla badań histologicznych” („Gaz. lek.” 1887, str. 646); „O bezpo-średniem dzieleniu jąder” (po niem. w „Anatomischer Anzeiger” 1890) i „O wykazaniu śluzu za pomocą barwników” (w „Archiv f. mikrosk. Anat.” 1890). O tym samym przedmiocie istnieje też praca znacznie obszerniejsza po niemiecku, przeznaczona dla będącej pod prasą (1900) „Encyklopädie der mikrosk. Technik”).—Nie poprzestając bynajmniej na pracach czysto-histolo-gicznych, których tu tylko cząstkę wymienić można było, pracował też H. piórem i nad in-nemi działami wiedzy przyrodniczo - lekarskiej, bądź w pismach zawodowych, bądź w popularnych, i te prace jego są cenne, a od lat dziesięciu, gdy od pracy nadmiernej znacznie podupadł na wzroku, głównie już im tylko poświęcać się może. Z szeregu pokaźnego rozpraw tych przytaczamy tylko: „Krytyczny pogląd na Darwinizm” („Ateneum” 1876, tom II str. 160) i „Mózg i Myśl” (Warszawa 1894, osob. odb. z „Wszechświata”). Nie na tern wszakże kończy się już działalność pisarska H-a: nadto przez lat 25 dostarczał do wydawnictwa Schwalbego „Jahresbericht über die Fortschritte der Anatomie” sprawozdań z prac polskich i rossyjskich, odnoszących się do anatomii, histologii i embryo-logii, a oprócz tego zasilał różne wydawnictwa zbiorowe oraz tygodniki lekarskie, szczególnie „Gazetę lekarską” warszawską, do której redak-cyi należy stale od r. 1881, i wywierał zawsze wpływ bardzo stanowczy i dodatni na rozwój i kierunek pisma tego.—Że męża tej miary wiele ciał uczonych pragnęło zaliczyć do grona członków swych, pojąć łatwo; jest więc H. między innemi: członkiem Akademii umiejętności w Krakowie i Akademii Leopoldyńskiej naturae curiosorum, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, towarzystw lekarskich w Krakowie, Petersburgu, Pradze, Tyflisie i Warszawie; towarzystw przyrodników w Kazaniu i Petersburgu. Od roku 1884 jest członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego warszawskiego, któremu wielokrotnie przewodniczył jako prezes z wyboru, a dotąd jest głównym zawiadującym pracownią tegoż towarzystwa, urządzoną podług wskazówek jego. — W roku 1900 uniwersytet Jagielloński mianował H-a doktorem honoris causa, a gdy w r. 1884 obchodzono 24-lecie jego działalności profesorskiej, grono lekarzy stanowiących redakcyę „Gaz. lek.”, a będących przeważnie uczniami jego, obdarzyło go pyszną „Księgą pamiątkową” (Warszawa 1884, w 4-ce, str. 0— 0000, 1—LXXVI i 630, z drzewor. i tabl. chro

ni olit, oraz podobizną H-a); posypały się na niego wtedy i liczne inne dowody szczerego a dobrze zasłużonego uznania. — Por. Życiorys wraz z wyliczeniem prac i oceną ich w „Księdze pamiątkowej” (str. 1—LXXVI) pióra W. Matlakowskiego; S. Kośmińskiego „Słów. lek. pols.” (str. 176 i 602) i B. Bartkiewicza „Szkoła Główna Warszawska” (Kraków 1901,

Dr J. p.

M. Sk.

Hoyer Henryk Ferdynand (* w Warszawie d. 13 lipca r. 1864), syn starszy Henryka Fryderyka H-a (ob.), anatom i histolog. Do gimnazyum uczęszczał w Bydgoszczy i, ukończywszy je w r. 1886, zaczął pobierać nauki lekarskie w uniwersytecie wrocławskim, pracując już wtedy pod przewodem H. Heidenbai-na (ob.) nad budową gruczołów chłonnych. W r. 1889 udał się do Sztrasburga, stamtąd przeniósł się po roku na uniwersytet berliński; powróciwszy następnie do Sztrasburga, otrzymał tamże w roku 1892 dyplom doktorski i został assystentem przy katedrze anatomii, lecz wkrótce opuścił to stanowisko, by zająć podobne przy profesorze Kö lii kerze (ob.) w Würzburgu; przebywszy na niem półtora roku wrócił do Sztrasburga, by pracować dalej pod przewodnictwem Schwalbego (ob.). W r. 1894 powołano go na katedrę anatomii porównawczej do Krakowa, gdzie jako profesor nadzwyczajny dotąd (r. 1901) wykłada. — Z prac jego wymieniamy: „Ueber den Bau der Milz” (1894, w Schwalbego „Monographische Arbeiten”, T. III); „O budowie i podziale komórek mięśnia sercowego” (w „Bulletin intern, de 1’Acad. des Sc. de Cra-covie”, Novembre 1899); „Przyczynek do morfologii serca ryb” (tamże, Juillet, 1900) i „Układ naczyń krwionośnych i chłonnych” (w „Podr. histol. ciała ludzkiego”, Warszawa 1901, str. 150—183); od r. 1896 dostarcza do Schwalbego „Jahresbericht über d. Fortschr. der. Anat. u. Entwicklungsgesch.” sprawozdań z prac polskich, dotyczących anatomii, histologii i embryologii,

z literatury zaś wszechświatowej nadsyła tamże na którem oparł się systemat obdarzania zasłu-wyciągi z prac o naczyniach krwionośnych, żonych urzędników i indywiduów miłych dobrami chłonicach i gruczołach chłonnych. W „Ency- narodowemi polskiemi, jaskrawo wybija się z dzien-clopädie der histol. Technik” ukaże się wkrótce nika „Feuer-Brände”, z którego wzięto „Regestr praca jego o metodach uastrzykiwania na- czarny czyli Tabellę wszytkich dóbr etc.”, przedrukowaną przez Smoleńskiego przy cennym jego zarysie „Rządy pruskie na ziemiach polskich (1793—1807)” (Warszawa 1885). W samych tylko Prusach południowych H., myśląc o sobie, innym dopomógł do rozszarpania 241 dóbr, wartości 20 mil. talarów. W ciągu czterech lat jego zarządu, 1794—98, powstało w Prusiech południowych aż 52 donataryuszów. — Por. Kle-witz „An die polnische Nation. Ueber d. preuss. Verwaltung in d. ehemaligen Süd. u. Neu - Ost. Preussen” (Berlin 1812); Ho Ische „Geographie u. Statist, v. West - Süd. u. Neu-Ost. Preussen”.

Dr J. p.

cegielnie.

li 000 m-ców.

W. N.

S. D.

czyń.

Hoyerswerda, miasto powiatowe na Szląsku pruskim, w regencyi Lignickiej, o 138 kim. na zachodo - północo - zachód od Lignicy, na wysokości 138 m. nad powierzchnią morza, nad rzeką Czarną Elsterą, prawym dopływem Elby, i na kolei żelaznej do Lignicy i Wrocławia; fabryki kolejowe, szklane, tkackie, browary, młyny, tartaki, wyrób obuwia; przeszło 4 000 m-ców. W r. 1759 bitwa Prusaków z Austryakami, w 1813 — Prusaków z Francuzami. W okolicach wielkie

w. n.

Hoyland (N e t h e r), miasteczko w Anglii, w hrabstwie York, na południo-wschód od Barns-ley; kopalnie węgla, fabryki żelazne; przeszło

w. n.

Hoym, miasteczko w Niemczech, w księstwie Anhalt, w okręgu Ballenstedt, o 9 kim. na pół-noco-północo-wschód od Ballenstedt, nad rzeką Selke, prawym dopływem Bodę (lewy dopływ Saali), na wysokości 134 m. nad powierzchnią morza; dawny zamek książąt Anhalt - Schaum -burg-H., obecnie zakład dla idyotów i nieuleczalnych; cukrownia; około 3 500 m-ców.

Hoym Karol Jerzy Henryk, hrabia, mąż stanu pruski (* 20 sierp. 1739 r. w Poblotz, w Pomeranii Zaodrzańskiej—f 22 paźdz. 1807 r. w Dyhernfurt pod Wrocławiem). Kształcił się we Frankfurcie nad Odrą, r. 1761 wstąpił do służby wojskowej, lecz wkrótce ją opuścił i poświęcił się skarbowości. Już w roku 1762 był radzcą kamery wojennej i ekonomicznej, 1767 r. radzcą tajnym i drugim dyrektorem gabinetu. W r. 1768 poznał go i ocenił Fryderyk W. i zamianował r. 1769 prezydentem rządu w Kii-wii, a w 1770 ministrem zarządzającym na Szląsku, gdzie H. położył wielkie zasługi. Fryderyk Wilhelm II nadał mu r. 1786 godność hrabiowską, a w r. 1793 powierzył zarząd nowozagar-niętych prowincyj polskich (część późniejszych Prus połudu.), które od r. 1794 — 8 w całości pod jego zarządem, jako „prezydenta”, zostawały. Tutaj H. przez despotyzm biurokratyczny, równie jak przez złą administracyę i zmarnowanie dóbr skarbowych, dał powód do wielkiego zgorszenia. Niegodziwą działalność H-a i kancl. Goldbecka, zwłaszcza donacye wyjednywane przez H-a dla urzędników pruskich z dóbr narodowych zagarniętych prowincyj odsłania broszura „Die wahren Jacobiner im preus. Staat”, znana pod nazwą „Das schwarze Buch”, a przypisywana Heldowi (ob.).    H., wraz z wielkim

kanclerzem Goldbeckiem występuje tu w całej ohydzie zdzierstwa i zuchwalstwa depcącego prawa ludności. Rabunkowe gospodarstwo,

Kno. '•ów Llu«tr. Ze»»,. 231. T. XXIX,

E.

Hoża Franciszek, matematyk czeski (* w r.

1843); jest autorem podręczników matematyki dla szkół realnych czeskich; ogłosił nadto szereg artykułów z dziedziny matematyki i fizyki w „Archivie” Grunerta i w „Öasopisie pro pésto-vanl math, a fys.”.

Hozeasz, ob. Ozeasz.

Hozyusz, H o s z V. H o ż (H o s i u s), herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, złotem—sześć kul: jedna, dwie, dwie i jedna — wierzchnia błękitna z trzema liliami, reszta czerwone; w lewem, czerwonem, nogawica czy też pończocha srebrna lub złota aż poza kolano widoczna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa rogi: złoty i czerwony. Labry czerwone, podbite złotem. Nadany około 1540 roku bra

Mil

Fig. 75. Hozyusz (herb).

ciom: Janowi z przydomkiem Bezdan (od majątku Bezdany), Stanisławowi, kanonikowi, późniejszemu kardynałowi, i Ulrykowi Hozyuszom, synom Ulryka Hosa, Hosza v. Hoża, horodniczego wileńskiego i myncarza litewskiego, z rodziny mieszczańskiej, pruskiej czy też krakowskiej,

54

D.

umf aryanów nie trwał jednak długo, gdyż, wedle świadectwa św. Atanazego i Sozomena, poznawszy swój błąd, H. podpis swój odwołał i uroczystą klątwą przed śmiercią herezyę obłożył. Z licznych pism H-a nic nie pozostało oprócz odpowiedzi w formie listu na namowy Konstancyusza, i list do własnej siostry o cnocie dziewictwa, zachowany u Ś-go Izydora z Sewilli. — Źródła: Eusebius „Hist. Const.” Sozomenus „Hist. eccl.”; Athan. „Hist. Arian.”;

» J. N.

pochodzącego. Potwierdzenie przywileju szlachectwa dla braci kardynała nastąpiło dnia 10 grudnia 1561 roku. — Źródła: „Metryka koronna” ks. 93 f. 297; Siebmacher III, 2, 226 i tegoż herbarz mieszczański; „Metryka Litewska” ks. 2, 24 i 33; Jagodziński (sama nogawica w tarczy; zamiast hełmu kapelusz kardynalski);

Niesiecki (opis herbu niedokładny); Małecki; Boniecki „Poczet rodów” str. 93.

Hozyusz (Osius, ‘'Oaioę), około roku 296, biskup Korduby (Cordova) w Hiszpanii (* między latami 256 a 259, prawdopodobnie w samej Kordubie — f w Sirmium 27 sierpnia 357 r.).

Odznaczył się jako obrońca wiary i omal że sam nie padł ofiarą podczas prześladowania chrześ-cian za Dyoklecyana. Wyniesiony na stolicę biskupią, tak prędko zjednał sobie sławę wybitnej świętości i rozumu, że na synodzie w Uwi-rze (Illiberis in provincia Baetica) wśród 19-u biskupów hiszpańskich tam zgromadzonych zajmował drugie miejsce. Było to w latach 305 lub 306. Gdy w 12 lat później wybuchła w Aleksandryi herezya Aryusza, której nie zdołały uśmierzyć nawet dwa synody, przez biskupa Aleksandra w latach 320 i 321 zwołane, wysłał cesarz Konstantyn W. na miejsce sporu biskupa H-a z pismem swojem i poleceniem, aby starał się walkę religijną zażegnać. Nie udało się H-owi pokonać szeroko już rozpowszechnionego aryanizmu; wziął czynny udział w walce z he-rezyą Sabellianów i za powrotem do Włoch namówił cesarza do zwołania powszechnego soboru do Nicei. Na tym soborze, który przyszedł do skutku w r. 325, prezydował sam H. jako delegat papieża, św. Sylwestra I, nie, jak mylnie niektórzy twierdzili, cesarz Konstantyn. Sobór Nicejski wprawdzie wspaniale zamanifestował i uroczyście określił dogmat wiary chrześciań-skiej, bóstwo Chrystusa Pana, ale przez to nie złamał jeszcze herezyi aryańskiej. Dla zupełnego usunięcia błędów i powstałych zamieszek zwołał papież Juliusz I wraz z cesarzami Kon-stansem i Konstancyuszem wielki synod do Jardy ki (Jerdica, dzisiejsza Sofia) w r. 344, na którym znów przewodniczył biskup H. jako 90-letni blizko starzec. Lecz i ten synod szerzeniu się herezyi zapobiedz nie zdołał, gdyż aryanizm znalazł potężnego zwolennika w cesarzu Kon-stancyuszu, który od roku 350 sam państwem Rzymskiem zawładnął. Odtąd po Liberyuszu papieżu i św. Atanazym stał się H. głównym celem pocisków przemożnego aryanizmu. Gdy ani prośby, ani pogróżki nie zdołały złamać H-a, cesarz wygnał go do Sirmium w Pannonii. Tu znęcano się nad stuletnim blizko starcem w przeróżny sposób, nie szczędzono mu nawet więzienia i bicia. Gdy w r. 357 biskupi aryańscy zwołali pseudo-synod do Sirmium, na którym i cesarz Konstancyusz był obecnym, wymuszono na sędziwym biskupie podpisanie heretyckiego, podstępnie ułożonego, wyznania wiary. Ten try

Baron. „Ann. eccl.”; Hefele „Conc. Gesch.

Hozyusz (Hos, Hose, Hosz, Hoż, Hosius, Hossius, Osius) Stanisław, kardynał, książę - biskup warmiński. Jeden z najwybitniejszych dostojników Kościoła polskiego w ogólności, a bezprzecznie najznakomitszy biskup nasz w w. XVI (* dnia 5-go maja r. 1504 w Krakowie, jako syn majętnych rodziców, Ulryka i Anny); dziad jego, Jan, miał — jakoby — przywędrować do Polski z Pforzheim w margrabstwie ba-deńskiem (por. Reszka „Vita Hos.” 1. 1). Ponieważ Ulryk wkrótce po narodzeniu się Stanisława przeniósł się do Wilna w charakterze za-rządzcy mennicy i horodniczego wileńskiego, przeto pierwsze lata młodości przyszłego kardynała upłynęły mu w tej stolicy Litwy, gdzie też i niższe nauki odbył pod kierunkiem oo. dominikanów. Pobożny i cnotliwy młodzieniec nosił się początkowo z zamiarem przywdziania sukni św. Dominika. Stanęły mu na przeszkodzie: wola ojca i nazbyt słabe zdrowie. Dlatego już w r. 1519 powraca do Krakowa celem dalszych studyów i tutaj zaszczycony zostaje d. 18 grudnia 1520 stopniem bakałarza na uniwersytecie Jagiellońskim (Muczkowski „Statuta nec non liber promot. univ. cracov.” p. 171). Wkrótce potem dostał się na dwór biskupa krakowskiego, Jana Konarskiego, jako pedagog jego wnuków, a w r. 1525 na dwór jego następcy, Piotra Tomickiego, u którego pełnił obowiązki sekretarza i znowu nauczyciela domowego jego bratanka. Za poradą i wsparciem tego świętobliwego prałata podążył w parę lat później za granicę, by wzorem ówczesnej młodzieży dokończyć chlubnie rozpoczętych nauk. Kształcił się częścią w Padwie, częścią w Bolonii pod najznakomitszymi uczonymi, za jakich podówczas uchodzili Łazarz Bonamico, Hugon Buoncompagui (późniejszy Grzegorz XIII) i inni. W obecności Grzegorza promowowanym został H. w Bolonii d. 8 czerwca 1534 na stopień doktora praw obojga. Zamierzał udać się jeszcze do sławnego humanisty Erazma z Rotterdamu, ale dla braku środków musiał zaniechać tego planu i w tym samym jeszcze roku powrócił do kraju. Biskup Tomicki, stojący naonczas na czele kancelaryi królewskiej, zaraz ofiarował mu w niej posadę. Odtąd postępuje H. szybkim krokiem w dostojeństwach świeckich i kościelnych, z urzędu sekretarza na regencyę kancelaryi, z probostwa w Wieluniu, Wiślicy, Gołębiu i Radłowie na ka-

nonię warmińską (1538) i krakowską (1539), a po Maksymiliana (Eichhorn „Hosius 1. c.”), dla spra-wyświęceniu na kapłana (1540), wreszcie 1549 na biskupstwo chełmińskie, a to z woli umierającego króla Zygmunta I, choć indygienatu pruskiego nie posiadał, a stany tamtejsze mocno się jego obiorowi sprzeciwiały (Eichhorn „St. Hosius” I, 87 i nast.). Zaraz po ostatniej nominacyi spotkał H-a nie mniej zaszczytny urząd: kazano mu posłować w sprawach państwa na dwory króla Ferdynanda I i cesai'Za Karola V, do Pragi,

wy otwarcia soboru nauowo. W nagrodę za pomyślne załatwienie układów ozdobił go nadto Pius dnia 26 lutego 1561 godnością kardynalską tytułu św, Klemensa, którą H. już poprzednio kilka razy odrzucał, a teraz tylko na wyraźny rozkaz papieża i króla przyjął. Nowa, a tak wysoka, godność nastręczyła sposobność wrogom jego w kraju, zwolenuikom reformacyi, do ukucia nowej przeciwko niemu broni, tak, że tylko stanowcze wystąpienie króla Zygm. Augusta zabezpieczyło go przed powszechną nienawiścią i utratą dyecezyi. Na zwołanym ponownie soborze mianowany jednym z pięciu papieskich legatów a latere, przewodniczył obradom, rozwinął żarliwą działalność około jego uchwał i tak powszechne zyskał sobie wzięcie u uczestników zgromadzenia, że przy wyborze nowego papieża po śmierci Piusa IV znaczna liczba głosów padła na niego jako najzdolniejszego do objęcia rządów w tych smutnych dla Kościoła czasach. Zaraz po zamknięciu soboru (1563 grudzień) powrócił H. do Warmii, ale znów nie na długo. Chociaż bowiem papież Pius mianował go w r. 1567 legatem a latere dla całej Polski, to jednak już we dwa lata później, z woli króla Augusta i sejmujących stanów, zaszczycony godnością stałego posła polskiego na dworze papieskim, zmuszony był dnia 20 sierpnia r. 1569 złożyć rządy dyecezyi w ręce wiernego swego koadjutora, Marcina Kromera, i podążyć do Rzymu, gdzie pozostał jeszcze całych 10 lat, dopomagając Ojcu Świętemu w najważniejszych sprawach Kościoła i własnej ojczyzny. W r. 1573, przy zbliżającym się jubileuszu powszechnym, otrzymał H. od nowego papieża, dawnego swego piofesora, Grzegorza XIII, godność wielkiego penitencyarza. Złamany jednak wiekiem i cierpieniami fizycznemi, przedewszystkiem zaś trudami pracowitego żywota, niedługo potem— dnia 5 sierpnia r. 1579—zgasł na ręku przyjaciela swego i biografa, księdza Stanisława Reszki, w Capranica nieopodal Rzymu, pozostawiając po sobie głęboki żal nietylko w Rzymie, ale w całym Kościele. Pochowany został w swym tytularnym kościele Najśw. Panny Maryi za Tybrem. — Na wiadomość o śmierci H-a papież Grzegorz XIII miał się wyrazić: „Straciliśmy potężny filar Kościoła bożego, ozdobę i chlubę naszego kollegium i dworu. Już tam ten święty kardynał modli się pewnie za nami do Boga”. To samo mniemanie o świętości i wogóle o osobie zmarłego żywił zupełnie słusznie cały ówczesny świat katolicki. Do czci doznawanej dawał prawo zacnemu księciu Kościoła naprzód charakter nieskalany i cnota w duchu prawdziwie apostolskim. W Rzymie nie było niemal ubogiego i potrzebującego, któryby temu świętobliwemu kardynałowi dobrodziejstwa jakiego nie zawdzięczał. A kiedy go-

Brukselli i Gandawy (Bibl. Ordyn. Krasińskich za r. 1872, str. 82—94). Dopiero więc po szczęśli-wem zawarciu układów, w których zmysł jego polityczny we właściwym zajaśniał blasku, mógł H. w r. 1550 przyjąć sakrę biskupią i objąć rządy powierzonej sobie owczarni. Nie na dłu-

■j

Fig. 76. Kardynał Stanisław Hozyusz.

go wszakże. Już bowiem w roku następnym papież Juliusz III, ulegając woli króla Zygmunta Augusta, przeniósł go na wyższą stolicę ksią-żęco-biskupią Warmii, powierzając mu zarazem dozór duchowny nad sąsiednią, zupełnie już prawie od Kościoła oderwaną, Pomezanią (Theiner „Vet. Monum. Pol.” II, 568). W r. 1557 powołał go do Rzymu papież Paweł IV i nie puścił już od swego boku aż do śmierci (1559), posługując się we wszystkich ważniejszych sprawach jego światłą i doświadczoną radą, twierdził bowiem, że „od kiedy poznał H-a, przestał podziwiać wszystkich innych współczesnych a godnych podziwu mężów”. Następca Pawła, Pius IV, w r. 1560 H-owi powierzył missyę zjednania cesarza Ferdynanda, oraz króla Czech, tówki brakło, srebra stołowe szły na zaspokoję- mniej gorliwych biskupów do utworzenia Kościo-nie niedostatku, tak dalece, że ledwie nie był ła narodowego. Z tych powodów słusznie u-zmuszonym opuścić święte miasto dla braku ważany był i jest dotąd za twórcę i głowę środków utrzymania (Reszka „Vita”). Jedynie tylko pomoc kolegów zapobiegła tej ostateczności.

wielkiej reakcyi katolickiej w Polsce, nastałej po umysłowym przewrocie XVI w. W takim charakterze wystąpił też H. na synodzie piotrkowskim r. 1551 z samodzielnie obmyślanem „Wyznaniem wiary”, które zadało cios stanowczy wszelkim antirzymskim aspiracyom episkopatu polskiego, a które wszyscy obecni jednogłośnie zaprzysięgli i jako treściwy wyraz religijnych przekonań szczerze katolickiej części narodu publicznie ogłosić polecili. H. na podstawie tego krótkiego wyznania opracował obszerne dzieło, p. t. „Confessio fidei catholicae christianae”, którego ostatnia część pojawiła się w druku po raz pierwszy dopiero w r. 1557. Dzieło to H-a posłużyło za podkład późniejszym, pomnikowym pracom Bł. P. Kanizyusza i twórców sławnego Katechizmu Rzymskiego. „Confessio” miała jeszcze za życia kardynała 30 wydań, jako też tłómaczeń na wszystkie prawie języki europejskie, a nawet na język arabski. Równocześnie niemal z tym pozytywnym wykładem wiary i później, w drugim okresie swych rządów warmińskich, ogłosił H. cały szereg dzieł i rozpraw o charakterze więcej polemicznym, w których rozstrzyga i od zarzutów uwalnia kwestye najbardziej sporne pomiędzy katolikami a reformatorami. Gdy Paweł Verger Zygmuntowi Augustowi zaofiarował dzieło Jana Brenza „Confessio Wirtembergica”, H. w r. 1557 w dziele „Verae christianae catholicaeque doctri-nae solida propugnatio”, czyli krócej: „Confuta-tio prolegomenon Brentii”, rozwinął z niebywałą do owego czasu dokładnością naukę kato-

Do dziś dnia szpital dla polskich pielgrzymów wraz z przynależnym doń kościołem św. Stanisława świadkami są hozyuszowskiej dobroczynności. Nie mniejszą, a może większą jeszcze, działalność około dobra bliźnich rozwijał H. w obrębie swej dyecezyi. Osobiście dokonywał wizyt kanonicznych, własnoręcznie udzielał św. sakramentów bierzmowania i kapłaństwa i t. d.

Starał się usilnie o podniesienie szkół i w tym celu pierwszy z biskupów w Polsce sprowadził do siebie jezuitów w r. 1565, którym ufundował kollegium i oddał w zarząd seminaryum dyecezyalne w Brunsberdze (Załęski „Jezuici w Polsce” I, cz. 1). Sądownictwo warmińskie jemu zawdzięczało rozwój swój i skuteczność: czuwał bowiem bezustannie nad tern, by sprawy załatwiano jaknajszybciej i bez wszelkiego względu na osoby. Nawet handel i przemysł krajowy doznawały ojcowskiej jego opieki, zwłaszcza wskutek zmniejszenia danin i opłat, w których nakładaniu tak był oględnym, iż zamiast 40000 złp. zaledwie liczył 20 000 złp. rocznego dochodu z dóbr książęcych i biskupich. Zasadą bowiem H-a było: „Wolno nam strzydz trzodkę naszą, ale nie łupić; odemnie zwyczaj ten się nie począł, nie chcę też, aby się skończył na mnie”.

niu i powadze nauczycielskiej Kościoła. Nastąpiły inne rozprawy, t. j. Dyalog o używaniu kielicha przy kommunii św. świeckich, o żeń-stwie księży i o liturgii w języku narodowym (1558); rozprawy: „De expresso verbo Dei” (1558), „Iudicium & censura de adoranda Trini-tate” (1564), „De oppresso verbo Dei” (1559), artykuł polemiczny przeciw Stanisławowi Orzechowskiemu „De loco & authoritate Romani Pon-tificis” (1566); „Palinodia seu Recantationes Qua-drantini” (1567) i t. d. Te właśnie dzieła głównie wysłużyły H-owi wśród katolików miano: „Filaru kościoła”, „Drugiego Augustyna”, „Śmierci Lutra”, „Młota kacerzy”— a u przeciwników „bożka papieżników” i t. p. Zresztą sami re-formatorowie chętnie uznawali jego niezwykły talent pisarski i naukowy. Miał się przecież Melanchton o nim wyrazić: „Si papista non esset, primus omnium doctorum hoc saeculo esset”, w Polsce zaś niektóre sekty, jak Trynitaryanów i Sakramentarzy, dobrowolnie obierały go sobie na rozjemcę w zdaniach, które ich między sobą dzieliły (Reszka „Vita” t. II; Załęski „Jezuici w Polsce” t. I cz. 1). Jako prezydujący na soborze Trydenckim H. przemawiał, dowodził, dy-

H.    uczestniczył we wszystkich ważniejszych obradach kościelnych i politycznych: w Piotrkowie na synodzie z r. 1551 i sejmie r. 1565, w Parczewie na sejmie z r. 1564, w Lublinie

r. 1569 i t. d. Głownem polem działalności H-a licką o źródłach objawienia: Piśmie św., poda jest walka z nowatorstwem i reformacyą. Już jako akademik krakowski wystąpił w r. 1520 z szeregiem udatnych wierszy łacińskich, z których wiele wymierzonych jest wprost przeciwko wielkim reformatorom: Lutrowi, Melanchtonowi i innym. Zostawszy kapłanem, ponieważ dla słabego zdrowia nie mógł sam wygłaszać kazań osobiście, pisywał je w językach: łacińskim, niemieckim lub polskim, dla swoich znajomych, pomiędzy innymi dla biskupa Maciejowskiego, którzy wielce skutecznie posługiwali się niemi, zwłaszcza o ile dotykały artykułów wiary i prawd zagrożonych przez niedowiarstwo (Reszka „Vita H.

I.    s.”). Jako biskup, chełmiński naprzód, a później warmiński, w żadnym liście pasterskim nie pominął sposobności, aby przestrzedz owieczki swoje przed szerzącemi się nowinkami. W dysputach religijnych w Toruniu i gdzieindziej, na sejmach pruskich w Malborgu, Elblągu, Grudziądzu—wszędzie zastawiał się z całą energią i siłą, owszem nieraz nawet z narażeniem życia, za prawdę katolicką. Tożsamo stanowisko zajął i w zamieszkach religijnych, wybuchłych w Polsce po śmierci Zygmunta I, zwłaszcza wobec wyraźnych dążeń prymasa Uchańskiego i innych

G. F.

J. E.

sputował, wypowiadał swe zdanie, wogóle nieco surowe, przedewszystkiem w kwestyach bliżej dotyczących Polski lub Stolicy św. Pisarskie dzieła H-a, dawniej bardzo poszukiwane i czytane i raz po raz wydawane drukiem, bądź-to w całości, bądź też pojedyńczo, w nowszych czasach uległy nieco zapomnieniu. Tylko listy jego, nader cenne, w liczbie około 1 000, oraz niektóre mowy i sprawozdania poselskie ogłoszono w Krakowie w latach (1879 i 1888) nakładem Akademii Umiejętności z załączeniem jego życiorysu, napisanego przez długoletniego sekretarza jego i towarzysza, ks. Stanisława Reszkę. Z dawnych wydań dzieł teologicznych za najlepsze uchodzi kolońskie z r. 1564; brak w niem tylko niektórych listów i kazań postnych z r. 1553, ogłoszonych w r. 1885, przez F. Hiplera w Zbiorze kazań H-a i Kromera (Kolonia

1885).—„Stanislai Hosii... et quae ad ipsum scriptae sunt epistolae... ed. F. Hipler et V. Zakrzewski” (Kraków 1879 i 1888); Eichhorn: Biografia Hozyusza (Moguncya 1854); Hipler „Die Biographen des Stan. Hosius” (Brunsberga 1879); Theiner „Mon. Pol. II”; „Bibliot. Ordyn. Krasińskich: Akta podkancl. Fr. Krasińskiego” (3 części, Warszawa 1869 —71. Skorowidz przy cz. III; bardzo ważne); Bartoszewicz J. w „Encyklopedyi powsz. S. Orgelbranda” (XII 191); Hipler w „Kirchenlexikon” Wetzera i Weltego (1889); X. W. K. w „Encyklop. kość.” Nowodw. (t. VII str. 467). — Por. Małecki A. „Z dziejów i literatury” (Lwów i Petersburg; str. 138 —9 i 159—60: stosunek do Frycza Modrzewskiego) i „Studya herald.” II, 352.

Hozyusz Stanisław, biskup poznański (* 1673—f 1738), krewny kardynała, był synem Wojciecha i Anny z Wołoskich. Zrazu kanonik katedralny krakowski i chełmiński, następnie sufragan przemyski i administrator dyecezyi krakowskiej. Po biskupie Rupniewskim objął dye-cezyę kamieniecką, potem inflancką, nareszcie po Janie Tarle w r. 1732 poznańską. Po śmierci Augusta II odegrał dość ważną rolę polityczną. Gdy ogromna większość narodu, z prymasem Potockim na czele, wybrała na sejmie warszawskim" d. 12 września 1733 r. popieranego przez Francyę Stanisława Leszczyńskiego, H. z nieliczną garstką przeciwników obwołał d. 5 października królem Fryderyka Augusta saskiego, jako Augusta III. Potężna opieka, jakiej Augustowi III udzieliły Austrya i zwłaszcza Ros-sya, przechyliła szalę na jego stronę. H., główne narzędzie wyniesienia Augusta III, zjednał sobie powszechną prawie nieprzyjaźń, przed którą aż za granicę schronić się musiał. W roku 1738 odbył w Poznaniu synod dyecezyalny (protokóły i uchwały wydane t. r. w Poznaniu i Warszawie). Umarł w Poznaniu w tym samym roku.—Por. Rzepnicki „Vitae Praesulum”.

Hożskie (Hoskie) starostwo niegrodowe mieściło się w wojew. Trockiem, w powiecie Grodzień-

skini. Składało się z miasta Hoży z przyległo-ściami. Wedle spisów podskarbiego litewskiego z r. 1648—52 starostwo to w r. 1569 należało do dóbr dziedzicznych króla Zygmunta Augusta. Po odpadnięciu Smoleńska i powiatu Starodu-bowskiego do Rossyi, wskutek rozejmu Andru-szowskiego, stany Rzplitej, chcąc wynagrodzić eksulantom utracone przez to ich dobra, na sejmie r. 1662 uchwaliły, aby między innemi starostwami i hoskie też wydzielone im było na dziedzictwo, co następnemi jeszcze prawami sejmo-wemi z lat 1670, 1672,    1690, 1717, 176

i 1775 potwierdzono. W „Voluminach Legum pod r. 1775 znajdujemy jeszcze wspomnianego Skuczewicza jako starostę hoskiego.

Hrabacice, ob. Ebersbach.

Hrabanus (Rhabanus, Raban), z przydomkami Magnentius i Maurus (*w Mo-guncyi w r. 774 albo 776 —f w istniejącej do dziś willi swej w Winkel, w pobliżu Renu, d. 4 lutego r. 856), uczony benedyktyn niemiecki, zaliczony przez Kościół w poczet świętych. Mając lat 9, oddany był do klasztoru benedyktyńskiego w Fuldzie, gdzie ćwiczył się w pobożności i nauce; wyświęcony w roku 801 na dyakona, wysłany został do Tours, gdzie mistrzem jego był słynny Alkuin (ob.), który mu też nadał przezwisko Maurus, zwykle potem do imienia jego dodawane. W r. 804 H. stanął z powrotem w Fuldzie, w r. 814 otrzymał święcenia kapłańskie, w roku zaś 822 został opatem klasztoru swego, którym zarządzał świątobliwie lat 20; założył w nim też bibliotekę i szkołę klasztorną, pierwszą w Niemczech. Ustąpiwszy z godności opackiej, zamierzał pozostałą część życia spędzić w spokoju na modlitwie i pracy uczonej, atoli, ulegając życzeniu usilnemu cesarza Ludwika Niemieckiego (ob.), objął w r. 847 katedrę arcybiskupią w Moguncyi i zasiadał na niej do śmierci. — H. należał do najuczeńszych mężów wieku IX i słynął szeroko zarówno z cnót chrześciańskich jak i z wszechstronności wiedzy, obejmującej nieomal cały obszar nauki ówczesnej. — W dziejach cywilizacyi niemieckiej należy się H-owi miejsce naczelne, ponieważ był on pierwszym krzewicielem nauki wśród barbarzyńskich wówczas ziomków swych, zakładającym dla nich szkoły, których przedtem nie znali wcale; dlatego też nadano mu przydomek zaszczytny „Praeceptor Germaniae”. Przyczynił się też niemało do rozwoju i okrzesania jęzjka niemieckiego, będąc jego miłośnikiem szczerym. — H. był pisarzem bardzo płodnym, lecz część tylko prac jego później ogłoszono drukiem, inne, o ile nie zaginęły, spoczywają dotąd w rękopisach. Najważniejsze dzieło jego „Liber etymologiarum” czyli „Physica sive de universo”, złożone z 22 ksiąg, jest rodzajem encyklopedyi, napisanej zrozumiale i jasno, łaciną dość poprawną. Pięć ksiąg początkowych zajmuje się sprawami kościelnemi, Bogiem, Trój-

str. 636).

cą Świętą, aniołami i prorokami; księga VI „De homine et partibus eius” jest czemś nakształt anatomii bardzo niedokładnej i ubogiej, ale ciekawej z powodu dodanych, najdawniejszych nazw części ciała w języku niemieckim; w księdze VIII spotykamy rozdział „De medicina et morbis”, dowodzący, że H. słabiuchne miał tylko wyobrażenie o sztuce lekarskiej. Pozostałe księgi zajmują się naukami innemi. W rękopisie pysznym, miniaturami zdobnym, przechowuje dzieło to biblioteka benedyktyńska na Monte Cassino; w druku wydał je, wraz z innemi pracami H-a, Colvenerius p. n. „Hrabani Mau-ri Opera” (Kolonia 1626, in folio tomów 6; przedrukowano je następnie w Migne’a „Patrologia latina”, w której zajmują tomy 107 — 112). Poezye H-a ogłosił Diimmler w tomie II książki „Poëtae latini aevi Carolini” (Berlin 1884), pisma zaś pedagogiczne Preundgen w przekładzie niemieckim p. n. „Paedagogische Schriften etc.” (Paderborn 1889).—Por. Bach „H. M., der Schöpfer des deutschen Schulwesens” (Fulda 1835); Fr. Kunstmann „H. Magnentius Maurus, eine historische Monographie” (Mogun-cya 1841); Spengler „Leben des heiligen H. M.” (Ratyzbona 1856); Köhler „H. M. und die Schule in Fulda” (Lipsk 1870)iHaeser „Lehrbuch der Geschichte der Med.” (wyd. 3-e, T. I

Dr J. P.

Hrabia (łaciński cornes [towarzysz], niem. graf) miał na schyłku Starożytności i w Wiekach Średnich znaczenie wskazane pod wyrazem cornes (ob. tom XIII str. 179). — W Polsce w czasie wygórowania feudalizmu na zachodzie, również pojawili się comesowie, jako towarzysze, dworacy i doradcy książąt panujących. Za panowania zaś pierwszych Jagiellonów niektóre rody szlacheckie bogatsze, zasłyszawszy o nadawaniu przez monarchów zagranicznych tytułów dziedzicznych, zaczęły marzyć o takicli tytułach gwoli wywyższeniu się ponad ogół. Marzenia te jednak wówczas spełzły na niczem, napotkawszy na poważny opór ze strony społeczeństwa. Mianowicie, gdy Władysław Jagiełło chciał pasierba swego, Wincentego Granowskie-go, na usilne prośby tegoż, uczynić hrabią na Pilicy, senat się oparł temu, a kanclerz kategorycznie odmówił przyłożenia pieczęci. Za ostatnich Jagiellonów owa chęć wywyższenia się przez tytuły przejawiła się znów w całej pełni. Nie mając nadziei otrzymania tytułu hrabiowskiego w kraju, wielu panów, służąc w wojskach obcych lub przebywając za granicą, zaczęło czynić starania o otrzymanie go od cesarzów rzymskich, ci zaś, dla względów politycznych, chcąc mieć potężnych stronników w sąsiedniej Polsce, zazwyczaj prośby uwzględniali. Już w r. 1450 otrzymali tytuł C. Lasoccy, w roku 1476 Leszczyńscy, w r. 1515 Kościeleccy, w 1518 iOstrorogowie i Oleśniccy, w r. 1520 Górkowie Kmitowie, w 1527 Tenczyńcy, w 1538 Latal-scy, w r. 1547 Tarnowscy i Dzierzgowscy, w r. 1555 Rozdrażewscy i Illiniczowie, około r. 1560 Sapiehowie, Łascy i Kreutzowie, w 1592 Lubo-mirscy; zaczęli zaś używać tego tytułu samowolnie w w. XVI Braniccy herbu Gryf i Chlebowi-czowie. Wszystkie te rodziny, naturalnie, dla upozorowania tytułu, zaczęły wyprowadzać swoje pochodzenie od urojonych przodków: Tenczyń-scy znaleźli protoplastę w osobie comesa Magnusa, Rozdrażewscy wyprowadzali się od comesa Bosnona (sic), Lubomirscy sięgnęli aż do Drususa i t. d. Niektórzy zaczęli starać się o za-oblatowanie swoich tytułów w Metryce koronnej. Pod rokiem 1546 znajdujemy tam zaoblatowany dyplom Tenczyńskich, a pod r. 1606 Latalskich; obydwa wpisane jakby ukradkiem przez podkanclerzego, bez żadnej właściwej formy. Tylko dwie rodziny otrzymały w XVI stuleciu tytuły hrabiowskie polskie, jako nagrodę za wielkie zasługi położone dla ojczyzny: Chodkiewiczowie i Tyszkiewiczowie. W wieku XVII, gdy ambi-cya wielu rodzin wzrosła, hrabiami tytułować się poczęło wiele nowych rodzin. Za hrabiów uważać się zaczęli nietylko już potomkowie prawdziwych lub urojonych comesów, lecz krewni i jednoherbowi obdarzonych tytułami, a nawet rodziny jednego pochodzenia z obdarzoną tytułem, lub za takie uważające się. Np. Ossolińscy i Tarłowie tytułowali sią H-ami, gdyż byli jednego pochodzenia z Tenczyńskiemi; Siecińscy i Murzynowscy uważali się za H-ów, jako będący jednego pochodzenia z Krasickimi, obdarzonymi tytułem rzymskim w r. 1631; Dąbscy, że mieli być tąż rodziną, co zgaśli comesowie Lubrańscy; Wojeńscy i Rusoccy, że się pisali z Brzezia, a więc uważali się za gałęzie hrabiowskiego domu Lanckorońskich; Zebrzydowscy, Małachowscy, Sieniawscy i t. p., że posiadali: pierwsi Więcborg, drudzy Rękoraj, trzeci Szkłów i Mysz— comesowstwa jakoby starodawne. W temże stuleciu, oprócz wyżej wymienionych, występują jeszcze jako H-owie rodziny bądź z nadania, bądź też samowolnie przybierające ten tytuł: Jordanowie, Konopatscy, Butlerowie, Denhoffowie, Lipscy, Przerębscy, Weyherowie, Komorowscy, Koniecpolscy, Wielopolscy, Miączyńscy, Radziejowscy, Walewscy, Czaccy, Stadniccy, Zborowscy, Czarnkowscy, Gułtowsey i inni. Uzurpowanie tytułów przybrało takie rozmiary, iż sejmy 1638 i 1673 roku wprost zabroniły starania się o tytuły obce i ich używania i pozbawiły królów prawa nadawania ich rodzinom krajowym, zgadzając się tylko na przyznawanie ich cudzoziemskim. W myśl tych konstytucyj ani jedna rodzina polska nie otrzymała tytułu, ani potwierdzenia od królów polskich, tylko kilkunastu cudzoziemskim przypadł ten zaszczyt w udziale („Vol. Legum”). Otrzymały tytuły hrabiowskie polskie — rodziny: Bellantini de Pollenta w r. 1658, de Vecchio (1673), Cavanis (1684), Guadagni (1686), Gualandi (1692), Anzelieri

(1695), Barques (1720), Cassotis (1721), Meglio- i Borkowski J. S. hr. „Rocznik szlachty polskiej” rucci (1726), von Osten (1768), de Rampinelles (2 tomy) i „Genealogie utytułowanych rodów

polskich”; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”; „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego”; Gritzner i Hildebrandt „Wappenalbum der Gräflichen Familien Deutschlands und Oesterreich - Ungarns”; Kosiński „Przewodnik heraldyczny” (5 tomów); Kuropatnicki; Nie-porożniew „Spiski titułowannym rodam i licam Rossijskoj Impierii”; „Notices sur les familles titrées de la Pologne”; „Poczet szlachty galicyjskiej”; Żychliński „Złota księga szlachty polskiej” (23 tomy); różne materyały rękopiśmienne; Pamiętniki Tadeusza Bobrowskiego.

Hrabia polski, z nadania polskiego, w znaczeniu godności polskiej, w Vol. Legum jako tytuł wyraźnie nadany, lub w upoważnienie wyposażony, wcale nie występje. Chodkiewiezowie i Tyszkowiczo-wie mieli nadania królewskie; podanie jako-by tytułu hrabiowskiego używali pod sankcyą prawodawczą sejmu nie opiera się na podstawie księgi praw Rzplitej. Co więcej, Naruszewicz („Ż. K. Chodkiewicza”) hetm. w. Chodkiewicza hrabią nie nazywa. Sejmy lat 1638 (V. L. III 931), 1641 (IV 8), 1673 (V 119), zakazując używania wszelkich tytułów wynoszących ponad równość szlachecką, czyniły stale wyjątek tylko dla tych, które „są w unii przyjęte”,—które „unia W. X. Lit. i inkorporacya województw kijowskiego, wołyńskiego i bracławskiego zastały i przyjęły”. Sejm r. 1673, grożąc infamią i dając każdemu obywatelowi prawo skargi, wyjątek ten powtarza. W aktach unii (7. L. II i u Działyńskiego) niema wzmianki o hrabiach; jest tylko mowa o „domach książęcych” (II, 744), „książętach” (757 i 759—66). Wprawdzie na przywileju, a raczej zaręczeniu, wystawionem d. 1 lipca 1569 przez panów koronnych (wraz z panami Ziem Ruskich i Podlaskich) panom litewskim, obok podpisów czterech „książąt”: Ostrogskiego Konstantego, Czartoryiskiego Alexandra, Sanguszkowica Romana, Wiśniowiec-kiego Andrzeja, oraz jednego „kniazia” (Andrzej Kapusta, kasztelan bracławski) znajdują się dwa podpisy „grabiów”: Andrzeja z Tęczyna, kasztelana bełskiego, i Mikołaja Bronisława z Oleśnik, szlachcica bez urzędu z woj. bracławskiego; ale w uznaniu obu podpisów z tym tytułem za dobre niema jeszcze bynajmniej uznania samego tytułu. Prawodawca nie zajmuje się wcale hra-biostwem aż do paktów konwentów z Augustem III z d. 1 listop. 1733 r. (7. L. VI 620—39); tutaj dopiero mówi „Zachowując prerogatywę wolności”, jus aequalitatis inter Goncives Regni jako najprzedniejszy fundament i najpierwszą ozdobę, owszem, matkę wolnego stanu rycerskiego, inter jura cardinalia tej Rzplitej trzymać i obserwować będziemy, ani ją (tak) żadnemi nomenklaturami familij Hrabstw, Margrabstw, Xiążęcych tytułów, tłumić i ubliżać nie dopu-

(1770), Manuzzi (1773), Ferrari (1774) i Bonfi-figli (1792). Za Sasów tytuły grafów saskich otrzymali: Moszyńscy, Bronikowscy, Rutowski,

D.

Korcbokowie - Łąccy, Przebendowscy, Szembeko-wie, Chomentowscy, Brandtowie i Potuliccy. Od połowy XVIII stulecia, przy ogólnym rozstroju Rzeczypospolitej, uzurpacye olbrzymio postąpiły, gdyż tytułował się H-ą i był tytułowany każdy, kto chciał, a posiadał odpowiedni temu tytułowi majątek, lub w braku tego żył na odpowiednią mu stopę. Wtedy-to powstała nazwa H-ów „kopertowych”, ponieważ wobec masy emigrantów francuskich, wszystko markizów lub H-ów, nie wypadało jakoś tytułować się inaczej lub też nie używać tytułu H-go na adresach. Wtedy-to przyjęto nawet za zasadę, że każdy starosta z urzędu był H-ą; wtedy-to właściciele bardzo skromnych fortun szlacheckich, ale wielkiej buty, np. Waliccy, Gomolińscy, Wąsowiczowie,

Gadomscy, Ułanowicze i nieskończony szereg innych, brali tytuł hrabiowski, i ten im nawet w aktach urzędowych, patentach, dyplomach, paszportach i t. p. nie był odmawiany. Zmiany polityczne, zaszłe w końcu XVIII wieku, sprawiły reakcyę: uzurpacye, tolerowane w skołatanej Rzplitej, nie mogły mieć już miejsca w pro-wincyach odpadłych do Austryi i Prus; natomiast ułatwienie w nabywaniu tytułów było wielkie, szczególnie w Austryi, z czego też korzystając, przeszło sto rodzin, a między niemi wiele nawet takich, które za Rzplitej bardzo podrzędne zajmowały stanowiska, otrzymały, począwszy od r.

1775, dyplomy hrabiowskie; znaczna również liczba rodzin pozyskała ten tytuł w Prusach, mała w cesarstwie Rossyjskiem. W wieku XIX w Królestwie Kongresowem deputacya senatu, a w Cesarstwie deputacye wywodowe gubernial-ne, zaczęły uprawiać bez trudności uzurpacye tytułu hrabiowskiego i przyznawać go bardzo często bez żadnej racyi. Po r. 1831 ukazy cesarskie nakazały wywody w Heroldyi Cesarstwa w Petersburgu i Heroldyi Królestwa w Warszawie, które większej części tytułów, przyznanych przez wyżej wymienione instytucye, nie zatwierdziły. Tytułu hrabiowskiego, przyznanego przez deputacyę senatu Królestwa Polskiego, nie potwierdziła Heroldya rodzinom następującym: Batów s kich herbu Trzy Zęby, Brońców h. Jelce, Butlerów h. wł., Dzierz bickich h.

Topór, Giżyckich herbu Gozdawa, Gomoliń-skich h. Jelita, Grodzickich h. Łada, Gu-takowskich h. Gutak, Kie kich h. Gozdawa,

Latalskich h. Prawdzie, Matuszewiczów

h. Łabędź, Pac ów h. Gozdawa, Pr zerębs kich h. Nowina, Sobolewskich herbu Slepowron,

Tarłów h. Topór, Ułanowiczów h. Sulima,

Wąsowiczów h. Łabędź i Worcellów herbu Dąb.— Źródła: „Archiwum byłej Her. Królestwa Polskiego”; „Bibl. Warsz.” (1851, tom III); | ścierny...” (str. 622). Widać stąd, że dopiero

s.

w końcu XVII zaczęła u nas zaraza uhrabszcza-nia swego nazwiska grasować. W XVIII w. każdy już był hrabią, kto wylazł lub wybił się na „wielki świat” lub na widownię życia publicznego i towarzyskiego a mógł zbytkować tak, aby uchodzić za magnata.

Hrabnickie starostwo niegrodowe znajdowało się w województwie Mińskiem, powiecie Mo-zyrskim. W r. 1771 posiadał je Tomasz Lenkiewicz, stolnik mozyrski, opłacając z niego kwarty złp. 384 gr. 7, a hyberny złp. 150. W roku 1775 na sejmie warszawskim stany Rzplitej wyznaczyły szczegółową kommissyę z 9 urzędników do ostatecznego oznaczenia granic tego starostwa, zwłaszcza od strony dóbr Kopatkiewicz. z Hradca Ambroży, ob. Hradeccy. Hradczany, dzielnica Pragi, ob. Praga Czeska.

Hradec, właściwie Gradée, niem. Graz, stolica austryackiej, przedlitawskiej prow. Sty-ryi, nad Murem, lewym dopływem Drawy, 352 m. nad poz. morza. Zbiegają się w nim trzy drogi żelazne: południowa (Wiedeń - Tryest), państwowa z Fehring i takaż z Kotlach. Obszar zajęty przez H. wynosi 21.50 km.Q. Miasto składa się z dawnego właściwego miasta, śródmieścia, i z czterech przyległych dzielnic nowszych: Ja-komini, Geidorf, Lend i Gries. Śródmieście leży na lewym brzegu rzeki, u stóp Schlossbergu (471 m.) od południa. Na stoku wyniosłości z tej strony urządzono piękny park, ozdobiony ruinami wysadzonych w powietrze w r. 1809 przez Francuzów murów warownych, z których dochowały się jeszcze dwie baszty. Na Schlossberg prowadzi kolej na linie drucianej. Do wzgórza przytyka od wschodu drugi park o 17 hekt. powierzchni, ozdobiony kilku pomnikami i pięknym zdrojem. W XIX wieku poburzono bastyony i mury naokoło dawnego miasta, dziś śródmieścia, i pozakładano ryngi na wzór wiedeńskich. Lewy brzeg Muru ma bulwar kamienny, a nabrzeża (Kais) zdobią aleje. Przez rzekę prowadzi do trzech dzielnic prawobrzeżnych siedem mostów, z tych jeden kolejowy, służący dla wszystkich trzech dróg. Z placów publicznych najokazalszy jest główny rynek, po nim plac Franciszka i pl. Jakominiego, wszystkie ozdobione pomnikami. Dobrze zabudowaną jest ulica Elżbiety. W r. 1890 H. miał 112 000 ludności w 4 637 domach. W r. 1900 ludność przewyższała 120 000; narodowość jej nawskroś niemiecka i katolicka. Statystyka urzędowa liczyła tylko 1 200 Słoweńców, około 2 700 ewangelików i 1 255 Żydów. Śliczne położenie, wielka zdrowotność uczyniły już dawno H. miejscem zamieszkania dla ludzi starszych, wypoczywających po życiu, dla wysłużonych, emerytów cywilnych i wojskowych. Oprócz tego sprzyjające położenie geograficzne wywołało w H-u znaczny przemysł i handel. Z fabryk najpoważniejsze:

stali, szyn, drutu, materyałów do budowy mostów, macbin, wyrobów żelaznych większych, wagonów, szkła, świec stearynowych i mydła, mąki, piwa, wina musującego, spirytusu, sukna i pilśni, skór, obuwia, papieru, wyrobów stolarskich i t. d. H. zasobny jest w dobre drukarnie i litografie. Swoistemi „articles de H.” są: sucharki i tłuste kapłony styryjskie. H. ma Izbę przemysłowo-handlową, filię banku austryacko-węgierskiego, Styryjski bank eskontowy, Styryjską kasę oszczędności z wydziałem listów zastawnych i wkładami dochodzącemi do 90 mil. koron, takąż kasę obwodową i gminną, towarz. ubezp. wzajemnych i t. d. Kommunikacyę ułatwia tramwaj. Prócz gazu i wodociągów, telefony i oświetlenie elektryczne po sklepach i domach, centralna rzeźnia miejska, dają miastu znamię wyższej materyal-nej kultury. Miasto ma 23 kościoły katolickie, 1 ewang., 18 klaszt., 1 synagogę. Katedra św. Egidyusza z r. 1462 w późnym gotyku, przy niej mauzoleum Ferdynanda II, fara z Tintoret-tem godne widzenia. Pięknym zabytkiem gotyku XIII w. jest Leechkirche. W r. 1865 zbudowano gotycką LabornerUirche, a w r. 1891 kościół Serca Jezusowego z wieżą na 110 metr. Willa cesarska z r. 1569, styl Odrodzenia, ma wspaniały podwórzec w arkadach; przy niej arsenał zasobny w zabytki. Zamek stoi już od XV w. Wybitniejsze jeszcze: ratusz, przebudowany w r. 1893, Joanneum z r. 1811, muzeum krajowe i biblioteka, gmachy uniwersyteckie, stary i nowy, dom politechniki, dom sprawiedliwości i poczta. Prócz uniwersytetu z r. 1586 (104 naucz., 1543 uczn.) z bibliot. o 130 tys.tom. ma H. instytut fizyol., fizykalny, chemiczny, politechnikę (zawiązek w r. 1811; 54 naucz., 200 uczn.), szkołę przemysłową i seminaryum naucz., akademię rysunkową, akad. handlową, 2 gimnazyum wyższe, 2 szkoły realne wyższe, seminaryum wraz z niższą szkołą gimnazyalną, liczne szkoły miejskie. Druga biblioteka, krajowa, liczy 100 000

t.; muzeum, archiwum, galerya obrazów, ogród botaniczny, kliniki, dopełniają całości urządzeń służących głównie i pomocniczo oświacie. Silnie rozwinięte jest życie w stowarzyszeniach dla badań histor. i przyrodniczych, dla uprawy nauk, sztuk pięknych, wyrabiania sił i zręczności fizycznej, lub choćby tylko dla przyjemności. H. ma 2 teatry. Kilka szpitali, wiele instytucyj miłosiernych, instytut dla głuchoniemych i ociemniałych, szpital dla obłąkanych, cmentarz powszechny,— ze strony humanitarnej uzupełniają ogólną organizacyę życia zbiorowego. H. jest siedliskiem namiestnika i centralnych władz pro-wincyi, oraz stolicą obwodu (Bezirkshauptman-schaft), mającego, bez H-a, 1821.50 km. □ i ok. 130 000 m-ców. Rezyduje w mieście książę-biskup z Seckau.—H. jest miastem starodawnem. W XI w. na Schlossbergu była strażnica przednia opola (Gau) Hengest w ziemi Hengestfeld. Margrabiowie styryjscy w pierwszej połowie XII w. mieli

tu swój pałac z zaludnioną przez Bawarów Pairisch-Grätz, w przeciwstawieniu z Windisch-Grätz. W r. 1281 król Rudolf nadał H-i przywileje. Od pocz. w. XV coraz częściej przebywają tu Habsburgowie, nawet Fryderyk III. Ar-cyksiążę Karol II (po r. 1564) zamek wraz z miastem zamienił w warownię. W H-u mieszkał Ferdynand II jako arcyksiążę, tu spoczął jako cesarz. W r. 1797 wczasie preliminaryów w Leoben miał tu główną kwaterę Bonaparte. W r. 1809 Hackher bronił dzielnie zamku. W nowszych czasach dla rozwoju H-a dużo zrobił arcyks. Jan, a samorząd od r. 1860 szybki wzrost miastu zapewnił.—Schreiner „Stat.-topogr. Gemälde von Graz” (Graz 1843); Ilwof i Peters „Gesch. u. Topogr. der Stadt Graz” (t-że 1875); Gsell Felis „Graz” (Monachium 1893).

Hradec Indrzychow, miasto w Czechach, ob. Neuhaus.

Hradec Kralové, miasto w Czechach, ob. Königgrätz.

Hradeccy (z Hradca), stary ród czeski, mający w herbie złotą różę na tarczy błękitnej. Za protoplastę jego uważają Witka z Pyr-czyc (w XIII w.), który posiadał rozległe dobra na pograniczu Moraw i Austryi i założył główną siedzibę tego rodu w mieście Hradcu Henrycyań-skirn. Dwaj synowie jego podzielili się majątkiem ojca; starszy z nich, Witek, był burgrabią ołomunieckim i, jako zdolny polityk, pośredniczył w r. 1254 pomiędzy Czechami i Węgrami w zawarciu pokoju. Był jednym z żarliwszych przyjaciół zakonu Krzyżaków. Starszemu synowi jego, Ulrykowi, podkomorzemu królewskiemu, Ottokar II odebrał Hradec, jako królewszczyznę; wskutek tego Ulryk, rozgoryczony, opuścił Czechy, jednakże po bitwie na polu Morawskiem wrócił do kraju i zdołał pod koniec życia odzyskać Hradec. Potomkowie jego w drugiej połowie XIII i XIV wieka spokojnie gospodarują w odziedziczonych majątkach i niczem zgoła się nie odznaczają. Większego rozgłosu nabył dopiero Henryk z Hradca, ulubieniec Karola IV, który powierzył mu wyprawę wojenną do górnego Palatynatu, skąd wszakże Henryk wrócił, nie spotkawszy się z nieprzyjacielem. Później stale towarzyszył cesarzowi w jego podróżach po Niemczech. W Pizie w r. 1355 przyczynił się znacznie do stłumienia wynikłych tam podczas pobytu cesarza zaburzeń. Pod koniec życia utracił względy cesarskie i nawet musiał opuścić Czechy. Wróciwszy po dwóch latach do kraju, resztę życia spędził w swoich dobrach. W czasach wojen husyckich nabył niezwykłego rozgłosu Menhard z Hradca, który kilkakrotnie walczył z Taborytami; najpierw w r. 1421 wystąpił przeciw Żyżce, a pobity przez niego dostał się do niewoli. Po odzyskaniu swobody wystąpił poraź wtóry w r. 1425 i znów był pobity, przyczem Taboryci niemiłosiernie zniszczyli

SnoykL Powie. Ilnatr. Zen. 231. T. XXIX.

mu jego dobra. Wtedy H. przeszedł pod ich sztandar i nawet wystąpił z wojskiem przeciw katolickiej armii niemieckiej; aczkolwiek do bitwy nie przyszło. Później jednak wrócił na dawne stanowisko i brał udział w stanowczej walce pod Lipanami (1434). Po śmierci cesarza Zygmunta należał do elektorów króla Alberta, z którym oblegał Tabor (1438). Po śmierci tego króla, mając znaczny wpływ na szlachtę czeską, usiłował stłumić wszelkie rozterki wewnętrzne w kraju i kierował sejmem w Pradze w 1440 r., na którym należał do członków kommissyi, mającej na celu elekcyę nowego króla. Gdy obrany Albert bawarski korony nie przyjął i rozpoczęła się w Czechach walka pomiędzy stronnikami Jerzego Podjebrada i Ulryka z Rozenberga, Menhard stanął po stronie tego drugiego. Jerzy Podjebrad, zdobywszy Pragę, wziął go do niewoli, więził blizko rok w zamku swym w Podjebradach i uwolnił dopiero na prośbę syna więźnia; ale, uwolniony, Menhard niebawem zakończył życie (1449). Synowiec jego, Henryk z Hradca, był wiernym sługą króla Władysława Jagiellończyka i w r. 1490 po śmierci Macieja Korwina gorliwie i skutecznie agitował w Węgrzech na korzyść Władysława, który wkrótce potem ogłoszony był królem węgierskim. Pod koniec życia otrzymał urząd najwyższego burgrabiego stolicy. Był to człowiek bardzo wykształcony, posiadający przytem duże zdolności dyplomatyczne. Umierając, pozostawił jedynemu synowi swemu, Adamowi, ogromny majątek. Adam z Hradca cieszył się, jak i ojciec jego, wiel-kiem poważaniem wśród szlachty czeskiej, która upoważniła go do reprezentowania małoletniego króla Czech, Ludwika, podczas koronacyi cesarza niemieckiego we Frankfurcie r. 1519. W r. 1523 został mianowany kanclerzem państwa; po śmierci Ludwika znacznie się przyczynił do wyniesienia na tron czeski Ferdynanda Habsburga, Pozostawił dwóch synów, z których starszy, Joachim z Hradca, piastował również urząd kanclerza państwa i był bardzo dobrze widziany na dworze królewskim. Otrzymane w spadku po ojcu rozległe dobra powiększył znacznie przez nabycie kilku okolicznych majątków i świadczył wiele dobrego swoim poddanym, zapobiegając wszelkim względem nich nadużyciom. W r. 1561 otrzymał od króla hiszpańskiego order złotego runa. Utonął przypadkowo w Dunaju. Syn jego, Adam z Hradca, cieszył się również względami króla, który zamianował go komornikiem swych synów i powierzył mu opiekę nad nimi podczas ich podróży za granicą. Późniejsi członkowie rodu H-ich nie brali już większego udziału w sprawach politycznych i niczem zgoła się nie odznaczyli. Ostatnim z nich był Joachim Andrzej z Hradca, zmarły w r. 1604; z jego śmiercią wygasł ród H-ich po mieczu. Joachima siostra, Lucya, spadkobierczyni olbrzymiej fortuny tego rodu, wyszła za mąż za Wilhelma Stawatę

53

N.

W. N.

filo-

Ks. A. K. D.

Hrebenda Maciej, ludowy wierszopis słoweński (* 1796 — f 1880). Z powodu ubóstwa nie mogąc nawet szkoły gminnej ukończyć, utrzymywał się naprzód jako sługa przy kościele ewangielickim, potem jako stróż nocny. Nie mógł też i na drodze samouctwa się kształcić,

z Chlumu, który temsamem stał się właścicielem tych dóbr, przyczem herb swój, za zezwoleniem cesarza Macieja, połączył z herbem Hra-deckich. — Claudius „Die Herren von Neuhaus”. („Ottûv SI. nauc.”).

Hradek, węg. Lipto-Ujvar (od nazwy zamku, którego ruiny wznoszą się wpobliżu), miasteczko na Węgrzech, w komitacie Liptowskim, przy kolei żelaz. Koszycko-Bogumińskiej; jarmarki; tartaki. W okolicach rozległe lasy.

Hranilovic Jo van, poeta serbsko-chorwacki (* 1855 r. w Dalmacyi). Ojciec jego, również poeta, był wikaryuszem biskupstwa uniackiego. H. kształcił się w Zagrzebiu, jako wychowaniec grecko-katolickiego seminaryum, pod Markowićem i Smiciklasem, i stąd nabrał pociągu do literatury. Studya teologiczne skończył w Wiedniu, gdzie jednocześnie uczęszczał na wykłady Mi-klosicza i Brentana. W końcu r. 1878 został księdzem w dyecezyi Kryżewackiej, a potem sekretarzem biskupa. R. 1866 zamianowany dyrektorem kancellaryi biskupiej, 1889 otrzymał probostwo w Nowym Sadzie. Pracę literacką rozpoczął będąc jeszcze w giinnazyum (r. 1873) i dotychczas jest jednym z najlepszych spółpra-cowuików w czasopismach chorwackich (przeważnie w Wieńcu), które zasila prozą i wierszami. Z utworów jego poetycznych najlepszemu są: „Pjesme svakidanke” i „Zumberaćke elegie”. Główny motyw jego poezyj stanowi idealizm i patryotyzm, a źródłem, z którego liryzm jego wypływa jest łza, w której się łamie złoty promień nadziei. W pierwszym okresie swej twórczości nie miał jeszcze jasno określonego celu, ale z postępem czasu ustalił swe poglądy i stał się tłómaczem żalów i aspiracyj chorwackich. Tkliwością, zapałem i pięknością języka zbliża się głównie ku Lamartine’owi, aczkolwiek i żywioły innych romantyków nie są mu obce. Utwory jego poetyczne: „Kod Plevne” (1882); „Otmica” (1884); „Pozdrav na ujedinje-noj Bugarskoj” (1885), świadczą, że H. z zamiłowaniem porusza motywy spółczesne, najżywiej obchodzące całą Słowiańszczyznę południowo-zachodnią. Oprócz poezyj i powiastek, drukowanych po czasopismach, ogłosił jeszcze kilka study ów literackich i przekłady z W. Hugo, Moore’a (melodye irlandzkie), Theurieta, Lamartine’a, Longfellowa i Cbomiakowa. — („Ottûv Slovnik nauëny”).    *

Hraśe Jan Karol, pisarz czeski, pedagog, historyk i archeolog (* 1840 w Ratajach pod Bychonią). Ukończywszy nauki gimnazyalne w Pisku i studya historyczne na uniwersytecie praskim, pełnił obowiązki nauczycielskie naprzód w Litomierzycach, potem w Nachodzie, gdzie w r. 1871 został dyrektorem; od 1873 do 1879 był inspektorem szkół w okręgach Broumowskim, Trutnowskim i Nowomiejskim. Od wielu lat pracuje na polu archelogicznem, na którem położył

niemałe zasługi przez zbadanie w kilkunastu miejscowościach grobów pogańskich, urządzenie wielkiego muzeum archeologicznego w zamku księcia Para w Bechyni i założenie Muzeum miejskiego w Nachodzie. R. 1876 zamianowany cesarsko - królewskim konserwatorem w byłym kraju Kralovohradeckim, złożył ten obowiązek w r. 1885 i został członkiem-korrespondetem cesarsko - król. kommissyi centralnej do zachowywania pamiątek historycznych i artystycznych. Pracę swą literacką już na szkolnej ławie rozpoczął i pisywał ledwie że nie do wszystkich dzienników i wydawnictw peryodycznych, politycznych, literackich, historycznych, archeologicznych, pedagogicznych i dla młodzieży. Osobno wydał z dziedziny archeologii, historyi i topografii: „Zemske steżky, strażnice a brany w Öechach” (1884, wyd. 2-e 1886); „Deiny Nachoda” (1895), i in. w tym rodzaju. Dalej liczne zbiory powieści, baśni i klechd narodowych dla dzieci i młodzieży, jak np. między innemi: „Povidky naśeho lidu” (1868—72, 5 tomów); „Pohadky nńrodni” (1873); „Kytice z ceskych nârodnich povësti” (1874); „Ceske povësti, pohadky a bachorky” (1877); „Povidky ze zivote nase mladeże” (1880) i bardzo wiele innych. Napisał także tragedyę „Bohuś a Bożena” (1869) i trzy piękne sztuki dla młodzieży: „Krasata” (1884), „Laska k vlasti” (1884) i „Krakonoś” (1886). — („Ottûv Slovnik naucnÿ”).    *

Hrdina Józef Leopold, pisarz czeski (* 1856 w Kralowicach); odbył studya filologiczne na uniwersytecie praskim, w którym później roku 1890 otrzymał stopień doktora zofii. Pracę literacką rozpoczął r. 1877 od wierszy humorystycznych, umieszczanych po różnych czasopismach tego rodzaju, i odtąd ogłosił mnóstwo parodyj, trawestacyj, humoresek i t. p. Pisał także drobne powiastki wiejskie, zarówno do wydawnictw peryodycznych jak i dzienników.

Hrdliczka Jan, według naszej pisowni Hord-liczka, kaznodzieja ewangielicki (* w r. 1741 w Modrej—f 1810 roku w Magłodzie). Słowak rodem, był początkowo duchownym w rodzinnem swem mieście, potem od r. 1781 w Wsetynii, w Morawii, w końcu w Magłodzie. Napisał książeczkę ludową dla czeladzi chrześciańskiej (Presz-burg 1794); następnie: Pobudka rodzicom do chrześciańskiego miłowania swych dzieci (Berno 1783); Modlitwy chrześciańskie dla młodzieży szkolnej (Preszburg 1788). W „Starych Nowinach”, zbiorze wydanym w Bańskiej Bystrzycy 1876, znalazło pomieszczenie sześć prac Hord-liczki.

gdyż miał wzrok bardzo osłabiony i musiał po- i tern czuwać. Powiodło to arcybpa do jawnej przestawać jedynie na tych wiadomościach, ja- j i ostrej wojny z jezuitami. Wprawdzie odda-kich mu udzielali studenci, albo wykształcensi spółbracia. W r. 1811 zaczął układać czesko-słowackie wiersze okolicznościowe lub kościelne, a kółko jego czytelników i skromnych mecenasów coraz się rozszerzało. Gdy w r. 1830, ociemniawszy zupełnie, musiał zaniechać i stró-żowstwa nocnego, oddał się zbieraniu starych ksiąg czesko-słoweńskich i kolportacyi nowych.

wna już trwała wojna arcybpów połockich z przemożnym zakonem i nawet opierała się o Rzym, a toczyła się z tego powodu. Król Stefan, na prośbę Skargi, po odzyskaniu Połocka oddał jezuitom wszystkie dobra połockich cerkwi na fun-dacyę kollegium. Rusini, wykazując prawa swoje do dóbr, chcieli odebrać wszystkie od jezuitów. Bywały o to również zajścia pomiędzy arcybnami a zakonem. Król zrobił wyjątek dla niektórych dóbr arcybiskupich i opactwa boryso-hlebskiego; jedne i drugie pozostawił dawnym właścicielom. Jezuici o tem słyszeć nie chcieli. Miał H. w rękach dowody przeciw jezuitom i prowadził przeciw nim wojnę, którą w spadku odziedziczył po swoich poprzednikach. W Świętym Spasie, za miastem, siedziały bazylianki. Jezuici dowodzili, że im ten Spaś należy. Tak sprawa rozogniła się, bo do dawniejszych zajść przybyły nowe. Napróżno H. prawa wywodził i pieniądze sypał, napróżno wiele pism i dzieła obszerniejszej treści przeciw nim drukował. Jedno dzieło ofiarował papieżowi (Janocki „Lexi-con der itztlebenden gelehrten Pohlen” str. 199). Nic nie pomogło; sprawa, która się ciągnęła od wieku i dużo kosztowała, tem się zakończyła, że Stolica Apostolska nakazała stronom wieczne milczenie, skutkiem czego, naturalnie, była wygrana jezuitów. Jeździł arcybp i do Rzymu, nie-tyle dla popierania swej sprawy, ile dla oddania hołdu Stolicy świętej. Dbając wiele o podniesienie swego Kościoła, ciągle w Rzymie utrzymywał o własnym koszcie po dwóch młodych kleryków ruskich w kollegium greckiem. W Kościele ruskim był przemożnym wtenczas zakon bazylianów; wszystko znaczył, bo stanowił całą starszyznę Kościoła. Z łona tylko jego mogli wychodzić archimandryci, czyli opaci, arcybpi i biskupi. Rządy H-go w cerkwi wypadły właśnie podczas onego wszechwładnego znaczenia bazylianów. Było jednak do przewidzenia, że zajdzie starcie pomiędzy zakonem, przedstawianym przez bj^Aw, a prawem majestatycznem króla. Biskupi i zakon ani wmówić sobie nie dali o tem, żeby król wyznaczał metropolitę bez ich wiedzy. Jakoż gdy w r. 1745 umarł metropolita Atanazy Szeptycki, biskup lwowski, i gdy admi-nistracyę metropolii objął H., a król, wbrew zwyczajowi, który kazał zaraz obsadzać katedry wakujące, z zamianowaniem nowego metropolity zwłóczył; okazało się, że bazylianie i biskupi objaśnili króla, iż do nich elekcya metropolity należy, a król może tylko ich wybór potwierdzać. Z drugiej strony ministrowie królewscy, książę - podkanclerzy Czartoryski przedewszyst-kiem, obstawali za prawami króla, utrzymując, że zakon nieprawnie elekcyę sobie przywłaszcza. Dla rozstrzygnięcia tej kwestyi Czartoryscy zezwolili na kommissyę duchowną, na której obie strony miały praw swych dowodzić,

W obu zakresach oddał wielkie usługi, krążąc pieszo po całej Słowenii. Tak np. zachował od zatraty egzemplarz starej Biblii czeskiej z r. 1489 i zebrał wiele książek czeskich przed-józefińskich; a Bëlopotocky i Jan Kollar nie mieli od niego gorliwszego krzewiciela dzieł swoich.

Niejeden z patryotów czesko-słoweńskich z trzeciego dziesięciolecia wieku zeszłego utrzymywał z nim stosunki listowne, a zasługi jego w zakresie oświaty ludowej wielu poważnych mężów uznawało. Karol Kuzmany napisał mu r.

1838 w pamiętniku: „Nie może ślepy ślepego prowadzić, ale ten ślepy byłby dobrym przewodnikiem wielu widomych”; a Jau Kollar d.

24 maja r. 1834: „Oby wielu Słowaków widomych było podobnych do tego ślepego z miłości do narodu i ze znajomości rzeczy ojczystych”. *

Hrebenka Grzegorz, historyk Ukrainy, ob.

Grabianka Hryhory.

Hrebnicki, herb polski, ob. Nalewka.

Hrebnicki Floryan, arcybiskup połocki, metropolita kijowski, unicki, za czasów saskich.

Szlachcic Rusin, herbu Nalewka. Poświęciwszy się służbie ołtarza, uczył się H. naprzód we Lwowie, w kollegium t. zw. ruskie m (Collegium Buthenum), w którern kształcili się młodzi kapłani dla obrządku ruskiego w Rzeczypospolitej. Wszedł następnie do bazylianów. Był superiorem w wielu miejscach. Skromny, potulny, bardzo uczony i pobożny, prawdziwy zakonnik, podobał się władykom. Najprędzej Sylwester Lada Pieszkie-wicz, arcybp połocki, wziął go sobie za suffra-gana, bo H. występuje jako bp witebski. Biskupstwo zaś witebskie tytularne było suffraga-nią połockiego. Ale kilka lat ledwie upłynęło i umarł Pieszkiewicz. H. został po nim arcybiskupem połockim r. 1719. Zbierał się wiekopomny synod w Zamościu r. 1720. H. tam pojechał oczywiście i razem z innymi biskupami wielkie położył zasługi względem Rusi. Powróciwszy do arcybisknpstwa, nowe porządki zaprowadzał wedle ustaw synodu. Pierwszy zajął się urządzeniem bazylianek, które dotąd żyły po swoich klasztorach, gdzie zwyczaj był ich prawem.

Synod przepisał dla Bazylianek ustawy, pilnując się znowu uchwał soboru trydenckiego, i biskupom nakazał ustawy te wprowadzić w życie.

Najwięcej mu chodziło o stolicę, o Połock. Tutaj zaprowadził doskonalsze ćwiczenia zakonne, niż po innych klasztorach, bo mógł sam nad

Id

a w której zasiadać mieli i biskupi łacińscy; ale że ci byliby w mniejszości, dlatego na prezesa jej wybrano Antoniego Dembowskiego, bpa łuckiego, który słuchał we wszystkiem Czartoryskiego; groziło więc Kościołowi niebezpieczeństwo. Na szczęście stał obok Dembowskiego dzielny i mądry Józef Sapieha, biskup-koadjutor wileński, który rozumiał należycie, jakiego cerkwi unickiej trzeba było zwierzchnika. Pisał też do nuncyusza papieskiego, ostrzegając, żeby król nie mianował metropolity z po-ręki panów, ale wskazanego przez zakon bazylianów, i skłonił po swojej myśli kanclerza litewskiego, Jana Fryderyka Sapiehę. Kommissya ta miała rozpocząć swe czynności dopiero w listopadzie, a zająć się nietylko kwestyą sporną co do prawa nominowania metropolity, lecz i wielu innemi wielkiej wagi sprawami; wchodziły tu w grę rozmaite interesy: widoki polityczne Czartoryskich, zawiść jezuitów, pretensye nieunitów i t. p. Koadjutor Sapieha, który o całość i bezpieczeństwo unii szczerze się troskał, zawczasu upatrywał godnego kandydata na stolicę metropolitalną. Rozumiał, że H. miał wszelkie przymioty odpowiednie, ale, nie będąc pewnym, azali dostojeństwo to przyjmie, myślał o Bułhaku, bpie pińskim (w styczniu r. 1747), Tymczasem król, ulegając naleganiom ministrów, a szczególniej Czartoryskiego, własną mocą zamianował arcybpem - metropolitą bpa łuckiego Teodozego Rudnickiego (28 stycznia 1747 r.), wtedy właśnie, kiedy Sapieha zaczął był popierać H-go, nie wiedząc o zapadłej nominacyi królewskiej, o której dopiero w marcu wieść nadeszła do Wilna. Sprawa tedy bardzo się utrudniła, jednak koadjutor Sapieha rąk nie opuszczał i na kanclerza wciąż nalegał o popieranie sprawy H-go u króla. Tymczasem przeciwko Rudnickiemu powstały bardzo ciężkie zarzuty: wykryło się, że jeździł potajemnie kilka razy do Kijowa i bywał w Akademii Mohyły—a więc, że się porozumiewał z nieunitami. Nuncyusz więc wobec takich okoliczności postanowił zwołać bpów unickich na elekcyę metropolity, która się miała odbyć w Nowogródku na Zielone Świątki starego stylu. H. prosto tam z Wilna pośpieszył, a koadjutor Sapieha radził bpom, żeby metropolity nie obierali, lecz tylko polecili go królowi jako kandydata; tak też i uczynili. Tymczasem król przysyła do Nowogródka dworzanina swojego, zakazując elekcyi; a 14 sierpnia z kancelaryi królewskiej w Dreźnie wyszedł list do kardynała Albaniego, protektora Polski, żeby elekcyę nowogrodzką, ubliżającą powadze majestatu, obalił, i żeby papież wydał breve do bpów, zakazujące wszelkich takich elekcyj na przyszłość. Wobec kompromitacyi Rudnickiego, o którym już i Watykan źle był uprzedzony, król nie mógł myśleć o jego zatwierdzeniu, a ponieważ kommissya, zapowiedziana na listopad, odbyć się bez metropolity nie mogła, kazał

więc ją odroczyć. Tymczasem Sapiehowie w żarliwych swych zabiegach w sprawie H-go nie ustawali i całkiem niespodzianie sprawa ta w połowie listopada była już wygrana, a d. 5-go stycznia 1748 r. nominował król wreszcie H-go metropolitą i archimandrytą kijowskim w Dreźnie, tegoż dnia odeszły papiery do Rzymu („Sy-gillaty” ks. 28). Rzym przyjął, ale że i arey-biskupstwo kijowskie i sam Kijów były pod panowaniem obcem, zachował H., jak wprzódy, ar-cybstwo połockie, biskupstwo witebskie i opactwo hleboborskie, tylko godność metropolity dostał w dodatku do tej stolicy. Wybranie H-go na metropolitę było, niema wątpliwości, zbawienne: ocaliło unię, bo dało jej kierunek w ręce pobożnego człowieka i bazylianów. Kommissya, tyle razy ogłaszana, nie przyszła do skutku. H. był ostatnim metropolitą, podanym królowi przez bpów i zakon, a więc wolnie obranym. Tyle z powodu jego sprawy pytań się podniosło, tak energicznie zakon za swojem prawem obstawał, tak rozumnie koadjutor Sapieha zakonowi radził, że niewiadomo, dlaczego energia się złamała. Benedykt XIV zżymał się na tę pychę zakonu, która w cerkwi takie burze wywoływała. Nie było to pierwszy raz. Nieprzyjaciele zakonu postanowili z tem przecie skończyć. Benedykt XIV, oświecony w tej sprawie należycie, wydał bullę: Inclytum quidem, w której elekcye bpów, archimandrytów i metropolity na drogę kanoniczną zawrócił. Sam H. podobierał sobie koadjutorów na mocy nowego rozporządzenia i nie radził się bazylianów. Do metropolii przybrał sobie ża koadjutora, z prawem przyszłego następstwa, Filipa Felicyana Wołodkowicza, bpa chełmskiego, którego król na jego prośbę nominował 4 kwiet. 1753 r. Wybór do arcybiskupstwa połockiego był trafniejszy, nastąpił zaś dobrze później, już przed samą śmiercią metropolity. H. wybrał Smogorzewskiego, uczonego i gorliwego, a do tego jeszcze i młodego, w sile wieku. Umarł H. w r. 1762. Nikt tak długo, jak on, nie był arcybpem połockim: lat 43. Metropolitą był lat

14.—Por. J. Bartoszewicz w „Enc. Org.”. Hreczka, ob. Polygonum.

Hreczyna Grzegorz, matematyk polski (* 6 stycznia 1796 na Wołyniu—f 20 lutego 1844 w Charkowie). Był uczniem uniwersytetu wileńskiego, w którym w r. 1816 pozyskał stopień kandydata, w r. 1817 stopień magistra filozofii. W r. 1819 mianowany nauczycielem matematyki w Liceum wołyńskiem, a po zamknięciu tegoż profesorem-adjunktem matematyki czystej w uniwersytecie kijowskim, w r. 1837 profesorem nadzwyczajnym, w r. 1838 pozyskał stopień doktora matematyki w tym uniwersytecie. W r. 1839 przeniesiony do Charkowa na katedrę zwyczajną matematyki. Ogłosił: przekład dziełka M. Potiera „Wykład geometryi rysunkowej dla użytku uczniów Instytutu dróg kommunikacyj-nych“ (Warszawa, Wilno 1817); „Początki alge-

S. D.

bry” (Krzemieniec 1830), podręcznik algebry elementarnej, zawierający też początki algebry wyższej i analizy algebraicznej; rozprawę „Oteo-ryi skutków kapilarnych” (w „Pam. Warszaw.” 1817), oraz rozprawę doktorską (po rossyjsku): O działaniu naczyń kapilarnych (1838). — Por. „Encykl. Wych.” (t. V str. 361—362).

Hreptyjowskie starostwo niegrodowe w województwie Podolskiem, ob. Chreptyjowskie.

Hrnćir Franciszek, nauczyciel i ulubiony pisarz dla młodzieży (* 1860 r. w Drzewikowie); kształcił się w Hradcu Krâlovym i w Jiczynie, potem trudnił się nauczycielstwem w różnych miejscach, prześladowany za gorliwość patryo-tyczną. Napisał mnóstwo artykułów i felietonów do rozmaitych wydawnictw pedagogicznych i z górą sto powiastek i baśni dziecinnych. Wydał także pod pseudonimem dwie sztuki teatralne: „Preklatec” i „Osudnâ navstivenka”, jako też kilka sztuczek dla teatrzyku maryonetek.

Hroboń Samo Bohdan, poeta słoweński (* 1820 w Sielnicy Liptowskiej—f 1894 tamże). W Lewoczy, gdzie się kształcił od r. 1834 i w Preszburgu, gdzie uczęszczał do liceum ewangielickiego od r. 1839 do 1841 należał do najzdolniejszych i najulubieńszych młodych wierszopisów. R. 1841 przez Pragę, gdzie się niejaki czas zatrzymał, udał się na studya teologiczne do Halli. W wierszach jego, tam pisywanych, widać wpływ wyraźny Sztura i Kollara, oraz filozofii Hegla. W Halli także, jeszcze przed Szturem i Hurbanem, r. 1843 obstawał za językiem słowackim w piśmiennictwie ojczystem. W powrocie z Halli, znów pewien czas spędziwszy w Pradze, od jesieni r. 1843 aż do śmierci, z małemi tylko wyjątkami, bez żadnego zajęcia publicznego pędził życie w szałasie, śród gór sielnickich, oddany swym dumaniom, które się coraz fantastyczniejszemi stawały. Apokalipsa była jego najupodobańszem czytaniem. Od Kollara i Hegla przeszedł do mistycyzmu Schellin-ga, a dla idei swych, wieszczących przyszłość i zbawienie Słowiaństwa i Słoweństwa, utworzył własny fantastyczny język poetycki, do którego zrozumienia sam pomagał obmyślonym przez siebie „kluczem”. H. jest najskrajniejszym wykwitem szkoły Sztura, chorobliwy odcień kierunku, który odeń w kraju nazwano prasło-wiaństwem. Poezye H-a rozproszone są po różnych czosopismach. Próbował także i nowelli („Dćera povesti” 1846), pisał „O Slovenciné” (1847), oraz „Slovo o Goethem i Heglovi” i inne. — Porów. Vlcek „Dćjiny Liter, slovenskej” (1890).

Hrochotski (Izaak, uczony słowacki, ob. Abrahamides.

Hromâdko Franciszek, matematyk i fizyk czeski (* 1831). Nauki gimnazyalne skończył w Litomyślu, a wyższe w Pradze. Od r. 1858 był nauczycielem w różnych miejscach, a w 1870 został zamianowany profesorem szkoły średniej w Taborze, gdzie wykładał nietylko w gimna-zyum i szkole realnej, ale i w wyższej szkole ekonomiczno - przemysłowej, i zarządzał założoną przez siebie stacyą meteorologiczną przez lat 17. Był także egzaminatorem palaczy pod kotłami parowemi i dozorców machin parowych w okręgu Taborskim. Od 1873 do 1895 uauczał w szkole średniej na Małej Stronie w Pradze; od r. 1896 jest emerytem. Obok wielu prac literackich, rozproszonych po czasopismach, wydał osobno: „Siła elektrickâ v lidzké służbę” (Praga 1872); „Nové miry a vahy” (Tabor 1875-76, wyd. 3-e); „Sbirka üloh z algebry” z prof. Strnadem (Praga 1876-96); „Obrazy ze silozpytu I rada” (Tabor 1877); „Obrazy ze silozpytu II rada”, z terminologią w sześciu językach (czeskim, niemieckim, szwedzkim, rossyjskim, włoskim i hiszpańskim) i podręcznikami (czeskim, niemieckim i rossyjskim, Praga i Tabor 1880); „Zakladové meteorologie a klimatologie” (Praga 1883); „Zakladové ma-them. a hvézdârského zemëpisu” (tamże 1893). R-Hromâtko (H r o m â d k o, Hromadka) Jan Nepomucen Norbert, profesor i redaktor wiedeński (* 28 maja 1783 roku w Hrochowym Tyńcu—f 1 kwietnia 1850 r. w Wiedniu). Był naprzód nauczycielem w szkole głównej koliń-skiej (1805), a potem się udał do Wiednia, gdzie zarabiał na życie nauczaniem czeszczyzny w domach szlacheckich, obok tego zaś pełnił bezpłatnie obowiązki tłómacza przy niektórych urzędach. W roku 1868 zamianowano go nauczycielem bezpłatnym języka czeskiego w wiedeńskiej akademii realnej, a w r. 1812, po śmierci Zlobickiego, otrzymał katedrę tegoż przedmiotu w uniwersytecie wiedeńskim z pensyą 325 złr. (!); pomogła mu do tego znajomość języka rossyj-skiego, którego się nauczył w Czechach od żołnierzy rossyjskich, jako też polskiego i narzeczy południowo - słowiańskich, które poznał przez poufałe obcowanie z Kopitarem, Zlobickim i innymi. W tymże czasie (1 stycznia 1812 roku) zaczął wydawać „C. k. povolené Videnské No-viny”, przy których od 1 stycznia 1813 zaczął wychodzić dodatek literacki „Prvotiny pëknych uméui” czyli „Widenske Listy”. Przy pomocy Wacława Hanki, K. Thama i innych prowadził swoje wydawnictwo pomyślnie i szeroko, zwłaszcza odkąd pozyskał Szafarzyka. Marka, Jungma-na i innych. Ale wkrótce powstały różne narzekania na jego niesłowiańskość, ortografię, neologizmy i t. p., co zuacznie na zmniejszenie poczytności tego pisma wpłynęło, a reszty dokonały wypadki wojenne i spowodowany przez nie przełom finansowy, najbardziej zaś własna jego niepraktyczność, niezręczność i chciwość zysku: chwytał się bowiem różnych śmiałych przedsiębiorstw, jak np. towarzystw akcyjnych ubezpieczenia od ognia, powodzi i gradobicia, które naraziły go na takie straty, że jego biuro redakcyjne i drukarnię zasekwestrowano, a nieopła-

poświęcił się życiu duchownemu w wieku późniejszym, gdy śmierć zabrała mu żonę i syna. Brał udział w godzeniu następców Henryka Brzetysława, Przemyśla Otokara i Władysława, dzięki czemu otrzymał od Przemyśla w darze Hroznietin (Lichtenstadt). Siostra H-y, Wojsława, wdowa po staroście krakowskim, wstąpiła do klasztoru w Chotieszowie. H. na rozkaz opa-ta, zajmujący się administracyą dóbr klasztornych, schwytany podczas objazdu przez jednego z rozbójniczych panków i osadzony w zamku Kinsberg, zanim zakonnicy żądany okup zebrać zdążyli, w więzieniu życie zakończył. U Bol-landystów „Acta ss.”.— Por. „Enc. Kość.”.

cani spółpracowniey zaniechali swych zajęć. Upadły więc i Nowiny, i Dodatek literacki, i projektowane czasopismo Przemysł, i Kalendarz Czeski Wiedeński. Na pociechę po tych niepowodzeniach w r. 1822 H. wezwany został do wykładów czeszczyzny i innych języków słowiańskich w domu cesarskim, z podwyższeniem pen-syi do 600 złr. Podniecony przez to H., wystąpił w r. 1825 z 82-arkuszowym memoryałem, projektując w nim, aby w uniwersytecie wiedeńskim, w politechnice i w innych zakładach naukowych zaprowadzono obowiązkową naukę slawistyki, a przy nadwornej kommissyi naukowej ustanowiono osobnego referenta, któryby wglądał w prowadzenie wykładów literatury

1    języków słowiańskich. Memoryał odrzucono

z uwagą, że H. powinien raczej pilnować, aby uczniowie jego nauczyli się dobrze czeszczyzny z gramatyki Nejedlego; a jeśli chce uczyć gramatyki słowiańskiej, to może się oddawać temu bezpłatnie i prywatnie w granicach prawa. Nie-zrażony tern, usiłował swój projekt przeprowadzić z katedry uniwersyteckiej, lecz brakło mu do tego wiadomości potrzebnych, a jego rozbiory i parallele gramatyczne, jego fantastyczna etymologia, jego złudy etnograficzne, wystawiły go tylko na pośmiewisko i odstręczyły licznych niegdyś słuchaczy. Wykłady jego, zawieszone z powodu rewolucyi 1848 roku, zniesiono ostatecznie 1849, wyznaczywszy mu pełną emeryturę.— „Ottûv Slovnlk naucnÿ”.    *

Hron (Gran), rzeka w Węgrzech połnoeno-zachodnich, lewy dopływ Dunaju; wypływa na południowym stoku wschodniej części niższych Tatr, płynie z początku na zachód, pod Neu-sohl skręca na krótko ku południu, następnie powraca do kierunku pierwotnego, a po przerżnięciu gór Schemnitzkich w skalistym wyłomie skręca pod Heiligenkreutz na południo-zachód, a wreszcie na południe i po 260 kim. biegu uchodzi do Dunaju pod Parkanami, naprzeciwko miasta Granu. Przyjmuje z lewej strony pod Altsohl rzekę Slatinę. Żegluga zaczyna się pod Helpą, odbywa się tylko w dół rzeki i jest niedogodna.

Hronów, starodawne miasto w Czechach północno-wschodnich, nad rzeką Mettau, lewym dopływem górnej Elby, na kolei żelaznej Hotzen-Habstadt, o 12 klin. na północo-wschód od Neustadt nad Mettau, na granicy pruskiej; około

2    500 m-ców. Przędzalnie bawełny, warsztaty tkackie, bawełniane, lniane i jedwabne.

S. Pł.

W. N.

W. N.

Hroswitha, poetka nowo-łacińska, ob. Ros

witha.

Hrubieszów lub Rubieszów, miasto powiatowe gub. Lubelskiej, nad rz. Huczwą, pod 50°

46.3 szer. półn. i 41° 32' długości wschodniej, o milę od uścia rz. Huczwy do Bugu. Odległe od Warszawy 268 wiorst, od Lublina 116, od Chełma 49. H. składa się z miasta właściwego i 3 przedmieść: Sławęcina, Pogórza i Pobereżan. Środek miasta położony w dolinie Huczwy na niewielkiem wzniesieniu, oblany jest z dwóch stron wodami tejże samej rzeki, z płn. korytem, z płd. odnogą, łączącemi się poniżej miasta w jedno koryto. Ludność chrześciańska i w małej części żydowska, trudni się rzemiosłami, za-spakajającemi w części miejscowe potrzeby, nadto uprawą ogrodów i rolnictwem. Na wywóz nic się nie wyrabia. Do zakładów fabrycznych policzyć można browar i 2 wiatraki, młyn parowy w odległości 1 wiorsty w stronie południowej i bliżej w stronie przeciwnej 3 cegielnie. Na Pogórzu prócz tego znajduje się fabryka re-peracyi machin i narzędzi rolniczych, jako też zakład kotlarski. Handel prawie wyłącznie w ręku żydów. W H-ie istnieje teraz jeden tylko kościół rzymsko-katolicki, dawny dominikański; kościół farny, jako grożący upadkiem, w r. 1786 został z rozkazu rządu austryackiego rozebrany. Cerkwi prawosławnych jest dwie. Bóżnice żydowskie dwie, obie murowane. Szpitali trzy. Domów przytułku dla starców dwa. Progimna-zyum mieści się w dawnym klasztorze dominikańskim. Mieszkańców około 10 000. Władysław Jagiełło przywilejem, dnia 29 września 1400 r. we Lwowie datowanym, mając na uwadze zniszczenie krain ruskich i pragnąc zapewnić dochód swojemu skarbowi ze wsi Rubieszo-wo w ziemi Chełmskiej położonej, wyniósł ją na miasto. Tenże król w r. 1400 w dzień św. Remigiusza erygował kościół w H-ie pod wezw. Wniębowzięcia N. M. P. Władysław, ks. mazowiecki i bełski, nowe miasta nadał różnemi przywilejami. Tenże książę fundował kościół z klasz-Hroznata (Groznata) błogosławiony (f 14 torem oo. dominikanów, uposażając wsią Zadub-lipca 1217), założyciel klasztoru norbertanów ce; dla mieszkańców obrządku greckiego wzniósł w Tepl (1196) i tejże reguły żeńskiego w Cho- cerkiew pod wezw. św. Mikołaja, ze stosownem tieszowie (1200). Z życia jego kilka legend uposażeniem plebana. Zbudowany został zamek opowiada współczesny mu norbertański kronikarz a miasto tak szybko zaczęło wzrastać, że już („Chronić, praemonstr.” w „Aub. Miraci”). H. I w r. 1411 Władysław Jagiełło po powrocie

z Węgier od cesarza Zygmunta zjechał się w H-ie z Witoldem, w. ks. lit., a z nim także przybyli do Władysława posłowie tegoż Zygmunta, prosząc o pożyczenie 80 000 złotych ówczesnych, za którą to summę oddawali w zastaw ziemię Spiską. W następnym 1412 r. Władysław Jagiełło odwiedza znowu miasto, jadąc do Horodła na zjazd Litwy z Koroną. Niedługo jednak miasto cieszyło się spokojnością, albowiem brat królewski, Świdrygiełło, zostawszy po śmierci Witolda w. ks. litewskim, chcąc odebrać w posiadanie Podole i Ruś, rozpoczął wojnę z królem i w 1433 roku stoczono bitwę pod H-em, w której hufce królewskie zostały pobite i wzięte do niewoli, a potem jeszcze przez długie czasy walczył w tych stronach Fedko, książę Ostrogski. Przy ówczesnym sposobie wojowanie, polegającym na niszczeniu ogniem i mieczem, miasto bardzo podupadło. Kazimierz Jagiellończyk w wigilię Trzech Króli 1450 roku w Sandomierzu potwierdził przywileje Władysława mazowieckiego i nakazał, aby kupcy i furmani jadący z ziem ruskich z wszelkiemi towarami do Radomia, Poznania, Wrocławia i innych miast przejeżdżali przez H. i tam opłacali cło, dochód zaś z tego cła przeznaczył na korzyść swej matki królowej Zofii. W r. 1473 w środę po św. Marku, na przedstawienie Pawła z Grabowa, biskupa chełmskiego, została przeniesiona katedra biskupia po spaleniu się Chełma do H-a jako do miejsca urodzajnego, ludniejszego i prawie w środku dyecezyi położonego; niedługo jednak miasto cieszyło się rezydencyą biskupa, bo w r. 1490 za staraniem Macieja z Łomży, nomi-nata chełmskiego, do Krasnegostawu przeniesioną została. Napad Tatarów w 1498 r., oraz dwa napady w 1500 r., tak zniszczyły i spustoszyły H., że Jan Albrecht, na przedstawienie Ja-kóba Buczackiego, starosty chełmskiego i hrubieszowskiego, pragnąc zniszczonemu i spalonemu miastu przyjść w pomoc, uwolnił je od wszelkich podatków i ciężarów na lat 10. Ponowiony napad w 1502 r. zniszczył do reszty miasto. Król Aleksander, chcąc je podźwignąó, potwierdza mu przywileje Władysława Jagiełły i od siebie nowe nadaje. W r. 1511 król Zygmunt w Brześciu Litewskim potwierdził wszelkie prerogatywy i swobody nadane przez swych poprzedników. Tenże król często na zamku hrubieszowskim przebywał, a nawet niektóre przywileje dla miasta Horodła tam podpisywał. W r. 1519 miasto zostało znowu zniszczone przez Tatarów, wskutek czego Zygmunt I na sejmie w Krakowie w niedzielę piątą postu 1523 r. na prośbę Andrzeja z Tenczyna, wojew. sandomierskiego, hrubieszowskiego i bełskiego starosty, uwolnił obywateli miasta H. na rok jeden od podwód i wszelkich stacyj dla siebie, posłów i dworzan swoich, a w 1524 roku to uwolnienie jeszcze na jeden rok przedłużył. W 1526 roku znowu H. został zniszczony przez Tatarów. Zygmunt I, na ponowne wstawienie się Andrzeja Tę-czyńskiego, nagradzając tę klęskę, w piątek przed św. Agnieszką 1526 roku, na sejmie w Piotrkowie nadaje miastu karczmę, z wolnością sprowadzania i sprzedawania w tejże trunków na użytek miasta, oraz uwalnia mieszkańców od podwód, furmanek i posłańców na rok jeden. Zygmunt August, przebywając często na zamku hrubieszowskim, również był hojnym w nadaniach dla miasta. Król ten, pragnąc rozszerzyć i umocnić zamek tutejszy, robi układ z dominikanami, mocą którego konwent odstępuje przyległy zamkowi plac, na którym kościół i klasztor przed pogorzelą w 1544 roku były zbudowane, wza-mian za dwa place bliżej rynku miejscowego położone, granatowskie zwane. Tenże król nadał miastu herb, wyobrażający jelenią głowę, między rogami której umieszczone są dwa krzyże w około napis: „Sigillum Civitatis Hrubieszów”. Napad Tatarów w 1672 roku znowu zniszczył miasto ; w powrocie byli pobici pod H-em przez Sobieskiego. W 1709 r. trapiło miasto morowe powietrze; potem walki Sieniawskiego hetmana ze stronnikami Leszczyńskiego i Karola XII znowu zniszczyły miasto tak, że już nie mogło dojść do tego stanu zamożności, w jakim było przed 1639 rokiem. Kościoły i cerkwie były jednakże odbudowane, jak świadczą wizyty biskupów chełmskich: Krzysztofa Szembeka 16 października 1714 r. i Józefa Lewickiego 21 lipca 1721 roku. Dominikanie zaś zaczęli murować kościół i klasztor i przy pomocy Kuropatnickich i Kurd-wanowskich skończyli; groby obydwóch tych fa-milij są w lochach kościelnych. August II dnia 23 listopada 1722 roku potwierdził miastu wszystkie przywileje dane przez swych poprzedników. Wskutek pierwszego rozbioru kraju H. przeszedł pod panowanie austryackie. Po śmierci Franciszka Salezego Potockiego, ostatniego starosty, rząd austryacki miasto H. ze wsiami do niego należącemi objął w swoje posiadanie, a następnie z Ignacym hrabią Cetnerem, wojewodą bełskim na dobra wolne zamienił. Zamiana dokonaną została układem komplanacyjuym z dnia 7 grudnia 1799 roku. Nim jednak akt zamiany uzyskał najwyższe zatwierdzenie, Ignacy Cetner wraz z córką swą Anną Potocką, późniejszą ks. lotaryńską, z dóbr dawniej starostwo Hrubieszowskie składających: miasto H. z wójtowstwem i Podzamczem i kilku wsiami, za kontraktem prywatnym z dnia 30 marca 1800 r. we Lwowie spisanym, Aleksandrowi i Annie z Zamoyskich ks. Sapiehom za summę szacunkową 700 000 zł. sprzedali. Ze strony Sapiehów zawierał i podpisał kontrakt ks. Stanisław Staszic jako spe-cyaluy plenipotent. Pokazuje się jednak, że ks. Sapiehowie byli tylko podstawionymi właścicielami, a dobra wspomniane Staszic sam dla siebie nabywał; że zaś nie był szlachcicem nie mógł więc w państwie Austryackiem dóbr na swoje imię nabyć, za aktem bowiem z dnia 20 lutego 1801 roku Aleksander Sapieha wszelkie prawa do dóbr hrubieszowskich przelał na osobę żony swej, Anny, która następnie, za upoważnieniem męża, aktem z dnia 28 marca 1801 roku oświadczyła, że dobra Hrubieszów Stanisław Staszic sam dla siebie rzeczywiście zakupił i z szacunku wypłaconego 700 000 złotych tegoż skwitowała, dawszy mu poprzednio dnia 19 marca

t. r. nieograniczoną do dyspozycyi powyższemi dobrami plenipotencyę. Aktu tego jednak Staszic w tabuli nie objawił z powodu, że nie mógł dowieść szlacheckiego pochodzenia. Dopiero po przyłączeniu tej części kraju do ks. Warszawskiego, za kontraktem zawartym przed Walentym Skorochód - Majewskim 1811 roku 19 sierpnia w Warszawie, ks. Sapieżyna wspomniane dobra hrubieszowskie na rzecz i osobę ks. Staszica odstąpiła i na przepisanie tytułu własności w księgach departamentu lubelskiego zezwoliła. W latach 1801 i 1803 znaczne pożary zniszczyły miasto; wzrost jego nanowo rozpoczął się dopiero w 1806 r., kiedy w Hrubieszowie umieszczono zarząd podprefektury, sąd pokoju i szkołę podwydziałową. Ale największy wpływ na dalszy jego rozwój wywarł Stanisław Staszic, który, postanowiwszy ludność dóbr swoich hrubieszowskich uposażyć dziedzictwem, udarować wolnością i podać w niej wzór jak pragnąłby mieć cały kraj urządzony, założył dla niej Towarzystwo rolnicze i sam wypracował jego ustawę, która w r. 1822 uzyskała zatwierdzenie cesarskie. W czasie założenia tow. roln. hrubieszowskiego przez Staszica miasto, posiadając dziedziczne swoje grunta, do składu tegoż towarzystwa nie-chciało przystąpić, weszły do niego tylko dziedziczne części, jak oto: wójtostwo i Podzamcze; zawsze jednak Staszic przypuścił miasto do pewnych godności. W mieście H-e urodził się słynny mechanik i matematyk Abraham Stern 1769 r.— Powiat Hrubieszowski obecny stanowi tylko część północną dawnego powiatu, z którego utworzony został w 1866 r. drugi, nowy, powiat Tomaszowski. Obszar ogólny wynosi 26.68 mil kw. Półn. część powiatu, tworząca trójkąt zawarty między rzekami Wełnianką i Bugiem a odgraniczony od południa drogą bitą, łączącą Uchanie z Horodłem, przedstawia obszar lesisty i błotnisty, zwłaszcza nad brzegami Wełnianki i kilku strumieni odprowadzających wody leśne do Bugu. Dalej ku południu zaczyna się kraj wzgórkowaty, z glebą tłustą, gliniastą, w części czarnoziemną, mający wspólne cechy z przyległym mu Wołyniem. Lasy zajmują w powiecie przestrzeni 57 632 mórg. Głównym produktem rolnym jest pszenica. Przemysł fabryczny mało rozwinięty dla braku miast i dróg handlowych. Ludność powiatu wynosi przeszło 100 000 dusz. Pod względem sądowym pow. H. dzieli się na cztery okręgi sądów pokoju, zaś pod względem administracyjnym na na 13 gmin.— („Słown. Geogr.”).

Hrubieszowskie starostwo niegrodowe było

położone w województwie Ruskiem, w ziemi Chełmskiej. Podług lustracyi z r. 1628 wliczały się do niego: miasto Hrubieszów i wsie następujące: Podberezany, Modryn, Czerniczyn, Bohoro-dzica, Diakonów, Spikłosy, Ślepce, Hoszcza, Pu-tnowce, Busieniec, Czuczniów, Bohułyce, Mienia-wy, Kosmów, Jarosławiec, Wola Jastrzębina, Kozodawy i 9 folwarków. W r. 1771 posiadał je Franciszek Salezy Potocki, wojewoda kijowski, opłacając kwarty złp. 12 493 gr. 7, a hy-berny złp. 1056 gr. 14. Po zajęciu go przez rząd austryacki, tenże oddał to s-two na własność Ignacemu hr. Cetnerowi wzamian za częściową wartość jego dóbr, zwanych Nadworne.

Hruby Z Jeleni Grzegorz, wybitny humanista czeski z czasów Władysława Jagiellończyka, ur. ok. 1460, urn. 7 marca 1514 w Pradze; pochodził z rodziny morawskiej; był urzędnikiem dworu królewskiego. Bystry jego umysł zrozumiał wkrótce znaczenie rozwijającego się pod-tenczas humanizmu, wskutek czego H. oddał się z zamiłowaniem pracom literackim i szerzeniu nauk humanistycznych wśród swoich ziomków zapomocą języka ojczystego. Wiernym zwolennikiem i doradcą na tej drodze był dla niego słynny prawnik i mistrz stylu czeskiego Wikto-ryn Kornel ze Wszehrad. H. przełożył na język czeski wiele dzieł pisarzów klasycznych, ojców kościoła i humanistów europejskich, opatrując je przedmowami, objaśnieniami i dodatkami. Wiele z tych prac pozostało w rękopisach, mała ich część była drukowana za życia H-go, a niektóre ogłoszone dopiero w w. XIX-ym. Oryginalny do pewnego stopnia, napisał jeden tylko traktat, przestrogę dla rajców miasta Pragi: „Napomenuti k Praźanńm”, w którym mówi o potrzebie dobrego wodza w razie niebezpieczeństwa wojny. Za podstawę do tego posłużyła H-mu mowa Cycerona „De imperio Gnaei Pompeji”, której część przełożył. Z innych pism tegoż autora H. zostawił całkowity przekład traktatu o przyjaźni: „Laelius ciii Knihy o prâ-telstvi” (wydane 1818 i 1853) i „Paradoxa ciii Kusové hodni podiveni a jenż zdani lidské pre-vysuji” (cz. I, II, V, VI, wyd. -1818, 1853). Z dawnych pisarzy v kościelnych przełożył Jana Złotoustego „Ze żądny nemóż urażen bÿti od jinóho neż sam od sebe”, najstarsza z prac H-ego z r. 1497, przypisana Mikołajowi z Czern-czyc, r. 1501 drukiem ogłoszona, a r. 1828 przedrukowana; Agapetusa Djakona „Napomenuti cisari Justinianovi”; Bazylego W-go „Rec o zâvi-sti”; Cyprjana część listu o kapłanach, (o knë-żich); Orygenesa wyjątek o prawach świeckich i duchownych; Grzegorza W-go „Rec o tom, kterak se i v stësti i y nestesti miti marne”, i innych. Ze słynnych zaś humanistów przetłumaczył Franciszka Petraiki głośne dzieło „De remediis utriusque fortunae” (opus divinum), i wydał je p. n. „Knihy dvoje o lékarstvi proti śtesti a nestesti, totiż proti libÿm a protivnÿm

A. a. k.

vécem” (Praga 1501, 2 tomy folio); czeski ten przekład jest najstarszy z pomiędzy innych przekładów na jęz. nowożytne. Przełożył następnie: Erazma Rotterdamskiego znaną satyrę: Pochwała głupstwa, „Encomion moriae”, p.n. „Chvń-la blâznovstvi”, którą przypisał magistratowi praskiemu, r. 1513, dołączywszy do niej wyborną przedmowę i obszerny wykład dodatkowy; Jana Jowjana P on tan a, sławnego historyka i humanisty włoskiego, pięć dzieł: «De fortitu-dine» O statećnosti (wyd. w Hradcu Kralowe 1819); «De oboedientia» O posluseustvl; «Debe-neficentia» O dobroćinnosti; «De principe» O kràli, i djalog „Charon”. Z innych pisarzów tłumaczył: Jana Aut. Camp an a dzieło «De regendo magistratu» p. t. „Knihy o tom, kterak ma spra-vovân bÿti üï*ad”; Wawrzyńca Va 11 i «De falso crédita et ementita Constantiui donatione» p. n. „0 neprâvé uvérenéin a smysleném Konstantino-vu papeżi nadani”; Bartolda Plat in a wyjątki z dzieła «Vita pontificum» p. n. „0 prelâtich rimskÿch i t. d”. Z czeskich humanistów przetłumaczył ok. r. 1498 z łaciny na czeski rozprawę Bogusława Hasiszteinskiego z Lobkowic p. n. „O povinnostech dobrého sprävce zemské-ho”, napisaną w formie listu do Piotra z Rożrn-berka (wyd. w Pradze 1818). Znaczną część prac swoich, zebranych razem w obszernym rękopisie, r. 1513 H. poświęcił w dowód swej czci rajcom Starego miasta Pragi; tam także zamieścił dwie prace Wacława Piseckiego, swego przyjaciela, przedwcześnie zgasłego, a m.: „Spis Iso-krata k Demonikovi napomenutedlnÿ”, który poprzednio już r. 1512 ogłosił był drukiem, a także „Hadńni o prijimâni tćla a krve Kristovy”, napisane przez Piseckiego w Bononji po łacinie, a przez H-ego przełożone i przypiskami objaśnione. Nazwiskiem H-ego jako tłumacza opatrzone są także „Knihy o zivotech Otcuov sva-tÿch Egyptskÿch”, poświęcone panu Ładyslawo-wi ze Szternberka, wielkiemu kanclerzowi króles. Czeskiego, we wspaniałym odpisie, dokończonym dopiero po śmierci tłumacza, r. 1516; okazały ten foljant pergaminowy, z malowidłami wysokiej wartości artystycznej, był niegdyś własnością klasztoru franciszkańskiego Matki Boskiej Śnieżnej, obecnie znajduje się w zbiorach bibljoteki uniwersyteckiej w Pradze.—Wiadomości literacko-historyczne o pracach H-ego najdokładniej przedstawione są w dziele Józ. Truhlarza „Humanismus a humaniste v Cechach za krâle Vladi-slava II” (1894). Oprócz tego pisali o pracach H-go: Jarosław Vlcek w dziele „Dejiuy ceskć literatury” str. 329; K. Sabina „Dejiny liter, èeskoslovanské” (1866) str. 783; J. Jirecek „Rukovëf k dëjinam liter, ceské” t. I str. 261?

J. Dobrowskÿ „Geschichte d. böhm. Sprache und Litter.” (1818) str. 359; K. Vinarickÿ v Öasop. Öes. Mus. 1831, str. 421; I. J. Hanuś „Erant. Petrarky Knihy o lékarstvi” w Ö. ô. Mus. 1862, str. 161; w sprawozdaniach Tow.

Eue. Povr. liuitr. ZeiK. 211. T, XXIX.

nauk: «Sitzungsber. d. kön. Gesellsch. d. Wis-sensch.» 1862, I 94 i 1864, I 102; w czasop. «Krok» 1865, I str. 38; B1 ah o si a y, autor Gramatyki czeskiej z w. XVI-go, wydanej z rękopisu przez Ign. Hradila i J. Jirećka (1857) str. 285; Hanslik „Gesell, der Prager Univers.-Bi-blioth. (1851) str. 625; Ant. Baum „Pamatky archaeologické” VII, str. 337.—Por. „OttuvSlovn. Naucnÿ”.

Hrnby z Jeleni Zygmunt (Gelenius to jest Jelenius, albo Je le ńs ki), syn Grzegorza, znakomity filolog klasyczny, podług Jana Amosa Komeńskiego najgłośniejszy uczony czeski doby dawniejszej (* 1497 r. w Pradze—f 1554 roku w Bazylei). Nauki początkowe pobierał w szkole św. Andrzeja w Pradze, gdzie nauczycielem jego był Wacław Pisecki, gorliwy zwolennik nauk humanistycznych. Szybkie postępy, jakie Jeleński okazał w naukach już w 12-ym roku swego życia, skłoniły ojca jego, Grzegorza, do wysłania go za granicę dla dalszego wykształcenia. Na wiosnę 1509 roku wyjechał w towarzystwie Wac. Piseckiego do Włoch, gdzie przebył kilka lat, uczęszczając w Bononji, Padwie i Wenecji na wykłady wybitnych uczonych i doskonaląc się, obok innych nauk, szczególnie w greczyźnie. Po kilku latach studjów, dla rozszerzenia swych wiadomości, J. odbył podróż (już po śmierci ojca f 1514 roku) po Włoszech, był w Sycylji, Sardynji i Korsyce, następnie zwiedził Francję i Niemcy. Ze zdobytą nauką i znajomością dokładną rozmaitych kierunków ruchu humanistycznego J. mógł śmiało przystąpić do owocnej pracy naukowej. Po powrocie jednak do kraju, przy ówczesnych stosunkach w uniwersytecie praskim nie otrzymał w nim katedry. W roku 1523 opuścił Pragę i za radą dawnego przyjaciela ojca, Jana Szlechty ze Wszeliard, udał się do Bazylei, gdzie osiadł na stałe z zamiarem oddania się literaturze greckiej i łacińskiej. W mieście tym jaśniała podtenczas sława naukowa Erazma Rotterdamskiego, wydającego starożytnych klasyków i celniejszych pisarzy Kościoła w słynnej drukarni Jana Frobena, również klasyka i przyjaciela swego. Wskutek zalecenia Erazma, w zakładzie tym J.f jako biegły filolog, objął nadzór nad wydawnictwem dzieł autorów starożytnych, gdzie też następnie zasłynął jako krytyk i korrektor (cor-rector, castigator), oraz wydawca starych tekstów. Zaraz w r. 1523 wziął udział w rewizji tekstu łacińskiego dzieł Józefa Flawjusza, wydanych tam p. n. „Flavii Josephi, patria Hie-rosolymitani, religione Judaei, inter Graeeos hi-storiographos cum primis facundi, opera quaedam Ruffino presbytero interprète”. Następne zaś wydania łacińskie tego dzieła (1534, 1540) wyszły pod wyłącznym J-ego nadzorem. Nad wydaniem greckim dzieł tegoż Flawjusza, 1544 r. dokonanym w Bazylei staraniem Arnolda Pera-ksylusa Arleniusa, również pilnie czuwał J. i przy-

54

A. A. K.

czynił się swoją krytyką umiejętną do tego, że pisma tego historyka wyszły na świat w pierwotnej niezepsutej postaci. Przełożył następnie główne dzieło Józefa Flawjusza, Starożytności żydowskie i własny jego życiorys na język łaciński na nowo, a w pozostałych częściach pism jego poprawił łacinę; wskutek tego Flawjusz w poprawnym tekście łacińskim wyszedł 1548 roku w Bazylei. Wydanie to i później często przedrukowywano nie tylko w Bazylei (1554, 1559, 1567, 1582 i t. d.), ale i w innych miastach. Inne dzieło, któremu wiele prac poświęcił, jest Plinjusza Starszego „Historia natura-lis” («Historia mundi»). Dwa pierwsze wydania tego dzieła (Bazyleja 1525 i 1530) opatrzone są nazwiskiem Erazma, w 3-im zaś wydaniu J. już wyraźnie udział swój zaznaczył (późniejsze tegoż wydania: 1539, 1545, 1549, 1554). Następnie przygotował tekst krytyczny i wydał roku 1533 Àmmiana Marcellin a; wszedł on do obszernego zbioru, w którym mieszczą się również: Swetonjusz, wyjątki z Djona Kassjusza, sześciu dziejopisów epoki cesarskiej (Scriptores historiae Augustae), Herodianus w przekładzie Politiana, Sextus Aurelius Victor, Eutropius i inni. Roku 1535 wspólnie z przyjacielem swoim Beatem Rhenanem wydał krytyczny tekst Liwjusza, następnie kilkakrotnie przedrukowywany. Wydał nadto bądź sam, bądź z pomocą innych: Eu-tropjusza 1532, grecki tekst Kallimacha (1532), Diogenesa z Laërty (1533), Ary-stofanesa (1547), Antologję grecką (Epi-grammatum Graeeorum libri VII, 1549), jako też ważny zabytek starożytniczy, przedtym nieogłoszo-ny, p. t. „Notitia utraque cum orientis tum occi-dentis ultra Arcadii Honoriique Caesarum tempo-ra” (1522), z licznemi drzeworytami i z kilkoma traktatami podobnego rodzaju. Niemałe również zasługi położył J. przy wydawaniu pisarzy ko-śoielnych, pracując naprzód jako pomocnik Erazma R., później jako samodzielny redaktor. W r. 1538 przygotował do druku dzieła św. Ambrożego (podług wydania Erazma), w r. 1550 poddał rewizji i poprawił tekst dzieł Tertuljana (podług Rhenana i przy pomocy rękopisu przysłanego z Anglji). Szczególnie zaś wiele pracy krytycznej wymagało przeprowadzenie rekonstrukcji tekstu w dziele Arnobjusza Starszego (z wieku 3-go po Chr.) p. n. „Disputntionum ad-versus gentes libri VII” (1546), które przedtym ogłosił był z licznemi błędami Faustus Sabaeus (Rzym 1542). Obok tych prac krytyczno - wydawniczych J. zajmował się przekładami dzieł greckich na język łaciński. Do najcelniejszych tłumaczeń jego zalicza się tekst łaciński Józefa Flawj usza (1548), Djonizjusza Halinakarna-skiego (Antiquitatum sive originum Romanarum libri X, 1549) i dzieła Fi łona (Philonis Judaei Lucubrationes, 1554, 43 traktaty). Już po śmierci J-go wyszły: Appjana Dzieje rzymskie (1554), dzieła Justyna męczennika (1555) i księgi

Orygenesa przeciw Celsowi (1557). Do prac oryginalnych J-go należy układ słownika czterech języków, wydanego p. n. „Lexicon sym-phonum, quo quatuor linguarum Europae fatni-liarum, graecae scilicet, latinae, germanicae et slavonicae concordiae consonautiaque indicatur” (Bazyleja 1537, wyd. 2-e pomnożone 1544), w którym starał się wykazać wzajemną odpowiedniość dźwiękową licznych wyrazów łacińskich, greckich, niemieckich i, czego przed nim nikt nie uczynił, słowiańskich (właściwie czeskich). W wykonaniu tej pracy zestawia porządkiem abeca-dłowym naprzód w czterech kolumnach wyrazy tych 4-ch języków (np. acetum, essich, o£oę, oczet; aevum, euig, cdtov, wiek, itp.), następnie w trzech kolumnach, i w końcu w dwuch. Do takich zestawień porównawczych J. użył 4 502 wyrazów. W ten sposób wśród zajęć filologicznych J. przepędził 30 lat życia w Bazylei, nie opuszczając swego stanowiska w drukarni Frobena, nawet dla lepszych widoków. W r. 1526 nie przyjął posady profesora, na którą go powoływano, w szkole miejskiej w Norymberdze; podobnie postąpił i w roku 1540, kiedy otwierało się dla niego pole działalności naukowej w uniwersytecie praskim. Prawdziwie światły humanista, żył w ścisłej przyjaźni z najznakomitszemi przedstawicielami ówczesnej nauki: z Erazmem Rotter-damskim, Beatem Rhenanem, Melanchtonem, Bonif. Amerbachem, Joach. Camerariusem i wielu in-nemi.—Piękne wspomnienie pośmiertne poświęcił mu Melanchton w przedmowie do śpiewnika łacińskiego Wacł. Nikolaidesa Wodniańskiego (1554), a w imieniu przyjaciół Bazylejskich Coe-lius Secundus Curio złożył dowód szczerej czci dla J-go, w skreślonym przez siebie obrazie życia i zasług nieboszczyka, przy przekładzie dzieł Appjana (1554). — Ob. Józef Truhlar „Sigism. Gelenius” w Czas. Cześ. Mus. 1886; V. J. No-vacek, tamże 1896 str. 472; Bur si an „Geschichte der dass. Philologie in Deutschland” I, 152. Por. Ottüv Slovn. Naucny.

Hruska Jaromir, folklorysta czeski (* 1865 roku pod Chodowem). Nauki gimnazyalne pobierał w Domażlicach, języka i literatury czeskiej oraz filologii klasycznej słuchał w uniwersytecie praskim. Potem w seminaryum słowiańskiem

r. 1889 oddał się studyom kulturalnym, a osobliwie zajął się Chodami (ob. Chodowie). Największą mu do tego podnietą i pomocą była ta okoliczność, że ojciec jego był staroświeckim Chodem z Chodowa, a matka Chodką z Kleń-cza, oboje wierni obyczajom i zwyczajom rodowym. W uniwersytecie utwierdziły go w tem zamiłowaniu i usposobiły do skutecznej pracy rady życzliwe profesorów Gebauera i Thomaye-ra, jako też pisarzy: Simaćka, Jirńska, Hellera i innych. Dobrą mu też pomocą było porównywanie ludu chodowskiego z sąsiednimi Niemcami i Czechami w miastach i na prowincyi. Na podstawie własnych studyów i zbiorów ogłosił

K.

dotąd po różnych czasopismach kilkadziesiąt większych lub mniejszych artykułów folklorystycznych, a pod pseudonimem A. Haniu napisał z życia Chodów kilka rzeczy belletrystycznych, z których najobszerniejsza „Na zbożi chod-skćm” wywołała cały szereg sprzecznych re-cenzyj.    *

Hryców, miasteczko w gub. Wołyńskiej, w powiecie Zasławskim, nad rzeką Chomor, dopływem Słuczy, o trzy mile od Zasławia, dawniej należało do książąt Lubomirskich, a w 1752 nabyte zostało przez Grocholskiego. Ma wspaniały pałac w stylu rococo, zbudowany r. 1782 przez Marcina Grocholskiego, wojewodę Bracławskiego, a obok, górującą nad nim wysmukłą wieżę, śliczną w stylu maurytańskim kaplicę, wzniesioną przez hr. Ludwika Grocholskiego, według planu hr. Konstantego Platera; wewnątrz zdobi ją posąg Matki Boskiej, dłóta Oskara Sosnowskiego. Na górze gliniastej, za rzeką Chomor, jest cmentarz, przedwiecznie opuszczony, zwany aryań-skim, a w głębi ziemi znajdują się murowane lochy. — Mieszkańców Hryców liczy około 4000, ma prócz kaplicy katolickiej cerkiew prawosławną, szkołę, pięć domów modlitwy żydowskich, 46 kramów, gorzelnię z obrotem rocznym 60 000 rubli i cegielnię.

Hryhorowicz, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej, na półksiężycu rogami do góry obróconym, położony miecz ostrzem na dół. Jest herbem litewsko - ruskiej rodziny Hryhoro-wiczów.—Źródło: Autograf z roku 1601 z pieczęcią Jerzego Hryhorowicza, ziemianina brzeskiego, w posiadaniu p. Szymkiewicza.

Hryniewicki Karol, ks., biskup wileński (* 1841 r.), syn Franciszka i Izabelli z Godlewskich Hryniewickich, herbu Przegonią, urodził się w majątku Pulsach, ziemi Bielskiej, w daw-nem województwie Podlaskiem. Wykształcenie szkolne otrzymał w gimnazyum białostockiem, pragnąc zaś poświęcić się stanowi duchownemu, wstąpił w r. 1861 do seminaryum mińsko-mo-hylewskiego. Stąd po trzech latach wysłany do akademii duchownej w Petersburgu, przyjmuje tam r. 1867 z rąk biskupa Staniewskiego, sufragana mohylewskiego, święcenia kapłańskie. Ukończywszy w roku następnym akademię ze stopniem magistra teologii, został nauczycielem religii i kapelanem przy instytucie szlacheckim w Orszy, oraz pełnił obowiązki wikaryusza przy tamtejszym kościele parafialnym. Po roku jednak pobytu w Orszy widzimy już H-go w Petersburgu, na katedrze profesorskiej w akademii duchownej, gdzie najpierw wykładał archeologię biblijną, oraz uczył śpiewu i ceremonij kościelnych, w roku zaś 1870 objął katedrę historyi kościelnej i prawa kanonicznego, którą zajmował przez lat sześć. Uwolniwszy się od ciężkich obowiązków profesorskich z powodu słabości zdrowia, w uznaniu zasług na tern polu położonych mianowany został przez arcybisk.

Ant. Fijałkowskiego kanonikiem metropolitalnym mohylewskim. Niedługo jednak dano mu odpoczywać, bo w r. 1877, kiedy ks. Kozłowskiego, późniejszego metropolitę, powołano na rektora akademii, H. został jej inspektorem, czyli wice-rektorem, oraz wykładającym prawo kanoniczne. W dwa lata potem arcybiskup Fijałkowski, uzyskawszy pozwolenie na otwarcie seminaryum metropolitalnego w Petersburgu, powołał ks. H-ego, jako doświadczonego kierownika młodzieży duchownej na rektora tego zakładu, a oceniając jego zasługi ozdobił go wkrótce godnością prałata-scholastyka. Prócz tego był H. cenzorem dzieł treści religijnej i obrońcą nierozerwalności małżeństwa w konsystorzu. W r. 1883 nowa dla Kościoła w państwie Ros-syjskiem nastała era. Zawarto ze Stolicą Apostolską układy, określające „modum vivendi”, a na osierocone stolice biskupie powołano kapłanów, jaśniejących cnotą i nauką. Pomiędzy

mk

lire?’

Fig. 77. Hryniewicki Karol, bp Avilenski.

nimi był i ks. H., prekonizowany przez Leona XIII d. 15 marca na pasterza rozległej dyece-zyi wileńskiej, po biskupie Adamie Krasińskim, który wyjechał za granicę, Nominacya ogłoszona została przez ukaz cesarski z d. 25 (13) kwietnia, a w dwa tygodnie potem, t. j. w dzień św. Marka v. s., odbyła się konsekracya ks. no-minata wileńskiego w kościele św. Katarzyny w Petersburgu. Konsekratorem był ks. arcyb. warszawski Popiel, assystentami zaś biskupi: kujawski—Bereśniewicz i kielecki — Kuliński. Przez cały miesiąc bawił jeszcze nowokreowany pasterz wileński w Petersburgu, biorąc udział w konsekracyach innych biskupów, już jako konsekrator ks. Zerra, sufrag. tyraspolskiego, już jako assystent ks. Kozłowskiego, bisk. łucko-żytomierskiego, ks. Sotkiewicza, pasterza sandomierskiego i ks. Hollaka, sufrag. sejneńskiego. Ingres do katedry wileńskiej nowy biskup odbył 2 czerwca 1883 r., wysłuchawszy w przejeździe z dworca kolei mszy św, w kaplicy M. B. Ostj-ę*

1)

Fig. 78.

Hryniewicz (herb).

bramskiej. Z nieopisanem uniesieniem radości witał lud biskupa, po dwudziestoletniem osieroceniu. H. począł wizytować swą dyecezyę, zagrzewając swe owieczki do stałości w wierze i posłuszeństwa Kościołowi. Zbawienny też wpływ wywarł i na podwładne duchowieństwo, starając się przywrócić rozluźnioną miejscami dyscyplinę kościelną, słowem, odnowił i podniósł swoją owczarnię, którą jednak rządził tylko do 10 lutego 1885 r. gdyż wezwany do Petersburga z powodu nieporozumienia z generał-guber-natorem Kochanowem, miał sobie wskazane miejsce pobytu w Jarosławiu nad Wołgą. „Wiek” pod dniem 14 lutego tegoż roku pisze: „Dzisiejszy artykuł wstępny „Petersburskich Wie-domosti”, zawiera trochę danych o wyjeździe ks. biskupa H-ego. Imputowane być miało pasterzowi mianowanie księży, którzy wrócili z Sy-beryi, translokacya innych, którzy po rossyjsku chcieli przemawiać z ambony, dalej nieposłuszeństwo względem rozporządzeń władzy administracyjnej, nagana działalności przedstawiciela władzy wyższej i wygłaszanie niekorzystnej opinii o osobistości tegoż”. „Nowosti” zaś objaśniają to zatargiem o spis duchowieństwa dye-cezyalnego, w którym biskup nie chciał zamieścić dwu księży, wyłączonych z Kościoła, a po wydrukowaniu dopisał przy ich nazwiskach: „excommunicati ab Ecclesia. Eppus Carolus”. Proponowano mu, dodają „Nowosti”, aby wyjechał za urlopem za granicę dla poratowania zdrowia, ale odpowiedział, że ustąpi tylko zmuszony.— Uwolniony z Jarosławia, w maju 1890

r., H. wyjechał za granicę, mianowany przez papieża Leona XIII, arcybiskupem tytularnym per-geńskim. Osiedliwszy się w archidyecezyi lwowskiej po dłuższym pobycie w Szwajcaryi na ku-racyi, objął probowstwo tuszyńskie, które jednak dla wątłego zdrowia zamienił na kanonię kapituły metropolitalnej lwowskiej, z rezydencyą we Lwowie, pełniąc zarazem urząd egzaminatora prosynodalnego i assesora kuryi arcybiskupiej.

Hryniewicz, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, między dwoma sercami, strzała żeleźcem na dół pionowo położona. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Nadany w d.

8 listopada 1630 roku Stanisławowi Hryniewiczowi, którego potomkowie wylegitymowali się w r. 1800 w gub. Wileńskiej. — Źródło: Wypis genealogiczny i dyplom Hryniewiczów z akt deputacyi wy-wodowej szlacheckiej gub.

Wileńskiej.

. ^Hryniewicz Jan Stanisław, filolog klasyczny, profesor b. uniwersytetu wileńskiego, ur. 1791 w m. Stawiszczu, gub. Kijowskiej, majątku Potockich, gdzie ojciec jego był rządcą, um. 10 grud. 1866 w Wilnie. Nauki gimnazjalne pobierał w Winnicy; od 15 wrześ. 1814 r. stu-djował filologję w uniwers. wileńskim, gdzie był jednym z najzdolniejszych i najpilniejszych uczniów Groddeka, od którego też przejął zamiłowanie do języków klasycznych, szczególnie .do łaciny. W 1818 otrzymał stopień kandydata i został nauczycielem języków starożytnych w wyższych klasach gimnazjum wileńskiego. Po roku przeszedł do uniwersytetu na stanowisko adjunk-ta przy katedrze jęz. łacińskiego na wydziale literatury i sztuk wyzwolonych, i przez lat kilka (1821—26) wykładał tu klasyków rzymskich. Po śmierci Groddeka, 1826, mianowany był adjunk-tem literatury łacińskiej, katedrę zaś profesorską tegoż przedmiotu objął Miinnich z Krakowa, a po jego śmierci, r. 1830, H. został profesorem i wykładał aż do zamknięcia uniwersytetu 1831 r. język łaciński, literaturę, starożytności rzymskie i encyklopedję nauk filologicznych. Wykłady swoje prowadził z talentem i zamiłowaniem. Po utworzeniu w Wilnie akadeinji lekarskiej (medyko - chirurgicznej) r. 1832, i duchownej r. 1834, H. powołany był do obudwu na profesora łaciny i greckiego i na tym stanowisku pozostał do

r. 1842, w którym oba te zakłady w Wilnie zamknięto, przenosząc akademję lekarską do Kijowa, jako wydział lekarski tamtejszego uniwersytetu, akademję zaś duchowną do Petersburga. H. pozostał nadal w Wilnie, zajmując się pracą umysłową, między innemi tłumaczył z francuskiego dzieła treści historycznej. W okresie działalności swej profesorskiej ogłosił następujące prace naukowe: Gramatykę grecką Buttmanna, skróconą przez G. Ern. Groddeka; tłumaczenie z łacińskiego (Wilno 1823, w 8-ce str. 4 -f- 352, nakład i druk Józ. Zawadzkiego); „De pugilatu apud Antiquos. Excueurrit studiosa Liter. Antiq. juventus in Gymn. Vilnensi” (Wilno 1818 w 8-ce str. 8 z ryciną); kilka dzieł klasyków łacińskich, a m.: „M. Accii Plauti Amphitrio, recensione Ben. Fr. Schmieden” (Wilno 1820, 8-o, str. 55); również Plauta „Miles gloriosus e recensione B. F. Schmieden” (Wilno 1823,8-o, str. 61); „C. C. Sal-lustii Bellum Catiliuarium sive de conjuratione Catilinae ejusque sociorum” (Wilno 1830, 12-o, str. 72); „A. Cornelii Cel si De medicina duo libri priores” (Wilno 1834, 8-o, str. 102); przełożył także dzieło Hamela «Der gegenseitige Unterricht», którego wyjątki umieszczał w czasopiśmie „Dzieje dobroczynności” (Wiluo 1820). Nadto na posiedzeniach miesięcznych profesorów uniwersytetu H. czytał rozprawy: 1826 r. (15 stycz.) „Uwagi nad dziełem Fryder. Greffa: Antiquitatis graecae et romanae loca quaedam e Russiorum lingua” i 1830 r. (15 czerw.) „De liberorum apud veteres educatione”.—Źródło: Józef Bie-

A. A. K.

J. B.

ła.

w. N.

Huahine-Iti.

W. N.

liński „Uniwersytet Wileński” t. I—III, Kraków 1899—1900.

Hryniewicz Eljasz (Ilja) syn Teodora, filolog klasyczny; od r. 1821 profesor literatury łacińskiej i greckiej w liceum Ryszeljewskim w Odessie, następnie profesor literatury rzymskiej w uniwersytecie kijowskim. Z prac naukowych ogłosił przekład rosyjski kilku pism Cycerona, mianowicie: „O jestéstvë bogov” (1816); „Pervaja rjec protiv Katiliny”; „Rjec za sticlio-tvorca Avła Licinija Archija”; „Rjec v oprav-danije Miłona”; „Pisma o filosofskich predme-tach”, oraz dzieło z zakresu starożytności p. n. „Żizń drevnich Rimlan ot osnowanija Rima do Konstantina Welikago” (Odessa 1846).

Hryniewiecki Kajetan, wojewoda lubelski za Stanisława Augusta (f 1796). Był początkowo podczaszym latyczowskim i podstarostą grodzkim kamienieckim. W r. 1764, jako poseł podolski na sejmie konwokacyjnym, przemawiał głównie w sprawach finansowych i został wybrany do deputacyi, która następnie ułożyła projekt utworzenia kommissyj skarbowych. Posłował na sejmie elekcyjnym i jako chorąży czer-wonogrodzki (od r. 1765) na sejmie zw. „Cza-plica” (1766). W 1768 mianowany kasztelanem kamienieckim, a w 1775 został konsyliarzem Rady nieustającej, której wszelako nie był zbyt gorliwym zwolennikiem i proponował ścieśnienie zakresu władzy. W Radzie główną jego uwagę zwracały kwestye skarbowe, występował z projektami zaprowadzenia oszczędności w wydatkach państwowych. Po sejmie 1776 zrzekł się urzędu w Kommissyi skarbowej, który zajmował od r. 1766, następnie jako wojewoda lubelski (od r. 1782) zamieszkał w majętności swej Meruszowie pod Lublinem i zajął się gorliwie pracami nad uporządkowaniem Lublina. Na sejmie czteroletnim w „sprawie miejskiej” zajął stanowisko oppozycyjne ze względów ekonomicznych i wyznaniowych. Zdaniem H-ego reprezentacya miast stanowiłaby zbyt wielki ciężar dla nich, z wyjątkiem Warszawy i Grodna, a prócz tego zwiększyłaby niepożądanie liczbę posłów (plenipotentów) dyssydenckich. H. był również przeciwnikiem Ustawy majowej. W sprawie sprzedaży starostw wystąpił na ses-syi 14 października 1791 r., żądając pozostawienia dawnych powinności włościańskich w dobrach starościńskich, aby dobra ziemskie uie były obciążone, coby ich upadek przyśpieszyło”. H. zaliczony był przez Bułhakowa do grona 19 senatórów, niezadowoluionych z toku obrad sejmu czteroletniego i gotowych do wystąpienia z oppozycyą, do Targowicy jednak nie przystąpił.— T. Korzon „Wewn. Dzieje Polski za Stanisława Augusta” (t. II i IV); Wł. Smoleński „Ostatni rok sejmu Wielkiego” (Kraków 1896).

Hrynkiewicz, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej, na dwóch słupach, prosto

padle nazewnątrz załamanych, nieco ukośnie górą do siebie leżących i belką poprzeczną złączonych—strzała przez środek przekrzyżowa-na. Nad hełmem korona szlachecka. Używała tego herbu wołyńska rodzina Hrynkiewiczów, w powiecie Owruckim zamieszka-Źródła: Autografy z pieczęciami i podpisami Hrynkiewiczów, z lat 1527— 1624, w posiadaniu an-Fig. 79. Hrynkiewicz, herb. tykwaryusza Soubise-

Bisiera; Borkowski. D* Huacho, miasto nadmorskie w Ameryce Południowej, w Peru, o 120 kim. na północo-pół-noco-zachód od Limy, nieco na południe od 11° szer. połud. Miasto to zaopatruje Limę w jarzyny, owoce i drób z poblizkiej doliny Huaura. Okoliczne haciendy uprawiają trzcinę cukrową i bawełnę. W samem H. mieszkańcy (przeszło 5 000) zajmują się wyrobem kapeluszy i mat. Odległe o 20 kim. na południe saliny, z które-mi H. jest połączone koleją żelazną, dostarczają wybornej soli. W pobliżu H. znajduje się wielki grobowiec (huaca) z epoki Inków.

Huahine, jedna z wysp Towarzyskich, należących do Francyi, około 172 kim. na północo-zachód od Tahiti; ma 73 kim. [[] obszaru; wysokie góry; u wybrzeży jest otoczona rafą koralową. Wązka cieśnina, stanowiąca dogodną przystań, dzieli tę wyspę na dwie części: północną,

większą, Huahine-Nui, i południową, mniejszą,

W. N.

Hnalgayoc, prowincya w Ameryce Południowej, w Peru północnem, między 6°30' i 7°20' szer. połud. Jest to kraj górzysty, napełniony odnogami Kordylierów, z klimatem urozmaiconym: od mrozów górniczego miasteczka Hual-gayoc do skwarów doliny San Miguel i innych, gdzie uprawiają trzcinę cukrową; posiada skarby mineralne, zwłaszcza srebro około miasteczka Hualgayoc (dawniej Micuipampa); prócz tego kwitnie tu hodowla bydła i owiec.

Huallaga, rzeka w Ameryce Południowej, prawy dopływ górnej Amazonki. Wypływa z Kordylierów pod 10° szer. połud., o 2 kim. na północ od górniczego miasta Cerro de Pasco, a o 80 kim. na poludnio-wschód od jeziora Lauricocha, z którego wypływa Amazonka. H. płynie równolegle do górnej Amazonki z południa na północ, w dolinie podłużnej, pod 6° 26' szer. połud. przerzyna się przez wschodni łańcuch Kordylierów wązkim wyłomem (pongo), tworząc prądy (salto), i wpada do Amazonki pod 5° 30' szer. połudn., przy szerokości 1 500 m. Długość jej wynosi przeszło 1 000 klm. H. jest żeglowna

L.

od uścia do wyżej wspomnianych prądowin; powyżej mogą chodzić po niej tylko niewielkie łodzie, i to z niebezpieczeństwem, z powodu licznych drobnych kaskad i skał podwodnych. Ścieśniona między Kordylierami wschodniemi i środ-kowemi, H. otrzymuje z nich tylko nieznaczne dopływy, ale bystre i obfitujące w wodę.

Huallatiri, Gualateiri albo Caranges, czynny wulkan w Kordylierach Ameryki Południowej, na granicy Chili i Boliwii, jeden z czterech trachitowych stożków grupy Sajama, pod 18°30' szer. pd., do 6 700 m. wysoki.

w. N.

W. N.

Huamachuco, prowincya w Ameryce Południowej, w Peru północnem, między 7°15' i 8°35' szer. pd., jest napełniona odnogami Kordylierów, posiada też wszystkie klimaty: od wiecznych śniegów na szczytach do upalnych dolin Amazonki. Bogate skarby mineralne (złoto, srebro,

w. N.

węgiel).

Hnaneavelica, departament rzeczypospolitej Peruwiańskiej, wr środkowej części państwa, między 12° 25' i 13° 5' szer. pd., leży cały w Kordylierach, w dorzeczu Ucayali. Klimat na górach jest zimny; tutaj uprawiają kartofle, jęczmień i hodują bydło, owce, lamy; w głębokich dolinach klimat jest gorący, i tu uprawiają trzcinę cukrową. Kraj posiada bogate skarby mineralne: srebro, rtęć, cynober, miedź, żelazo, ołów. Miasto główne, tejże nazwy, leży na wysokości 3 800 m.; zostało założone w r. 1562 w celach górniczych, mianowicie eksploatacyi cyno-

W. N.

bru (kopalnie Santa Barbara).

Huanchaca, miejscowość w Ameryce Południowej, w Boliwii, w departamencie Potosi, pod 20° 7' szer. pd., w odległości 450 kim. na po-łudnio-południo-wschód od miasta La Paz, u podnóża gór Cosuńo, stanowiących część Kordylierów de los Frailes, na wysokości 4 100 m. nad powierzchnią morza, na kolei żelaznej Oruro-Antofagasta; pokłady boraksu i bogate kopalnie srebra.

W. N.

Huang-hai, ob. Żółte Morze.

HuangłlO, rzeka w Chinach, ob. Hoangho.

Huanuco, departament Rzeczypospolitej Peruwiańskiej, między 8° 30' i 10° 20' szer. płd., na źródłowiskach Amazonki i Huallagi; ku wschodowi sięga do Ucayali. Kraj lesisty, obfitujący w skarby mineralne (złoto, srebro, miedź, cynober, węgiel kamienny). Miasto główne, tejże nazwy (około 10 000 m-ców), leży w odległości 270 km. na północo-północo wschód od Limy, nad Huallagą, w żyznej dolinie z uprawą trzciny cukrowej i kawy. Na zachód stąd o 94 km. leży Huanuco-viejo, miasto peruwiańskie, obec-

w. N.

nie wieś.

Huaraz, Huaras, miasto w Ameryce Południowej, w środkowem Peru, główne prowincyi tejże nazwy, o 290 km. na północo-północo-zachód od Limy, a o 265 km. (koleją żelazną)

na południo wschód od portu Chimbote nad zatoką Ferrol; na prawym brzegu rzeki Huaras, która poniżej przybiera nazwę „Santa” i wpada do oceanu Wielkiego, przy uściu rzeki Quil-cay, na wysokości 3 027 m. nad powierzchnią morza. Dzięki znacznej wysokości H. posiada klimat umiarkowany (jednak woda tu nie zamarza). Posiada szpital i szkołę wyższą; cmentarz tutejszy jest otoczony murem, do którego budowy użyto kamieni ze staroperuwiańskiemi rzeźbami. Uczęszczane kąpiele. Około 20 000 miesz-

w. N.

kańców.

Huard Adolf (* 1819). Nie mamy o nim żadnych dat biograficznych. Na wspomnienie zasługuje jako autor książki „Le reveil. Histoire précédée des guerres de la Chine, de la Cochin-chine et du Mexique” (Paryż 1864, Albessard; 382 str., 16-o). Na tytule tej książki H. nazywa się członkiem wielu akademij.

Huart Kamil, orjentalista francuski (* 4-go lutego 1854). Po ukończeniu szkoły nowożytnych języków wschodnich w Paryżu (Ecole des langues orientales vivantes), w r. 1875 mianowany był aplikantem przy dragomanie w Damaszku, w 1878 został towarzyszem w ambasadzie francuskiej w Konstantynopolu. Ogłosił serję katalogów pod nagł. „Bibliographie ottomane”, zawierającą wiadomości o książkach drukowanych w Konstantynopolu po arabsku, turec-ku i persku od r. 1877 do 1890 (Paryż 1881 — 90). Poprzednio wydał tekst perski z przekładem francuskim i objaśnieniami traktatu Che-refa eddina Ramî’ego pod nagłówkiem „Anis el Ochchâq” (przyjaciel kochających), mającego za przedmiot wyrażenia przenośne, używane przy określaniu piękności (Paryż 1875, w 8-e). Wydał także tekst z przekładem i uwagami, p. n. „Quatrains de Baba Tâhir ’Uryân”, w języku pehlewi (Paryż 1886). Prócz tego ogłaszał artykuły pomniejsze w „Journal asiatique” i w r. 1894 szereg prac, dotyczących napisów arabskich w Azji Mniejszej: „Epigraphie arabe d’Asie Mineure”.— Porów. „Grande Encyclop.”

A. A. K.

Lamiraulta.

Hnarte Jan (wiek XVI; * w Saint-Jean-Pied-de-Port [Basses-Pyrénées] —f w Hiszpanii), słynny lekarz hiszpański, którego żywot wszakże nie jest bliżej znany; z dzieł jego najgłówniejszą jest praca p. n. „Examen de ingeniös para las sciencias etc.” (Baeza 1578 i 8 wydań późniejszych); na język fr. przekładali dzieło to: G. Cha-puis (1580), Vion-Delibray (1661) i Savi-nien d’Alquié (1672).— Por. Mor ej on „Hist. bibliografica de la med. espanola” (Madryt 1842—

Dr j. p.

1852; T. III str. 230).

Huaura, miasteczko portowe w Ameryce Południowej, w Peru, departamencie Lima, o 5 km. na północ od Huacho, na prawym brzegu rzeki H., w pobliżu jej uścia; w bardzo żyznej okolicznej dolinie, uprawa trzciny cukrowej; w pobliżu zwaliska staroindyjskie.

W. N.

s.

Huaxteca (wym. „uaszteka”) od mexykan-skiego huaxi („uaszy”), oznaczającego drzewo gwajakowe (guaje), nazwa swoista krainy i ludu w stanie mexykańskim Tamaulipas, i w północno-wschodniej części st. Veracruz, z odnogami, w st. Mexico i Luis Potosi. W Veracruz ciągną się od Tuxpanu n. rz. Vinasco ku lagunie Ta-miahua; dalej przez rz. Panuco sięgają do leżącego na północ stanu Tamaulipas; tu, trzymając się stoków gór jeduoimiennych, rozsiani »są pomiędzy Sierra Mądre a morzem. Ze znamion etnologicznych, a najwybitniej z języka, huax-tecatl, H. należą do rodziny Maya (ob.), która w Jukatanie, w Gwatemali zostawiła po sobie ślady uspołecznienia i kultury we wspaniałych ruinach i w wyrobach. Fr. Müller („Grundriss d. Sprachwissenschaft”) mieści ich w powyższej rodzinie, 15-ej z rzędu swej systematyki, zaraz po Majach, po nich zaś dopiero daje miejsce ludom Quiche, Poconchi, Caduque!, Zutuchil (pisownia hiszp.). Świadectwo, że na Tolteków, którzy w VI po Chr. przywędrowali z północy do międzyoceanowej części Mexyku, wpłynęła kultura rodziny ludów Maya, samo położenie geogr. siedzib odwiecznych nakazuje rozumieć w ten sposób, że przedewszystkiem wpływ ten na przybyszów wywarli H-e. Oni też musieli być przednią strażą Majów, którzy podczas społecznego i politycznego rozpadania się Tolteków, korzystali z ich niemocy (w XI w. po Chr.). W trzy wieki później również na wysuniętych strażnicach H. wytrzymywali najazd Azteków, aż wraz z innymi przemocy ich politycznej ulegli, zachowując wszakże etnograficzny miąższ swój, oraz społeczną i kulturalną zwartość. Głównie też wśród nich, jako najbliższych, dokonywać się musiało mieszanie krwi z Aztekami. Pokrewieństwo jednak obyczajów i mowy z dalekimi mieszkańoami Jukatanu i nawet Gwatemali wskazuje, że H. z czystości krwi własnej uronili niewiele. Jest to dziś jeden z najbardziej kulturalnych ludów rodzimych Ameryki środkowej. Nie zarzucili odwiecznego rolnictwa i ogrodnictwa; równie też stare tkactwo (słynne płaszcze), właściwe całej rodzinie, było wybitnem ich zajęciem, a nadto słynęli z wyrobów glinianych, okazale barwionych na tle nadawanem na biało, a toczonych i lepionych w kształt melonów, dzbanów z uchami, lub zwierząt; zbiór ich naj pierwszy przywieziony do Europy — w muzeum etnografieznem berlińskiem. Budowali mniej niż u Jukatańskich Majów i Gwatemalskich Kwiczów wspaniałe budynki, ale pozostałości, nasypy ziemne i wzgórza kamienne pod hiszp. nazwami eues i euer ii los, w części uznawane za fundamenty ich domów, i z tej strony świadczą o ich kulturalnych skłonnościach. W obyczajach odbijali niegdyś od sąsiadów swoich ubiorem i nie nosili maxtatlu, przepaski wstydliwej, poprzestając na koszuli i płaszczu. Hołdowali brzydkiemu zwyczajowi płasz

czenia czaszek dzieci pomiędzy ściśniętemi desz-czułkami, aby im nadawać jak największą wysokość; przypiłowywali też sobie zęby przednie na ostro, a barwili je na czarno. Przez chrząstkę między nozdrzami przeciągali rurki złote, i zatykali w nie czerwone . piórka. Na wojnę ubierali się w pióropusze koliste lub wach-larzowate, zachodzące na grzbiet; zawieszali muszle na rzemykach, brzęczące podczas biegu. Nieprzyjacielem ich, jak wogóle Indyan amerykańskich, był dawniej, jest i teraz, alkohol. Urzę-downie są katolikami, żyją jednak silnie jeszcze prastarą swą przeszłością religijną. Liczba ich wyraźnie niepodana; stosując ogólny procent zaludnienia dla całego Mexyku (38%) do st. Tamaulipas (210 000), otrzymuje się jakie 80 000 na sam tylko ten stan.

Huba (bot.), ob. Polyp o rus.

Hubaćek Józef, jeden z przedniej szych publicystów czeskich (* 1850 r. w Chocieborzu), nauki gimnazyalne pobierał w Königgrätzu i w Jiczynie, potem, odbywszy jednoroczną ochotniczą służbę wojskową, ukończył studya prawne w uniwersytecie praskim i uzyskał r. 1880 stopień doktora. Pracę literacką i dziennikarską rozpoczął między 1870 a 1880 r. od poezyj i belletrystyki w różnych czasopismach i nowo-rocznikaeh. Na drogę dziennikarską wszedł za czasów studenckich, jako sprawozdawca w czasopiśmie „Czech”. R. 1876 założył w Chrudi-mie „Cesky Vÿchod”, potem wstąpił do redak-cyi „Politik” i założył z W. Nedomą i Tiskar-skim dziennik „Närodni Politika”, której był głównym redaktorem do r. 1887. Tegoż roku objął zwierzchnią redakcyę czasopisma „Pokrok”, które pod nowym tytułem „Hlas Naroda” przeszło na własność towarzystwa „Närodni tiskârny a nakladatelstva”. Przy czasop. „Hlas Näroda”, zaprowadziwszy w niem liczne reformy, założył dodatek ilustrowany, który, wkrótce przekształcony w samoistny dziennik obrazkowy, wychodzi p. t. „Prażsky ilustrowany kuryr”. H. jako publicysta czynny był we wszystkich zakresach dziennikarstwa, broniąc piórem i działalnością publiczną dążności politycznych stronnictwa narodowego.    *

Hubay Jenö (* 14 września 1858 r. w Budapeszcie), znakomity skrzypek węgierski, syn Karola H., kapelmistrza, kompozytora i nauczyciela gry skrzypcowej w akademii muzycznej peszteńskiej. Pierwsze studya odbył pod kierunkiem Joachima. W 1876 r. H. puścił się w podróż artystyczną po różnych państwach europejskich; dawał koncerty w kraju rodzinnym, później w Austryi, Francyi; od 1882 r. bawił przez cztery lata w Brukselli (jako nauczyciel konser-watoryum tamtejszego), w roku zaś 1886 objął miejsce nauczyciela gry skrzypcowej, po swym ojcu, w akademii muzycznej peszteńskiej. Z jego kompozycyj dużego rozgłosu nabrały „Sceny w Csärdzie” (karczmie) na skrzypce z towarzy-

A. Pol.

St. A. K.

kunst” (1853).

Hübbe Scheiden Wilhelm, polityk niemiecki (* 1846 r. w Hamburgu). Od r. 1870— 71 był członkiem ambasady w Londynie; w latach 1875—1877 założył w Afryce zachodniej w Gabunie faktoryę handlową i obstawał piórem i żywem słowem za niemiecką polityką koloni-zacyjną. Przedmiotowi temu poświęcił prace swoje następne: „Überseeische Politik” (Hamburg 1881—83, 2 tomy); „Deut. Kolonisation” (tamże 1831); „Motive zu einer überseeischen Politik Deutschlands” (tamże 1881); „Ethiopien” (tamże 1879). Oprócz tego napisał „Das Dasein als Lust, Leid und Liebe” i wydaje od r. 1886 miesięcznik teozoficzny „Sphinx”.

Hübe Michał Jan (* pod Toruniem w r. 1737 — f 16 lipca 1807 r. w Potyczy pod Warszawą). Kształcił się w gimnazyum toruń-skiem, następnie w uniwersytecie lipskim, oddając się z wielkiem zamiłowaniem studyom matematyczno - fizycznym. Z Lipska przeniósł się do Getyngi, gdzie kształcił się w matematyce pod kierunkiem Kästnera. Po ukończeniu stu-dyów uniwersyteckich był przez czas pewien nauczycielem domowym synów ministra hanno-werskiego Münchausena. Odbywszy wycieczkę naukową po górach Harcu, wrócił do Torunia,

s. D.

szeniem fortepianu (rodzaj suity, złożonej z siedmiu utworów); prócz tego napisał koncert skrzypcowy, sonatę na skrzypce i fortepian, symfonię, trzy opery, kilkanaście pieśni i t. p.

Hubbard Mikołaj Gustaw (* 1828 roku w Fourquex, w dep. Sekwany i Oise’y), ekonomista francuski. Kształcił się w szkole administracyjnej, założonej przez Carnota w r. 1848. Gdy szkołę tę zamknięto, samouctwem uzupełnił swoją wiedzę. Był współpracownikiem wielu pism w dziale ekonomicznym; w r. 1851 został sekretarzem komitetu popierania stowarzyszeń przezorności, a następnie członkiem towarzystwa ekonomii politycznej. W r. 1855 uczestniczył w obradach Kongresu statystycznego. Za pracę p. n. „De l’organisation des sociétés de prévoyance et de secours mutuels” (r. 1852) otrzymał medal złoty od akademii nauk moralnych. Napisał studyum „St.-Simon, sa vie et ses travaux” (1857).

Hiilbbe Henryk, inżynier niemiecki (* 23 września 1803 w Hamburgu—f tamże 1 lipca 1871). Uczeń a w r. 1837 następca dyrektora budowy wodnej Woltmanna w Hamburgu. Miasto Hamburg zawdzięcza mu rozszerzenie swego portu. W 1864 wszedł w służbę państwową pruską i zajmował się poprawą portów morza Bałtyckiego. W 1867 powierzono mu regulacyę Elby. Zajmował się zestawieniami spostrzeżeń w dziedzinie fizyki, meteorologii oraz techniki wodnej w dziełach: „Reisebemerkungen hydrotechnischen Inhalts” (1844); „Beiträge zur Kunde des Flutgebietes der Elbe” (1845); „Erfahrungen und Beobachtungen im Gebiet der Strombau-

Ap. N.

gdzie objął obowiązki pierwszego sekretarza tego miasta, nie przyj ąwszy ofiarowanego sobie przez rząd rossyjski, na przedstawienie Eulera i Biischinga, zaszczytnego stanowiska naukowego w Moskwie. Na posadzie sekretarza przebył lat kilkanaście, poczem przeniósł się z rodziną na wieś i oddał się usilnej pracy gospodarskiej i naukowej. Tu przygotował cały szereg dzieł i rozpraw w rozmaitych dziedzinach wiedzy. Jeszcze w czasie pobytu swego za granicą napisał rozprawę o krzywych stożkowych (Getynga 1759 — data według Bibliografii Żebrawskiego); w r. 1766 wyszła w Gdańsku praca jego po niemiecku, przetłómaczona z łaciny, odznaczona przez Towarzystwo naukowe im. księcia Jabłonowskiego w Lipsku: „Abhandlung über die Aufgabe aus der Haushaltungskunst i t. d.” Towarzystwu do ksiąg elementarnych w Warszawie przesłał na ogłoszony konkurs prospekt dzieła, p. t. „Nauka ogrodnicza i rolnicza”, które zalecono Kommissyi edukacyjnej, jako dzieło użyteczne dla narodu. Był też H. zwycięzcą i na drugim konkursie, ogłoszonym na napisanie programu fizyki dla szkół narodowych. Ułożenie tego dzieła powierzono H-mu, który, przy-jąwszy propozycyę, opracowywał po łacinie kolejne rozdziały „Wstępu do Fizyki dla szkół narodowych”; czytano je na posiedzeniach Towarzystwa a następnie oddawano do przekładu księdzu Kocowi; „Wstęp do Fizyki” wyszedł w druku w r. 1783 (Kraków, drukiem Szkoły Głównej Koronnej; wydanie 2-e w r. 1788). Obejmuje ta książka głównie wykład najważniejszych wiadomości z geografii matematycznej i fizycznej, jako podstawę do systematycznego wykładu fizyki. Tejże treści są „Listy fizyczne” H-go (Warszawa 1791, część 1-a), stanowiące streszczenie obszernej pracy trzyto-mowej, po niemiecku ogłoszonej: „Vollständiger und fasslicher Unterricht in der Naturlehre” (Lipsk 1791—94). H-go Część 1-a „Fizyki dla szkół narodowych”, przez autora po łacinie napisanej i po polsku ogłoszonej (Kraków 1792, str. 536), stanowiła t. z w. grę szkolną, zaleconą przez Towarzystwo do ksiąg elementarnych. Obejmuje ona wykład zasad mechaniki, naukę o rzeczach, gazach i elementa astronomii teoretycznej. Z innych prac H-go zasługują na wymienienie następujące: „De telluris forma” (Warszawa 1780); „Ueber die Ausdünstung und ihre Wirkung in der Atmosphäre” (Lipsk 1790); „Landwirth”, czasopismo gospodarskie (Warszawa i Drezno 1791, 2 tomy) i t. p. — H. był od r. 1781 profesorem matematyki i fizyki i generalnym dyrektorem (po Pfleidererze) Korpusu kadetów w Warszawie. Na tern stanowisku położył ważne zasługi dla kraju. W Niemczech prace naukowe H-go cieszyły się w swoim czasie uznaniem; Towarz. Przyjąć. Nauk w Warszawie powołało go na swego członka. — Por. „Encykl. Wychów.” t. V str. 363—366.

Hubo Karol, matematyk i pedagog polski < czony był do Drezna, na sekretarza i archiwistę

(* 18 lutego 1769—f w Krakowie 1845), syn Michała (ob.), dyrektora korpusu kadetów, kształcił się w tym zakładzie pod kierunkiem ojca, u Łęskiego uczył się geometryi i miernictwa, u Sierakowskiego, później generała, algebry i nauki o fortyfikacyach. Studya uniwersyteckie odbył w Tiibindze. W r. 1790 mianowany profesorem matematyki w szkole korpusu inżynierów artylleryi litewskiej i zarazem porucznikiem artylleryi. Brał udział w kampanii 1792—1794. Przez lat kilkanaście był nauczycielem w domach prywatnych. W r. 1810 mianowany profesorem zwyczajnym matematyki w uniwersytecie krakowskim, gdzie wykładał trygonometryę, geometryę analityczną, rachunek różniczkowy i całkowy, mechanikę analityczną. W r. 1833 zamianowany rektorem uniwersytetu. Na katedrze matematyki pozostał do r. 1840. W 1816 r. brał udział w naradach nad organizacyą powstającego w Warszawie uniwersytetu królewskiego. Ogłosił dość liczny poczet rozpraw naukowych, głównie z dziedziny geometryi, algebry i mechaniki. Oto najważniejsze z nich: „De integratione functionum rationalium fractarum” (w „Miscellanea Craeoviensia” 1814); „O różnych dowodzeniach twierdzenia Gaussa, zasadniczego w teoryi równań algebraicznych“ (w „Roczniku Tow. Nauk. krak.” 1818); „Wykład trygonome-tryi kulistej” (tamże 1820); „O początkach geometryi analitycznej i o zadaniach dotyczących linii prostej” (tamże 1824, 1826); „O zjawiskach ruchu wirowego ciał” (tamże 1829); „O twierdzeniach Monge’a, dotyczących stykania się powierzchni stopnia drugiego” (tamże 1831); „Dwa twierdzenia o powierzchniach skośnych” (1841, ogłoszone tamże w 1847) i t. d. Napisał też rozprawę „O zasługach Mikołaja Kopernika w astronomii”, czytaną na posiedzeniu Towarzystwa naukowego krakowskiego d. 14 lutego 1834 (ogł. w „Rocz. Tow.” 1841).

Hube Michał, z innej rodziny, która się dawniej Huba nazywała; referendarz stanu Królestwa Polskiego. Urodził się z Jana i Teresy z Brzu-chalskich w r. 1779 w miasteczku Złotów (Flatau) pod Bydgoszczą, gdzie ojciec jego przed pierwszym podziałem kraju był pisarzem miejskim, tak, iż młody Michał wychował się niemal w Izbie sądowej, stąd wybrał sobie powołanie prawnika i ku temu wszystkie nauki i prace swoje skierował. W r. 1788 oddany do szkół poznańskich, potem do gimnazyum pojezuickie-go w Wałęczu (Deutsch Krone); kończył nauki pod przewodnictwem dwóch wujów swoich: Kazimierza Brzuchalskiego, później pofesora matematyki w uniwersytecie Jagiellońskim, i Michała, światłego i pobożnego proboszcza w Ryczywole. W 16-m roku życia został urzędnikiem sądowym w Poznaniu, lecz wkrótce opuścił to miejsce i przeniósł się do Warszawy, skąd po utworzeniu Księstwa Warszawskiego przezna-

przy ministrze stanu Brezie, które-to obowiązki pełnił z gorliwością aż do końca istnienia księstwa, zwróciwszy na siebie uwagę panującego monarchy. Po ustanowieniu Królestwa Polskiego wezwano H-go do Petersburga i poruczono mu urządzenie i kierunek sekretaryatu stanu Królestwa przy ministrze Sobolewskim. Stamtąd przeniósł się do Warszawy na wicereferendarza i zajmował się utrzymywaniem protokółów zgromadzenia ogólnego rady stanu, oraz sejmowych, wreszcie mianowany członkiem kommissyi sprawiedliwości, był używany do rozmaitych czynności, w których prawość, pracowitość i zdolność jego były potrzebne. Nakoniec, powołany na referendarza stanu, mając polecone sobie złożenie raportu o stanie admiuistracyi konsumpcyjnej, uczynił to z nieugiętą bezwzględnością, wykazując nadużycia monopolu bez żadnej korzyści dla rządu, i tern tak naraził sobie interesowanych, iż zmuszony był opuścić służbę. Wydaliwszy się później za granicę, zamieszkał w Paryżu i tam zajmował się zbieraniem materyałów do pragmatycznych dziejów Polski, do czego obszerne rękopisma przygotował, oraz pisał „Pamiętniki” swego życia. Przy tych pracach, po krótkiej chorobie, umarł tamże w dniu 20 kwietnia 1840 r., zostawiwszy po sobie pamięć prawego, uczciwego i niezłomnego charakteru człowieka. — F. M. Sobieszczański w „Encykl.

S. Orgelbranda”.

S. D.

Hube Romuald, prawnik i historyk, jeden z najwybitniejszych naszych uczonych w XIX stuleciu (* w Warszawie d. 7 lutego 1803 r. — f tamże d. 9 sierpnia r. 1890). Syn Michała, referendarza stanu, oraz Maryanny z Płońskich, „kształcił się początkowo w Dreźnie, gdzie rodzice jego pierwiastkowo bawili, potem zaś w liceum warszawskiem i u pijarów w Krakowie. W bardzo młodym wieku rozpoczął zawód służby państwowej, zostawszy w grudniu 1819 r. aplikantem Prokuratoryi Generalnej. W r. 1823 udał się dla dalszych studyów na uniwersytet berliński, gdzie słuchał między innemi Hegla oraz Savigny’ego. Po powrocie z Berlina w r. 1825 objął w uniwersytecie warszawskim wykład hi-storyi prawa rzymskiego i niemieckiego, a w r. 1828—prawa kryminalnego. Po uzyskaniu w r. 1829 stopnia doktora obojga praw, mianowany profesorem prawa kanonicznego i kryminalnego, pozostawał na tern stanowisku do zamknięcia w r. 1832 uniwersytetu. W tymże czasie został prezesem sądu kryminalnego w Warszawie, a w roku 1834 powołany był łącznie z Zaborowskim i Cichockim do Petersburga na członka kommissyi do rewizyi i kodyfikacyi praw Królestwa Polskiego. Gdy w r. 1841 utworzono przy uniwersytecie petersburskim dwie katedry praw obowiązujących w Królestwie Pol-skiem, H. objął jedną z nich i wykładał prawo karne, administracyjne i historyę prawa.

55

Kucyki. Powie. Iłnitr. Zeu. 231. T. XXIX

Po kilku latach wykłady te zostały przerwane wskutek wyjazdu H-go do Rzymu, gdzie kilka lat spędził. Po powrocie zajmował dalej stanowisko członka, a od r. 1851 prezesa kommissyi kodyfikacyjnej i mianowany został senatorem, a w r. 1861 przeniósł się do Warszawy jako dyrektor główny nowotworzonej Kommissyi wyznań i oświecenia publicznego.—Dyrektorem głównym H. był niedługo i już w r. 1862 ustąpił miejsca Krzywickiemu, lecz zasiadał i później w Radzie Stanu Królestwa, a następnie znów zamieszkał w Petersburgu jako senator, w końcu zaś członek Rady Państwa. Ostatnie lata życia, po usunięciu się od obowiązków służby państwowej, spędził częścią w Warszawie, częścią zaś w majątku swym, Stobiecku, pod Radomskiem. Naukowa działalność H-go była niemniej długa jak urzędowa, i przeciągnęła się w całej pełni do ostatnich dni zmarłego. Śmierć zaskoczyła go podczas przygotowywania do druku dawniej już zapowiedzianego studyum o prawie salic-kiem. Pierwsze jego prace pojawiły się w r. 1826. Mają one początkowo chararakter przygodny, jako wywołane potrzebami chwili i związane z wykładami uniwersyteckiemi, oraz dążeniem do zasilania założonego w r. 1828 w Warszawie przy udziale H-go miesięcznika prawnego pod tytułem „Themis Polska”. Do tej ka-tegoryi prac należą: „Domitii Ulpiani fragmenta libri regularum Singularis” (1826); „Gai institu-tionum commentarii ad fidem secundae éditionis berolinensis editi” (1827); „De furtis doctrinam ex jure Romano explicavit historiée et dogmati-ce R. Hube” (1828), oraz artykuły drukowane w Themidzie w r. 1828 i 1829, jak oto: „Wykład zasad o usiłowaniu występku z zastosowaniem do kodeksu karnego Król. Pols.”, „O chłoście”, oraz uwagi nad poszczególnemi artykułami tegoż kodeksu: „O stanie nauki prawa w naszych czasach”, „O prokuratorach we Francyi”, „Uwagi nad systematem kodeksu cywilnego francuskiego”, „Niektóre uwagi nad historyą nauki prawa”, „O starożytnych zbiorach praw czeskich”, „O pokorze według praw polskich i czeskich”, „O dawnych pisarzach prawa kryminalnego w Polsce”.— Na szczególne wyróżnienie w tej pierwszej dobie naukowej działalności H-go zasługuje ogłoszona w r. 1828 rozprawa „O teo-ryach prawa karnego”, jako stanowiąca wstęp do obszerniejszego i wyróżniającego się dzieła pod tytułem „Ogólne zasady prawa karnego”, którego pierwszy i jedyny tom wyszedł w Warszawie w r. 1830. Do tematu tego, t. j. do studyów nad prawem karnem, powracał H. i później i ogłosił w r. 1863 „Studya nad kodeksem karnym z r. 1818”, a w 1870 i 1872 —dwutomowe dzieło „Historyą prawa karnego ruskiego”.— Główną jednak zasługę H-go, która mu tak pierwszorzędne stanowisko naukowe wyrobiła, stanowią prace jego nad historyą prawa, a prawa polskiego w szczególności. Zrozumie

nie przez niego ważności kierunku historycznego w nauce prawa, mające za swe źródło z jednej strony wpływ profesorski Savigny’ego, z drugiej zaś jasny i trzeźwy pogląd na zjawiska życiowe, przebija się wyraźnie w najpierw szych już nawet pracach H-go, pomimo przygodnego, jak już było wspomniane, ich charakteru. Przystępując do badań nad prawem, H. odrazu stanął na tern stanowisku, na którem wytrwał w ciągu przeszło 60 lat niezmordowanej i obfitej w rezultaty pracy. Stanowisko zaś to polegało na zapoznawaniu się z prawem w jego objawach, w jego związku z życiem, co z konieczności do studyów historycznych prowadziło. Wprawdzie nie był H. ani jedynym, ani pierwszym u nas historykiem prawa, boć mieliśmy Czackich, Lelewelów, Rakowieckich, Maciejów-, skich, Bandkich, Helclów, że pominiemy już późniejsze, choć również głośne, nazwiska. Ale wśród nich wszystkich wyróżnia się H. tern, że pomimo historycznego przeważnie kierunku swych studyów nie przestał być prawnikiem, że hi-storya nie stała się dla niego ostatecznym celem badań, lecz raczej metodą, mającą doprowadzić do poznania natury i istoty prawa, jako objawu życiowego. Dlatego, jakkolwiek prawo polskie było głównym przedmiotem jego studyów, to jednakże zwracał baczną uwagę i na inne prawodawstwa i na historyę prawa wogóle, bo historyą, nie jako metoda naukowa, tylko jako nauka porównawcza racyę bytu w prawie mieć może. Dalszem następstwem tego poglądu była nadzwyczajna trzeźwość H-go jako historyka, ograniczanie się w swych wywodach do tekstu źró.-deł i wielka ostrożność w tworzeniu przypuszczeń i hypotez, która mu nawet przez niektórych za wadę poczytana została. — Przerzucenie się H-go na niwę badań historycznych datuje się od wyjazdu jego w r. 1834 do Petersburga, gdy i natura zajęć w kommissyi kodyfikacyjnej, i obfity materyał archiwalny pracę w tym kierunku umożliwiały i ułatwiały. Przez lat 30 zbierał H. materyały do pomnikowych swych prac, jakiemi są „Prawo polskie” w wiekach XIII i XIV, ogłaszając od czasu do czasu bądź - to teksty źródeł, bądź też swoje nad niemi spotrzeżenia. Naprzód w r. 1839 wydał w „Tygodniku literackim” „Statuta ziemi Krakowskiej”, zaś w r. 1852 w „Bibliotece Warszawskiej” znajdujemy jego pracę „O najdawniejszych statutach synodalnych Polskich” i „Przyczynek do objaśnienia historyi statutu Wiślickiego”, pierwsza, rzec można, próba odtworzenia istotnego ustawodawstwa Kazimierza Wielkiego. W roku 1856 ogłosił H. ustawy dwunastu synodów duchowieństwa polskiego z lat 1233—1406 pod tytułem „Antiquissimae consti-tutiones synodales provinciae Gnesnensis”. Potem idą w r. 1863 w „Bibliotece Warszawskiej”: „O formułach Sirmondzkich”, a r. 1865 „Prawo burgundzkie, historyą jego powstania i oce-

'A

K. D.

K. D.

nienie nowej jego edycyi”, w 1867 „Prawo Sa-lickie podług tekstu rękopisu biblioteki głównej Warszawskiej”, w 1868 „O znaczeniu prawa rzymskiego i rzymsko-bizantyjskiego u narodów słowiańskich”; „Wiadomości o Sądach Bożych czyli ordaliach w dawnej Polsce”; „Rękopis z XV w. Postępowanie sądowe w Czechach”; w r. 1872 „Recenzya kodeksu dyplomatycznego tynieckiego” i „Pogląd na nowsze prace około wyjaśnienia historyi praw Słowian południowych”; w r. 1873 „Kilka aktów oryginalnych sądowych z w. XIV i XV”, i w 1874 „Statut Wartski Władysława, Jagiełły”. W r. 1874 wyszło z druku „Prawo Polskie w w. XIII”, w r. 1881 „Prawo Polskie w w. XIV. Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego”, a w r. 1886 „Prawo Polskie w w. XIV. Sądy, ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV w.” Trzy te prace obejmują usystematyzowany wykład zasad prawa prywatnego, karnego, oraz postępowania sądowego w wieku XIII i XIV, opar-

Kas

mi

rś iW*'"

Fig. 80. Hube Romuald.

ty prawie wyłącznie na materyale źródłowym, w znacznej części nieznanym lub do czasu tej pracy niewyzyskanym, jak oto: na dyplomatach, zapiskach sądowych, rotach przysiąg i t. p. Ponieważ autor z jednej strony unikał hypotez i analogii, z drugiej zaś postawił sobie za cel przedstawienie zasad prawnych, tak, jak je odnalazł w źródłach, nie usiłując dociec ich pochodzenia, przeto całość wykładu jest sucha i ma charakter więcej zebrania materyału niż wyczerpującego odtworzenia dawnej epoki. Dlatego pracom tym można stawiać zarzuty pod względem konstrukcyi historycznej, lecz dlatego też mają szczególne znaczenie dla nauki prawa, podając jej badaniom dane historyczne, o ile można dokładne i objektywne.—W okresie czasu, w którym pojawiły się powyższe trzy główne prace H-go, ogłaszał on drukiem i inne po-miejsze, aż do samej prawie śmierci, a mianowicie: w r. 1875 „Statuta Nieszawskie z r. 1454” (z powodu znanego studyum Bobrzyńskie-

go) i „Roty przysiąg krakowskich z końca XV w. w r. 1876 „Kościół parafialny stary i nowy w Radomsku” (z dołączeniem tekstu 14 dokumentów historycznych), a r. 1877 „O datach nadawanych statutom Kazimierza W.”, w r. 1880 „O przywileju żydowskim Bolesława i jego potwierdzeniu”, w r. 1884 „O wrażdzie, wróżbie i pokorze”, w r. 1885 „O dwóch rękopisach średniowiecznego zbioru praw kościelnych, gnieźnieńskim i krakowskim”, w r. 1888 „Zbiór rot przysiąg sądowych z końca XIV i początku XV w.” i „Wyrok lwowski z r. 1421”, wreszcie z r. 1889 w „Ateneum” „Wiadomości o kodeksie Czarnogórskim”.—Obszerniejsze życiorysy H-go z oceną jego działalności podali: Sto-sław Laguna w „Ateneum” (wspomnienie pośmiertne), oraz Aleksander Rembowski (w „Pismach”). Gruntowny choć treściwy rozbiór prac H-ego zamieścił profesor uniwersytetu warszawskiego, Zigel, w wydawnictwie ministeryum oświecenia („Żurnał ministerstwa narodnago pro-swieszczenija”).

Hube Józef, brat poprzedź. (* w Warszawie

r. 1804), prawnik i ksiądz. Kształcił się w Dreźnie, Krakowie i Warszawie. W r. 1821 wszedł na wydział prawny uniwersytetu warszawskiego, na którym w r. 1824 uzyskał stopień magistra obojga praw. Następnie studyował jeszcze prawo w uniwersytecie berlińskim i w Paryżu. W r. 1830 objął w uniwersytecie warszawskim katedrę historyi prawa jako magister legens. Przemieszkując zagranicą, wstąpił do stanu duchownego. Jako kapłan zakonu Zmartwychwstańców otrzymał w r. 1840 w Rzymie stopień doktora teologii. Później mieszkał w Paryżu. Za młodu należał razem z bratem, Romualdem, do założenia „Temidy Polskiej”, w której pomieścił kilka prac; z nich pierwsza, „O wpływie prawa rzymskiego na prawodawstwo dawne francuskie”, była owocem studyów w Paryżu. W r. 1830, celem uzyskania katedry w uniwersytecie warszawskim, napisał rozprawę konkursową uznaną za najlepszą, wydrukowaną w r. 1832 w „Temidzie” pod tytułem „Wywód praw spadkowych słowiańskich przez Józefa Hube, ogłoszony drukiem i dodatkiem pomnożony przez Romualda Hube”. Pracę tę przetłómaczył na język niemiecki J. K. Żupański i wydrukował w Poznaniu w r. 1836 p. t. „Geschichtliche Darstellung d. Erbfolgerechte der Slawen”. Prace H-go znajdują się w „Temidzie” V 210, VI 168, VII 145, 177, VIII 111. Jako duchowny H. napisał kilka rozpraw treści religijnej: „O częstej Kommunii” (Rzym 1855, Berlin 1857); „Nauka o Najśw. Sakramencie oraz zachęta i przygotowanie do Kommunii Świętej” (Warsz. 1855); „O pokorze, nauka dla wszystkich; części troje” (Warsz. 1861).

Hube Karol, prawnik polski (* r. 1819 — f 1881). Po ukończeniu uniwersytetu krakowskiego ze stopuiem doktora prawa wstąpił na applikacyę w r. 1838 do trybunału pierwszej

instancji w Krakowie. W r. 1841 przeszedł na służbę sądową do Królestwa i został appli-kantem sądowym przy trybunale cywilnym w Warszawie. Następnie przechodził rozmaite szczeble kary ery sądowo-administracyjnej. W roku 1842 mianowany sekretarzem kancelaryi IX départ, senatu, później podpisarzem sądu kryminalnego, assesorem tegoż sądu, podpisarzem sądu appelacyjnego p. o. sędziego trybunału cywilnego, aż wreszcie w r. 1851 otrzymał nomi-nacyę na pisarza kancelaryi hypotecznej ziemskiej przy trybunale cywilnym w Warszawie; obowiązki te pełnił aż do reformy. Po reformie zatrzymał ten urząd, jako pomocnik sekretarza sądu okręgowego warszawskiego, zawiadujący archiwum hypoteczńem miejskiem. W r.

w Szczuczynie dla miejscowego kollegium pijar-skiego i dla osób prywatnych. Powróciwszy w r. 1762 do Lubieszowa, przystąpił do malowania al fresco wnętrza nowowzniesionego tam kościoła. Pracę tę w ciągu lat trzech ukończył, poczem, na wezwanie podskarbiego Tyzenhause-na, udał się do Horodnicy pod Grodnem, gdzie rok cały pracował. Wróciwszy powtórnie do Lubieszowa odtąd stale tu pracował dla kollegium swego, z małemi przerwami podczas wycieczek do Kamienia Koszyrskiego, Czartoryska i Kuehockiej Woli, gdzie malował dla hrabiego Krasickiego, księcia Radziwiłła i Pawła Ordy, strażnika. Na żądanie przełożonego wymalował własny swój portret, dotąd w Lubieszowie przechowywany. Rastawiecki wylicza obrazy religijne i portrety królów pędzla H-a, znajdujące się w Lubieszowie u księży pijarów, oraz tamże wizerunki prowincyałów i znakomitszych członków zgromadzenia, a także wspomina o 15 jego krajobrazach i scenach z życia wiejskiego. J. K. Wilczyński posiadał w Wilnie Świętego Jana Ewangielistę i niektóre szkice tego malarza. — Por. „Wizerunki i roztrząsania naukowe” w Wilnie wydawane, w których pomieszczona jest obszerna wiadomość o życiu i pracach Łukasza H-a, pióra księdza Antoniego Moszyńskiego (1839, T. VI str. 36—51), a które treściwie powtórzył Rastawiecki w swoim „Słowniku malarzów polskich” (Warszawa 1851, I, 199—202).

Hüber Z Passawy Jerzy, rzeźbiarz epoki późno-gotyckiej, pracujący w Krakowie. Pomagał on Witowi Stwoszowi w pracy nad grobowcem Kazimierza Jagiellończyka w Katedrze na Wawelu. Nazwisko swoje: „Jork Hueber von P.”(assau), wyrył na tarczy Goliata, którego- postać zdobi jeden z kapiteli tego słynnego grobowca.

1886 wyszedł z urzędowania. H. znany był jako biegły hypotekaryusz, znający gruntownie prawo hypoteczne, szczególniej pod względem praktycznym.—Napisał: „O Instytucyi hypotecznej w Królestwie Polskiera” (Warszawa 1869,

str. 362).

H. K.

s. s.

Hube Karol, prawnik polski (* r. 1826 — f 1881). Po ukończeniu uniwersytetu peterburskie-go ze stopniem kandydata prawa zaliczony został w r. 1847 do kommissyi kodyfikacyjnej Królestwa Polskiego (ob.). W r. 1850 otrzymał nomi-nacyę na p. o. adjunkta w uniwersytecie petersburskim na katedrze praw Królestwa Polskiego. Po zniesieniu kommissyi kodyfikacyjnej w d.

Kapiteli takich wogóle jest osiem. Pierwszy przedstawia Boga Ojca stwarzającego ziemię wyobrażoną w kształcie kuli; obok na tymże samym kapitelu ten sam Stwórca daje Synowi Swemu na ramiona krzyż. Wypełnia resztę przestrzeni walka anioła z szatanem w postaci smoka. Na drugim kapitelu umieścił artysta trzech aniołów w liturgicznych strojach, każdego w innym układzie. Trzeci kapitel przedstawia Samsona rozdzierającego paszczę lwu, obok Goliat i Dawid. Dalej na czwartym kapitelu wyrzeźbił H. pijanego Noego w otoczeniu synów. Na lewo winne latorośle, które ogryza kozioł. Na prawo Bóg Ojciec zjawia się Mojżeszowi.—To północna strona grobowca. Strona południowa przedstawia sceny wyłącznie z Nowego Testamentu. Kapitel piąty zdobi scena Zwiastowania Joachimowi, szósty scena Zwiastowania N. Maryi Pannie, pojęta rodzajowo, z kobietą, która w pobliżu, z głową do góry podniesioną, przysłuchuje się niezwykłemu zdarzeniu. Na siódmym kapitelu przedstawił rzeźbiarz Bo-

1 stycznia 1865 został sędzią apellacyjnym Królestwa Polskiego, w r. 1867 pomocn. naczelnego prokuratora senatu. Wreszcie po wprowadzeniu reformy mianowany członkiem Izby sądowej. Jeszcze jako urzędnik kommissyi kodyfikacyjnej brał udział w wydawnictwie Zbioru aktów i przywilejów dotyczących zarządu Kościoła katolickiego w Królestwie i w Cesarstwie, a w r. 1860 napisał pracę o opłatach sądowych „Sporteln” (ob.) w Europie zachodniej. Za obie te prace otrzymał od władz nagrody pieniężne. Wreszcie w r.

1877 wydał „Prawo cywilne Królestwa Polskiego”

t. j. tekst kodeksu cywilnego w zastosowaniu do reformy sądowej wraz z dopełnieniami, i po rossyjsku w r. 1876: „Grażdanskije zakony gubier-nij Carstwa Polskago s dopołnienijami po 1876 god”. Cz.I i II. Drugą część wydał łącznie z Wład.

Nowakowskim (ob.).

H. K.

Hübel Łukasz, malarz polski (* 19 stycznia 1722 roku w Szwajnicach na Szląsku—f 20 kwietnia 1793 roku w Lubieszowie). Właściwe imię jego było Karol, zamienił je na Łukasza, wstępując roku 1748 do zakonu księży pijarów.

Podczas nowicyatu swego w Lubieszowie malował obrazy olejne, później w refektarzu i na korytarzu kollegium lubieszowskiego zawieszone.

W roku 1774 powołany do Dąbrowicy, wymalował tam kilkanaście obrazów olejnych, przedstawiających świętych Kościoła oraz wizerunki znakomitszych dawniejszych członków zgroma- że Narodzenie i N. Maryę Pannę ze zwłokami dzenia. Pracował następnie przez trzy lata i Chrystusa na kolanach, t. zw. Pietà, z Maryą

Magdaleną i św. Janem. Na ósmym i ostatnim ojcem Jorga (ob. Sokołowski 1. c.). Wit mieści się scena wyzwolenia z piekieł Adama Stwosz, który, jak się zdaje, zorganizował cały i Ewy, i kończy cały cykl. Kompozycya scen tych świetny ruch artystyczny w Krakowie na schył-obmyślana jest gruntownie i z wielkim artyzmem, ku XV w., różnorodne nawiązując stosunki mię-Artysta tworzył według obserwacyi zaczerpniętej dzy Polakami a artystami niemieckimi i wpro-bezpośrednio z natury; typy brał z otoczenia wadzając całą falą ruch późno-gotycki do Polski, i przenosił w świat opowieści. Kostiumy są Huebera z Passawy zawezwał do Krakowa, dał średniowieczne. Figury wszystkie w ruchu nie- mu pracę i otoczył go opieką, spokojnym, ciało traktowane dośó poprawnie, lecz bez gruntownej znajomości anatomii. Twarze przeważnie mają nosy za małe, ręce wykonane pobieżnie i wadliwe w proporcyach, drape-rya pofałdowana, fałdy jednak nie są uzasadnione i konsekwentnie przeprowadzone. Technika wprawna i wyrobiona. Ta wielka różnica zdolności artystycznych, jaką widać w kompozy-cyi opisanych scen a w wykonaniu, nasuwa wniosek, że autorem kompozycyi jest Stwosz, wykonawcą zaś H. Współpracownictwo ze Stwoszem, niepospolita artystyczna wartość rzeźb na kapitelach, mimo wspomnianych usterek, podnoszą znaczenie H-a w dziejach sztuki w Polsce, a jeśli się zważy, że w Krakowie oprócz dzieł Stwosza współcześnie nie mamy innych rzeźb, których artystę - byśmy znali bliżej, to postać ta zasługuje na tern silniejsze uwydatnienie i zajęcie się nią szczegółowe. Poszukiwania czynione w archiwach przez Ambrożego Grabowskiego (Skarbniczka naszej archeologii, 1854, str. 71) wykazały, że „Jorg Huber von Passau” przyjął

r. 1494 prawo miejskie. Pracę nad grobowcem Kazimierza Jagiellończyka, sądząc po dacie, umieszczonej obok monogramu Stwosza, ukończono r. 1492, w każdym razie przyjęcie prawa miejskiego w Krakowie r. 1494 świadczy o osiedleniu się tego artysty na dłuższy czas w Krakowie.

p. K.

Hub er Ulryk, prawnik szwajcarski (* 1636 — t 1694). Po ukończeniu uniwersytetu w Heidelbergu mianowany został w r. 1665 profesorem prawa publicznego w Wissenbach, a w r. 1679 objął stanowisko członka najwyższego trybunału w Leuwarden. H. napisał kilka prac z dziedziny prawa, które za jego czasów cieszyły się wiel-kiem uznaniem. Do najważniejszych należą: „De iure civitatis Franeker 1672”, z której J. J. Rousseau czerpał bardzo wiele do swego „Contrat social”; „Positiones juris contractae secun-dum institutiones et pandecta” (1682); „Positiones iuridico-theologicae” (1680); „Institutiones histo-riae civilis 1692” i inne.

H. K.

Huber Zacharyasz, syn poprzedzającego (* 1732), profesor prawa w m. Franeker; ogłosił, między innemi: „Dissertationes iuridicae et philologicae” (1703). Pracę tę cechuje duża znajomość prawa rzymskiego.

Huber Jan Rudolf, malarz szwajcarski (* 1658 w Bazylei — f 1748 tamże). Uczeń Manneweticha, K. Mayera i J. Wernera, uprawiał malarstwo dekoracyjne i portretowe. Z wielu portretów jego pędzla zasługuje na wyróżnienie piękny portret Fryderyka, margrabiego ba-deńskiego-Durlach (1693).

Huber Franciszek, przyrodnik szwajcarski (* w Genewie 2 lipca 1750 r. — f w Pre-gny, w okolicy Genewy, 21 grudnia 1831). Już za młodu utracił wzrok, pomimo to przy pomocy służby i swych przyjaciół prowadził badania przyrodnicze, «zczególniej nad życiem pszczół. Ogłosił prace p. t. „Nouvelles observations sur les abeilles” (Genewa 1792) i „Mémoires sur l’influence de l’air et des diverses substances gazeuses dans la germination de différentes graines” (Genewa 1801).

Huber Ludwik Ferdynand, pisarz niemiecki (* 1764 r. w Paryżu—f 1804 w Ulmie). Wychowywał się w Lipsku, był jednym z najlepszych przyjaciół Schillera i Körnera. Będąc sekretarzem poselstwa saskiego w Moguncyi, zaznajomił się tam z Jerzym Forsterem (ob.), po którego śmierci żonę jego zaślubił. Pracował na polu publicystycznem, dramatyczuem i powieściowem. Umarł na stanowisku dyrektora szkolnictwa w nowej bawarskiej prowincyi Szwabskiej. Z utworów jego dramatycznych godny jest uwagi „Das heimliche Gericht”, a także zasługują na wzmiankę tłómaczone z języka francuskiego, których część wyszła zbiorowo pod tytułem „Neueres französiches Theater” (3 t.

H. K.

s. s.

K. K-Ó.

To też dalsze badania zapewne wykażą niejedną jego pracę. Obecnie prof. Maryan Sokołowski („Studya do historyi rzeźby w Polsce w XV i XVI w.”, w «Sprawozdaniach kommissyi do badania historyi sztuki w Polsce Akademii Umiejętności» t. VII, 1902, str. 132—138) przypisuje mu płytę marmurową z postacią króla Jana Olbrachta w grobowcu tegoż króla w katedrze na Wawelu. Nazwisko H-ów spotyka się w dziejach sztuki południowych Niemiec. Na dworze arcyksięcia tyrolskiego, Zygmunta, r. 1485 znajdujemy Hansa H-a, który później, jak się zdaje, brał udział w katedrze ratysbońskiej. Być może, że to rodzina odrębna. Jeśli zważymy jednak, że Wit Stwosz marmuru do grobowca Kazimierza Jagiellończyka zaczerpnął z Salzburgu, i że dwór polski był w stosunkach z dworem austryackim, choćby za pośrednictwem Elżbiety Austryaczki, która w wystawieniu grobowca wybitny brała udział, to związek Hansa H-a z Jerzym H-em, a jak go zwą akta, Huberem, wydaje się bardzo prawdopodobnym. W Passawie żył w tych czasach i wznosił kaplice miejscowej katedry Stefan Huber, kamieniarz i budowniczy, zmarły r. 1471. Być może, że był on

w 2-u wydaniach). Lepsze miał powodzenie w powieściach (trzy zbiory, Brunświk 1800 — 1802), lecz utrzymują, że większą ich część pisała żona jego, Teresa. Był obok tego bystrym i dowcipnym recenzentem w czasopismach przez siebie wydawanych: „Allgemeine Zeitung”, „Allgemeine Litteraturzeitung”, „Klio”, „Europ. Annalen”, oraz we „Friedenspräliminarien”. Wydanie zbiorowe pism jego wyszło w 4 tomach w Tiibin-dze (1806—1819).    *

i wydatkował na ten cel znaczne summy z własnych funduszów; żadne wszelako z jego przedsięwzięć nie utrzymało się. Z dzieł H-a godne są zaznaczenia: „Die Selbshilfe der arbeitenden Klassen” (Berlin 1848); „Über Association u. deren Verhältniss zu unserer Mission” (Halla 1855); „Die Wohnungsnot der kleinen Leute” (Lipsk 1857); „Die gewerblichen u. wirtschaftlichen Genossenschaften der arbeitenden Klassen in England, Frankreich und Deutschland” (Tübinga 1860); „Konkordia, Beiträge zur Lösung der socialen Frage” (Altona 1861); „Die Rochdaler Pioneers” (1866); „Zur Reform des Armenwesens” (Schaf-huza 1867); „Staatshilfe, Sebsthilfe und Sparen”

St. A. K.

Huber Edward, pisarz rossyjski, syn pastora niemieckiej kolonii Ust' - Zalicha, w gub. Saratowskiej (* 1814—f 1847). Kształcił się w korpusie dróg i kommunikacyi, potem przez pewien czas służył w kancelaryi hr. Kleinmi-chela. Pracował w czasopisach: „Sowremiennik”, „ Litieraturnyja pribawlenja”, „Nowogodnik” i „Bibliotieka dla cztenija”, w której był pomocnikiem redaktora, Sękowskiego, i miał obowiązek prowadzić krytykę literacką. Jako poeta oryginalny H. nie odznaczał się wielkim talentem, jednak śród drogorzędnych wybitne zajmował miejsce; główny wszakże tytuł jego do rozgłosu stanowi przekład pierwszej części Fausta, wykonany dwukrotnie: pierwsze tłómaczenie poeta spalił, rozjątrzony odrzuceniem go przez cenzurę; lecz, podniecony i zachęcony pochwałami Puszkina, po raz drugi podjął tę pracę. Poe-zye oryginalne H-a wyszły r. 1845, wydanie

Hub er Teresa, żona poprzedzającego, autorka niemiecka (* 1764 r. w Getyndze—f 1829 roku w Augsburgu), córka filologa Heinego, primo voto Forsterowa. Pisała dla opędzenia potrzeb materyalnych, niemniej jednak udatnie, (Wiedeń 1868). z początku pod imieniem mężowskiem, potem pod własnem. Owdowiawszy powtórnie, przesiedliła się do Sztutgardu i redagowała tam „Morgenblatt”; przy końcu życia zamieszkała w Augsburgu. Odznaczała się głównie w romansach i powiastkach, z których zasługują na wyróżnienie: „Die Ehelosen”, „Die Familie San-dorf”, „Ellen Percy”, „Jugendmut”, „Luise” i inne. Wydała korrespondencyę pierwszego męża i życiorys drugiego. Zbiór jej powiastek w sześciu tomach ogłosił syn jej, Wiktor (Tii-binga 1830).

Huber Wiktor Aimé (* wr. 1800 w Sztut-gardzie—f w r. 1869 w Wernigerode), pierwiast-kowo lekarz, następnie prof. literatury, historyi i języków wschodnich, później polityk, a nadto pierwszy w Niemczech pobudzacz teoretyczny ruchu stowarzyszeń. Zaniechawszy wykonawstwa lekarskiego, został profesorem na wszechnicy

w Rostocku, potem w Marburgu i Berlinie. Na pism zbiorowe— 1860. katedrę berlińską dostał się za wpływem Fry- Huber Jan, przewódzca starokatolików nie-deryka Wilhelma IV, skutkiem czego nie miał mieckich (* 18 sierpnia 1830 w Monachium — tu zachowania i dobrowolnie zrzekł się wykła- f 19 marca 1879 roku tamże). Studya odbył dów. Założył wtedy pismo „Janus”, organ kon- w mieście rodzinnem, habilitował się w r. 1855, serwatywuy, wydawany z funduszów prywatnych i w r. 1859 został nadzwyczajnym, a w r. 1864 króla. Po rewolucyi w r. 1848 zerwał jednak zwyczajnym profesorem filozofii tamże. Był z konserwatystami, porzucił służbę pańatwową jednym z najzagorzalszych nieprzyjaciół ultra-w Prusiech i przesiedlił się do Wernigerode, montanizmu. Już w r. 1859 wydał przeciwne Ruch stowarzyszeń badał bezpośrednio w An- Kościołowi dzieło „Philosophie der Kirclienvä-glii i Szkocyi w 1823, w Belgii i we Francyi ter”, które weszło na Iudex, a w r. 1861 dru-w 1844 r. Będąc z usposobienia zwolennikiem gie, wolnomyślne „Johannes Scotus Erigena”, instytucyj humanitarnych w duchu poczęści re- przypadkiem przeoczone przez cenzurę kościel-ligijnym na korzyść klas pracujących, już w r. ną. Ze szczególniejszą wszakże zaciekłością 1846, przed Schultzem z Delitzsch (ob.), po- występował przeciwko soborowi watykańskiemu: pierał współdzielczość. Dążył zarazem do po- wespół z Friedrichem i Dóllingerem napisał „Der łączenia związków stowarzyszeń z działalno- Papst und das Concil, von Janus” (Lipsk 1869), ścią umoralniającą i w tym duchu rozwijał a przeciw „Antijanus” Hergenróthera— „Das plan całego szeregu urządzeń humanitarnych Papstum u. der Staat” (Monachium 1870) i „Die i dobroczynnych. Wogóle uważał, że sama po- Freiheiten der franz. Kirćhe” (1870); nadto zaś moc powinna się skojarzyć z krzewieniem kul- podczas soboru ogłosił w „Allgemeine Zeitung” tury etycznej. Plany jego nie znalazły jednak cały szereg artykułów przeciw nieomylności pa-oddźwięku wśród ówczesnego społeczeństwa, lioł- pieża p. t. „Römische Briefe”. Roku 1873 wy-dującego jeszcze porządkowi feodalno-cechowemu. stąpił przeciw jezuitom w dziele „Der Jesuiten-Wybuch rewolucyi unicestwił zresztą jego pro- orden nach seiner Verfassung und Doktrin, Wirk-jekty. Dopiero gdy osiedlił się w Wernigerode, | samkeit und Geschichte”, oraz wydał „Der próbował urzeczywistnienia swych pomysłów ! alte und neue Glaube. Ein Bekentniss von D.

Strauss, kritisch gewürdigt”; dalej: „Die religio- , sów. W tejże podróży odkrył H. nader ważny se Frage, wider B. von Hartmann” (Monachium zabytek historyczny, tak zwaną „Stelę z Tei-1875); „Zur Kritik moderner Schöpfungslehre” ma”. Towarzystwo geograficzne paryskie wy-(tamże 1875). Wspomnieć jeszcze wypada: „Das nagrodziło go za to wszystko w r. 1883 złotym Verhältniss der deutschen Philosophie zur natio- medalem. Tegoż jeszcze roku wybrał się H. nalen Erhebung” (Berlin 1871); „Die Lehre Dar- w powtórną podróż do Arabii, poczęści dla uzu-wins kritisch betrachtet” (Monachium 1871) pełnienia poprzednich badań, poczęści zaś dla i „Pessimismus” (tamże 1876).    * przewiezienia Steli Teimskiej do Francyi.

Huber Alfons, historyk austryacki (* 1830 Z Damaszku przez Bagdad dostał się do Hailu,

w Tügen w Tyrolu). Kształcił się od r. 1855 do 1859 na fakultecie filozoficznym w Innsbruku, habilitował się tamże na katedrę historyi au-stryackiej, r. 1863 został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1887 powołano go na profesora zwyczajnego do Wiednia. Zajmuje on stanowisko pierwszorzędne między spółczesnymi historykami, gdyż z powagą dziejopisarską łączy objektywność jaknajściślejszą i głęboki krytycyzm naukowy. Dowiódł tego przy wydaniu „Fontes rerum Germanicarum” (Sztutgard 1868), a zwłaszcza pozostałych po Böhmerze „Die Regesten des Kaiserreiches unter Kaiser Karl IV 1346 — 78. Aus dem Nachlasse J. F. Böhmers

Huber Józef (* 17 kwietnia 1837 w Siegmaringen—f 23 kwietnia 1886 w Sztudgardzie), kompozytor niemiecki i skrzypek. W teoryi kom-pozycyi kształcił się u Marxa w Berlinie, i Cor-neliusa w Weimarze, w grze na skrzypcach u Ganza. W 1864 r. H. otrzymał posadę koncertmistrza w orkiestrze stowarzyszenia „Euterpe” w Lipsku, a w rok później w kapeli nadwornej w Sztudgardzie. H. napisał dwie opery: „Die Rose von Libanon” i „Irene”, cztery jednoczęściowe symfonie, oraz wiele pieśni na głos pojedynczy i utworów drobniejszych na orkiestrę. H. marzył o odegraniu roli reformatora muzycznego: nie uznawał form „architektonicznych” w muzyce instrumentalnej i głosowej, lecz „psychologiczne”, uprawniające swobodę kompozytorską w rozwijaniu myśli muzycznej, stosownie do nastroju melodyi lub treści tekstu; stąd też pisał symfonie wyłącznie jednoczęściowe (wszyscy inni pisali i piszą kilkuczęściowe); nie uznawał potrzeby oznaczania tonacyi na początku kom-pozycyi, i dlatego wszystkie swe utwory pisał wyłącznie w tonacyi C-dur lub A-mol. Reforma wszakże H-a znalazła częściowe tylko zastosowanie w muzyce programowej, pomysł zaś wprowadzenia w użycie jednej tylko tonacyi majorowej C-dur i jednej minorowej A-mol (wszystkie inne oznaczać się miały znakami przygodnemi)

A. Pol.

na południe od Nefudu, a stamtąd pociągnął do Hedżasu. Odpocząwszy czas jakiś w Dżyddzie, puścił się w dalszą drogę, ale drugiego dnia po wyjściu z Dżyddy pod Hafną został zamordowany przez swoich przewodników. Zapiski jego i Stelę Teimską ocalił od zatraty jeden z wysłanych na wygnanie szeików algierskich i wydał je rządowi francuskiemu, kiedy mu za to pozwolono do Algieru powrócić. Stela znajduje się obecnie w Luwrze. Sprawozdanie z pierwszej podróży H-a ukazało się w „Bulletins de la Société de Géographie” (Paryż 1884); sprawozdanie zaś z drugiej ogłosiło Towarzystwo Azyatyckie pod tytułem „Journal d’un voyage herausg. und ergänzt” (Innsbruk 1877) i „Ergän- en Arabie 1883—84”, z atlasem (Paryż 1891). K-zungsheft” (1889). Pomnożył zbiór regestów Böhmera do 6 390, ułożył je krytycznie i wystąpił przeciwko poglądom historyków doowo-czesnych, którzy Karola IV uważali za nieprzyjaciela Rzeszy Niemieckiej. Także w odbitce z „Mittheilungen des Instituts für österr. Geschichtsforschung”, „Die steyrische Reimchronik und d. österr. Interregnum” (1880) pierwszy po Palac-kim dowodzi, że Kronika tak zwana Ottokara z Herneku była przeceniona i że szczególniej okres od 1246 do 1273 przepełniony jest błędami. Na takich zasadach krytycznych oparł swoją „Geschichte Oesterreichs” (Gotha 1885—

1892, 4 t.), jako też „Oesterr. Reichsgeschich-te. Geschichte der Staatsbildung und d. öffentl.

Rechts” (Wieden 1895). Z licznych prac jego wymienimy tu jeszcze: „Die Waldstaedte Uri,

Schwytz u. Unterwalden bis zur festen Begründung ihrer Eidgenossenschaft” (Innsbruk 1861);

„Geschichte d. Vereinigung Tirols mit Oesterreich” (tamże 1864); „Geschichte des Herzogs Rudolf IV von Oesterreich” (tamże 1865); „Die Zeit der ersten Habsburger” (tamże 1866); „Ru-doif v. Habsburg vor seiner Thronbesteigung”

(1873); „Studien zur Geschichte Ungarns” (1882);

„Ludwig I v. Ungarn und der ungar. Vasallenländer” (1884); „Die Gefangnehmung der Königin Elisabeth und Marie” (1885); „Die Kriege

zwischen Ungarn u. d. Türken 1440—43” (1886); odrzucono, jako niepraktyczny.

„Eroberung Siebenbürgens durch König Ferdi- Huber Hans (* 28 czerwca 1852 w Schö-

nand im J. 1551” (1889).    *

Huber Karol, podróżnik francuski (* 1837 w Sztrasburgu — f 1884 roku w Arabii). Roku 1878 — 1882 odbył po Arabii północnej podróż naukową, której owocem było oznaczenie astronomiczne

i zebranie

newerd, w Szwajcaryi), kompozytor muzyczny; wyehowaniee konserwatoryum Lipskiego od 1870 —4, a od roku 1896 dyrektor szkoły muzycznej w Bazylei. Napisał opery: „Weltfrühling” (Ba-zylea 1894) i „Kudrun” (Bazylea 1896); suitę położenia wielu miejsc w tej krainie j na fortepian i skrzypce, tria op. 30 i 65, „Trio-bardzo licznych staro-seraickich napi- J phantasie” op. 84, suitę na fortepian i wioloncze-

A. Pol.

s. s.

S. Pł.

CU-

565—630. — Por. „Encykl. Kościelna”.

lę, sonatę na wiolonczelę, koncert fortepianowy, koncert skrzypcowy, symfonię „Tell”, „Karnawał“ na orkiestrę, mnóstwo utworów fortepianowych, fug, sonat, pieśni, preludyów fortepianowych (nazwanych nieco dumnie: ein neues Wohltemperiertes Klavier), parę kwartetów, i t. p. W dziełach tych przebija się wpływ Brahmsa, Schumanna, Wagnera i Liszta; same jednak motywy melodyjne i rytmika oryginalna stanowią własność niezaprzeczoną H-a.

Hubert Mikołaj, rzeźbiarz francuski z XVII wieku (* w Orleanie — f 1670 r. tamże). Pracował przez ciąg całego życia w mieście rodzin-nem, ozdabiając tam świątynie i gmachy publiczne. Dotąd zachowały się w Orleanie jego dłuta: 12 apostołów, wykutych z kamienia (u Wizytek), posąg św. Brunona (u Kartuzów) i posąg św. Franciszka à Paulo (u Minorytów).

Hubert ŚW., biskup leodyjski (Liège), patron myśliwych i od ukąszenia przez wściekłe psy (* około 656—f 727 roku), syn Betranda, księcia Akwitanii. Zajmował wybitne stanowisko przy dworze Teodoryka III, króla Frankonii, lecz nieporozumienia z Ebroinem, mistrzem dworu, zmusiły go do ustąpienia i przeniesienia się do Pipina, do Austrazyi. Tu ożenił się z Flo-rybaną, z której doczekał się syna, Floryberta. Wesołe życie dworskie pochłaniało w zupełności H-a; wśród uciech myśliwstwa brakło mu chwili na poważniejsze myśli. Dopiero, jak niesie legenda, widok spotkanego na polowaniu w Arden-nach w Wielki Piątek jelenia z krzyżem promieniejącym pomiędzy rogami natchnął H-a chęcią poświęcenia się Bogu. Żona umarła, a H., w r. 683, zbliżywszy się do Lambrechta, biskupa Mastrychtu, został kapłanem, później biskupem, następcą swego przyjaciela, zamordowanego w Liège (708). Stolicę biskupią przeniósł do tego miasteczka, a gorliwie krzewiąc wiarę w swej dyecezyi, wysłużył sobie nazwę „Apostoła Arden-nów”. Uroczystość św. H-a obchodzi Kościół 3 listopada i 30 maja. Ciało jego złożone było w Lesie Ardeńskim, w opactwie d’Andain (Anda-gium v. Andainum), które przybrało później nazwę św. H-a. Żywot jego w języku łacińskim napisał Jan Robert (Luksemburg 1621); zresztą wiele się znajduje historyj i legend o św. H-cie; zpośród nich wymienimy: Ed. Felis „Légende de S. H. précédée d’une préface bibliogr. et une introd. historique” (Bruksella 1846).—Por. Bou-illet „Dictionaire” i „Encykl. Kość.”.

Hubert Leopold, literat polski (* 1832 r. w Warszawie); był urzędnikiem w archiwum głównem, następnie od 1863 przemieszkiwał przez lat kilka we wschodniej Rossyi, po powrocie był do 1870 bibliotekarzem i archiwistą biblioteki hr. Ordynatów Zamoyskich. Oprócz wielu artykułów historycznych, pomieszczanych w rozmaitych czasopismach, głównie zaś w „Bibliotece Warsz.” w latach 1851, 58, 59, 60, 61, 62, 65 i 66, wydał oddzielnie „Pamiętniki liisto-

ryczne” (2 t., Warszawa 1861); zostawił w rękopisie przygotowany do druku „Skrót historyi tureckiej” z Hammera, oraz „Podróż Stanisława Augusta na sejm grodź. 1784, ze współczesnego rękopisu”. Był także współpracownikiem 28-tomo-wej „Encyklopedyi powszechnej” Orgelbranda.

Huberta ŚW. order. W Wiekach Średnich było kilka orderów na cześć św. Huberta ustanowionych; najważniejszym z nich jest Sw. H-a order bawarski, założony r. 1444 przez Gerharda V. julichskiego, 1708 przez Jana Wilhelma palaty-na odnowiony, a 20 marca 1880 za order domu bawarskiego ogłoszony. Order ten ma tylko jedną klasę. Oprócz nieokreślonej liczby dzoziemców z domów panujących i osób najznakomitszych rodów (u nas posiadało go kilku Radziwiłłów), w kraju obliczony jest na 12 hrabiowskich i baronowskich członków kapituły i jednego wielkiego komtura orderu.—Stanowi go ośmiokończasty krzyż złoty, biało emaliowany i mający po jednej stronie na okrągłej tarczy środkowej obraz nawrócenia św. H-a z napisem dookoła „In trav vast” t. j. „In Treue fest”, po drugiej zaś godło monarsze: jabłko z krzyżem, złocone, z napisem: „In memoriam recuperatae dig-nitatis avitae 1708”. Noszą go zwyczajnie na wstędze czerwonej, podczas wielkich uroczystości—na złotym łańcuchu, składającym się z 42 ogniw, z któ- • rych każde naprzemian ma na sobie scenę nawrócenia i litery T. V. (trav vast). Łączy się z nim jeszcze gwiazda orderowa, przypinana na lewej stronie piersi, a przy uroczystych obchodach kawalerowie przywdziewają osobną szatę, w guście starohiszpańskim.    '    >

Huberti Edward, malarz belgijski (* 1818 roku w Brukselli—f 1880 r. tamże). Uprawiał malarstwo pejzażowe, w rodzaju Corota. Pejzaże jego mgliste, lekko szkicowane, cenione są i poszukiwane w Belgii i Anglii. Do najlepszych zaliczają: Dolina Józefata przy wschodzie słońca, Polana leśna i Brzegi rzeki Skaldy (studyum śniegu).    s*s'

Hubertsburg, ob. Hubertusburg.

Hubertusburg, dawniej książęcy zamek myśliwski, w królestwie Saskiem, na zachód miasta Oschatz, należący do wsi Wermsdorf, na wysokości 188 m. nad pow. morza, założony w 1721

r. przez elektora Fryderyka Augusta I; od 1838

r. przenoszono tu różne zakłady karne i filantropijne. Właściwy zamek służył do r. 1877 jako magazyn wojskowy, obecnie zmieniono go na szpital dla obłąkanych oraz nieuleczalnych płci obojej. W H-u został zawarty pokój d. 15 lutego 1763 r., którym zakończyła się Wojna Siedmioletnia.    w> N-

Hubertyński kronikarz, bezimienny autor kroniki klasztoru ś. Huberta w Ardennach (około r. 1034). „Chronicon S. Huberti Andaginen-

sis” znajduje się w Pertza „Mon. Seript.” VIII

s. Pł.

oraz

R,

s. s.

Hübler Bernard, prawnik pruski, profesor prawa kanonicznego, państwowego i międzynarodowego w Berlinie (* 25 maja 1835 w Cottbus); od r. 1859 w służbie sądowej pruskiej; 1865 docent w Berlinie, 1869 profesor we Fryburgu badeńskim, od r. 1870 radzca konsysto-ryalny w pruskiem ministeryum wyznań, do którego należał za rządów von Mühlera, Falka, Puttkamera i Gosslera w epoce najostrzejszej-szego kulturkampfu (ob.). Z polecenia Bismarcka toczył 1879 — 80 układy w imieniu rządu pruskiego z Kuryą rzymską w osobie kardynała Jacobiniego (ob.); po ich zerwaniu z tytułem najwyższego radzcy tajnego wrócił do profesury w Berlinie, gdzie wykłada aż do chwili obecnej prawo kościelne w duchu ściśle pruskim, antikatolickim. — Napisał: „Zur Revision der Lehre von d. rechtlichen Natur des Konkordats” (1865); „Die Konstanzer Reformation und die Konkordate von 1418” (1867); „Das Eigenthum des Kirchenguts” (1868); „Eheschliessung und gemischte Ehen in Preus-sen nach Recht und Brauch der Katoliken” (1883); „Kirchenrechtsquellen” (1898, wyd. 3-e); „Die Organisation der Verwaltung in Preussèn” (1898); „Die Magistraturen des völkerrechtlichen Rechts” (1900); „Die religiöse Erziehung der Kinder aus gemischten Ehen im Gebiet des preus-sischen allgemeinen Landrechts” (1888). H. jest członkiem honorowym uniwersytetu w Budapeszcie i associé Instytutu dla prawa międzynarodowego. Zasługi jego zapisze nie historya nauki, jeno historya polityki wewnętrznej i kościelnej państwa Pruskiego w dobie ks. Bismarcka. s- p*

Hübner Jan, pedagog i pisarz (* 15 kwietnia 1668 r. w Türchau pod Zittau — f 1731 w Hamburgu), kształcił się w Lipsku, i tam się też habilitował na profesora geografii i historyi.

R. 1694 został rektorem szkoły w Merseburgu, a 1711—Johanneum w Hamburgu. Jego „Kurze Fragen aus der neuen und alten Geographie” miały jeszcze za życia jego aż 36 wydań (pierwsze 1693) i przełożone były na wiele języków nowożytnych. Podobnież „Kurze Fragen aus der polit. Historie”; „Ganze Historie der Reformation in fünfzig Reden”; „Genealog. Tabellen” i „Kurze Fragen aus der Genealogie”, jako też jego mały „Atlas scholasticus”, z Richeyem i Fabriciusem opracowana „Biblio-theca historica” rozeszły się bardzo szeroko. Największem wszakże powodzeniem cieszyły się jego „Zweimal 52 auserlesene biblische Historien”, które od r. 1714 do 1858 były 107 razy przedrukowane. Wynaleziony przez H-a sposób metodyczny kolorowania mapy był po raz pierwszy r. 1702 przez Homanna w Norymberdze wprowadzony w użycie.

Hübner Juliusz Rudolf Benno, malarz niemiecki (* d. 27 stycznia 1806 r. w Oleśnicy [Oels] na Szląsku—f 7 listop. 1882 roku w Lo-schwitz). Uczeń Schadowa w Berlinie, przeniósł

Bna. Pow. Hutte. Sua. 811. T, XXIX.

się za swoim mistrzem w r. 1826 do Düsseldorfs Już w roku 1828 obraz, przedstawiający Rybaka, z ballady Goethego, zwrócił na niego uwagę powszechną. W tymże czasie H. wymalował Rolanda oswabadzająeego księżniczkę Izabellę z jaskini zbójeckiej. Podczas pobytu swego we Włoszech (1830) H. wymalował Ruth towarzyszącą Noemi na obczyźnie (Galerya Narodowa w Berlinie), a w r. 1832 Samsona obalającego kolumny (dla Stowarzyszenia artystów berlińskich). W roku 1834 H. powrócił do Dusseldorfu, gdzie pozostał do 1839 roku. W epoce tej powstały jego obrazy: Chrystus i ewangeliści (1835 w Międzyrzecu); Hiob pośród przyjaciół swoich (we Frankfurcie w instytucie Stadia), Dzieciątko Jezus na obłokach i Anioł Stróż (oba w berlińskiej Galeryi Narodowej), Felicyta i Sen (Muzeum wrocławskie) i wiele innych. Powołany w r. 1839 do Drezna, mianowany r. 1841 profesorem przy tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych, H. rozwinął pracowitą i płodną swoją działalność zarówno w zakresie teoryi jak i praktyki na polu sztuk pięknych. Tu powstały jego obrazy: Wiek złoty (Galerya drezdeńska i berlińska Galerya Narodowa), wielkie płótno, przedstawiające jedno z Widzeń Apokaliptycznych (1852, obecnie w Petersburgu), Karol V w klasztorze San Yuste, Ostatnie dni z życia Fryderyka Wielkiego w Saus-souci, Magdalena u zwłok Chrystusa, Dysputa Lutra z Eckiem (Galerya drezdeńska) i wreszcie kurtyna teatralna (spłonęła wraz z teatrem w r. 1869). Mianowany w r. 1871 dyrektorem drezdeńskiej galeryi obrazów, H. aż do śmierci czynnie i sumiennie ważne to stanowisko piastował. Katalog tej galeryi przez niego wydany w r. 1856 (ostatnie, piąte, wydanie 1880) zawiera we wstępie cenne study urn historyczno-krytyczne, źródłowo opracowane. H. wydał oprócz tego „Bilderbrevier der Dresdener Galerie” (wyd. 2-e Drezno 1857; dokończenie, czyli druga serya, w 1859), a także przekład sonetów Petrarki (Berlin 1868), oraz zbiór własnych swoich utworów poetycznych p. t. „Helldunkel” (Brunświk 1871; druga serya 1876).

Hübner Aleksander, hr. (* 1811—f 1892), dyplomata austryacki; po ukończeniu nauk uniwersyteckich wstąpił do służby rządowej w r. 1833 przy ministeryum spraw zagranicznych i w kilka lat potem, mianowicie w r. 1837, był wysłany przez Metternicha do Paryża, a następnie, jako sekretarz poselstwa, do Lizbony. W r. 1844 sprawował urząd konsula generalnego w Lipsku, w r. zaś 1848 pozostawał przy boku wice-króla lombardzkiego, arcyksięcia Raj-nera, w celu pośredniczenia w korrespondencyi jego z książętami włoskimi. Podczas powstania medyolańskiego był wzięty do niewoli i przez kilka miesięcy w niej trzymany. Po odzyskaniu swobody towarzyszył rodzinie cesarskiej w podróży do Ołomuńca, gdzie czynny brał udział w pracach dyplomatycznych, zwłaszcza

56

s. s.

reichs” (Berlin 1850); „Die Zolltarife aller Länder” (Iserlohn 1866 — 67). Nadto redagował „Jahrbuch für Volkswirtschaft und Statistik”

st. A. K.

w kwestyi objęcia tronu przez Franciszka Józefa. Od r. 1849 do 1859 był posłem w Paryżu i tam uczestniczył w kongresie paryskim, jako pełnomocnik austryacki. W 1859 zamianowany był ministrem policyi, wszakże po kilku miesiącach zrezygnował z tego urzędu. Od r. 1866 do 1868 był posłem nadzwyczajnym w Rzymie; poczem podał się do dymissyi i usunął od spraw dyplomatycznych. Natomiast, powołany na członka Izby wyższej w parlamencie, brał żywy udział w sprawach wewnętrznych państwa, stanąwszy po stronie konserwatystów. W r. 1884 głosował za zbliżeniem się Austryi do Rossyi. W r. 1889 otrzymał tytuł hrabiowski i pomimo podeszłego wieku przedsięwziął podróż około ziemi. — Z dzieł jego zasługują na uwagę: „Sixtus d. Fünfte” (Lipsk 1871, 2 t.); toż samo po francusku „Sixte Quint” (Paryż 1883, 2 t.); „Ein Spaziergang um die Welt” (Lipsk 1874, wyd. 7-e t-że 1891); toż samo w prz. franc. „Promenade autour du monde” (Paryż 1876); „Ein Jahr meines Lebens, 1848-9” (Lipsk 1891) i „Durch das Brittische Reich 1883—84” (tamże 1886). N*

Hübner Karol Wilhelm, malarz niemiecki (* 17 czerwda 1814 r. w Królewcu — f 5 grudnia 1879 roku w Düsseldorfie). Uczeń Scha-dowa i Sohna w Düsseldorfie (1837 — 1841), po skończeniu miejscowej akademii osiadł na stałe w tern mieście. Tu należał do założenia Stowarzyszenia artystów düsseldorfskich, oraz stowarzyszenia „Malkasten”. Nadzwyczaj produkcyjny, tworzył dużo, często zbyt pośpiesznie. Obrazy jego odznaczają się dobrym układem kompo-zycyjnym i przemawiają silnie do widza, te zwłaszcza, w których przebija dążność socyalistyczna, odpowiadająca czasom i prądom społecznym, w których powstały. Do najlepszych prac jego zaliczają powszechnie: Tkacze szląscy (1845), Prawo polowania (Berlin, Galerya Ravené), Wychodźcy (1845, Muzeum w Clirystyanii), Ratowanie od ognia (1853, największe z płócien jego), Sieroty, Powrót młodego żeglarza, Bliźnięta, Wdowa, Grzesznica u drzwi kościoła (1867, berlińska Galerya Narodowa). Wiele z jego obrazów litografował Wildt.

Hübner Otto (* r. 1818 w Lipsku—f 1877 w Berlinie), ekonomista i statystyk niemiecki. Kształcił się początkowo na kupca i odbywał studya praktyczne w Paryżu i Londynie. W zakresie teoryi ekonomicznej był wolnohandlow-cem. Zasłużył się jednak szczególniej na polu statystyki wydawnictwem bardzo popularnych tabel p. n. „Geographisch-statistische Tabellen aller Länder”. Tablice te ogłaszał od r. 1851 do 1877, następnie zaś wydawnictwo to przeszło pod kierunek prof. Juraschka. Przez czas pewien urzędował w towarzystwie austryackiem żeglugi („Oesterreiehischer Lloyd”) i był jego pełnomocnikiem w układach o przewóz poczty anglo - indyjskiej. W r. 1848 wybrano go z Austryi do „wydziału pięćdziesięciu (Fünfzigerausschuss), obradującego we Frankfurcie. Chciał wstąpić do służby rządowej w Austryi, lecz z powodu usposobienia życzliwego dla Prus, nietylko tego nie osiągnął, ale został z Austryi wydalony. W Lipsku założył pismo „Statistisches Zentralarchiv” (1858—61). Następnie powołał do życia „Preuss. Hypothekenversicherungs-Actiengesellschaft”, pierwszy wogóle w Prusiech bank hypoteczny, którego dyrektorem był do zgonu. — Napisał dzieła: „Die Banken” (Lipsk 1846 — 54); „Oesterreichs Finanzlage und seine Hilfsquellen” (Wiedeń 1849); „Die Zolleinigung und die Industrie des Zollvereines und Oester-

1852—63).

Hübner Emil, znakomity filolog niemiecki, syn Rudolfa Juljusza H-a, malarza, ur. 7 lipca 1834 w Dysseldorfie, kształcił się w gimnazjum w Dreźnie, od r. 1851 studjował filologję w Berlinie i Bonn (do 1854); w następnych latach odbył podróże w celach naukowych do Włoch i Francji (1855—57), po powrocie habilitował się w uniwersytecie berlińskim (1859) na podstawie rozprawy „De senatus populique Romani actis” (Lipsk 1860), w 1863 został w tymże uniwersytecie profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1870 prof. zwyczajnym filologji klasycznej. H. jako uczony, zasłynął głównie pracami w dziedzinie archeologji i epigrafiki łacińskiej, i publikacjami epigrafikicznemi położył dla nauki rzetelne zasługi. Dla badań tych kilkakrotnie podejmował podróże, mianowicie do Hiszpanji i Portugalji w r. 1860—61 (kosztem berlińskiej akademji umiejętności), następnie tamże w r. 1881, 1886 i 1889, nadto w 1866—67 do W. Brytanji i Irlandji, i wyniki swych poszukiwań ogłosił w szeregu cennych prac o epigrafice, jak oto: „Epigraphische Reiseberichte aus Spanien und Portugal” (drukowane w «Monatsberichte der Akademie», Berlin 1861); „Die antiken Bildwerke in Madrid, nebst einem Anhänge, enthaltend die übrigen antiken Bildwerke in Spanien und Portugal” (z 2-ma tabl., Berl. 1862); „Inscript. Hispaniae latinae” (t. 2-gi «Corpus inscript. Latinarum», Berl. 1869) i do tego Dodatek (Sup-plementum, t-że 1892); „Inscriptiones Hispaniae christianae” (z tablicami, Berlin 1871, fol.); „Inscriptiones Britanniae Latinae” (tom 7-y «Corpus inscript. Latinarum», Berlin 1873); „Inscriptiones Britanniae christianae” (fol., t-że 1876); nadto Wykazy do epigrafiki do tomu I «Corpus inscr. Lat.» (t-że 1863); „Exempla scripturae epigraphicae latinae a Caesaris dictatoris morte ad aetatem Justiniani” (Berlin 1885, fol.); „Lateinische Epigraphik” (w tomie I dzieła «Handbuch der klassischen Altertumskunde» Monachjum 1886; wyd. 2-e 1892); „Arqueologia de Espaûa” (Barcelona 1888); „Monumenta linguae Ibericae” (Berlin 1893). Ogłaszał nadto różne rozprawy

i inne.

A. A. K.

z dziedziny starożytności klasycznej i epigrafiki w specjalnych wydawnictwach i pismach zbiorowych, szczególnie w „Ephemeris epigraphica, corporis inscriptionum latinarum supplementum” (Beri, 1872 i nst.); wiele z powyższych prac wyszło i w oddzielnych odbitkach. Wydał także kilka wybornych książek, które zostają w bezpośrednim związku z jego działalnością profesorską, a m.: „Grundriss zu Vorlesungen über die römische Literaturgeschichte” (Berl. 1869, wyd.

4-e 1878); „Grundriss zu Vorlesungen über die lateinische Grammatik” (t-że 1876; wyd. 2-e

1881); „Grundriss zu Vorles. über die Geschichte und Encyklopädie der klassischen Philologie” (Berl. 1876; wyd. 2-e z dodanym w nagłówku napisem: „Bibliographie der klassischen Altertumswissenschaft.” (t-że 1889); „Grundriss zu Vorles. über die griechische Syntax” (t-że 1883) i „Römische Herrschaft in Westeuropa” (Berlin 1890). Założył prócz tego w r. 1866 i wydawał do r. 1881, wspólnie z Hercherem (do roku 1878), Kirchhoffem, Mommsenem i Vahlenem (od 1877) czasopismo poświęcone filologji klasycznej p. n. „Hermes”, a w latach od 1868 do 1872 redagował w Berlinie czasopismo archeologiczne pod nagłówkiem „Archäologische Zeitung”.

Hübsch Henryk, architekt niemiecki (* 9 lutego 1795 w Weinheim (ks. Badeńskie) — f 3 kwietnia 1863 w Karlsruhe). Studyował architekturę w szkole budownictwa w Karlsruhe, po-czem dopełnił studyów w podróżach do Rzymu, Grecyi i Konstantynopola. Poglądy swoje, że architektura nowszych czasów oprzeć się powinna na łukowej strukturze, i że cel i konstrukcya budowy jej ozdobami i kształtem wyrażoną być winna, wykazał w dziele O greckiej architekturze, wyd. w Heidelbergu 1825. W 1824 został profesorem architektury w Instytucie Stadia we Frankfurcie nad Menem. Tu pracował nad projektem teatru z żelazną dachu konstrukcyą; nad planami kościoła w Barmen i domu sióstr we Frankfurcie nad Menem. W r. 1827 powołany do Karlsruhe na godność inspektora budownictwa, odznaczył się swą działalnością a w końcu osiągnął stanowisko nadinspektora. Tam też zbudował gmach ministeryum finansów, politechnikę, budynek sztuki, budynek główny w botanicznym ogrodzie. Prócz tego wystawił budynek celny i port na rzece w Mannheim, oraz kilka katolickich i ewangielickich kościołów. Za jedną z największych budowli H-a uznać należy odrestaurowanie elewacyi frontowej katedry w Spi-rze. Napisał: „In welchem Stil sollen wir bauen?” (Karlsruhe 1828); „D. Architektur u. ihr Verhältniss z. heutigen Malerei u. Skulptur” (Sztutgard 1847);    „D. altchristlichen Kirchen

nach d. Baudenkmalen u. aeltern Beschreibun-gen” (Karlsruhe 1859 — 1863, 10 zeszytów)

Ap. N.

Hübschmann Henryk, językoznawca nie-miecki, znakomity znawca języków irańskich i armeńskiego, ur. r. 1848 w Erfurcie; filologję, szczególnie wschodnią, i językoznawstwo studjo-wał w Jenie, Tubindze, Lipsku i Monachjum; w 1872 r. doktoryzował się w Monachjum; w parę lat potym (1875) habilitował się na docenta prywatnego w Lipsku, w 1875 r. został tam profesorem nadzwyczajnym, a od r. 1877 jest profesorem zwyczajnym językoznawstwa porównawczego w uniwersytecie sztrasburskim. Ogłosił prace następujące: „Ein Zoroastrisches Lied” (Monachjum 1872); piękne opracowanie części składni porównawczej „Zur Kasuslehre” (t-że 1875); „Zur Geschichte Armeniens” (Lipsk 1875); „Die Umschreibung der iranischen Sprachen” (t-że 1882); „Armenische Studien. I Theil: Grundzüge der armenischen Etymologie” (t-że 1883); „Das indogermanische Vocalsystem” (część I. Die schwere Vocalreihe des Sanskrit; Sztrasburg 1885); „Etymologie und Lautlehre der ossetischen Sprache” (t-że 1887); „Persische Studien” (t-że 1895). Prócz tego zamieszczał rozprawy o Zendaweście, językach irańskich i armeńszczyź-nie, oraz wiele drobnych przyczynków naukowych z tej dziedziny w czasopismach: Kuhna «Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung», w «Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft» i w Sprawozdaniach monachijskiej akademji umiejętności («Sitzungsberichte»); między innemi rozprawy: „Ueber die Stellung des armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen” (w czasopiśmie Kuhna t. 23, Berlin 1877); „Über den Lautwerth des Zendalphabets” (1877, tamże, t. 24, 323—414, z 3-ma tablicami litogr. dra Eutinga) i w. in.

Hubskie starostwo niegrodowe, mieściło się w województwie Wileńskiem, powiecie Oszmiań-skim. W r. 1771 posiadał je Aramowicz, starosta starodubowski, opłacając z niego kwarty złp. 1 099 gr. 20. Na sejmie warszawskim

r. 1773 —1775 Stany Rzeczypospolitej nadały toż starostwo w 50-letnie posiadanie emfiteu-tyczne Ksaweremu Hornowskiemu, sędziemu ziemskiemu województwa Brzeskiego.

Hue Ewaryst Régis, missyonarz francuski (* 1813 r. w Tuluzie—f 26 marca 1860 r. w Paryżu), kapłan w zgromadzeniu św. Łazarza. W lutym 1829 r. odpłynął z Hawru do Chin, w lipcu przybył do Macao, stamtąd do Kantonu, wreszcie do Pekinu. Po krótkim pobycie w stolicy Państwa Niebieskiego zawitał do Mongolii i pracował w niej do r. 1844. Następnie wraz z missyonarzem Gabetem udał się do Tybetu. Podróż nadzwyczaj uciążliwa i niebezpieczna trwała 18 miesięcy. Żarliwi krzewiciele chrze-ściaństwa stanęli w Lhassie dopiero d. 29 lutego 1846 r. Stąd wygnano ich pod 6 tygodniach. Powrócili tedy do Macao przez wschodni Tybet. H. pojechał do Pekinu, ale surowy klimat zmusił go przy osłabionem zdrowiu do powrotu na południe, a w parę lat później (1852) do Francyi.

H. K.

Podróże swoje i spostrzeżenia nad przyrodą, krajami i ludźmi zamknął w dziele „Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie et le Tibet pendant les années 1844—46” (Paryż 1850, 2 t.). Dopełnieniem ich ze względu na przedmiot jest „L’empire Chinois” (t-że 1855). Jako missyonarz H. wydał „Le christianisme en Chine, en Tartarie et au Tibet” (tamże 1857), 4 tomy 8-o, mapa). Opis podróży, na swój czas znakomity, nie utracił do dziś swej wartości dla pewnych stron życia chińskiego, np. dla organizacyi rodzinno-społecznej, czci zmarłych, stanowiska urzędników w społeczeństwie, stosunku żywiołu tatarskiego do pra-chińskiego w rządzie, zwłaszcza w wojsku. Mniejszą powagę mają opowiadania o Tybecie i opisy tamtejszego życia, którego przy krótkim czasie pobytu H. dobrze poznać nie mógł. Wszakże i tu krytyka Przewalskiego na podróże H-a okazuje się zbyt surową, jak tego dowiódł w ich obronie wysoko ceniony znawca tybetanizmu Rockhill; uczony amerykański ostatecznie nazywa dzieło H-a „nieocenio-nem”. Mniejszą wartość ma Historya państwa Chińskiego. Jako pisarz H. jest jednym z najwybitniejszych wśród podróżników XIX w. Po polsku mamy: „Wspomnienia z podróży po Tar-taju, Tybecie i Chinach w latach 1844— 1845 i 1846 odbytej... z franc, przełożył Dr. Med. Aleks. Kremer” (Warszawa 1858) i „Cesarstwo Chińskie” (Warsz. 1888, wyd. „Wieku”). Podróż i państwo Chińskie miały w oryginale do

r. 1880, pierwsza 6, drugie 5 wydań. Oba dzieła wyszły w przekładzie niemieckim (wyd. 3-e Lipsk 1874). Książę Henryk Orleański, sam podróżnik, napisał obronę H-a: „Le père H. et ses critiques” (Paryż 1893).

Hue Teofil Ludwik, współczesny prawnik francuski (* 24 kwietnia 1829 r. w Tuluzie), w r. 1838 habilitował się na wydziale prawnym tamże, a w r. 1865 objął również w Tuluzie katedrę kodeksu cywilnego. Jako znany republikanin radykalny mianowany został po upadku cesarstwa radzcą municypalnym w Tuluzie i w tym charakterze podpisał w tem mieście proklamacyę o ogłoszeniu rzeczypospolitej. W r. 1882 powołany na mera Tuluzy, pełnił obowiązki te do połowy 1884 r. W r. 1884 powierzono mu stanowisko radzcy Izby apellacyjnej (cour, d’appel) w Paryżu. W r. 1898 opuścił służbę sądową z tytułem honorowego prezesa Izby apellacyjnej paryskiej, a jednocześnie zachował godność honorowego profesora wydziału prawnego. Napisał przed r. 1865: „La code civil italien et le code civil français”. Następnie „Traité de la transmission des créances” (2 tomy, Paryż 1892). Wreszcie najważniejsze dzieło H-a, które mu zapewniło zaszczytne stanowisko w nauce, to „Commentaire du code civil” tomów 14, Tom I wyszedł w r. 1892, a ostatni, XIV, w r. 1902. W Kommentarzu tym H. w znacznej mierze odstępuje od dawnych norm klasycznych i usiłuje tłómaczyć przepisy kodeksu w duchu nowoczesnych pojęć.

Hucbald, v. Hugbaldus, Ubaldus, Uchu-baldus (* około 840 r. — f 25 czerwca, czy też 21 października 930 r., a według nowszych pisarzów, 20 czerwca 932 r. w St. Amand, w Flandryi francuskiej), obok Guittona d’A-rezzo (ob.) najsławniejszy z teoretyków muzycznych w Wiekach Średnich, i najbardziej zasłużony sprawie rozwoju muzyki. Miejsce urodzenia jego nie jest znane. To tylko wiadomo, że nauki odbył w klasztorze benedyktyńskim St. Amand, należącym do dyecezyi Tounnay, pod kierunkiem swego stryja, Milo, kierownika miejscowej szkoły śpiewaczej. Postępy robił w naukach, a głównie w muzyce, tak wielkie, że wzbudzał zazdrość nawet w swym stryju i mistrzu. Milo dość długo maskował tę zazdrość i zawiść pozorną serdecznością, lecz gdy genialny jego bratanek w dwudziestym roku swego życia utworzył kompozycyę kościelną na uroczystość św. Andrzeja, która imię jego rozniosła po całej Flandryi, i zaćmiła powagę kompozytorską Milon’a, nastąpiło otwarte zerwanie stosunków między stryjem a bratankiem, wskutek czego H. opuścił szkołę w St. Amand i przeniósł się do Nevers, gdzie otworzył własną uczelnię muzyczną. Tu jednak niedługo bawił. Pragnienie wiedzy zawiodło go do Saint-Germain d’Auxerre, gdzie bawił Heiries, jeden z naj-uczeńszych mężów tego czasu. Po uzupełnieniu study ów, H., pojednawszy się z Milo, wrócił do St. Amand, gdzie w 872 r. objął po śmierci stryja kierownictwo szkoły klasztornej, a w ośm lat później (880 r.) otrzymał święcenia kapłańskie jako mnich zakonu benedyktyńskiego. Ale nie było mu dane zajmować się spokojnie sprawą pewnego usystematyzowania teoryi muzycznej, którą oddawna planował, oraz kompozycyą. Zbyt często bowiem wysyłano go w różne okolice kraju, bądź dla zakładania nowych szkół kościelnych, bądź w celu zaprowadzania ładu, i nadania kierunku właściwego szkołom już istniejącym. Najdłużej bawił w St. Bertin oraz w Rheims, dokąd się udał na wezwanie biskupa Foulquesa, Po śmierci tego dostojnika H. powrócił do St. Amand (około 900 r.), gdzie w ciągu trzydziestoletniego swego pobytu dokonał ważnych odkryć w dziedzinie teoryi muzycznej, które muzykę, jako już sztukę samodzielną, na nowe zupełnie pchnęły tory i rozkwit jej przyśpieszyły. Pierwszą ważniejszą pracą H-a było obmyślenie pisma nutowego, którego podał trzy rodzaje. Podstawę dwóch pierwszych stanowiły znaki alfabetu różnie kształtowane. Ten sposób nutacyi był niepraktyczny, ale nie bez znaczenia, dawał bowiem możność oznaczania przynajmniej jakości i kierunku pochodu interwalów, czego ówczesne pismo neumatyczne uzmysłowić nie mogło. Lepszym okazał się w praktyce pomysł oznaczania rysunku melodyi

A. Pol.

s. s.

s. s.

z. z.

W. N.

śród linij, za pomocą zwykłego pisma alfabetycznego (tekstu danej pieśni). Robił to H. w ten sposób: kreślił kilka lub kilkanaście linij—jak w dzisiejszym systemie pięcioliniowym—stosownie do ilości głosów chóralnych; na brzegu lewym każdej linii kładł litery S lub T (skrócenia wyrazów Semitonus = półton i Tonus — ton cały), które objaśniały, czy skok interwalu z jednej linii na drugą jest skokiem o cały ton, czy o pół tonu. Każdy przedział był przeznaczony dla jednego tylko tonu, w całej długości tego przedziału. Zamiast nut wpisywano poprostu wyrazy tekstu danej kompozycyi w międzylinie, czy jeden tylko, bądź nawet połowę wyrazu (jeśli na tę połowę przypadała część ligatury), przyczem jedna zgłoska oznaczała zarazem jedną nutę, a kreski poprzeczne, idące od jednej zgłoski do drugiej, umieszczonej w innej mię-dzylinii, wskazywały kierunek pochodu interwalów. W ten sposób H. nutował partycye hymnów na dwa i więcej głosów. O wiele większe wszelako ma H. znaczenie w historyi muzyki, jako wynalazca harmonii. Do jego czasów śpiewano kantyki kościelne tylko jednogłosowo (unisono)-, on dopiero wpadł na myśl urozmaicenia nużącej jednostajności takiego śpiewu przez urządzenie go na dwa i więcej głosów. Jeżeli to miał być dwuśpiew, wówczas ponad melodyą główną (cantus firmus; ob. T. XI str. 25) umieszczał o kwartę wyżej głos drugi, przyczem ten głos dodany wznosił się, czy spadał, w swej melodyi o tyle stopni, o ile wznosiły się albo spadały interwale melodyi głównej. Tym sposobem oba głosy poruszały się stale w kwartach równoległych. Jeżeli miał być trójśpiew, wówczas ponad głosem wyższym umieszczał H. głos wytwarzający oktawę z melodyą główną, umieszczoną w głosie najniższym; jeśli zaś śpiew czterogłosowy—wówczas ponad głosem najwyższym, prowadzonym w oktawie względem melodyi głównej, umieszczał głos o kwartę jeszcze wyżej. W dwuśpiewie tedy głosy wytwarzały pochody kwart równoległych, a w śpiewach trzy i czterogłosowych — kwarty, kwinty i oktawy równoległe. Taki sposób prowadzenia jednoczesnego dwu i więcej głosów nazwał H. dia-phonia (ob. ten wyr. T. XV str. 494), lub organum-, ta ostatnia nazwa częściej była używana przez teoretyków średniowiecznych. Była jeszcze jedna odmiana takiego organum, zwana profana (używana w śpiewach świeckich), w których H. używał nietylko kwart, kwint i oktaw, uważanych wówczas za konsonanse czyste, lecz także tercyj i sekund, zaliczanych do dysonansów. Co ważniejsza, prowadził je, nie równolegle, lecz w kierunkach różnych, z czego okazuje się, że miał przeczucia polifonii dzisiejszej, która zaleca prowadzenie warstw głosowych w takich właśnie kierunkach. Z dzieł teoretycznych H-a doszły do naszych czasów: „Liber Ubaldi peritis-simi musici de harmonica institutione”, omawia

jące sprawy neum, responsoryów i anty fon. „Alia musica”, rzecz o tonacyach kościelnych, rozmiarach piszczałek organowych i t. p. (niektórzy zaprzeczają H-owi autorstwa tego dzieła), oraz „Hucbaldi Monachi Elnonensis Musica En-chiriadis”, dzieło omawiające sprawę teoryi muzycznej, pisma nutowego i owego organum, które imię H-a rozsławiło na wieki i przez długie lata stanowiło podwalinę wykładów teoryi muzycznej w uczelniach europejskich, a między innemi i w akademii Jagiellońskiej.

Huchown, właściwie Hugo z Englingtonu, najdawniejszy z poetów anglo-szkockich, prawdopodobnie ten sam, który jest znany z dokumentów historycznych jako „Dobry Pan H. na Englingtonie”, nazwany tak od zamku swego w Szkocyi zachodnio - południowej, a wspominany, jako justycyaryusz r. 1361 i jako poseł w Anglii 1367, zmarły 1381. Napewno jego utworem jest legenda o ś. Zuzannie, odznaczająca się kwiecistą formą retoryczną i właściwemi sobie strofami, ostatni raz wydana w „Scotish Text Society” r. 1892. Mniej pewnym jest wielki poemat epiczny o Arthurze, wymieniony w jednej kronice śród licznych owoczesnych romansów o tym królu, jako dzieło H-a. — Por. Paul „Grundriss d. germanischen Philologie” (Sztrasburg 1892).    *

Hucłltenburgh albo Ughtenburgh Jakób van, malarz hollenderski (* prawdopodobnie w r. 1639 w Haarlemie — f około 1670 w Rzymie). Uczeń M Berchema, długi czas spędził we Włoszech, najdłużej w Rzymie, gdzie uprawiał malarstwo pejzażowe.

Hucłltenburgh albo Ughtenburgh Jan van, malarz hollenderski (* 1646 r. w Haarlemie — | 1733 w Amsterdamie). Brat poprzedzającego, kształcił się pod kierunkiem Tomasza Wycka, następnie brata swego we Włoszech, a w końcu Van der Meulena w Paryżu (1667). Po powrocie z zagranicy osiadł w Haarlemie (przed 1670), gdzie używał sławy jako wyborny batalista i malarz scen myśliwskich. Malował m. in. bitwy na zamówienie księcia Eugeniusza. Pierwsze jego prace uchodzą za najlepsze.

Hückel Edward, botanik polski (* 1830—f

1896), był nauczycielem gimnazyum we Lwowie. Wydał: „Über die Flora der Umgegend von Drohobycz in Galizien” (Wiedeń 1866); „Rys pedagogiki” (Lwów 1868); „Wycieczka botaniczna w Karpaty Stryjskie do źródeł Swicy” (Kraków 1868); „Botanika dla szkół niższych” (Kraków 1870; wyd.2-e, zmniejszone, Lwów 1876).

Hückeswagen, miasto w Prusach, w regen-cyi Diisseldorfskiej, nad rzeką Wupper; przędzalnie wełniane, fabryki machin, odlewnie żelaza; około 5 000 m-ców.

Hucknall Torkard, miasto fabryczne w Anglii, w hrabstwie Nottingham, o 10 km. na północo-zachód od miasta Nottingham; w tutejszym ko-

w. N.

ściele został pochowany lord Byron, którego zwłoki przewieziono tu z Missolungi. Liczba mieszkańców w r. 1900 wynosiła ok. 14 000.

Hucuły — ród górali rusińskich, ostatni na północnem zboczu wschodniego skrzydła Karpat, na pograniczu Galicyi, Węgier i Bukowiny. Kraj ich przedstawia pas ziemi, posiadający 12 mil długości od Majdanu i Rosulny, gdzie styka się z innym rodem górali rusińskich, Bojkami, aż po Kilibabę i Jakobeny na Bukowinie; obszar ten ma tylko trzy mile długości od Nadwornej i Kosowa poza Czarnogórę, gdzie, przechodząc granicę węgierską, ciągnie się wązkim pasem aż do Szigetu nad źródłami Białej i Czarnej Cissy. H. zajmują w Galicyi 73 wioski i 6 miasteczek, na Bukowinie 32 wsi, wreszcie na Węgrzech znajduje się 9 wiosek huculskich, ogółem około 120 000 (a nawet, według innych źródeł, 200 000) głów. H., tak samo jak i inne rody górali rusińskich, przedstawiają pod względem fizycznym przewyborny okaz tak zwanej rasy miejscowej: „Górale ruscy w ogólności, jak i pojedyńcze ich rody w szczególności, przedstawiają się nam, jako wzorowy przykład drobnych ras mieszanych, przez długi czas nieznacznie wytworzonych i zapewne wytwarzających się dotąd. Znamiona zaś tej mieszaniny, uwydatniające się w tym lub innym szczególe, są tak bardzo chwiejne i wielorako pogmatwane, że niepodobna jest wyróżnić i określić dokładnie tych pierwiastków typowych, któreby u jednego rodu więcej niż u drugiego przyczyniły się do utworzenia jego obecnego typu fizycznego” (J. Kopernicki). Nadto analizę utrudnia jeszcze ta okoliczność, iż nic niewiadomo o typie fizycznym Rusinów górali węgierskich. H., wraz z Tucholcami, przedstawiają względnie najbardziej ustalone rasy miejscowe wśród rodów górali rusińskich. Skóra biała pomiędzy H-ami jest pospolitszą niż u innych górali, typ krótkogłowy występuje najczyściej; w połowie niemal bruneci, mają oni włosy ciemne, t. j. bruneci lub ciemni szatyni przeważają, oczy ciemne, piwne, są u nich równie pospolite jak i jasne. Pod względem właściwości swoich duchowych H. wyróżniają się z pośród innych Rusinów małą muzykalnością. „Niemuzykalność Rusinów — pisze J. Kopernicki — uderzała mnie naprzód w ich niezgodnych i fałszywych śpiewach cerkiewnych, jakiemi, w najlepszej wierze o ich doskonałości, chwalili Boga nietylko obowiązkowi śpiewacy, lecz i nieliczni wprawdzie pobożni ochotnicy. Śpiewy te, słyszane w Kosmaczu i Żabiu, raziły mnie tem mocniej, żem je mógł porównać z harmonią wcale zadawalającą chórów cerkiewnych całego ludu, która mnie zastanawiała u Łemków w Żdyni i Desznie, a najbardziej u Rusinów węgierskich w Bekierowej i u Połonińców w Smercku. Słyszałem od wiarogodnycli osób miejscowych, że H. mało śpiewają w ogólności nawet na weselach i że melodye ich śpiewów

są niezmiernie ubogie i zgoła nieuroizmaicone”. Każdy z rodów górali rusińskich przedstawia również odrębną a doskonale zarysowaną grupę kulturalną i wogóle obyczajową. „Lud górski (rusiński) w całości, jak pod każdym względem,

t. j. co do mieszkań, bytu, stroju i mowy, jest całkiem odmienny od ludu ruskiego z równin, tak w najbliższej Karpat całej Rusi Czerwonej, jak i dalej na Ukrainie, Podolu i Wołyniu. Następnie występują w nim jak najwyraźniej na obu krańcach całego obszaru Karpat ruskich, dwie najwybitniejsze grupy etnograficzne: Lem-ki na zachodzie—po porzeczach Wisły, i Hucuły na wschodzie—po wierzchowinach Prutu. Gdyby nie jeduośó obrządku i języka ruskiego, lubo i w tern nawet gwary jeduych i drugich są wielce różne, to, pod każdym względem bez wyjątku, H. i Lemki przedstawiają nam niemniej szą odmienność, a nawet tak wyraźne przeciwieństwo etnograficzne, że większą różnicę trudno byłoby wykazać pomiędzy dwiema narodowościami jednego szczepu, np. Czechami i Słowakami. Drugą wybitniejszą grupę, zarówno od Łemków jak i od H-ów wielce odmienną, stanowią Tucholcy i Bojki. Jakkolwiek zbliżeni do siebie mową, strojem i bytem poniekąd, przedstawiają oni wszakże pod każdym nawet z tych względów podrzędniejsze wprawdzie, lecz bardzo wyraźne różnice” (J. Kopernicki). Temu wyodrębnieniu H-ów bardzo sprzyja otoczenie topograficzne. Obszar Czarnej Góry jest naj-nieprzystępniejszym na całem paśmie gór Karpackich: „jest to największa leśna, górska pustynia wśród Europy” (W. Pol.) Okolica ta, położona na pograniczu Pokucia, Multan i Siedmiogrodu, daje początek Prutowi i obu Czeremoszom, oraz obu Cissom, i służyła prawdopodob-• nie za przytułek dla zbiegów różnego rodzaju, a nadto sprzyjała wytworzeniu się śród H-ów charakteru niesfornego, rozbójniczego. Opryszek— oto bohater huculski, a był czas, kiedy młodzieniec, który nie trudnił się rozbojem, nadaremnie zalecałby się do dziewczyny, ażeby pozyskać jej serce. Nawet sama nazwa H-ów,—szydebna, nadawana im przez sąsiadów Wołochów—wskazuje na to umiłowanie rozboju, pochodzi bowiem od rumuńskiego hoc, hocul=zbójca. Sami H. zowią siebie „Chrześcianami”, „Góralami”, „Wer-choweńcami”, wreszcie Rusinami, a nawet Czar-nohorcami. Mowa ich zawiera bardzo wiele wyrazów rumuńskich, węgierskich i serbskich, co nietyle świadczy może o wpływie kulturalnym odpowiednich ludów, ile o szukaniu w okolicach Czarnej Góry schronienia przez zbiegów-awan-turników. Jeszcze w w. XIX zbiegowie czarnogórscy (z Montenegro) szukali w Czarnej Górze huculskiej ucieczki, a żywy przykład takiego zbiega dał powód W. Polowi do twierdzenia, że Czarnogórcy rusińscy i serbscy może są oazami Serbów, które opuściły ojczyznę po bitwie na Kosowem Polu. Jedni i drudzy uważają siebie za „swojaków” i wzajemnie dawali przytułek „uskokom”, którzy musieli uciekać z ojczystej ziemi. Co do początku H-ów wypowiadano różne przypuszczenia. Usiłowano dowieść, iż Hucul8zczyzna była czemś w rodzaju koza-czyzny górskiej; widziano w H-ach potomków koczowniczych Uzów; wiązano ich z ludami wschodniemi. „Huculi są widocznie kaukaskim rodem, który się ciągnął za taborem słowiańskich zatać... wszystko jest tu wschodnie—cały ród konny i zbrojny w stroje oryentalne; niewiasta robi dywany i posiada sekret farbowania wełny o bardzo żywych kolorach. Wzory tych dywanów są perskie, perską jest czapka huculska, a pas, który na kurtkach noszą, błękitne spodnie, żółty safian, żywy seledyn i kolor pomarańczowy przypominają uczucie gry kolorów wschodnich”. Odpowiedzi rzetelnej mogą jedynie dostarczyć systematyczniejsze poszukiwania, niż te, jakie dotychczas przedsiębrano. Istnienie zaś szczątków wpływów wschodnich da się wytłómaczyć częściowo tern, że ongi H. najmowali pasze na pograniczu Pokucia i Roi cho-cimskiej od baszy chocimskiego, a konie ich pasły się razem z końmi tureckiemi; wtedy-to powstała sławna w górach rasa koni huculskich. W owych czasach rabowali karawany Ormian i Żydów, napadali dwory, łupili monastery i klasztory, zapędzali się wzdłuż miasteczek Podgórza aż do Delatyna i Drohobyczy, paląc wsi i miasta, a spadali na ludność zwykle w czasie targów. Dzisiaj zbójectwo zniknęło, Hucuł zamienił się na pasterza owiec, ale do roli czuje wstręt: „grzechem jest pruć Bożą ziemię”. Drobne pólka, rozrzucone na znacznej odległości, są zasiewane owsem; w ogrodzie H-y sadzą kartofle, len i kukurydzę, oraz z zamiłowaniem utrzymują sady owocowe. Ale owsem, używanym przez innych górali jako pokarm, gardzą; kukurydza dostarcza głównego pożywienia, inne zboże oraz sprzęty kupują za dochód otrzymany ze sprzedaży produktów hodowli owiec, tego głównego źródła utrzymania. Pasą oni owce na połoninach, które znajdują się w bardzo wielkiej niekiedy odległości od wsi. Wioski nie przedstawiają zwartej całości, ale każda osada odbiegła daleko od sąsiadek i wioska niekiedy ciągnie się całemi milami. Żabie, ognisko Huculszczyz-ny, ma 5 000 osad i zajmuje 7 gór, a grunta jego około 15 mil kwadratowych! Na końcu wioski stoi drewniana cerkiew w stylu bizantyjskim z 2 — 3 kopułami. Zwyczaje odznaczają sią prostotą i pierwotnością swoją, stosunki pomiędzy płciami bardzo swobodne; odruchowość wielka; zabawy, zwłaszcza rzucanie toporkiem, przypominają epokę barbarzyńską. Wogóle Hu-culszczyzna przedstawia zakątek bardzo charakterystyczny pod względem kulturalnym; kostyum, chata, sprzęty, zwyczaje, poglądy—wszystko to nosi na sobie osobliwe piętno. Bliższe szczegóły w wy łuszczonych poniżej pracach.—Literatura. W języku polskim: Gołębiowski Ł. „Lud polski” (1830, str. 13 i nast.); artykuł o H-ach w „Rozmaitościach” (1834, str. 23); artykuł „Nadprucie” (w „Kwartalniku Naukowym” 1835, tom II); Wójcicki „Hucuły” (w „Starych gawędach i obrazach” Warszawa 1840, tom II str. 119—168); tenże „Dobosz” (tamże, tom III str.

1—60); tenże „Hucuły” (w „Przyjacielu ludu” 1841, Nr 27—31); artykuł o H-ach w „Bibliotece Ossolińskich” (1847, tom I, 664); Milewski „Górale Hucuły” w „Pamiątkach historyczno-krajowych” (Warszawa 1848, str. 13 — 30); A. Bielowski „Pokucie” (Dodatek miesięczny do „Czasu” 1857, tom VI str. 653—734); Wójcicki art. „Hucuły” w „Tygodniku Ilustrowanym” (1861); art. „Hucuły, szkic etnograficzny”, we „Lwowianinie” (1861, str. 46 — 57); Wincenty Pol „Obrazy z życia i natury” (mianowicie szkice: „Na Beskidzie”, „Z nizkiego i szerokiego Beskidu”, „Z Dobrych Kątów”, „Z Czarnego lasu i Czarnej góry”); St. Witwicki „Rys historyczny o Hucułach”, z mapą (Lwów 1863); Wł. Zawadzki „Huculi” w „Kłosach” (1872, tom XV; 1873, tom XVII); art. „Hucuły w lesie” w „Wieńcu” (1872, str. 120); St. Witwicki „Hucuły” w „Pamiętniku Tow. Tatrzań.” (1876, tom I str. 73— 86); tenże „Zwyczaje, przesądy i zabobony Hucułów” (tamże, tom II); Gregorowicz „O koniu huculskim” (tamże 1879); Hankiewicz W. „Wycieczka na Czarnohorę” (tamże 1879, str. 37 — 46); Turkawski M. A. „Wspomnienia Czarnohory” (Warszawa 1880); tenże „Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi” (Kraków 1880); J. Gregorowicz „Słownik wyrazów huculskich” („Pamiętnik Tow. Tatrz.” 1880, tom V str. 26—36); tenże „Przewodnik dla zwiedzających Czarnogórę” (Lwów 1881); O. Kolberg „Pokucie” (t. IV, 1882 — 89); J. Kopernicki „Charakterystyka fizyczna górali ruskich” („Zbiór Wiad. do Antr. Kraj.” t. XIII), oraz „O Góralach ruskich w Ga-licyi” (tamże, tom XIII; praca ta wyszła w osobnej odbitce, Kraków 1889); artykuł „Hucuły” w „Słown. Geogr.” (tom III); „Katalog działu etnograficznego wystawy we Lwowie 1894” (Lwów

1894); J. Schneider „Z kraju Hucułów” (czas. „Lud”, Lwów, tomy V — VII); J. Korzeniowski „O Hucułach”, z języka rossyjskiego przełożył dr Br. Czarnik (Lwów 1899). W języku niemieckim: Hacquet „Heuste physikalisch - politische Reisen in 1791 — 93” (część IV); Kohl „Reisen im Inneren von Russland und Polen” (1841, część III str. 7 i nast.); Rudolf Temple „Die Huculen, ein Gebirgsvolk im Osten d. Österr.; Monarchie” (Peszt 1886); R. P. Kaindl „Die Huzulen” (Wiedeń 1894; praca bardzo ważna; re-cenzya przez Z. A. K. w „Wiśle”, t. XI), oraz artykuły tego samego autora w czasop. „Am Urquell” (tom I — III) i w „Globus” (1893, Nr 40). W języku rusińskim istnieje mnóstwo przyczynków o H-ach, ale rozproszonych w różnych czasopismach, a mianowicie: „Prawda” (1868—

L. K.

s. D.

Huddersfield, miasto w Anglii, w hrabstwie York (West Riding), o 22 kim. na południo-za-chód od Leeds, nad rzeką Colne (dorzecze Ouse) i nad kanałem Manchester - Huddersfield, który przechodzi przez tunel na 5^ kim. długi; posiada wiele kościołów i kaplic, szpital, wielką salę gimnastyczną, towarzystwo filozoficzne, dwa kolegia, pomnik Roberta Peela; siedlisko przemysłu wełnianego; przemysł lniany i jedwabny też jest rozwinięty; odlewnie żelaza, w których wyrabiają przeważnie machiny parowe. We wsiach okolicznych kwitnie też przemysł wełniany i bu-

W. N.

uowany radzcą budowlanym.

5 000 m-ców.

1879), „Meta” (1863), „Hazeta Szkolna” (1877), „Nauka“ (1889); ważniejsze z tych artykułów wymieniono w spisie bibliograficznym w t. III „Słown. Geogr.” (str. 203).

Huczwa, dawniej Hoczwa, rzeka, dopływ Bugu, powstaje z połączenia dwóch strumieni, płynących ku wschodowi i łączących się pod Wolą Gródecką, płynie w stronie wschodniej pod Podlodów; od Pienian skręca ku północy, płynie przez Batyczów, Zimno, Łaszczów, Mikulin, Tyszowce. Od młyna w Dobużku aż do Tyszo-wiec H. płynie w szerokiej nizinie, mającej około wiorsty szerokości. Stanowi tu ona jedno rozległe niedostępne bagno, pokryte powłoką (kożuchem) z czarnej, tłustej ziemi, grubości na stopę. Pod nią dopiero w głębokości trzech stóp spotyka się dno twarde. Pomiędzy tym kożuchem a dnem mieści się czysta, bieżąca woda, obfitująca w ryby, którym powietrza dostarczają liczne otwory w wierzchniej powłoce. Pod Czerm-nem H. dotyka granicy powiatu Hrubieszowskiego, a pod Malicami wchodzi w ten powiat, przybiera kierunek północno - wschodni i płynie pod Werbkowicami, Obrowcem, miastem Hrubieszowem, a pod Gródkiem wpada z lewego brzegu do Bugu. Długa około 55 wiorst. Przyjmuje z prawego brzegu strumienie: pod Zimnem od Rzeplina, pod Łaszczowem od Telatyna, poniżej Tyszowiec od Starej Wsi. Z lewego: pod Łaszczowem od Dzierążni i Wozuczyna, pod Mikuli-nera od Czartowca, pod Czermnem Jaroclię, pod Malicami od Czesznik i Kolie, pod Werbkowicami od Gdeszyna i Tereszczan, pod Obrowcem od Łaszczowa i Zadubia, pod Hrubieszowem od Dyakonowa.

Hudde Jan (* 1628 r. — f 1704 roku), matematyk hollenderski, dziewiętnastokrotny burmistrz amsterdamski, zajmował się algebrą i teo-ryą linij krzywych. Ślad jego pracy naukowej zachował się w dwóch listach; pierwszym z nich, pisanym do Van Scholena, p. t. „De reductione aequationum”, H. wskazuje sposób rozkładu wie-lościanu na czynniki, w drugim: „De maximis et minimis” (cytowanym w Geometryi Descartesa) podaje sposób znajdowania największych i najmniejszych wartości wielościanów. O jego stu-dyach nad liniami krzywemi wspomina Leibniz, który w r. 1676 odwiedził Huddego w Amsterdamie.

dowa machin. Liczba m-ców w 1891 r. wynosiła 95 822, obecnie przeszło 100 000.

Hilde Herman, architekt niemiecki (* 1830 w Lubece), po złożeniu egzaminu wstąpił do Akademii budownictwa w Berlinie, a po skończeniu jej w 1860 został wspólnikiem architekta Hennicke i rozpoczął działalność architekta wol-nopraktykującego. Liczne jego wille i domy zalecają się pięknem wykończeniem i zastosowaniem architektury ceglanej w stylu Odrodzenia. Prace te odznaczają się indywidualnością wbrew kierunkowi panującemu w architekturze współczesnej Berlina. Do najlepszych dzieł jego w Berlinie należą hotel Kaiserhof 1872—1875, hotel Centralny, teatr Lessinga. H. został mia-

Ap. N.

Hudeo Jan, pisarz czeski (* 1856 w Molen-burgu na Morawach). Wyższe studya ukończył

r. 1881 w uniwersytecie praskim, gdzie słuchał filozofii, historyi i filologii, a w r. 1886 został urzędnikiem kancellaryi uniwersyteckiej. Pracę swą literacką rozpoczął w r. 1878, pisując wiersze liryczne i ballady do różnych czasopism belletrystycznych. Roku 1880 sam wydał „Almanach ceské omladiny”, którym to sprawił, że większa część młodej generacyi poetów czeskich nie poddała się obcym wpływom, lecz pozostała wierną tradycyom ojczystym. Po upadku „Kolędy” założył w podobnym duchu czasopismo Zorzę, w którem chciał ześrodkować młode siły literackie Morawian; ale organ ten, po wielu obiecujących początkach, upadł z braku środków pieniężnych. H. już za czasów szkolnych z wielkiem zamiłowaniem oddawał się studyowaniu języków i literatur słowiańskich, a zamiłowanie to jeszcze bardziej się wzmogło dzięki zawiązanym stosunkom w uniwersytecie z wielu studentami słowiańskimi i korrespondencyi z wy-bitnemi osobistościami śród Słowiańszczyzny, zwłaszcza południowej. Owocem tych studyów i stosunków stały się liczne prace literacko - historyczne, ogłaszane po czasopismach, przez które H. zaznajomił spółziomków z ruchem literackim illiryjskim, z Senoą, Vrazem, Preradovicem, Ra-dicevicem, Jovanovicem, Piotrem Njegosem, księciem Mikołajem i innymi, głównie południowo-słowiańskimi poetami. Wiele też tłómaczył z jęków: polskiego, rossyjskiego, chorwacko-serbskie-go i słoweńskiego. Najcenniejszą zaś jego pracą dotychczas jest przekład i wykład poematu „Horskÿ vënec” Piotra Njegosa (1896, „Sbornik ces. Akad.”).    *

Hndiksvall, miasto nadmorskie w Szwecyi środkowej, w prowincyi Gefleborg, o 12 kim. na północ od Gelle, nad zatoką Botnicką, pod szerokością 60° 44'; handel żelazem, drzewem i rybami, liczne tartaki i fabryki stolarskie; około

W. N.

Hudseilici, H u d s a i 1 i c i, plemię północno-arabskie, od Mekki do Tihama. Za przodka

W. N.

W. N.

swego uważają Hudseila - ibn - Mudrykę. Wydali z siebie wielu wybitnych poetów jeszcze nawet przed islamem. Utwory ich zaczął ogłaszać Ko-segarten w „Carmina Hudseilitarum” (Londyn 1854, t. I); prowadził dalej wydawnictwo Well-hausen w „Skizzen u. Vorarbeiten” (Berlin 1884, zesz. I). Przek. niem. ze zbioru Kosegartena dał Abicht R. (Namysłów na Szląsku 1879).

Hudson, rzeka w Ameryce, w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, w stanie New York, powstaje w górach Adirondack, na wysokości około 1 200 m. z dwóch strumie-źródłowych, które łączą się z sobą o sześćdziesiąt kilka kilometrów poniżej swych źródeł; połączona rzeka po krętym biegu południowo-wschodnim przyjmuje następnie od kaskad Glens Falls kierunek południowy i trzyma się już nadal wciąż tego kierunku prawie w linii prostej aż do uścia, oddzielając swoją doliną góry Aka-dyi albo Nowej Anglii od reszty Alleghanów; długość jej wynosi około 520 kim.; do Troy przy uściu rzeki Mohawk posiada jeszcze prą-dowiny, ale nieco poniżej od Albany spadek jej staje się tak małym, że aż dotąd dochodzą przypływy morskie; dotąd też dostępna dla parowców (240 klin.), do miasta zaś Hudson (195 kim.) jest dostępna dla okrętów morskich. Łodzie dochodzą do Waterfordu (263 klm.). H. jest bardzo ważną arteryą kommunikacyjną: za pomocą dopływu prawego, Mohawk, łączy się ona kanałami z jeziorami Ontario i Erie, inny kanał wiąże ją z jeziorem Champlain, za pośrednictwem którego H. łączy się z rzeką św. Wawrzyńca i Kanadą; prócz tego na południu H. związana jest kanałami z rz. Delaware i obszarem węglowym Pensylwanii. Przy uściu H. tworzy szeroką zatokę New York. Dolina H-u jest bardzo malowniczą: o 80 kim. powyżej New Yorku rzeka przepływa wąwóz o skalistych ścianach pionowych, tak, iż w czasie rewolucyi przeciągnięto między niemi łańcuch i tym sposobem przerwano żeglugę. O 50 kim. poniżej wznoszą się nad rzeką na długości 30 kim., a na wysokość 158 kim., po prawej stronie rzeki skały bazaltowe, zwane Palisadami. Na rzece Hudson Robert Fulton w roku 1808 próbował po raz pierwszy swego statku parowego.

Hudson, miasto w północno - wschodniej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New York, w hrabstwie Columbia, na lewym brzegu rzeki Hudson, o 50 kim. na południe od Albany, a o 190 kim. na północ od New Yorku; stacya kolei żelaznej między temi miastami i na jej rozgałęzieniach do st. Massachusetts i Connecticut; przystań dla statków parowych; przeszło 10 000 mieszkańców, a z przedmieściem Atenami, na prawym brzegu rzeki — przeszło 12 000 m-ców. H. leży w tym punkcie rzeki, do którego w r. 1607 dosięgnął jej odkrywca, Henryk Hudson. Położenie tego miasta jest bardzo malownicze, na przylądku panu-

SneykL Powac. lłuatr. Zeas. 282. T. XXIX.

jącym nad rzeką; górna płaszczyzna tego przylądka wznosi się w miarę oddalania się od rzeki ku wzgórzu Prospect Hill na 150 m. wysokiemu; fabryki żelazne, wyrób kół papierowych dla kolei żelaznych.

Hudson Henryk, żeglarz angielski podbiegunowy (* w połowie wieku XVI w Anglii). Na żądanie kompanii kupieckiej d. 1 maja r. 1607 wyruszył w podróż w celu wynalezienia drogi przez północne Morze polarne do Japonii. W czerwcu, wzdłuż wschodniego brzegu Grenlandyi, dotarł do 73° szerokości północnej, i zawrócił ku Szpicbergowi, zwiedzonemu przedtem jedynie przez Barendsa i Rijpa r. 1596, i dopłynął do 81oi szerokości północnej, najwyższej do owego czasu, a przez długi czas potem przez nikogo nie dosięgniętej. Nie zdoławszy dostać się do brzegów północnych Grenlandyi, zdecydował się na powrót do ojczyzny, ale po drodze, pod 71° szerokości, odkrył wyspę Tutches of Hudson (dziś Jan Mayen). Roku 1608 nawiedził nową Ziemię (Nowaja Ziemia), ale nie mogąc stamtąd przedostać się na morze Karskie, wrócił d. 26 sierpnia do Anglii. W tej-to wyprawie obserwowano po raz pierwszy zboczenie igły magnesowej. Roku 1609, służąc w hollenderskiej kompanii wschodnio - indyjskiej, wyruszył znów do Nowej Ziemi; ale osada okrętowa, przerażona pływającemi górami lodowemi, przymusiła go do zaniechania tego zamysłu; powziął więc zamiar szukać północno - zachodniego przepływu na po-brzeża Ameryki północnej, gdzie w sierpniu roku 1609 dostał się do uścia rzeki, Hudson-ri-ver od imienia jego nazwanej. W grudniu powrócił do Europy. Roku 1610 wybrał się w nową podróż w służbie kompanii angielskiej. Nawiedziwszy Grenlandyę, przez cieśninę Davisa dotarł do brzegów Labradoru pod 59° 16' szer. półn. i wpłynął przez cieśninę dziś Hudsońską do zatoki, również od imienia jego nazwanej. Trzymając się wciąż brzegów Labradoru, dostał się aż do najpołudniowszej części zatoki i tam na brzegu James-Bay przezimował. Niedostatek żywności doprowadził do otwartego buntu niesforną osadę okrętową, która H-a, gotującego się do podróży powrotnej, z ośmiu majtkami i synem Johnem, wsadziła do otwartej łodzi, bez żywności, bez broni i bez żadnych narzędzi i rzuciła na wolę losu. Co się z nim stało, niewiadomo. — Por. Asher „H. Henry, the Navigator” (tom XXVII „Hakluyt Society publication” Londyn 1860); J. M. Read „A historical Inquiry concerning Henry H.” (Albany 1866).

Hudson Lowe, stróż więzienny Napoleona na wyspie św. Heleny, ob. Low e.

Hudsońska zatoka, obszerna część oceanu Atlantyckiego, we wschodniej stronie północnego wybrzeża Ameryki Północnej, sięgająca odi 64° na południe do 51° szer. półn. Zatoka ta, oddzielająca od lądu Ameryki wielki półwysep Labrador, ma 1600 kim. długości, 960 kim.

57

W. N.

szerokości, 1 300 000 klm. Q] obszaru i 130 m. średniej głębokości; na wschód zatoka H. łączy się z oceanem Atlantyckim za pomocą cieśniny Hudsońskiej, na 800 kim. długiej, oddzielającej półwysep Labrador od wyspy Baffina; na północ, za pomocą cieśniny Foxa, oddzielającej tęż wyspę od półwyspu Bothia, zatoka H. łączy się z wodami polarnemi archipelagu Arktycznego. Zatoka H. posiada kilka zatok drugorzędnych: na południe wdziera się największą zatoką Jamesa, na zachód wązkiemi zatokami: Port Nel-sonbay, Buttonbay i Chesterfieldinlet. Wpadają też do niej ze wszystkich stron liczne rzeki, głównie odpływy jeziorowe: Churchill, Nelson, Severn, Albany, Moose, Ruperts, East Main i Great Whale; przy ich uściach leżą miasta handlowne: Churchill, York, Fort Severn, Fort Albany, Fort Moose i Ruperts House. Z wysp największa jest Southampton, leżąca u północnego uścia zatoki; ku wschodowi i południo-wschodowi od niej, na wejściu do cieśniny Hudsońskiej, wzdłuż wschodniego wybrzeża zatoki, leżą liczne wyspy drobniejsze, mianowicie: Bell, Nottingham, Salisbury, Southampton południowy, Mansfield i t. d.; w zatoce Jamesa są dwie znaczniejsze wyspy: Agomaska albo Agoomska i Charl-ton. Żegluga możliwa jest tylko od połowy czerwca do końca października; wyjście zaś cieśnino we z zatoki jest prawie ciągle zabarykadowane lodami, tak, iż tylko przez dwa tygodnie pierwszej połowy lipca możliwa jest kom-munikacya żeglowna z oceanem. Zatoka H. została odkryta przez żeglarza angielskiego Henryka Hudsona w 1610 roku; przez 20 lat następnych zwiedzały tę zatokę liczne wyprawy, wysyłane w celu odkrycia Przepływu Północnego: w roku 1612 Sir Thomas Button dosięgną! wzdłuż zachodniego wybrzeża uścia rzeki Nelson, a w r. 1631 kapitanowie James i Fox zwiedzili pozostałe części zatoki aż do zwężenia południowego, zwanego Jamesbay. W w. XVIII wyprawy kapitana Niddletona i Smitha zbadały bliżej hydrograficzne stosunki zatoki H-ej.

Hudsońskiej zatoki kompania, w nadaniu (Charter) Karola II, z d. 2 maja 1670, nazwana „Company of Adventurers of England trading into Hudson’s Bay”; założył ją książę Rupert (ob.). Pierwotnie obejmowała tylko krainy nad zatoką Hudsońską i dalsze zachodnie, dotykające do Kanady, z którą w ciągłych zostawała walkach. Rozwijała się spokojniej, gdy Francya w pokoju Utrechckim (1713) pozostała przy samej tylko Kanadzie. Wyposażona, wzorem innych kompanij zamorskich, jeszcze od Raleigh’a (ob.), w prawa polityczne zwierzchnicze, zajmowała się dostarczaniem futer amerykańskich do Anglii. Od r. 1783 współzawodniczyła z nią kompania Północ. - Zachodnia w Montrealu, nieraz wśród krwi rozlewu. W r. 1821 obie zlały się w jedną, której działalność rozciągała się już nietylko na krainy zat. H-ej, ale i na dzisiejsze posiadłości angielskie w Ameryce Półn., sięgając do Oceanu Spokojnego i wysp jego przylądowych; do jednego źródła zysków przybyło drugie: sprzedaż gruntów na ogromnych obszarach, przywilejem objętych. W r. 1838 odnowiono Zjednoczonej Kompanii ten przywilej tylko na 21 lat, ale, nie czekając ich upływu, uszczuplano już obszar; w r. 1876 odstąpiła Anglia Stanom Zjednoczonym Oregon, w r. 1858 wyodrębniła Kolumbię Brytańską, wyjmując ją zarazem z pod monopolu. W r. 1859 utraciła H. Z. K. wyspę Vancouver, a zorganinizowanie w kilkanaście lat później terrytoryum Manitoba pozbawiło ją i tego obszaru. Nakoniec w r. 1869 zażalenia Kanadyjczyków położyły kres jej działalności na podstawie pierwotnego nadania: odjęto jej wszelkie prawa polityczne, zostawiono tylko handlowe. Układ z rządem kanadyjskim zapewnił stowarzyszonym jednorazowo 300 000 f. st., 50 000 akrów ziemi, oraz 20-tą część gruntów urodzajnych (fertile belt) przedtem przez samą H. Z. K. posiadanych. Od r. 1870 zwykła już spółka handlowa po-dawnemu handlowała futrami i gruntami, jako jedno z największych przedsiębiorstw angielskich. W Ameryce, na obszarze nabywczym, gospodarczym, utrzymywała 150 faktoryj, rozdzielonych między cztery zwierzchnictwa obwodowe (departments), z głównym składem i biurem w Montrealu; poza tym obszarem, tak w Ameryce jak w Europie, miała kantory do zbytu. Jej nader liczni oficyali-ści, zajęci nabywaniem i dostarczaniem futer do składów (wśród nich przedni chief factors), jako też naczelnicy tych składów, mający pod sobą pisarzy (clerks), otrzymywali 40% tantyemy. Stzelcami i łowcami polującymi na zwierza, a utrzymywanymi przez H. Z. K-ę, byli przeważnie Kanadyjczycy, a wśród nich najwybitniejsi z krwi francuskiej. Szkoci stanowili korpus urzędniczy. Coś w rodzaju konstytucyi, t. zw. Deed Poll, urządzało całą działalność i wszystkie stosunki wewnętrzne kompanii, zwłaszcza stosunek urzędników i oficyalistów do właścicieli jako spółki handlowej. Niezależnie od własnego myśliw-stwa posługiwało się przedsiębierstwo pośrednio kulą i łukiem Indyanina, nabywając od niego skóry futrzane wzamian za przedmioty przez niego poszukiwane (tytoń i alkohol!), które też w fa-ktoryach trzymano zawsze w pogotowiu. H. Z. K. miała własne swe parostatki na Red-River, na rz. Saskaczewan (-czauan) i na oc. Atlantyckim. Kapitał zakładowy przed dobą wielkiego rozkwitu w XIX w., po zlaniu się z kompanią montrealską, wynosił 1 700 000 f. st., w 2 500 ak-cyach ; wielkie zyski, osiągnięte głównie ze sprzedaży gruntów, pozwoliły 400 000 f. st. kapitału umorzyć. Najwyższy zysk czysty z samych futer dochodził do 160 000 f. st., ale w złych latach spadał do 20000 f. st.; obrót przeciętny 200 000 f. st. W r. 1887—94 najniższa liczba futer wielkich nabytych 109 386, najwyż-

Wartość wywozu do Anglii

W. N.

Dr J. P.

t. II str. 117).

Hueck Aleksander Fryderyk (* w Rewlu d. 19 grndnia r. 1802 — f w Dorpacie d. 28 lipca r. 1842), anatom i antropolog. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Dorpacie (Jurjewie) i tamże w r. 1826, obroniwszy rozprawę „De mutationibus oculi interni respectu distantiae rerum”

(t. III str. 300).

A. Pol.

zwaliska staro-indyjskie.

sza — 142 157. w 1892 r. 323 533 f. st. Sprzedaż gruntów do

r. 1855 dała zjednoczonym spółkom 1400 000 f. st. wpływu; od r. 1870 źródło to nie było już tak obfitem. H. Z. K. istniała jeszcze w roku 1900.

Huë, miasto w Azyi, w Indochinach francuskich (Annam), o 15 kim. powyżej uścia rzeki Huë. Około 30 000 m-ców, według innych około 100 000 m-ców, zajmujących się drobnym przemysłem i handlem; handlowi oddają się głównie immigranci chińscy. Miasto zostało silnie obwarowane przez inżynierów francuskich. Francuzi też założyli tutaj odlewnię armat, arsenały, warsztaty okrętowe, leżące nad żeglownym kanałem, przerzynającym miasto. W roku 1855 powstańcy Annamici w liczbie 50 000 usiłowali opanować miasto, ale zostali zniesieni ze szczętem przez garnizon francuski.

Huebbenet Antoni Krystyan August von (* w Ulpichu [Inflanty] d. 27 maja r. 1822—f w Wilnie d. 15 lipca r. 1873), lekarz. W r. 1839 zapisał się w Dorpacie (Jurjewie) na wydział lekarski i, osiągnąwszy dyplom lekarski wstąpił do służby rządowej w Kazaniu, gdzie zajmował się gorliwie medycyną sądową i toksykologią. W roku 1847 powrócił do Dorpatu i, obroniwszy rozprawę „De acido arsenicoso maximeque eius cum toxicologia et medicina publica ratione”, godność doktora medycyny otrzymał; bezpośrednio potem powołano go do Kijowa na adjunkta do wykładów medycyny sądowej, hygieny i policyi lekarskiej. Do r. 1850 nauczał wyżej wymienionych przedmiotów, poczerń został profesorem zwyczajnym chirurgii oraz dyrektorem oddziału chirurgicznego kliniki szpitalnej, głównie wszakże zajmował się okulistyką i syfilidologią. W latach 1854—56, podczas ówczesnej wojny wschodniej, pełnił służbę wojskowo-lekarską w Sewastopolu, od czasu tego zajmował się też szczerze hygieną i szpitalnictwem wojskowem. Po ustąpieniu z katedry w r. 1870 osiadł w Petersburgu jako członek komitetu naukowego w ministeryum wojny; z polecenia władzy zwiedził dokładnie szpitale wojskowe podczas wojny francusko-niemieckiej w r. 1870/1. Nakoniec objął w Wilnie posadę inspektora szpitali; tam też wkrótce potem życia dokonał. Od r. 1864 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego. Główne zasługi położył H. na polu szpitalnictwa wojskowego, oraz jako syfilidolog; profesorem był lubio-nym.—Z dzieł jego wymieniamy: „Die Cholera-Epidemie in Kiew” (Lipsk 1850); „Die Beobachtung und das Experiment in der Syphilis” (Lipsk 1859, z 5 tabl.) i „Die Sanitätsverhältnisse der russischen Verwundeten während des Krimkrieges in den Jahren 1854—1856” (Berlin 1870); w pismach lekarskich rossyjskich ogłosił także mnóstwo prac drobniejszych treści rozmaitej.

ïïuebenthal Karol J. P. von, lekarz twerski, następnie inspektor lekarski gubern. w Witebsku, jeden z pierwszych lekarzów europejskich, stosujących opatrunki gipsowe przy leczeniu złamań kości. Sposób użyty przez ąiebie opisał w pracy „Neue Behandlung der Knochenbrüche” (w „Russische Sammlung für Naturw. u. Heilkunde” r. 1816); pisywał też między innemi o cholerze i wynalazł kilka narzędzi chirurgicznych. Spis wszystkich prac H-a podaje Cal-lisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (t. IX str. 217 i t. XXIX str. 70). Od r. 1820 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego; po polsku ogłosił: „Opisanie wyleczenia przez magnetyzm zwierzęcy” („Pamiętnik magnetyczny”

Dr j. p.

godności doktorskiej dostąpił, poczem wyjechał za granicę, gdzie lat kilka kształcił się w anatomii oraz fizyologii w uniwersytetach: berlińskim, monachijskim, gietyngeńskim i paryskim. Powróciwszy w r. 1830, został prosektorem przy katedrze anatomicznej w Dorpacie, w r. 1833 posunięto go na profesora zwyczajnego anatomii; ze stanowisko tego strąciła go śmierć przedwczesna.— H. był badaczem bardzo gorliwym i zdolnym, zajmującym się nietylko anatomią samą, leez także antropologią, fizyologią, paleontologią i archeologią; o wszystkich przedmiotach tych pozostały też po nim prace, z których wspomnimy tu tylko: „Ueber das Studium der Anatomie” (Ryga i Dorpat 1838) i „Die Bewegung der Kry stalllinse” (Lipsk 1840, w 4-ch tabl.). Był współzałożycielem i lat kilka prezesem towarzystwa naukowego estońskiego w Dorpacie.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

ïïueffer Franciszek (* 1843 w Münster—f 19 stycznia 1889 w Londynie), pisarz muzyczny i krytyk gazety „Times”. H. jest autorem dzieł: „Richard Wagner and the Musie of the Future” (1874); „The troubadours”; „Musical studies”; „Italian an other studies”; „Half a Century of musie in England”, i kilku pomniejszych.

Huełmetenango, albo Gueguetenango, miasto w Ameryce Środkowej, Guatemali, miasto główne departamentu tegoż nazwiska, o 170 km. na północo-zachód od miasta Guatemali, w szerokiej żyznej dolinie rzeki Chinaca, dopływu Rio Grijalva, uchodzącej do zatoki Kampesz; około 16 000 m-ców. W pobliżu kopalnie ołowiu oraz

w. N.

Huellverding Jan (* w Wiedniu r. 1798—f w Warszawie d. 18 stycznia r. 1829), lekarz-I okulista. Wykształcenie zawodowe otrzymał

w Wiedniu, w okulistyce był uczniem Fr. J a e- » brzegu rzeki Odiel powyżej uścia doń rzeki Rio gera, nauki ukończył w r. 1824. Gdy w War- Tinto; około 20 000 m ców. H. posiada fabryki szawie założono Instytut oftalmiczny imienia ks. machin i wygodny port, prowadzi znaczny handel Edwarda Lubomirskiego, sprowadzono H-a produktami górniczemi. do Polski; w zakładzie rzeczonym sprawował obowiązki ordynatora od d. 6 września r. 1827 do śmierci swej wczesnej. W Warszawie ogłosił drukiem: „Ueber die Ausziehung des Staares durch einen in der oberen Hälfte der Hornhaut gemachten Schnitt etc.” (w „Leo’s Magazin für Heilkunde u. Naturwissensch. in Polen” Warszawa r. 1828, zesz. 2 str. 247 i zesz. 4 str. 539) i »Seltene Verletzung des oberen Augenlides”

w. N.

Huene Karol, baron von Hoiningen- H., polityk i finansista czynny pruski (* 24 paźdz. 1837 w Kolonii—f 13 marca 1900 w Tyrolu). Po skończeniu uniwersytetu służył w wojsku; walczył r. 1864 w Danii, 1866 w Czechach i na Morawach, 1870 — 71 we Francyi. Wyszedłszy z wojska, w r. 1876 obrany na posła do Izby pruskiej w jednym z okręgów śląskich, przez wiele lat w niej zasiadał, z' przerwą w r. 1882—83 z powodu zarządzania majątkami nieletniego ks. Turn i Taxis. Od r. 1884—93 był członkiem sejmu Cesarstwa. Przystawszy już w r. 1877 do katolickiego Środka w sejmie pruskim, wybił się odrazu na czoło odłamu, który miał kierunek łagodniejszy od zasad przewodnich Windhorsta. W obu sejmach odznaczył się jako dobry mówca, biegły w sprawach ekonomicznych, handlowych i w skarbowości. Spe-cyalność tę łączył z dążeniami agrarnemi, a na główne, wyznaniowe, hasło stronnictwa odpowiadał zawsze tonem umiarkowanym. Upamiętnił się dbałością o rozwój gospodarczy gmin wiejskich w Prusiech, przeprowadzając przez sejm d. 14 maja 1885 r. prawo od jego imienia Lex Huene nazwane, które przypadającą na Prusy część dochodu z podwyższonych ceł na zboże i bydło, po strąceniu 15 mil. marek dla skarbu, przekazało gminom, a raczej związkom gminnym (Communal - Verbände) na ich własne potrzeby. W r. 1896, przy nowem opodatkowywaniu i Cesarstwa i Prus, tę lex zniesiono. W r. 1893 przy obradach nad powiększeniem wojska H. napróżno usiłował zjednać większość Środka dla swego wniosku pojednawczego: zyskał tylko 11 głosów ze stu (6 marca). Rząd sam podniósł upadły wniosek i przeprowadził go przez sejm (15 lipca). Zrażony niepowodzeniem H. wystąpił z zarządu stronnictwa. Przy nowych wyborach (1894), pomimo kandydatury wielokrotnej, nie został już ponownie wybranym; upadł również i w roku następnym na Śląsku, pobity przez Polaka. Stanowisko prezesa w zarządzie wielkiej instytucyi „Zentral Genossenschaftskasse” pociągnęło za sobą usunięcie się H-ego i z Izby pruskiej.

Hueppe Ferdynand (*wHeddesdorfie [prow. Nadreńska] d. 24 sierpnia r. 1852), lekarz, znakomity bakteryolog i hygienista. Do nauk zawodu swojego przykładał się w berlińskim Friedrich-Wilhelms-Institut; osiągnąwszy w r. 1876 dyplom doktorski, wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej, pruskiej, pracując równocześnie w „Reichs-Gesuudheitsamt“ w Berlinie. W r. 1884 został docentem hygieny i bakteryologii w Wies-badenie, a w r. 1890 powołano go na profesora zwyczajnego tych przedmiotów w uniwersytecie niemieckim w Pradze. H. pracował dotąd głów-

(tamże r. 1828, zesz. 2 str. 302). — Por. L.

Gąsiorów skiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (t. III str. 116 i t. IV str.

61; G. pisze nazwisko H-a błędnie Hillwerding) i S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.”

(str. 178).

Dr j. p.

Huelva, prowincya w południowo-wschodniej Hiszpanii, w zachodniej części Andaluzyi, na granicy z Portugalią i nad Atlantykiem, który tu tworzy lekko łukowatą zatokę, zwaną zatoką Kadyksu; rozciąga się z północy na południe mniej więcej od 38° do 37° szer. pn. Ograniczona z północy przez prowincyę Badajoz, ze wschodu przez Sewillę, z południo - wschodu przez Kadyks, od której jest oddzielona uściem Guadalquiviru, z zachodu, portugalskiemi pro-wincyami Algarwią i Alemtejo, od których ją oddziela dolna Guadyana i jej lewy dopływ Chaura; obszar H-y wynosi 10138 kilom. 0, ludność zaś w 1887 r. (świeższych danych niema) wynosiła 254 831 m-ców, z których 185 950 było analfabetów. Gęstość zaludnienia (25 na 1 km. □) jest bardzo mała, co wynika stąd, że północna część kraju jest napełniona skali-stemi, nieurodzajnemi górami, a południowa, nadbrzeżna—piaszczystemi diunami (Arenas Gor-das) oraz bagnami (Marismas). Góry napełniające prowincyę stanowią zachodnią część Sierry Moreny; w Sierra de Aracena wznoszą się one do 1 000 m.; tutaj, na dziale wodnym między Guadyauą i Guadalquivirem, znajdują się źródła rzeki Odiel, a wpobliżu, na południo - wschód stąd- rzeki Rio Tinto. Góry te obfitują w rozmaite skarby mineralne, szczególniej w obwodzie Valverde; tutaj leżą kopalnie: rio Tinto,

Buitron, Zarza, Calanas, Tharsis, Santa Catalina oraz San Domiugos (ta ostatnia już w Portugalii); szczególniej obficie występują tutaj: siarek miedzi, oraz rudy manganu i ołowiu. W południowo-wschodniej części kraju, szczególniej w obwodzie La Palma i w części obwodu Moguer, rozciągają się żyzne pagórkowate obszary z uprawą zboża, wina i oliwy. W górach Sierra de Aracena rosną lasy dębów wiecznie zielonych, których kora dostarcza materyału na korki, a żołędzie — pokarmu dla świń. Na wybrzeżu kwitnie rybołówstwo i wydobywanie soli z wody morskiej.

Miasto główne, tejże nazwy, leży na lewym

1899” (tamże 1900) i „Ueber Krankheitsursachen

vom Standpunkte der naturwissenschaftlichen

Dr j. p.

W 1887 r.

W. N.

w. N.

s. Pł

nie nad wodą do picia, pielęgnowaniem ciała, gimnastyką i sportem w znaczeniu hygienicznem, osobliwie zaś nad bakteryologią i wpływem drobnoustrojów na choroby zakaźne; słusznie też zaliczany bywa do najwybitniejszych znawców spraw tych. H. należy do pisarzów bardzo płodnych, a zarazem wielce cenionych; z dzieł jego, pomijając prace drobniejsze, wymieniamy tu: „Die Methoden der Bakterienforschung” (Wiesbaden 1885; wyd. 5-e tamże 1891), „Die Formen der Bakterien“ (tamże 1886), „Ueber Beziehungen der Fäulniss zu den Infectionskrankheiten” (Berlin 1887), „Ueber den Kampf gegen die Iu-fectionskrankheiten” (tamże 1889), „Die Cholera in Hamburg” (tamże 1893), „Handbuch der Hygiene” (tamże 1898), „Ueber die Körperübungen in den Schulen und ueber die Anforderungen des modernes Lebens” (tamże 1900), „Verhandlungen der ständigen Tuberculose - Commission der Vers, deutscher Naturf. u. Aerzte in München

Medicin” (Wiedeń 1901).

Huerta Wincenty Garcia de la, poeta i krytyk hiszp., ob. Garcia de la Huerta.

Huesca, prowincya w północno - wschodniej Hiszpanii, w Aragonii, leży na południe od Centralnych Pirenejów, około 42° szer. pn., graniczy na północo-zachód z Nawarrą, na zachodzie i południu z prowincyą Saragosa, na wschód z prowincyą Lerida, na północy z Francyą, od której jest oddzielona Pirenejami. W granicach tych obejmuje obszar 15 150 km. 255 137 m-ców(1887 r.), to jest 17 na 1 km. Analfabetów było 180 748. Pireneje, napełniające północną część prowincyi, składają się ze starych łupków, granitów, oraz malowniczych, stromych skał wapiennych, należących do formacyi jurajskiej i kredowej. Z gór tych spływają liczne strumienie, które ku południu, w eoce-nicznej krainie pagórkowatej, łączą się w rzeki: Aragon, Gallego i Cinca, spływające do Ebro. Głównemi produktami są: bydło, wełna i zboże. Miasto główne, tejże nazwy, leży o 73 km. na północo-wschód od Saragosy, w kotlinie użyźnionej przez sztuczne nawadnianie, miało przeszło 13 000 m-ców.

Huescar, miasto w Hiszpanii południowej, w prowincyi Granada, o 127 km. na północo-wschód od miasta Granady, u połuduiowych stóp Sierra de la Sagra (2 400 m.), nad rzeką Guar-dal, prawym dopływem rzeki Guadyana Menor, wpadającej z lewej strony do Guadalquiviru; około 8 000 m-ców. W pobliżu tego miasta biją obfite źródła gorące (Fuencaliente). Kanał H-u, który prawdopodobnie nie zostanie nigdy ukończony, był wspaniałem przedsięwzięciem: miał on zbierać wody Guardalu, Castrilu i Guadalen-tinu i przeprowadzać je przez Lorca i dolinę San Gonery do Murcyi i Kartageny. Niestety jednak te trzy rzeki nie mogą dostarczyć dość wody

dla kanału tak długiego w klimacie tak gorącym i suchym.

Huet Piotr Daniel, biskup z Avranches (* w Caen 1630 — f w Paryżu 1721), prezes, założonej przez siebie w 1662 r., Akademii Nauk w Caen, członek od 1674 Akademii francuskiej. Wcześnie dał się poznać przez swe dzieła pełne wiedzy i erudycyi. W 1670 r. łącznie z Bos-suefem kierował nauką Delfina i wydawnictwem klasyków „ad usum Delphini”. W 1676 został kapłanem, a w 1689 bpem w Avranches, z któ-rej-to stolicy rezygnował w 1699 i w paryskim Domu jezuitów resztę życia przepędził. Jako filozof, początkowo zwolennik kartezyańskiego systemu, stał się później gorącym jego przeciwnikiem. — Napisał: „De interpretatione” (1661); „Origenis commentarii in S. Scripturam” (1668); „De l’origine des romans” (Paryż 1670); „Discours prononcé à l’Académie française” (Paryż 1674); „Animadversiones in Manilium et Scali-geri notas” (Paryż 1679); „Demonstratio evan-gelica” (1679), o której powiadano, że celu założonego nie osiągnęła, ale dowiodła olbrzymiej wiedzy autora; „Censura philosophiae cartesia-nae” (1689), znajdująca dopełnienie w „Mémoires pour servir à l’histoire du Cartésianisme” (1692); „Quaestiones Alnetanae de Concordia rationis et fidei” (tak nazwane od miejsca, w którem pisane były, opactwa d’Aulnay—1690); „Dissertations sur diverses matières de religion et de philosophie” (Paryż 1712); „Histoire du commerce et de la navigation des anciens” (1716); „P. D. Huetii comment, de rebus ad eum perti-nentibus” (1718, przetłómaczone na francuski i wydane w 1854 przez Kar. Nisard p.* t. „Mémoires de B. Huet”; „Traité philosophique de la faiblesse de l’esprit humain” (1723), wydane po śmierci i bezimiennie. W 1700 i 1709 wyszły „Poemata”, utwory w językach greckim i łacińskim, pełne myśli i wdzięku. Ks. d’Oli-vet, przyjaciel H-a, ogłosił jego dzieła p. t. „Huetiana”; w 1856—60 ukazały się, wydane przez Hueta de Guerville, „Oeuvres complètes”. W r. 1854 wydał M. de Gournay: „Huet, sa vie et ses ouvrages”.— Por. Bouillet „Dictionnaire”, oraz „Encykl. Kość.”.

H. należy do grupy sceptyków francuskich XVII w., którzy usiłowali zdyskredytować wiedzę naukową i filozoficzną, opartą na probierzach doświadczalnych i rozumowych, jako niepewną i niewystarczającą; tym sposobem chcieli skłonić umysły do szukania ucieczki w wierze religijnej. Chodziło o jednanie serc dla wiary czyli światła nadprzyrodzonego przez podkopywanie powagi rozumu czyli światła przyrodzonego. Przedewszystkiem była to reakcya przeciwko racyonalizmowi Descartesa. Przewodnie-mi były tu zasady sformułowane przez Pascala: „Le coeur a ses raisons que la raison ne connaît pas”; „Si les raisons de croire diminuent, la foi ne doit pas diminuer pour cela”. Scep-

1862).

tycyzm ten, skierowany przeciwko rozumowi na rzecz wiary, przedstawia trzy prądy: mistyczny (Pascal, Poiret), dogmatyczno - kościelny (de la Mothe le Vayer i Huet), etyczny (Piotr Bayle). H. jest najbardziej systematycznym i krańcowym przedstawicielem reakcyi przeciwko kartezyaniz-mowi ze stanowiska dogmatyczno - kościelnego. Poglądy jego, nie wolne od rażących sprzeczności, dadzą się tak streścić: Nauka ludzka jest ciemna i kłamliwa; tylko wiara, owoc łaski boskiej, może całkowicie oświecić i ukoić duszę. Bóg po to obdarzył nas wątłemi władzami po-znawczemi, żeby podnieść wobec nas wartość tego daru nadprzyrodzonego, jakim jest wiara. Im bardziej człowiek ufa własnemu rozumowi, tern mniej polega na słowie boźem i odwrotnie — zachwiana powaga rozumu jest najpewniejszą drogą do wiary. Co prawda, rozum w pewnym względzie jest potrzebny, gdyż bez niego nie da się poznać nieudolność naszych władz poznawczych, ani ocenić wartość prawd nadprzyrodzonych, ale tylko po to jest potrzebny, by, stwierdziwszy niedołęstwo swoje, przez zwątpienie skierowywał duszę na drogę wiary. Rozumowego probierza prawdy być nie może, gdyż w takim razie niezbędny byłby nowy probierz, któryby nam dał rękojmię wartości tamtego, i tak bez końca. Nie przeszkadza to H-owi twierdzić, że już filozofowie pogańscy rozumem doszli większości dogmatów chrześciańskich, chociaż w części zawdzięczali to światłu zaczerpniętemu z tradycyi żydowskiej. Ze szczególną zawziętością H. napada na kartezyanizm, który go był olśnił w młodości. Nasamprzód Descartes jest niekonsekwentny w metodzie swojej; skoro się raz zaczęło wątpić, nie mamy prawa schodzić z drogi sceptycyzmu. Teza „cogito— ergo sum” koniecznie wymaga przesłanki uzupełniającej: „co myśli—to istnieje”; zatem jest to wynik rozumowania, nie zaś bezpośredniej i oczywistej intuicyi. Ale i oczywistość nie jest niezawodną cechą prawdy, gdyż codziennie błądzimy, opierając się na rzeczywistości. W błędzie jest Descartes, gdy niemateryalność duszy wywodzi z definieyi ducha, przeciwnej definicyi mate-ryi; błądzi, gdy utrzymuje, że duszę poznajemy wcześniej i lepiej, niż ciało, jak również i wtedy, gdy twierdzi, że istotę duszy stanowi myśl, że organy ciała naszego nie czują, że niektóre idee nie są zmysłowego pochodzenia. H. wolałby już sensualizm, niż racyonalizm. Rozum nie posiada bezpośredniego pojęcia nieskończoności; pojęcie to jest tylko przeczeniem skończoności, osiągniętem przez analizę i abstrakcyę, a więc w tym charakterze nie może być podstawą dowodu istnienia Boga, rozwijanego przez Descar-tesa. Kartezyanizm jest stekiem sprzeczności, opiera się na urojeniach, nie zna prawdziwych przyczyn i skutków, obraża religię, przyznając równą powagę oczywistości rozumowej i wierze. Byłby on zgubny, gdyby rządy nie kładły tamy

jego krzewieniu się. W piśmie swojem „Censura phipsophiae cartesianae” H. tak się zapędza, że nawet jezuici, z którymi był w nader zażyłych stosunkach i którzy sami zwalczali kar-tezyanizm, uważali za konieczne kłamliwie zaprzeczyć autentyczności tego pisma H-a. Najbardziej charakterystycznem i stanowczem z pośród pism H-a jest Traktat o słabości umysłu ludzkiego, wydany wkrótce po śmierci autora. Księga pierwsza tego traktatu dowodzi, przeważnie argumentami, czerpanemi z Seksta Empiryka (ob.), że rozum nie może poznać prawdy pewnej i całkowitej; wartość najwyższych zasad poznania rozumowego zależy od woli boskiej i każdej chwili może być przez Boga zniweczona. Księga druga rozwija pogląd, że tylko wiara, oparta na powadze Kościoła i tradycyi, może zaspokoić umysł i uwierzytelnić naszą zwykłą wiedzę o świecie. Księga trzecia broni sceptycyzmu przed zarzutem, że mógłby się stać zgubnym w następstwach dla samej wiary. Tak więc H. jest krańcowym sceptykiem wobec wiedzy przyrodzonej i niemniej krańcowym przedstawicielem fideizmu i tradycyonalizmu.— O H-e pisali: Jakób Brucker „Historia critica philoso-phiae” (vol. IV, pars I, str. 552 — 574), szczegółowy życiorys; C. Bartholmèss „Huet, évêque d’Avranches ou le scepticisme théologique” (Paryż 1850); A. Flottes „Études sur Daniel Huet” (Montpellier 1857); K. Sigm. Barach „Pierre Daniel Huet als Philosoph” (Wiedeń i Lipsk

Ad. M.

Hliet (właściwiej H ii e t), słynna rodzina francuska artystów - malarzy. Najwybitniejszy z nich Jan Chrzciciel, malarz i rysownik (* dnia 15 października 1745 roku w Paryżu — f 27 sierpnia 1811 tamże), przyszedł na świat w Luwrze, gdzie ojciec jego, królewski malarz nadworny heraldyczny, miał swoją pracowiiię urzędową. Kształcił się najprzód pod kierunkiem Dagommiera, a później Le Prince’a, korzystał także z rad Bouchera i Lépiciera. Specyalno-ścią jego było malarstwo pejzażowe i zwierzęta, malował głównie olejno, a czasami gwaszem i farbami wodnemi. W Salonie paryskim wystąpił po raz pierwszy w r. 1769 odrazu z trzynastu obrazami: Pies rzucający się na gęsi, Noc księżycowa, Karawana, Mleczarka, Ptaki obce, Lis w kurniku, i inne. Pierwszy z nich (obecnie w Luwrze) utorował mu drogę do Akademii, stosunkowo w bardzo młodym wieku, gdyż H. miał wówczas zaledwie lat 24. Następnie co każde dwa lata dostarczał po kilka, a nawet kilkanaście obrazów do Salonu; i tak, między innemi: w r. 1771 — Wilka przebitego włócznią; w r. 1773—Samotność, i Wierność zrywającą przepaskę amorowi; w r. 1775— Rodzinę Świętą z pasterzami, Targ, i Powrót z targu; w r. 1775 — Kolonistkę karmiącą kurczęta; w r. 1779 — Herkulesa w odwiedzinach u królowej Omfali. Ostatni obraz jego, nade-

s. s.

słany do Salonu w roku 1802, przedstawia Lwa i obok lwicę, karmiącą małe. Prócz wymienionych do lepszych obrazów jego należą: Pastuch z psem (w muzeum orleańskiem) i bardzo piękna Scena pasterska (w zbiorach londyńskich barona Rotszylda). Obrazy H-a cieszyły się popularnością wśród szerszej publiczności, ale nie miały wielkiego uznania u artystów i estetyków owoczesnych. Kierunek, jaki H. przedstawiał, nie był bowiem w modzie; szkoła Bouchera, ze swym tematem sielankowym dotąd wszechwładna, traciła powoli zwolenników, Vien pociągnął wszystkich ku sobie. Ale H. nie zaciągnął się do żadnego z tych dwóch obozów; z wrodzonego popędu uprawiał i on sielankę w malarstwie, uprawiał ją jednak po-swojemu. Baranki i owieczki jego nie są podobne do tychże istot stylizowanych Bouchera, a chociaż pasterki H-a strojem swoim i kształtami przypominają pasterki Bouchera, są jednak na obrazach jego, podobnie jak nieodłączne od nich stadka, bardziej zbliżone do natury, noszą cechy większej prostoty. Nie należąc do żadnego obozu estetycznego, H. nie znalazł też żadnego poparcia w piśmiennictwie owoczesnem; okoliczność ta tłómaczy milczenie o nim, pomimo że był tak znanym i tak płodnym artystą. Oto co mówi o nim „Mercure” z r. 1775, a to z powodu wystawionego wówczas obrazu jego Święta Rodzina z pasterzami: „Dzieunikarze nie raczą dawać wzmianek o krajobrazach p. Hueta, bo też jest on tak dalece wyłącznie oddany swoim zwierzętom, że nawret w obrazie Święta Rodzina z pasterzami, rzesza czworonożna gra najpierw-szą rolę, a zwłaszcza osioł odznacza się tam swoim pełnym dowcipu wyrazem”. Sąd ten jest poniekąd sprawiedliwy. Obrazy podnioślejsze mniej H-i się udawały, tematy mitologiczne traktowane na sposób klasyczny, jak Herkules i Om-fala, naraziły go na ostrą krytykę; ale w malowaniu zwierząt H. był mistrzem niezrównanym, a szczególniej świetnie malował kozy i osły. Sceny jego pasterskie pełne są prostoty i prawdy, postacie na nich pełne wdzięku. — Nader cenne są także rysunki jego, których wiele pozostawił, ale które obecnie należą do rzadkości; rysunki te, jak i wogóle wszystkie niemal obrazy jego, sztychowali obaj Gilles Demarteau, to jest i stryj i synowiec, a wiele z nich—Bonnet, Jubier, Marin i syn najmłodszy H-a. Niektóre swoje rysunki H. sam sztychował, jak oto: Gołębie, Kąpiące się nimfy, Sen, Pocałunek, Zwycięstwo miłości, Upominki noworoczne i Życzenia noworoczne; sztychy te są dziś bardzo przez zbieraczy poszukiwane; zebrane w album podłużne wielkości małej ósemki, wydane one były p. t. „Oeuvres de J. B. Huet peintre français. Gravé à l’eau forte par lui, d’après ses dessins et tableaux” (Paryż, bez daty). — H. pozostawił trzech synów, którzy także uprawiali malarstwo lub sztycharstwo. I tak: Mikołaj (* 1770 r.—

f 1830) malował zwierzęta; Franciszek (* r. 1772 —f 1813 r.), z przydomkiem Villiers — przeważnie kobiety wśród kwiatów; najmłodszy zaś, Jan Chrzciciel, sztychował niektóre dzieła ojca swego. Drugi z nich, Villiers H., najzdolniejszy, dał się poznać na polu sztuki po raz pierwszy podczas wystawy 1799, na której jego portrety miniaturowe (większych rozmiarów) rywalizowały z miniaturami Augustina i Isabey’a, stojących wówczas u szczytu swej sławy. Osiadł -szy w Londynie podczas Pierwszego Cesarstwa, Villiers H. słynął tam i miał wielkie wśród Anglików powodzenie. Pochowany jest w Westmin-sterze; talent jego uczcił ośmiowierszem, wyrytym na nagrobku, rodak jego, poeta Peltier. — Por. A. Genevay „J. B. Huet” (w „L’Art” 1876,

T. IV str. 124); Gabillot „Les Huet” (Paryż 1892, ze 177 reprodukcyami).

Huet de Coetlisan Jan Chrzciciel Klau-dyusz Régnault, publicysta i polityk francuski (* w Nantes 1769 — f w Savenay 1823). Był adwokatem w Rennes; wkrótce zaczął pisywać w „Chronique du dép. de la Loire-Inférieure”, organie rewolucyjnym; redagował go następnie sam do r. 1791. W 1792 zaciągnął się jako ochotnik do armiii Pirenejów Wschodnich i został adjutantem Dugommiera. W 1795 mianowano go sekretarzem generalnym administra-cyi centralnej dep. Loire-Inférieure; przyczynił się bardzo do założenia Szkoły centralnej i Instytutu departamentalnego nauk i sztuk (1798). Za Dyrektoryatu proponowano mu urząd ministra sprawiedliwości; w 1802 mianowano go członkiem Trybunatu, nie przyjął jednak ani jednego ani drugiego; dopiero w 1809 zgodził się zostać podprefektem w Bazas. Odwołany przez Restauracyę, podczas Stu Dni został szefem pierwszego wydziału w ministerym spraw wewnętrznych; był też wtedy przedstawicielem Bazas w Izbie. Za drugiej Restauracyi był uwięziony przez 10 miesięcy (1816 — 17); w 1828 prześladowano go też za artykuł w „Journal du Commerce”, w którym bronił oppozycyi przeciwko ministeryum Villèle’a.—Pisał dość dużo, m. in.: „Statistique du dép. de la Loire-Inférieure” (Paryż, rok X); „De l’Organisation de la puissance civile dans l’intérêt monarchique” (120).

Huet Paweł, słynny malarz-pejzażysta francuski (* 30 października 1804 r. w Paryżu — f 9 stycznia 1869 tamże). Kształcił się w paryskiej szkole sztuk pięknych wiatach 1820 — 24, głównie pod kierunkiem P. Guérina i Grosa. Umiłowawszy malarstwo pejzażowe, z zapałem stu-dyował naturę, dużo podróżując po Francyi, Hollandyi i Włoszech. Po raz pierwszy wystąpił w Salonie paryskim w 1827 r. z Widokiem La Fère; odtąd często dostarczał tam prac swoich. Z licznych obrazów jego najwybitniejsze są: Pejzaż (1831), Widok miasta Rouen (1833), Zamek d’Arques (1840) i Zawierucha (oba w muzeum orleańskiem), Błota z kaczkami (1848),

2-e 1871).

Huet Konrad Burken, pisarz niderlandzki,

Ad. M.

lub łożysko rzeki.

Widok Neapolu (w muzeum w Caen), Wylew w Saint Cloud (w Luwrze), Dolina Touque, Zamek awinioński, Skały w Houlgate (w muzeum bordoskiem), Zachód słońca nad morzem w okolicy Calvados (1859), Bas-Meudon (1863), Ruiny zamku Pierrefonds, i wreszcie Fontainebleau (1868). H. był jednym z pierwszych, który stworzył tak z w. „paysage intime”; uczucie, podniosłość myśli wlewał on w naturę, jaką na krajobrazie wyobrażał. Są to kreacye nastrojowe, pełne poezyi, w czem wyprzedził Duprégo i Rousseau. H. lubował się przedewszystkiem w sile żywiołów (Wylewy, Błyskawice) i walce z niemi człowieka; jako prawdziwy romantyk, stwarzał rzeczy poważne, patetyczne, najczęściej ponure. To też w dobie rozkwitu romantyzmu, miał powodzenie, cieszył się uznaniem. Wiktor Hugo nabył w 1831 r. w Salonie jeden z pejzażów jego. Słabą stroną dzieł jego było nagromadzanie zbyt wielu rzeczy, chęć wyrażenia zbyt wielu stron nastrojowych duszy artysty; dlatego pejzaże jego wkraczają czasami w dziedzinę teatralności. Z wiekiem pędzel H-a nabył więcej spokoju, pejzaże jego stały się na-turalniejszemi, ale jednocześnie zaćmiły je sławą swoją wyższe kreacye większych od niego artystów szkoły Teodora Rousseau, której H. właściwie sam utorował drogę,—i w tern leży jego główna zasługa.— H. uprawał także i malarstwo dekoracyjne (8 panneaux w Salonie p. Lenormand w Vive), malował akwarelle (Les Eaux de Royat), a nawet wytrawiał na miedzi i litografował. — Porów.: Burty „Paul Huet” (Paryż 1869); R. Muther „Geschichte der Malerei im XIX Jahrhundert” (Monachium 1893, Tom II str. 292).s- s> Huet Franciszek, filozof francuski (* r. 1814—f 1869). W ścisłym związkn ze spirytualistyczną ideologią Wiktora Cousina (ob.) rozwinął się we Francyi spirytualizm w dwóch kierunkach; jedni spirytualiści w zasadzie nie krępowali się dogmatyką chrześciańską (E. Saisset, J. Simon, Fr. Bouiller, Paweł Janet); inni usiłowali filozofię swoją pogodzić z dogmatyką (Ern. Naville, E. Caro, Ollć-Laprune). Reakcyę w łonie tej szkoły spirytualistycznej wszczynają: matematyk Bordas-Demoulin, protestujący przeciwko eklektyzmowi spirytualistów francuskich w imię nauki, oraz Ravaisson, Secrétan i Vacherot, skłaniający się ku idealizmowi niemieckiemu Kanta, Schellinga i Hegla. H. był gorliwym uczniem Bordas-Demouliua i zajmował katedrę filozofii w Gandawie. Wraz z mistrzem swoim zwraca

się on do Descartesa i Malebranche’a i w duchu ich ontologizmu głosi tożsamość idei i rzeczywistości. Nadto domaga się odnowienia chrystya-nizmu pod panowaniem prawdy i rozumu. Główne pisma jego: „La science de 1’esprit” (Paryż

1864); „Historie de la vie et des oeuvres de Bordas-Demoulin” (Paryż 1861); „La révolutiou philosophique au XIX siècle” (Paryż 1867, wyd.

Ad. M.

z rodziny francuskiej (* 28 grud. 1826 w Hadze — f 1 maja 1886 w Paryżu). Był zrazu kaznodzieją w Haarlem, ale, wolnomyślnością swą obudziwszy nieprzyjaźń ku sobie wśród współwyznawców swoich, uległ pod jej naciskiem, porzucił stan duchowny i oddał się literaturze. Wystąpił jako nowellista z „Groen en rijp” (Zieleń i Szron), i odrazu wyrobił sobie imię. Zabrał się do krytyki literackiej, i w czasopiśmie „De Gids” surowo chłostał miernotę i dziwactwo. Wszedł do redakcyi jako stały krytyk i belletrysta, ale się poróżnił z nią o przekonania polityczne i w r. 1865 zerwał stosunki. Do r. 1868 był publicystą i dziennikarzem w Haarlem; następnie wyjechał do Bata-wii. Tu redagował „Java bodę” (poseł); później założył dziennik „Algemeen Dagblad van Ned.-Indie” i redagował go do r. 1875. Podróżował po Francyi, Belgii i Włoszech; w r. 1876 osiedlił się w Paryżu. Niezwykle pracowity, oczytany i bystry, przy indywidualności żywego stylu stał się jako krytyk pisarzem płodnym i poczytnym. Recenzye jego i krytyki wyszły zbiorowo jako „Litterarische Fantasien” (Haarlem 1868—87, 22 t.) i „Nederlandsche belle-trie” (t-że 1875—76, 3 t.). Zajmował się jeszcze i sztuką, zwłaszcza malarstwem niderlandz-kiem, i zostawił w tej dziedzinie: „Het land van Rubens” (Kraj Rubensa; Amsterdam 1879) i „Het land van Rembrand” (Haarlem 1882—84; przekład niemiecki). Za życia wydał opis swych podróży; po śmierci ogłoszono jego listy (Haarlem 1890).— O nim: Jan-ten Brink (Amsterdam

1886) i Hamel, van, A. G. (Haarlem 1886). <C

Huet l’Ange. Spółczesny filozof hollenderski kierunku pozytywistycznego. W pracach swoich głównie usiłuje rozwinąć teoryę przyczynowości na podstawie psychologicznej. Gdy sami wprawiamy w ruch przedmioty zewnętrzne, ruch ten odczuwamy jako własny, od nas zależny. Związek pomiędzy czynem i pobudką bywa tu uświadomiony bezpośrednio (właśnie temu przeczył słynny okazyonalista hollenderski Geulincx; ob.). Otóż ten bezpośrednio postrzegany związek „przez sympatyę” przenosimy na wszelkie zmiany zachodzące nienależnie od nas w świecie zewnętrznym, przyczem przyczyna jest analogiem pobudki, skutek zaś analogiem czynu. Wybitniejsze pisma H-a: „De methode der positieve filosofie volgens A. Comte” (Lejda 1866) i „De methode van het positivisme toegepast op het begrip van oorzaag en gevolg” (Lejda 1872).

Huete, miasto w Hiszpanii środkowej (Nowa Kastylia), w prowincyi Cuenca, o 50 km. na zachodnio - północo - zachód od miasta Cuenca, u stóp gór Altos de Cabreyas, nad rzeką H. albo Mayor, dopływem rzeki Guadiela (dorzecze Tagu), na wysokości 900 m. nad powierzchnią morza; około 3 000 m-ców. Nazwa H., niegdyś Guete, pochodzi z arabskiego „Hued” == rzeka

w. N.

Dr J. P.

Dr J. P.

(str. 178).

Hueter Karol Krzysztof (* w Melsungen [Hesya] d. 6 marca r. 1803—f w Marburgu d. 18 sierpnia r. 1857), lekarz, szczególnie zasłużony jako położnik. Od r. 1820 kształcił się w uniwersytecie marburskim i tamże w r. 1824, obroniwszy rozprawę p. n. „Diss. inaug. duos sectionis caesareae casus relatos exhibens”, dyplom doktorski otrzymał, poczem uczył się dalej jeszcze w klinikach wiedeńskich i berlińskich. W r. 1825 mianowano go assystentem kliniki chirurgicznej w Marburgu, wkrótce potem został tamże docentem wykładającym różne działy lecznictwa, przeważnie zaś położnictwo. W r. 1831 posunięto go na profesora nadzwyczajnego, nakoniec w r. 1833 został profesorem zwyczajnym położnictwa i dyrektorem kliniki położniczej, oba stanowiska te zajmował do śmierci. H. wydał prac wiele, treści rozmaitej, szczególnie z zakresu położnictwa, ceniono je w swoim czasie bardzo, nie wymieniamy ich tu wszakże; spis ich znajduje się w Callisena „Med. Schriftsteller - Lexicon” (Tom IX str. 219 i T. XXIX str. 75). H. przyczynił się bardzo znacznie do rozwoju i postępu położnictwa niemieckiego.—Por. „Allgem. deutsche Biogr.” (T. XIII str. 460).

Hueter Karol (* w Marburgu d. 27 listopada r. 1838—f w Greifswaldzie d. 12 maja roku

1882), chirurg znakomity, syn K. K. H-a (ob.). W 17-ym roku życia zapisał się na wydział lekarski w Marburgu i w r. 1858 ukończył nauki uniwersyteckie; poczem udał się do Berlina i Wiednia, następnie uzyskawszy w r. 1860 dyplom doktorski, pojechał do Anglii, a stamtąd na dwa lata do Paryża, doskonaląc się wszędzie w chirurgii, której postanowił poświęcić się wyłącznie. Powróciwszy w początku roku 1863 do Marburga, został tamże assystentem kliniki chirurgicznej, ale już w końcu roku tegoż przeniósł się do Berlina, gdzie przez pół roku zajmował posadę assystenta przy katedrze anatomii patologicznej profesora Virchowa (ob.). W r. 1864 jako lekarz ochotniczy odbył wojnę duń-sko-pruską, a powróciwszy z niej objął w Berlinie posadę assystenta kliniki chirurgicznej profesora Langenbecka (ob.) i równocześnie został docentem prywatnym chirurgii. W r. 1868 powołano go do Rostoku na profesora zwyczajnego chirurgii i dyrektora kliniki chirurgicznej; stamtąd już w roku następnym przeszedł na takie samo stanowisko do Greifswaldu i był tam czynny aż do śmierci przedwczesnej. W ostatnich latach życia był też posłem do parlamentu niemieckieg) w Berlinie.—H. był chirurgiem wybornym, operatorem zręcznym, śmiałym i pomysłowym, profesorem wymownym i lubionym, należał do najgorliwszych krzewicieli antysep-tyki (ob.) w Niemczech, a jako zwolennik krańcowy bakteryologii posuwał się nieraz zbyt daleko w teoretycznych poglądach na istotę chorób chirurgicznych, co jednak uszczerbku nie czy-

Eno. Povr. liuttr. Ze«*. 312. I, XXIX

ni innym zasługom jego, niewątpliwie bardzo znakomitym. Z licznych prac H-a, odznaczających się zwykle treścią wyborną, jako najważniejsze przytaczamy: „Klinik der Gelenkkrankheiten mit Einschluss der Orthopaedie” (Lipsk 1870—71, 2 tomy; wyd. 2-e tamże 1876 — 78, 3 tomy); „Die Allgemeine Chirurgie, eine Einleitung in das Studium der chirurgischen Wissenschaften” (tamże 1876); „Grundriss der Chirurgie” (tamże 1881, 2 tomy; wydania następne, zaczynając od 2-go w opracowaniu Lossena H; wyborne dzieło to posiadamy w przekładzie polskim p. n. „Hueter-Lossen. Wykład chirurgii szczegółowej. Przekład z VIII wyd. niem.” Warszawa 1898 —1900, w 8-ce, str. 1558 i XCI; tłóm. dokonano pod red. S. Markiewicza); dalej wymienić trzeba jeszcze „Ueber das Panaritium, seine Folgen und seine Behandlung” i „Ueber die chirurgische Behandlung des Wundfiebers bei Schusswunden” (oba w Volkmanna „Samml. klin. Vorträge” Nr 9 i 22). W roku 1872 założył wspólnie z Lueckem (ob.) „Deutsche Zeitschrift für Chirurgie” i w piśmie tem ogłaszał odtąd prace swe drobniejsze, przedtem pomieszczał je przeważnie w „Archiv für klin. Chirurgie”; był także współpracownikiem chirurgii Billrotha i Pithy. — Por. „Deutsche Zeit, für Chirurgie” (r. 1882, tom XVII str. 421) i „Deutsche med. Wochenschr.” (r. 1883, str. 697 i 714).

Huettenbrenner Andrzej von (* w Hradcu Styryjskim d. 2 stycznia r. 1842), spółczesny lekarz wiedeński. Nauki ukończył w Wiedniu w r. 1865, poczem został tamże docentem, w r. zaś 1879 dyrektorem Karolińskiego Szpitala dla dzieci; poprzednio pracował w takim samym szpitalu pod wezwaniem św Anny w Wiedniu istniejącym. H. należy do rzędu cenionych dziś znawców chorób dziecięcych.— Z prac jego najważniejsza jest „Lehrbuch der Kinderheilkunde” (Wiedeń 1876, wyd. 2-e), wydana w przekładzie polskim p. n. „Wykład chorób dzieci” (Warszawa 1876, w 8-ce, str. V i 592).—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 862) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pois.”

Dr J. p.

Hilf, Hufiec, słowackie hüf, czeskie h ouf, houfec, houfnèr=gromadnie, niemieckie Hau-fe=gromada), wogóle zastęp, gromada; w szczególności zaś zastęp zbrojny, oddział wojska ściśle określony, niezbyt liczny i jedną kommendą objęty. Stary ten wyraz wojskowy często bywał i jest używany, ale tak rozmaicie, że go jeszcze za wyrobiony wyraz techniczny uważać nie można. Dawni Polacy, pisząc o hufcu, mieli zwykle na myśli oddział jazdy, chorągiew, czyli po dzisiejszemu szwadron. Nowsi natomiast pisarze wojskowi używają wyrazu huf i hufiec, tylko mówiąc o piechocie, bardzo różne jednak przywiązują doń znaczenie. I tak np. Jakubowski (pisarz wojskowy z czasów Stanisława Au-

58

St. A. K.

H. K.

gusta), zowie hufem kolumnę zwartą i do natarcia uszykowaną, a więc taktyczną formacyę; hufcem zaś, jeden z poddziałów organizacyi batalionowej, to jest pół plutonu. Generał Chrzanowski znowu, w licznych swoich planach i przepisach organizacyjnych nazywa hufcem jedność taktyczną, liniową, z trzech rot czyli kom-panij złożoną, a odpowiadającą mniej więcej dzisiejszemu półbatalionowi.

Hufeland Gottlieb (* 1760 w Gdańsku — t 1817 w Halli), uczony prawnik i ekonomista. W r. 1788 został profesorem w Jenie, później w Wiirzburgu i Landshut. W r. 1808 powołany został na prezesa senatu i burmistrza w Gdańsku. Jako ekonomista odznaczał się filozoficznemi, oderwanemi od życia doktrynami, w których znać było wpływ nauk Kanta. Stąd pochodzi, że po części przejął się teoryami Smitha, a po części stał z niemi w sprzeczności. Naukę ekonomii utożsamiał z nauką o państwie. Pogląd jego na dobra gospodarcze był dość odrębny, dowodził bowiem, że dobra nie są rezultatem pracy, lecz wynikiem poglądów ludzkich na użyteczność przedmiotów. Niektóre jego wywody, dążące do wyzwolenia się z pod zależności od Smitha, zaprowadziły go znowu bądź ku teoryom merkautylistów, bądź ku fizyokra-tyzmowi. W każdym razie byłto ekonomista na swój czas bardzo wydatny, który też oddziałał na rozwój nauki gospodarczej w Niemczech. — Napisał następujące dzieła ważniejsze: „Neue Grundlegung der Staatswirtschaftskunst durch Prüfung und Berichtigung ihrer Hauptbegriffe von Gut, Wert, Preis, Geld und Volksvermögen mit ununterbrochener Rücksicht auf die bisherigen Systeme” (2 t., Giessen i Wetzlar 1807 — 1813); „Die Lehre vom Gelde und Geldumläufe” (Jena 1798, wyd. 2-e Giessen 1816); „Neue Darstellung der Rechtslehre vom Besitz” (Giessen

1816). H. tłómaczył: dzieła Adolfa Monnier i hr. Clermont-Tonnerre, o konstytucyi franc.

H. był także i wybitnym prawoznawcą; napisał bardzo wiele dzieł prawnych. Do ważniejszych należą: „De legum in pandectis inter-pretandarum subsidio ex earum nexu et conse-cutione petendo” (Jena 1785); „Versuch ueber den Grundsatz des Naturrechts” (Lipsk 1785); „Lehrbuch des Naturrechts” (Jena 1790); „Bei-traege zur Berichtigung der positiven Rechtswissenschaft” (tamże 1792, 1804); „Lehrbuch der Geschichte und Encyklopaedie aller in Deutschland geltenden positiven Rechte” (t-że 1795); „Institutionen des gesammten positiven Rechts” (tamże 1798, 1803); „Ueber den eigen-thuemlichen Geist des roemischen Rechts” (Giessen 1815, 1817). — H. wraz z Erschem (ob.) i Gruberem powziął zamiar wydawania wielkiej encyklopedyi, który dwaj ci miłośnicy wiedzy od r. 1818 urzeczywistniać zaczęli.

Hufeland Krzysztof Wilhelm (* w Lan-gensalzy [Turyngia] d. 12 sierpnia r. 1762 — f w Berlinie dnia 25 sierpnia r. 1836), wnuk i syn lekarzów przybocznych dworu wejmarskie-go, najznakomitszy lekarz niemiecki w połowie pierwszej wieku XIX, słynący też szeroko poza granicami ojczyzny swej, szczególnie u nas. — Do nauk lekarskich zaczął przykładać się w r. 1780 w Jenie, potem przeniósł się do Getyngi, gdzie w r. 1783 po obronieniu rozprawy p. n. „Diss. inaug. sistens usum vis electricae in asphyxia experimentis illustratum”, dyplom doktorski osiągnął. H. chciał wprawdzie poświęcić jeszcze lat kilka na dalsze kształcenie się, ale stanęły temu na zawadzie stosunki rodzinne. Ojciec jego, zagrożony zupełną utratą wzroku, wymógł na nim, że wprost z uniwersytetu powrócił do Wejmaru i, zastępując go, zajął się tam wykonawstwem lekarskiem, w którem od początku samego towarzyszyło mu powodzenie wielkie. Mieszkając w Wejmarze lat 10, miał też sposobność zawiązania stosunków bliższych z przebywającemi tam znakomitościami niemiec-kiemi, więc z Herderem, Wielandem, Goe-them i Schillerem; obcowanie z mężami tymi wpłynęło korzystnie na rozwój duchowy H-a, który pomimo licznych zajęć lekarskich już wtedy zaczął pracować i piórem, pisząc o Mes-meryzmie (ob. Mesmer) i o walce z ospą. Już te pierwsze próby pisarskie, zarówno jak i dzieła późniejsze jego są pisane tak, że nie-tylko lekarzy, ale i publiczność światlejszą szczerze zająć mogą. W r. 1793 książę wej marski Karol August zamianował H-a profesorem zwyczajnym lecznictwa w Jenie, gdzie z powodzeniem niezwykłem nauczał do końca r. 1800, w którym powołano go do Berlina, ofiarując mu stanowisko lekarza przybocznego, królewskiego, a zarazem posady dyrektora Kollegium medyko-chirurgicznego i lekarza naczelnego szpitala Charité, oraz godność radzcy tajnego. H. przystał i, przybywszy do Berlina, rozpoczął na wiosnę

r. 1801 wykłady i ćwiczenia kliniczne w szpitalu Charité; powodzenie profesorskie, towarzyszące mu stale w Jenie, i tu go nie opuszczało na chwilę; narażony był wprawdzie na przykrości pochodzące od kolegów zawistnych i musiał się od nich bronić piórem, a pokonać się nie dał. Po bitwie jenajskiej w r. 1806 towarzyszył parze królewskiej w ucieczce do granic wschodnich Prus i spędził z nią trzy lata w Królewcu, Kłajpedzie i Tylży; na Boże Narodzenie

r. 1809 powrócił dopiero ze dworem do Berlina.— Podczas pobytu królewieckiego zajmował się wypracowaniem projektu zmian koniecznych w urządzeniu służby zdrowia w państwie prus-kiem, jako też przykładał ręku do wygotowania planu założenia uniwersytetu berlińskiego. Powróciwszy do Berlina, zamierzał H. z powodu coraz wzmagającego się osłabieuia wzroku złożyć piastowane dotąd urzędy, lecz król Fryderyk Wilhelm III stanowczo na to zgody odmawiał, nie chcąc go puścić od sie-

'ft

v.

bie, i aby go zatrzymać, mianował go radzcą stanu w departamencie lekarskim, zwalniając tylko z dyrektorstwa w Kollegium medyko-chi-rurgicznem. Gdy w r. 1810 otworzono uniwersytet berliński, przyjął H. w nim katedrę patologii i terapii szczegółowej i pozostawał na niej do końca życia. Jednym z pierwszych czynów jego po objęciu posady profesorskiej było urządzenie pierwszej w Prusach polikliniki uniwersyteckiej dla niezamożnych chorych; w tymże czasie zajął się też H. opracowaniem farmakopei (ob.) dla ubogich i wogóle odtąd poświęcał się filantropii w rozmiarach najszerszych. W roku 1829 przyczynił się głównie do założenia towarzystwa pomocy dla podupadłych lekarzów, istniejącego i rozwijającego się dotąd pomyślnie, pod imieniem fundacyi jego (Hufeland’sehe Stiftung), w roku zaś 1836, na krótko przed śmiercią, założył nadto kasę wsparcia dla wdów

ił

Urn

'-3y*«'

" wß

Fig. 81. Hufeland Krzysztof Wilhelm.

po lekarzach, wyposażając ją dostatnio majątkiem własnym. W pracy nie ustawał na chwilę, pomimo że od jesieni r. 1830 był zagrożony utratą wzroku; zmusiło go to wprawdzie do ograniczenia zajęć niektórych, ale nie skłoniło go bynajmniej do bezczynności; o ile mógł pracował wciąż jeszcze, prawie do tohnienia ostatniego. W dniu 24 lipca r. 1833 obchodzono nadzwyczaj uroczyście 50-tą rocznicę doktoryza-cyi H-a, pomimo że zasłużony a skromny starzec nie chciał dopuścić do tego; w dniu tym obsypano go zewsząd zaszczytami i niezliczonemi dowodami uznania. Grono lekarzów polskich uczestniczjło także wtedy w oddaniu mu hołdu. „Mieszkających w Warszawie i w Królestwie Pol-skiem 16 doktorów medycyny, uczniów jego, ofiarowało w tym dniu swemu nauczycielowi dar wdzięczności: jest to śliczny puhar srebrny, zrobiony w Warszawie przez JP. Malcza, znanego złotnika. Na puharze są wyryte nazwiska 16-u ofiarujących, oraz rok, w którym każdy z nich słuchał nauk H-a; najstarszy w r. 1802, najmłodszy 1830. Na pokrywie są następujące wiersze ułożone przez L. Osińskiego:

Nauce i ludzkości poświęcony cały Kończysz, Mistrzu, pół wieku zasługi i chwały. Dzień ten ileż Ci drogich pamiątek przywodzi! Wdzięczna ludzkość wraz z nami dziś święto obcho-

[dzi;

Przyjm hołd, i długo jeszcze świetnym idąc torem, Bądź naszym przewodnikiem, ozdobą i wzorem.

Puhar ten oddany został d. 24 lipca Hufelan-dowi w Berlinie, przez jednego z profesorów uniwersytetu berlińskiego, który urodził się i wychował w Warszawie (prawdopodobnie Graefe, ojciec), przytem list przyłączony od jednego z naszych lekarzy, a dawnego ucznia solenizanta” („Magazyn Powszechny” Warszawa r. 1834, Nr. 19, str. 152).— Znaczenie H-a, jako profesora, pisarza i lekarza - wykonawcy było ogromne, a imię jego w Europie całej ze czcią największą wymawiane bywało; zasługiwał też na to zupełnie, zarówno zacnością serca, jak i biegłością w sztuce lekarskiej, której był znawcą głębokim i wykonawcą niezrównanym, nauce służył też zawsze gorliwie i umiejętnie. Wbrew zwyczajowi spółczesnych lekarzów innych, osobliwie niemieckich, nie trzymał się żadnego z modnych wówczas systemów lecznictwa, pomimo że skłaniał się nieraz ku witalizmowi (ob.), lecz umiał krytycznie oceniać każdy z nich i potrafił wyciągać z niego to, co rzeczywiście na korzyść wyjść mogło choremu. Poglądów, których nie podzielał, nie potępiał nigdy z góry, bez poddania ich wpierw krytyce rozważnej, ale czasami nieco pobłażliwej. Jako pisarz odznaczał się zawsze jasnością i prostotą niezwykłą, umiejącą łączyć w sobie ścisłość naukową ze zrozumiałością, przystępną nawet najczęściej i dla osób z lecznictwem nieobeznanych: temu też przypisać należy popularność niezmierną wielu dzieł jego, że tu wspomnieć tylko głośną „Ma-krobiotykę”, przekładaną wielokrotnie na wszystkie języki europejskie. Jako lekarz-wykonawca mógł służyć za wzór staranności sumiennej i troskliwej pieczołowitości o dobro chorego, a zarówno dbałej o możnych świata tego, jak i o biedaków. W stosunkach koleżeńskich umiał także zachowywać stale zgodność i wyrozumiałość, pomimo to wszakże kilkakrotnie zawiść lub nierozum napastników zaplątywały go w polemiki, których zawsze starał się unikać, o ile tylko mógł, a tylko wtedy, gdy mniemał, że chodzi o pogwałcenie prawdy, której zwykł był sługiwać z duszy całej, chwytał za pióro i umiał zwykle zwycięsko pokonywać przeciwników, ale i wtedy umiarkowanie wrodzone nie opuszczało go nigdy. Z usposobienia i wychowania był człowiekiem głęboko religijnym, dalekim wszakże od zagorzalstwa, dusza ?aś jego, przeniknięta miłością chrześciańską, była nawskrośó szlachetna, zawsze do służenia bliźnim gotowa. — Nie mogąc tu wdać się w rozbiór szczegółowy zasług lekarskich H-a, licznych bardzo, ogólnikowo tylko wspomnieć wolno, że wpływem swym oddziałał on zbawiennie na rozwój lecznictwa, czyniąc wszystko, co uczynić mógł i umiał, aby je pchnąć naprzód i rozwinąć ku lepszemu. Profesorem był znakomitym, dbającym nietylko o wykształcenie naukowe uczniów swych, ale również o wszczepienie w nich zasad etycznych, według słusznego zdania jego, nie mniej potrzebnych lekarzowi od nauki zawodowej. — Płodność pisarska H-a jest wprost zdumiewająca; Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. IX, str. 221 i T. XXIX, str. 76) przytacza napisy przeszło 400 prac jego większych i mniejszych, wyliczać ich tu oczywiście niepodobna, zaledwo przywieść można kilka najważniejszych, przestarzałych już wprawdzie, zawierających jednakże myśl niejedną i dziś jeszcze cenną, jak oto: „Ueber die Natur, Erkenntnissmittel und Heilart der Skrofelkrankheit” (Berlin 1785; wyd. 3-e, tamże 1819); „Ideen über Pathogenie und den Einfluss der Lebenskraft auf Entstehung u. Form der Krankheit” (Jena 1795; przekł. hollend. Amsterd. 1802); „System der praktischen Heilkunde” (Jena 1818; 3 części); „Kleine medici-nische Schriften” (Berlin 1822—28, 4 tomy, do nich „Neue Auswahl”, tamże 1834) i „Enchiri-dion medicum, oder Anleitung zur medicinischen Praxis” (tamże 1836 i 4-e wyd. późniejsze). Najszerszy wszakże rozgłos zjednało H-owi dzieło ogólniej przystępne p. u. „Makrobiotik, oder die Kunst, das menschliche Leben zu verlän

w pierwszych latach. Na język polski przełożona przez Tom. Szumskiego” (Wrocław 1810 w 8-e, str. VIII i 150); „Zasady moralnego i fizycznego wychowania młodzieży płci żeńskiej, przez.... napisane, z niem. na język polski przełożone. Dzieło przez Kommis, rząd. wyzn. rei. i ośw. publ. za użyteczne uznane (Warszawa 1824, w 8-e, str. XV i 215), nakoniec „Trzy główne środki sztuki leczenia z pism K. W. H-a przełożył Konr. Dobrski (Dodatek do „Kliniki”

r. 1870, T.V str. 96). Cztery prace drobniejsze wymienia jeszcze J. Bieliński (ob. niżej).—Wielkie znaczenie posiadało w swym czasie wydawnictwo wzorowe H-a p. n. „Journal der praktischen Heilkunde”, które zaczął wydawać od r. 1795; wychodziło też jeszcze i po śmierci jego pod redakcyą Os an na i Busse go do roku 1841 i obejmuje tomów 98, na których napisanie złożyli się najprzedniejsi lekarze niemieccy. Również wielkiem powodzeniem cieszyło się drugie wydawnictwo jego p. n. „Bibliothek der praktischen Heilkunde” (Berlin od r. 1799, tomów 86). — Por. J. J. Sachs „Chr. Wilh. Hufeland. Ein Rückblick auf sein 70-jähriges Leben und Wirken etc.” (Berlin 1832); Fr. L. Augustih „Chr. W. H-’s Leben und Wirken für Wissenschaft, Staat und Menschheit” (Potsdam 1837, z portretem); A. de S tour dz a „C. W. H. Esquisse de sa vie et de sa mort chrétiennes” (Berlin 1837); A. Göschen „Chr. W. H. Eine Selbstbiographie” (w „Deut. Klinik”, r. 1863, nr. 13—31); „Allgem. Deutsche Biogr.” (T. XIII, str. 286); M. Bona „Zum Gedächtniss H. W. H’s” (lipska „Illustr. Zeitung” 1886, Nr. 2252) i „Zur Säcularerinnerung an den Geburtstag von Chr. W. H.” („Wiener med. Wochenschrift”

r. 1862); nadto S. Kośmińskiego „Słownik lek. pois.” (str. 178), oraz J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileń.” (Warszawa 1889; str. 796, 830 i 849).

Hufeland Fryderyk f w Wejmarze d. 18 lip-ca r. 1774—f w Berlinie d. 21 kwietnia r. 1839), brat młodszy K. W. H-a (ob.), również lekarz. Uniwersytet ukończył w Jenie w r. 1797 i osiadł-szy w Wejmarze zajął się tamże z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem; w r. 1810 mianowano go równocześnie lekarzem nadwornym wielkoksiążęcym, fizykiem miasta i lekarzem załogi wojskowej. W r. 1811 został docentem w Jenie, w roku następnym posunięto go na profesora nadzwyczajnego, w tymże roku zaproszono do Berlina, gdzie otrzymał katedrę lecznictwa w uniwerstytecie tamtejszym, nadto nauczał też w Akademii medyko-chirurgicznej. Pozostawił sporo prac różnych, których tu jednak nie wymienimy, wylicza je wszystkie Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (t. IX, str. 280 i t. XXIX, str. 92). Od r. 1827 był współpracownikiem sta-

niejszych punktów fizycznego wychowania dzieci ! graphie” (t. XIII, str 296),

gern” (Berlin 1796 i wielka liczba wydań późniejszych, oraz przekładów na wszystkie języki europejskie, ostatnie wyd. franc. Paryż 1871).

Literatura nasza posiada je w kilku przekładach całkowitych i w wyciągach, jak oto: „Prawidła zdrowego i długiego życia, krótkie zebranie większego tegoż tytułu dzieła niemieckiego H-a i t. d.” (Lwów 1800, w 8-e, str. 68); „Sztuka przedłużenia życia ludzkiego, przez.... w niemieckim języku napisana, a na polski przez Jana Baudouin przełożona” (Warszawa 1800—01, w 8-e, Cz. I, str. 22 i 224; Cz. II, str. 260);

„Makrobiotyka, czyli sztuka przedłużenia życia ludzkiego, dzieło w dwóch częściach, tłómaczone z języka niemieckiego przez Tomasza Krauze”

(Warszawa 1828, w 8-e str. X, 189, 239 i nl.

10). Oprócz kilku prac kompilacyjnych z dzieł H-a, które tu opuszczamy, jeszcze mamy: „Dobra rada dla matek w ważnych punktach fizycznego wychowania dzieci w pierwszych leciech.... przetłómaczona przez D. Jonas Meyer, czł. Tow. uczonych w Frankfurcie nad Odrą i medyka praktycznego w Kaliszu” (Kalisz 1808, w 8-e, k. nl. 4, str. 228, k. nl. 2 i 4 ryciny), toż p. łym wydawnictwa „Berliner Jahrb. für wissen-n. „Dobra rada dla matek względem najważ- \ schaftl. Kritik”. — Por. „Allgem. Deutsche Bio-

Dr j. p.

Dr J. P.

rede auf H.” (t-że 1847).

Hüffer Herman, historyk i prawoznawca (* 24 marca 1830 r. w Münster), studyował w Berlinie prawo i historyę, następnie odbył podróż naukową po Francyi i Włoszech; habilitował się r. 1855 w Bonn, w r. 1860 został nadzwyczajnym, a w 1873 zwyczajnym profesorem prawa, w 1884 zamianowany tajnym radzcą prawnym. Od r. 1865 do 1866 był członkiem pruskiej izby poselskiej, w której nie należał do żadnego stronnictwa; od 1867 do 1870 zasiadał w pół-nocno-niemieckim sejmie, w którym przyłączył się do wolnego związku. Głownem dziełem jego jest „Diplomat. Verhandlungen aus der Französischen Revolution” w trzech tomach; tom pierwszy „Österreich und Preussen gegenüber der Französischen Revolution bis zum Abschluss des Friedens von Campo-Formio” (Bonn 1868); tomy II i III „Rastatter Kongress und die zweite Koalition” (tamże 1878 — 79). Ważnem jest także dzieło jego „Die Kabinets - Regierung in Preussen” (Lipsk 1891). Oprócz tego ogłosił: „Beiträge zur Geschichte der Quellen des Kirchenrechts und des römischen Rechts in Mittel-alter” (Münster 1862); „Forschungen auf dem Gebiete des französ. und des rhein. Kirchenrechts” (tamże 1863); „Rheinwestfal. Zustände zur Zeit der Französischen Revolution” (Bonn

1873); „Aus dem Leben Heinrich Heines” (Berlin 1878); „Zu Goethes Campagne in Frankreich” (w „Goethe Jahrbuch” 1883); „Die Neapolit. Republik 1799” (w „Histor. Taschenbuch” 1884); „Annete von Droste-Hülshoff und ihre Werke” (Gota 1887 i 1890); „A. L. Menken, der Grossvater des Fürsten von Bismarck” (Bonn 1890). * Hug Jan Leonard (* w Konstancyi d. 1 Czerwca 1765 r.—f 1846 we Fryburgu). W uniwersytecie studyował języki wschodnie, ale głównym przedmiotem jego studyów były: filozofia, Pismo św. i historya. W 22 r. życia poddał się egzaminowi, mającemu zapewnić mu na uniwersytecie opróżnioną katedrę profesora egzegezy. Egzamin zdał, ponieważ jednak do święceń kapłańskich nie posiadał prawem przepisanego wieku, przeto nie mógł na razie otrzymać upragnionej posady; powierzono mu natomiast urząd prefekta nauk w seminaryum. W r. 1789 został kapłanem, w następnym zaś roku, po zniesieniu seminaryum, przyjął tymczasowo obowiązek zawiadywania parafią Reuthe, odrzuciwszy liczne wezwania do wykładania teologii w sąsiednich klasztorach. W następnym zaraz roku senat uniwersytecki jednogłośnie wybrał go na profesora języków wschodnich i egzegezy, aczkolwiek H. doktorat teologii otrzymał dopiero w styczniu 1793 r. Wykłady jego świadczą o nim jako o samodzielnym i genialnym badaczu. Nie mając pod ręką odpowiednich dzieł, często wyjeżdżał do Monachium, Wieduia i Paryża, by z odkrytych źródeł czerpać wątek do swego dzieła Wstęp do Nowego Testamentu. W celach naukowych zwiedzał Rzym, Neapol, Floreneyę,

Medyolan, Wenecyę, a nawet miał zamiar udać się do Ziemi Świętej. Wiedza jego zyskała z czasem tak olbrzymi rozgłos, że uniwersytety.- wrocławski, bonnoński, koloński i fryburski usilnie, lecz bezskutecznie, zapraszały go do siebie. Zostawszy w r. 1827 kanonikiem, założył w archi-dyecezyi Fryburskiej czasopismo dla duchownych („Diöcesanschrift”), które po większej części sam zapełniał. W r. 1838 został kuratorem liceum, w pięć lat później duchownym kapituły, a mimo to uczył aż do połowy r. 1845.    H., przede-

wszystkiem egzegeta, badając Pismo św., zbijał fałszywe, czysto-naturalistyczne, tłómaczeuie ksiąg świętych. Dowolność twierdzeń i chwiejność zasad przeciwników swoich wykazał w rozprawie nad dziełem dra H. E. Paulusa „Das Leben Jesu als Grundlage einer reinen Geschichte des Ur-christenthums” (Heidelberg 1828, 2 tomy). Krytyczno-egzegetyczne uwagi H-a: o cierpieniach i śmierci Jezusa; o chodzeniu Jezusa po morzu; o nakarmieniu pięciotysięcznej rzeszy, równie jak i krytyka poważna, znajdują się w założo-nem przez niego czasopiśmie. — Największe zasługi położył H. na polu biblijnej krytyki N. Test. Wychodząc z zasady, że wykład Pisma św. jedynie opierać się powinien na badaniach filologicznych, na niezbitych dowodach archeologii i historyi, dzielnie zwalczał poglądy tych, którzy, nie zważając na powagę rzeczonych umiejętności, tłómaczenia swoje wysnuwają z przypuszczeń filozoficznych, lub własnego widzimisię. W tym duchu prawdziwej uczoności napisał wspomnione dzieło „Einleitung in das Neue Testament” (2 tomy. Za życia autora 3 wydania i tłómaczenia na języki: francuski i angielski. Czwarte wydanie wyszło już po jego śmierci, do druku wszakże sam je przygotował), oraz „Gutachten über das Leben Jesu von Strauss” (Freiburg 1841—44 2 t.). Prócz tych dzieł napisał H. i wiele innych, jak: „Die Erfindung d. Buchstabenschrift, ihr Zustand und frühester Gebrauch im Alterthum” (Ulm 1801); „De antiquitate codicis vaticani commentatio” (Freiburg 1810); „Untersuchungen über das Mythos der berühmten Völker der alten Welt” (Freiburg i Konst. 1812); „Das hohe Lied in einer noch unversuchten Deutung” (Freiburg 1813); „De conjugii christia-ni vinculo indissolubili commentatio exegetica” (t-że 1816); „De Pentateuchi versione Alexandriua commentatio” (t-że 1816); Maier Ad. „Gedächtniss-

B. Gr.

Hügdietrich, bohater legendowy poematu niemieckiego z w. XIII, stanowiącego niejako wstęp do „Wolfdietricha” (ob.). H. pochodzący z Konstantynopola, przebrany za dziewczynę i wziąwszy imię Hildegundy, udał się na dwór króla Salnecku, Walgunta, i uwiódł, trzymaną w więzieniu, córkę jego, Hildeburgę, Urodzone z niej niemowlę płci męskiej wyrzucono na zatratę do lasu, gdzie je wykarmiła wilczyca, a potem znalazł jakiś strzelec, i z tego powodu nazwał

(1868).

Hughes Jan, arcybiskup New Yorku (* roku 1798 w Irlandyi — f 1864 roku), wyniesiony na tę godność przez Piusa IX w 1850 r. Wywierał wielki wpływ jako kaznodzieja i pisarz. Pozostawił: „Christianity” (1847); „The Church and the world”; „The décliné of protestantism”; „Lecture on the antécédent cause of Irish fami-mine“ (1847); „On mixture of civil and eccle-siastical power in the Middle âges”; „On the importance of Christian basis for the science of political economy”.—Por. Hergenroether: Histor. Kość. i „Encykl. Kość.”.

Wolfdietrichem. Walgunt zgodził się na za-męśeie Hildeburgi z Hugdietrichem, który żonę i dziecko zabrał do swej ojczyzny. Później dorobiony ciąg dalszy opowiada, jako H. po piętnastu leciech małżeństwa, musiał walczyć z 01-fanem z Babilonii, który z wojskiem najechał jego ziemię, jak cesarz Ortnit domagał się odeń haraczu, i doprowadza rzecz aż do śmierci H-a. Poemat ten w wersyi pierwotnej znajduje się w Haupta „Zeitschrift für deutsches Altertum” (t. 4), a krytycznie opracowany przez Jänickego w „Deutsches Heldenbuch” (3 t., Berlin 1871); rozszerzony wydał częściami öchste (Sztutgard 1837). Prawdziwie poetyczne odnowienie tej Sagi ogłosił W. Herz p. t. „Hugdietrichs Braut-fahrt” (Sztutgard 1863).    *

Hügel Ernest Eugeniusz, baron, generał i polityk wirtemberski (* 26 marca 1774 roku w Ludwigsburgu—f 30 marca 1849 r. w Kirch-heimie). Był synem generała Andrzeja H-a, opiewanego za ludzkość swą przez Schubarta w „Gedichte aus d. Kerker”. Szybko postępował w wojsku, do którego wszedł ok. roku 1790. Z bitew pod Aspern i Wagram wrócił po pokoju wiedeńskim już jako generał-major. W Wielkiej Armii odznaczył się w szturmie na Smoleńsk d. 17 i nad ranem 18 sierpnia 1812 r., zdobywając przedmieścia, gdy wojsko polskie wdzierało się na mury. W r. 1815 był kommissa-rzem przy Wellingtonie, a podczas układów o pokój posłem wirtemberskim przy monarchach sprzymierzonych w Paryżu. W r. 1816 awansował na generała - lejtnanta, a w r. 1817, po wstąpieniu na tron króla Wilhelma, został prezydentem rady wojennej. W roku 1820 wszedł do Izby pauów stanu (Standesherren). Od roku 1829—42 był ministrem wojny.

Hügel KarolAleksander Anzelm, baron podróżnik i badacz przyrody (* dnia 25 kwietnia 1796 w Ratysbonie—f 2 czerwca 1870 w Bru-kselli). Walczył w roku 1814 i 1815 przeciwko Francyi, w r. 1821 przeciwko rewolucyi nea-politańskiej w wyprawie austryackiej. Do roku 1824 był w Neapolu „attaché” poselstwa au-stryackiego. Porzuciwszy służbę, oddał się stu-dyom przyrodoznawczym w Wiedniu i w Hitzing. W r. 1830 wyjechał w podróż naukową, w której głównie badał przyrodę Indyj Wschodnich, Afganistanu, Kaszmiru, a dotarł aż do Nowej Zelandyi. Po siedmiu leciech wrócił z bogatemi zbiorami i oddał się ogrodnictwu naukowo prowadzonemu. Od r. 1850 — 59 był posłem we we Florencyi. Po wypędzeniu wielkiego księcia przeniesiony do Brukselli, usunął się z urzędu w r. 1869. Przebywał potem w Anglii i w Brukselli. Zbiory jego wcielono do gabinetów cesarskich i do biblioteki dworskiej. Napisał: „Kaschmir und d. Reich der Sikhs” (Sztutgard 1840—48), 4 tomy) i „Das Kabul-Becken” (Wiedeń 1850—52, 2 tomy).

Hügel Karol, baron (* 1805 r.—f 1870 r.), syn poprzedzającego, od r. 1855 — 64 minister spraw zagranicznych i dworu król. wirtember-skiego, przedstawiciel polityki, która mniejszym państwom pomiędzy Austryą i Prusami usiłowała zapewnić własne stanowisko (Mittelstaattliche Richtung). Zmarł w Sztutgardzie.

Huggins William, astronom (* 1824 w Londynie), założył w r. 1851 prywatne obserwato-ryum w Upper Tulse Hill, w którem początkowo zajmował się obserwacyą gwiazd podwójnych, a po odkryciu analizy spektralnej zajął się gorliwie tym nowym działem astronomii. Zbadał najpierw widma 26-u pierwiastków chemicznych i sporządził ich rysunki, następnie wraz z Millerem rozpatrzył widma przeszło 50-u gwiazd i porównał je z widmami ciał ziemskich. Wykazał, że mgławice istotne są skupieniem rozpalonych mas gazowych i wykrył w nich obecność wodoru i azotu. Badał też widma komet i proteburancyj słonecznych, a zasadę Dopplera zastosował do wykazania własnego ruchu gwiazd stałych; nietylko rozpoznał, które ze zbadanych gwiazd zbliżają się, a które oddalają od naszego układu słonecznego, ale nadto szybkości tego ruchu wyznaczył. Rezultaty tych licznych badań wyłożył w dziełach: „Spectrum analysis, applied to the heavenly bodies” (1866); „On the spectra of some of the flxed stars and nebulae” (1863—68); „Further observations on the spectra of some of the stars and nebulae with an attempt to détermine there from wether these bodies are moving towards or from the earth”

S. K.

S. Pł.

Hughes Tomasz, pisarz i polityk angielski (* 1823 w Donnington Priory), wychowany w Rugby, studya odbywał w Oxfordzie i w 1848 został adwokatem. Poświęcił się jednak wkrótce życiu publicznemu. Jest on jednym z założycieli

t. zw. „socyalizmu chrześciańskiego” (ob. Kings-( ley Karol) i Working Mens’ College, na czele którego stoi obecnie. Z prac jego literackich pierwszą była „Tom Brown’s schooldays” (1856; przekład niemiecki, Norymberga 1892), jego własne wspomnienia szkolne, w których rzuca jasne światło na postać pedagoga angielskiego Th. Arnolda i na całe wogóle szkolnictwo angielskie. Dalszym ciągiem pracy tej jest „Tom

tnie uprawa ryżu.

pieży w dziele reformy. H. dał Kościołowi ze swej szkoły dwóch papieży (Urban II, Paschalis II), a Grzegorz VII był jego podwładnym. Święto H. dnia 29 kwietnia. Hildeberta „Vita S. Hugonis” znajduje się u Suryusza, Vitt. SS., U Bollandystów Acta SS. 29 April. — Por. „En-cyklop. kość.”; Bouillet „Dictionnaire”.

Hugo ŚW., biskup w Grenobli (* 1053 r. — f 1132 r.). Podarowawszy św. Brunonowi i jego towarzyszom Graude-Chartreuse, dał początek sławnemu klasztorowi. Z powodu świętości życia, w dwa lata po śmierci kanonizowany przez Innocentego II. Dzień śmierci, 1 kwietnia, jest dniem jego święta. — Por. Bouillet „Dictionnaire”.

S. Pł.

Brown at Oxford” (1861). Ciekawe wspomnienia z Anglii zachodniej zawiera praca H a „Scou-ring of the white horse” (1858). Wpływ Carly-le’a widoczny jest zwłaszcza w jego dziele „Alfred the Great” (1869). Od 1865 do 1874 H. zasiadał w parlamencie. W r. 1879 założył pod imieniem Rugby kolonię angielską w Tennessee (opisał ją w „Rugby, account of the sdttlement” 1881), która jednak upadła wkrótce z powodu trudności ekonomicznych. Ogłosił jeszcze drukiem: „Our old church; what shall we do with it?” (1878); „The manliness of Christ” (1879); „Memoir of Daniel Mc. Milian” (1882); życiorys biskupa Jakóba Frasera (1887) i „Loyola and the educational system of the Jesuits” (1892).

Hughes Dawid Edwin, wynalazca telegrafu drukowego (* 1831 — f 1900). Początkowo zajmował się muzyką, następnie wszakże objął w r. 1850 stanowisko profesora nauk przyrodniczych w szkole wyższej w Barndstown w Kentucky. W r. 1853 poświęcił się studyom nad telegrafem drukowym. Pierwszy aparat pomysłu H-a w r. 1855 założono między Worcester i Springfield w stanie Massachusetts, następnie w r. 1861 we Francyi, w r. 1865 w Prusach i t. d. Na kongresie międzynarodowym w r. 1872 powzięto uchwałę, że wszystkie telegrafy międzynarodowe mają używaó aparatu H-a lub M o r s e ’ a (ob.). Po wprowadzeniu aparatu w ogólne użycie H. osiadł w Londynie, gdzie w r. 1878 wynalazł mikrofon, który przy pomocy bateryi galwanicznej oraz telefonu czyni do-stępnemi dla ucha najcichsze dźwięki.

Hugli, miasto w Ind ostanie, w Bengalu, na prawym brzegu rzeki Hugli (zachodnie uściowe ramię Gangesu, o 40 kim. koleją żelazną na północ od Kalkuty, pod 22° 55' szer. pn. Miasto H., założone przez Portugalczyków w 1537 r., zrosło się z poblizką osadą Chinsurą, założoną przez Hollendrów. W błotnistej okolicy kwi-

w. N.

Hugo ŚW., opat z Cluny (* 1024—f 1109), ze starodawnego domu książąt Burgundyi, syn Dalmacyusza, pana na Somur, jeden z największych ludzi XI w. we Francyi. W 15-m roku życia wstąpił do klasztoru i wyróżniając się świętobli-wością życia, w 25-ym wybrany na opata kluniac-kiego. Przestrzegając zachowywania reguły, popierał nauki. Jemu zawdzięcza Cluny (ob.) większą część swych przywilejów. Brał udział we wszystkich sprawach obchodzących Europę. Papieże: Leon IX, Wiktor II, Stefan X, Aleksander II, Urban II, Grzegorz VII zasięgają jego rady i pomocy. Henryk IV, cesarz niem., którego H. był ojcem chrzestnym, szuka u niego pomocy i pociechy. Alfons, król Kastylii używa jego pośrednictwa do pogodzenia się z bratem. Zajmując się sprawami politycznemi, H. nie traci z oka spraw Kościoła i całą siłą wspiera pa-

S. Pł.

S. Pł.

Hugo Z Flavigny (* 1065 roku), dwukrotny opat tego klasztoru, następnie św. Wiktora, autor kroniki doprowadzonej do 1102 r. Gdzie i kiedy umarł—niewiadomo. Był stronnikiem cesarza. Kronikę jego „Chronici prolixi sed rerum ad historiam saeculi undecimi facientium copia in-signis”, należącą do najlepszych ze współczesnych, wydał pierwszy jezuita Labbé (tom I „Nova biblioth. manuscriptorum” Paryż 1657), następnie Pertz w „Mon. Script.” tom VIII. — Por. „Encyklop. Kościelna”.

Hugo (Hugues) de Payons, założyciel i pierwszy mistrz zakonu Templaryuszów, rycerz szampański (* ok. 1070—f 1136). W 1118 powziął myśl utworzenia zakonu rycerzy-mnichów w celu walki z niewiernymi; w tym celu związał się z drugim rycerzem francuskim, God-frydem de Saint-Omar; król jerozolimski dał im plac przy świątyni Grobu i polecił im czuwać nad bezpieczeństwem dróg. W 1127 H. miał dopiero ośmiu towarzyszów; udał się przeto do Europy w celu propagandy; św. Bernard ułożył na jego prośby „Liber ad milites Christi”, entuzyastyczną pochwałę nowej milicyi, której świetną przyszłość obiecywał. Po powrocie do Palestyny H. powtórnie wysłany został do Europy (1130) błagać baronów francuskich o pomoc dla chrześcian w Ziemi Świętej; otrzymał sporo obietnić, ale pomocy realnej niewiele. W ostatnich latach życia widział, że zakon rozwija się pomyślnie w Europie i Azyi.—Reguła, przypisywana R-owi była nieraz publikowaną.

Hugo Biały (Blancus), kardynał, złożony przez Grzegorza VII z tej godności, w 1076 r. w Wormacyi; rzuciwszy na papieża wiele oszczerstw, proponował złożenie go z tronu. Domagał się tego na zebraniu w Moguncyi, a następnie w Brixen uczestniczył w wyborze Gwi-berta na antypapieża, ob. Klemens III.

Hugo z Folieto (Hugues de Fouilloi), zakonnik z klasztoru w Corvey (około 1100 r.), autor przypisywanych H-owi od św. Wiktora dzieł: „De claustro animae”, „De medicina ani-mae”, De avibus”, „De feris”, „De nuptiis car-nalibus et spiritualibus”, „De vanitate mundi”,

„De arca, mystice et moraliter” (ob. H. od św. dantiarum”. Dokładna znajomość hebrajskiego Wiktora).-—Porów. Bouillet „Dictionnaire” i chaldejskiego była wielce pomocną H-owi

w jego pracach egzegetycznych. Prócz wyżej Hugo od ŚW. Wiktora (Hugo z Paryża), wymienionych inne pomniejsze prace doczekały zakonnik z opactwa św. Wiktora, na przedmie- się wydania drukiem. — Por. Hergenroether mieściu Paryża, „drugi Augustyn”, znakomity Hist. Kość. i „Eucykl. Kościelna”, teolog i filozof chrześciański (* 1097 — f 1141 roku). Jako miejsce urodzenia jedni wskazują Ypres, inni powiadają, że pochodził z Saksonii.

W życiu mistyk i w tym kierunku tworzył swe dzieła. Podobnie jak św. Bernard, z którym pozostawał w bliższych stosunkach, rozróżnia w istnieniu człowieka trzy stany: institutio, stan przed grzechem pierworodnym, destitutio — po i restitutio — odkupienie, skutkiem którego zbawienie stało się możliwem przez wiarę, sakra-menta i dobre uczynki, przy łasce i współdziałaniu z nią, które to dwie rzeczy łączy miłość Boga, odradzająca człowieka („tantum de veri-tate quisque potest videre, quantum ipse est”).

Zpośród dzieł przypisywanych H-owi niektóre innych miały autorów. Bezsprzecznie jego są:

„De sacramentis”, cenne dzieło, obejmujące całą niemal teologię według porządku Symbolu; „Summa sententiarum”, wykład zasad wiary katolickiej; „Didascalion”, rodzaj encyklopedyi nauk pomocniczych dla teologii; „De arrha animae”,

„De laude charitatis”, „De anima Christi”, „De Verbo Dei”, „Epistola ad Johannem arcliiep. hi-spal.”, „Institutio in decalogum”, „Commentaria in S. Biblia” z krytycznym wstępem o hagiografach i księgach świętych. W dziełach swych H. głębokie myśli i rozumowania wyraża w pięknej i jasnej formie. Prace te, łącznie z przy-pisywanemi mu, wydane zostały w Rouen (1648).

Mignę w r. 1854 zebrał dzieła H ona. — Porów.

Hergenroether: Hist. Kość.; Bouillet „Diction-

s. Pł.

s. Pł.

naire”.

ścioła.

i „Encykl. Kościelna”.

Hugo Z Cluny, w. XII, opat, usiłował wywołać scliyzmę w kościele. Po nieudanej próbie obwołania się papieżem pod imieniem Oktawiana w 1161 r. złożony z godności opata i wygnany. — Porów. Hergenroethera Historya Ko-

s. Pł.

Hugo as. Caro (Hugues de Saint-Cher), sławny dominikanin i kardynał (f pomiędzy 1260 i 63 r.). W dojrzałym już wieku wstąpił do zakonu i był pierwszym dominikaninem obleczonym w kardynalską purpurę (w 1244 przez Innocentego IV). Za Grzegorza IX jeździł w poselstwie do Konstantynopola. Po śmierci cesarza Fryderyka II jako legat papieski wysłany był do Niemiec. Sławę pozyskał za swe prace: kierownictwo wydaniem Pisma św. „Sacra Biblia recognita et emendata i. e. a scriptorum vitiis expurgata, additis ad marginem variis lectionibus codicum mss. hebraeorum, graecorum et veterum latiuorum aetate Caroli M. scripto-rum” (dotąd drukiem nieogłoszone), a głównie za sporządzenie pierwszej Konkordancyi biblijnej: stąd otrzymał H. przydomek „pater concor-

s. Pł.

Hugo, król Prowaucyi i Włoch (f w Arles 947). Syn hrabi Arelatu, Lotaryusza, objął po nim rządy w r. 898, został królem Prowancyi po śmierci Ludwika Ociemniałego w r. 923 lub 924; w 926 powołali go na tron włoski zbuntowani poddani Rudolfa; koronowano go w Pawii d. 9 lipca. Sięgnął wtedy po koronę cesarską; ale po kilku chybionych próbach zmuszony został przez zbuntowanych stronników Rudolfa do wejścia z nim w układy. Zrzekł się praw swych do Włoch, za co otrzymał Burgundyę przed Jurą. Musiał walczyć następnie z księciem Ba-waryi, Arnulfem Złym, odpierać najazdy Węgrów, którzy pustoszyli Lombardyę; wreszcie markiz Iwrei, Berengaryusz, zmusił go do powrotu do Prowancyi, gdzie też H. umarł.

Hugo Wielki albo Biały (Hugues le Grand, le Blanc), król Franków (f w Dourdan 16 czerwca 956). Był synem króla Roberta I i współzawodnikiem Karola Prostaka; w r. 923, po śmierci ojca, mógł, jak się zdaje, przyjąć tytuł królewski, ustąpił go jednak szwagrowi swemu, Raulowi, księciu Burgundyi. Podczas tego panowania starał się gorliwie o powiększenie swych posiadłości i rozwinięcie swej potęgi. Pozyskał hrabstwo Maine, sprzymierzył się potem z nowym królem, aby zwalczać potężnych hrabiów Vermandois i zdobyć ziemie Pikardyi i Francy i północnej. Po śmierci Raula (936) nie sięgnął po tytuł królewski, lecz postarał się o oddanie korony piętnastoletniemu synowi Karola Prostaka, wychowanemu w Anglii, Ludwikowi IV Zamorskiemu; uważał za rozsądniejsze rządzić w jego imieniu, niż we własnem. Ludwik IV nie okazał jednak względem książąt Franków tej uległości, na jaką liczyli. Zaniepokojony tern H. zbliżył się do hrabi Vermandois i zawarł przymierze z Ottonem I, królem Germanii, którego siostrę był zaślubił. Zaczęła się zacięta walka; Ludwik IV okazał w niej dużo energii, wpadł jednak w zasadzkę i dostał się w ręce swych wrogów. H. ofiarował wtedy swe pośrednictwo, aby go wydobyć z niewoli; lecz gdy mu wydano króla, zatrzymał go jeszcze prawie przez rok i wypuścił dopiero wtedy, gdy otrzymał miasto Laon. Zaraz po odzyskaniu wolności Ludwik wznowił wojnę; zawarł sojusz z Ottonem I i Konradem, królem Prowancyi, spustoszył ziemię H-a, odebrał Reims, pozyskał wyklęcie swego przeciwnika i zajął nawet Laon. Pokój zawarto w 950. Pomimo tych niepowodzeń, w 954, po śmierci Ludwika IV, H. był znów panem sytuacyi, znów też nie czynił zabiegów o tron i popierał wybór Lotaryusza; skorzystał jednak z tego wyboru, aby pomnożyć swoje bogactwo i potęgę: postarał się o nadanie sobie praw niemal zwierzchniczych nad Burgundyą i Akwitanią, i stał się poniekąd regentem całego królestwa. W roku następnym skłonił Lotaryusza do wyprawy na południe od Loary, aby przełamać opór i nieposłuszeństwo Wilhelma, hrabi Poitiers. Pod Poitiers król i H. ponieśli klęskę i wrócili do Francyi; H. odziedziczył wtedy posiadłości Gilberta, księcia Bur-gundyi. Umarł w roku następnym, zostawiając synowi obszerne ziemie i znaczną potęgę.—Por. A. de Barthélemy „Les Origines de la maison de France” (w „Revue des questions historiques” 1870 t. XIII); C. von Kalckstein „Geschichte des französischen Königthums unter den ersten Capetingern; t. I: „Der Kampf der Robertiner und Karolinger” (Lipsk 1877); F. Lot „Les derniers Carolingiens” (Paryż 1891).

ÏÏUgO Capet (Hugues, C. Hugo, Cape-tus, Capito, Capucii; Hue Chape t, Cha-pez), pierwszy król Francyi z trzeciej dynastyi, Kapetyngów, najstarszy syn Hugona Wielkiego (ob.) i Hathuidy, siostry Ottona Wielkiego (* 938 lub 939 — f w Paryżu 996); po ojcu odziedziczył w 956 lenna: Paryż, Etampes, Orléans, Melun, Senlis, Dourdan, Montreuil-sur-Mer i in.; brat jego młodszy Otto, który miał ziemie w Burgundyi, pragnął zostać, jak i ojciec, księciem Burgundyi. Trzeci syn Hugona Wielkiego, Eudes Henryk, był klerykiem. Miody król z dynastyi Karolingów, Lotaryusz, zmuszony był w r. 960 nadać Hugonowi tytuł księcia Franków i zwierzchnictwo nad Poitou, a Ottonowi tytuł księcia Burgundyi, przyczem obadwaj bracia złożyli mu przysięgę na wierność. H. starał się napróżno zawładnąć Poitou, w którem rządził Wilhelm III, książę Akwitanii; wreszcie zrzekł się tego kraju ostatecznie, zaślubiając w 970 córkę księcia, Adelaidę, z której w 971 czy 972 urodził mu się syn Robert. Zrzekł się tedy H. podbojów na południu; na północy jednak H. należał do władzców najpotężniejszych i odbierał hołd prawie od wszystkich panów ziem położonych na północ od Loary i na wschód od Sekwany. Książę Normandyi, Ryszard, był jego szwagrem od 960 i uznawał go za swego suzerena; hrabiowie Vermandois, Troyes, Vendôme, Corbeil, Amiens, Dreux, Mans, Chartres, Blois, Tours i Anjou byli jego wassalami. Nawet na południu od Loary wicehrabiowie Bourges zależeli od niego. Posiadał liczne ziemie, nietylko w Ile-de-France, ale i w Owernii, Burgundyi, Poitou, Touraine, Ponthieu i nad Mozą. Posiadał liczne opactwa; swej godności opata ś. Marcina w Tours, którego kapę nosił, zawdzięczał przydomek Cap-patus, Capetus, Chapez lub Capet. Miał też szczęście posiadać oddanego strounika w osobie Adalberona, arcybpa Reims (od 969); prałat ten, energiczny, czynny i ambitny, był w bliz-kich stosunkach z rodziną królewską niemiecką: kierownikiem jego szkoły katedralnej był mnich

Kocvk). Powh, LLuitr. Ze«*. 232. T XXIX

Gerbert, wierny sługa Ottonów. Niechęć Adalberona względem projektów Lotaryusza co do Lotaryngii i jego sojusz z H-em otworzyły przed tym ostatnim drogę do tronu i zapewniły jego ambicyi poparcie domu królewskiego niemieckiego. — H. z początku popierał Lotaryusza, licząc na to zapewne, że odegra wobec niego podobną rolę jak i ojciec; dopomagał mu w wojnie z Ottonem w 978 i brał udział w akcie uroczystym, na mocy którego trzynastoletni Ludwik mianowany został współpanującym (979). Ale pokój potajemny, zawarty w 980 przez Lotaryusza z Ottonem II w Margut, dowiódł H-owi, że król stara się wyłamać z pod jego wpływu; zaczął tedy też się układać z cesarzem i zawarł z nim przymierze. Lotaryusz napróżno chciał się zemścić nad swym wassalem: musiał z nim się pogodzić. Śmierć Ottona II (983) wywołała nowe starcie. Lotaryusz, który miał nadzieję, że otrzyma opiekę nad Ottonem III, spróbował znowu zająć Lotaryngię, zdobył Verdun (w marcu 985), gdzie wziął do niewoli hrabię Godfryda, jego syna Fryderyka i krewnych, Zygfryda Luksemburskiego i Toodoryka, księcia Wyższej Lotaryngii. Po tym pogromie swych stronników Adalberon miał jedną myśl tylko: połączyć H a z Ottonem III przeciwko Lotaryuszowi i od 985 sekretarz jego Gerbert wskazywał na H-a, jako na króla prawowitego. W maju tegoż roku H. zmusił z bronią w ręku Lotaryusza do zaniechania procesu, wytoczonego Adalberonowi o zdradę stanu i do wypuszczenia książąt lotaryńskich. Wkrótce potem zachorował Lotaryusz i przed śmiercią polecił syna swego Ludwika opiece H-a. — Podczas krótkich rządów Ludwika V (ob.) H. odgrywał rolę zuchwałego protektora i podstępnego współzawodnika Karolingów. Towarzyszył Ludwikowi do Reims, gdzie król ten oblegać zaczął Aldaberona, aby go ukarać za knowania i zdradę. Prawdopodobnie za namową H-a król zaniechał oblężenia i zadowolnił się wezwaniem arcybpa przed sąd swój. Wkrótce potem H. udzielił przytułku w Dourdan królowej Emmie i bpowi Laon, Ascelinowi-Adalberonowi, oskarżonym o cudzołóstwo i ściganym przez Ludwika V. Tymczasem król zmarł nagle wskutek wypadku na polowaniu (12 maja 987) w Compiègne, gdzie zwołał był panów, którzy mieli sądzić Adalberona. Ludwik nie zostawił potomstwa. Karol, brat Lotaryusza, żonaty z siostrą Herberta z Troyes, uważał się za prawego następcę Ludwika, trudno-by mu było jednak uzyskać uznanie za następcę. Zdradził był bowiem swego brata i uznał się za wassala Ottona II, jako książę Niższej Lotaryngii; był nieprzyjacielem Emmy, którą oskarżył o cudzołóstwo. Z drugiej strony Niemcy nie pragnęli wyniesienia jego na tron Francyi, utraciliby bowiem wtedy Lotaryngię. Adalberon skorzystał z tego położenia, aby przeprowadzić wybór H a;

59

Hugo Wielki, hrabia Vermandois, syn Henryka I, a brat Filipa I francuskiego. Przez małżeństwo objął hrabstwo Vermandois (1080). W r. 1096 uczestniczył w wyprawie krzyżowej. W drodze, na rozkaz cesarza Aleksego I, pochwycony w Durazzo, stamtąd przewieziony do Konstantynopola, po kilku dopiero latach wolność odzyskał. W r. 1101 przyłączył się do wojska Gwelfa IV bawarskiego, które spieszyło na pomoc świeżo założonemu królestwu Jerozolimskie

skłonił zebranych w Compiègne do przysięgi, że nic nie postanowią przed nową naradą, która miała się odbyć w czerwcu w Senlis. Arcybp przedstawił temu zgromadzeniu, że Karol jest człowiekiem osławionych obyczajów, wassalem obcego monarchy, żonatym z siostrą wassala H-a; że korona nie jest dziedziczna, lecz należy się najgodniejszemu i że zbawienie państwa wymaga oddania jej księciu Franków. H., okrzyknięty królem, ukoronowany został 3 lipca 987 r. w Noyon przez Adalberona.—Utrzymywano, że H., popierany przez episkopat, miał przeciwko sobie duchowieństwo zakonne, i że większa część panów wymówiła mu posłuszeństwo. Jest to przecież niedokładne. Wogóle wybór H-a przyjęło całe królestwo przychylnie. Nawet Akwitania uznała go natychmiast, a na najdalszych kresach królestwa hrabia Barcelony zawezwał jego pomocy przeciwko Saracenom. — H. wziął się do rządów energicznie. Zmusił Seguina i Alberta z Vermandois do posłuszeństwa i, pomimo oppozycyi Aldaberona uregulował sprawę następstwa tronu, koronując 25 grud. 987 w Orleanie syna swego, Roberta. Ożenił go w 988 ze znacznie starszą córką króla Włoch, Berenga-ryusza, Rozalią Zuzanną, wdową po Arnulfie II, hrabi Flandryi. Wkrótce Robert porzucił żonę i zawiązał stosunki z żoną Eudesa z Chartres, co stało się powodem nieporozumień z ojcem. — Wkrótce niebezpieczeństwo zagroziło H-owi. Karol Lotaryński, do spółki z naturalnym synem Lotaryusza, Arnulfem, zdobył w maju 988 miasto Laon i uwięził bpa Ascelina i królową Emmę. Napróżno H. oblegał dwa razy miasto; Karol odpędził go i w 989 zajął nawet Reims; miasto to wydał mu Arnulf, następca arcybpa Adalberona (f 989). Z ciężkiego położenia wyprowadziły H-a intrygi Ascelina, który zdołał uciec z Laon. Udał on, że się pogodził z Karolem, pochwycił go i wydał H-owi wraz z żoną, trojgiem dzieci i arcybpem Arnulfem (991). H. więził w Orleanie Karola do śmierci (995). W 992 przy pomocy Normandów H. odebrał twierdzę Melun, którą zawładnął był Eudes z Chartres, sprzymierzeniec Karola Lotaryńskie-go. Wojnę z Eudesem prowadził aż do jego śmierci (995) Fulko Andegaweński, wierny was-sal H-a. — Potęga H-a była już wtedy umocniona; z powodu spraw kościelnych zaczęły się jednak wkrótce nieporozumienia z papiestwem, które trwały przez całe panowanie H-a; były one tem poważniejsze, że cesarzowa Adelaida, opiekunka Ottona III, występowała po stronie papieża w imieniu zwierzchnictwa cesarskiego. Podczas walki z Karolem H. prosił napróżno papieża Jana XV o wystąpienie przeciwko Ar-nulfowi z Reims. Po uwięzieniu Karola sobór w Verzy złożył z godności Arnulfa i obrał arcybpem Gerberta. Papież odpowiedział wyklęciem Gerberta i przychylnych mu biskupów. Sobór duchowieństwa francuskiego w Chelles (994 lub

995) odrzucił pretensye papieskie. Papież zwołał w 995 synod do Mouzon, na który H. zabronił pojechać duchowieństwu francuskiemu. Sprawa ta toczyła się jeszcze do r. 996, w którym umarł H. (24 październ.). — H-a różnie sądzili współcześni i dalsze pokolenia. Kronikarz Richer wychwala jego zdolności i cnoty; inne kroniki, zwłaszcza z Sens, mówią o nim z pogardą i widzą w nim tylko uzurpatora. Według dawnej piosenki H. miał być nawet synem rzeź-nika. W istocie zaś, H., choć nie posiadał uzdolnienia ojca, był jednak człowiekiem zręcznym i szczęśliwym. Sprzyjały mu okoliczności, umiał on z nich jednak korzystać. Ma pewne cechy takiesame jak i wybitniejsi z jego następców, Filip - August, Filip IV, Karol V: jak i oni był chytry, cierpliwy, szukał korzyści realnych, a nie zwycięstw błyskotliwych, przekładał roztropność dobrego polityka nad sławę pobożnego rycerza. Jak i oni był wiernym sługą i sprzymierzeńcem Kościoła; brał chętnie udział w ceremoniach religijnych i pracował nad reformą klasztorną.— Jak i pierwsi jego następcy, nie zdawał sobie H. jasno sprawy z polityki, jaką narzucał nowemu królestwu przez pół feo-dalny charakter jego władzy; był raczej kontynuatorem ostatnich Karolingów, niż inicya-torem rządów nowych. Pomimo to, po pokonaniu nieprzyjaciół, potrafił zapewnić synowi swemu spokojne następstwo tronu, przygotować utworzenie się dziedziczności dynastycznej, zacieśnić przymierze pomiędzy władzą królewską a Kościołem i utrzymać niepodległość Francyi wobec Cesarstwa Niemieckiego.— W dziele Lofa „Les derniers Carolingiens” (Paryż 1891) znajduje się wykaz zupełny źródeł i opracowań epoki H-a; por. oprócz tego: Monod „Les sources du règne de Hugues Capet” (w „Revue historique” t. XXVIII); Pfister „Études sur le règne de Robert le Pieux” (Paryż 1885); C. von Kalckstein „Geschichte des französischen Königthums unter den ersten Capetingern; t. I: Der Kampf der Robertiner und Karolinger” (Lipsk

1876); Viollet „La Question de la légimité à l’avènement de Hugues Capet” (Paryż 1892). — (G. Monod w „Grande Encyclopédie” Lami-raulta).

mu. W Azyi Mniejszej Turcy wojsko to do szczętu rozbili. H. ocalił życie, ale wkrótce potem zmarł w Tarsie, dnia 18 października 1101 roku.

(wyd. 3-e, t. I str. 751).

Hugo (Hugues) de C h a m p f 1 e u r y, kanclerz Ludwika VII, króla Francyi. Kanclerzem został w listopadzie 1150 r. Z łaski królewskiej korzystał, zyskując liczne benefieya. Brał czynny udział w układach, które poprzedziły pokój pomiędzy Francyą a Anglią. Był pośrednikiem pomiędzy Ludwikiem VII a papieżem Aleksandrem III, który z nim prowadził ożywioną kor-respondencyę. On-to, z polecenia papieża, pogodził Henryka II angielskiego z arcybiskupem Tomaszem Becketem. W roku 1159 został biskupem Soissons, zachował jednak przytem urząd kanclerza do r. 1172, w którym popadł w niełaskę. Usunął się wtedy do klasztoru (f 1175). Przypisują mu ułożenie zbioru z 569 listów, wydanego przez Duchesne’a; niektóre z tych listów pisane są przez niego, niektóre inne przez papieża Aleksandra III.—Por. Luchaire „Etudes sur les actes de Louis VII”; „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hugo von Trimberg, poeta dydaktyczny, prawdopodobnie we wsi Trimberg, w okolicach Wurz-burga urodzony i stąd tak nazwany. Od 1260 do 1309 był mistrzem i rektorem szkół kolle-giackich w Theuerstadt, jednem z przedmieść Bambergi. Znany jest jako autor poematu dydaktycznego „Renner”, pisanego w narzeczu średnio - górno - niemieckiem, który ułożył w roku 1300, a jeszcze w 1313 poprawiał i pomnażał. Mając na celu oświecenie i umoralnienie spół-czesnych, maluje on stan owoczesnej kultury i obyczajów, walczy z panującemi wadami i występkami. Przeplatając swój utwór licznemi przykładami, porównaniami, bajkami i anegdotami, daje w nich dowód poetyckich zdolności swoich. Zupełne wydanie Rennera wyszło najpierw staraniem Bamberskiego związku historycznego (1883—84, w trzech zeszytach). W opracowaniu, niesłusznie przypisywanem Seb. Brantowi (Frankfurt 1549, wyd. nowe Tübinga 1827), poemat ten jest przekształcony w duchu protestanckim. Inne utwory H-a, mianowicie zaś poemat „Der Sammler”, zaginęły.— Por. Jänike „Ueber Hugos von Trimberg Leben u. Schriften” (w „Germania” tom II str. 363 i nast.).    *

Hugo von Monfort, poeta niemiecki (* 1357 roku — f 1423 r.), pochodził z osiadłego w Vo-rarlbergu rodu hrabiów Monfortów i był piątym tego imienia. Roku 1377 uczestniczył w wyprawie księcia Albrechta III austryackiego na pogańskich Prusaków i potem często wojen-nem bawił się rzemiosłem. Odbył też pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Poezye jego są poczę-ści w rodzaju allegorycznym, i pospolicie w formie rozmów („Reden”) traktują o zwyczajach i wypadkach współczesnych; poczęści zaś liryczne (pieśni i listy), pośrodkujące pomiędzy pieśniami minnezyngerów i ludowemi. Germek jego, Burk Mangolt, komponował do nich melo-dye. Wydanie poezyj H-a opracował Bartsch (Sztutgard 1880, Literarischer Verein) i Wacker-nell (Insbruk 1881). — Por. Weinhold „Ueber den Grafen Hugo v. Monfort” (Gradée 1857). * Hugo Z Sieny (H. 8en ensis albo de Siena); zwał się właściwie Ugone Benz i, dlatego nazywano go też z łacińska Bentius (* w Sienie w połowie drugiej w. XIV—f w Fer-rarze w r. 1439), lekarz. W r. 1399 był profesorem w Pawii, potem w r. 1412 w Bolonii, w r. 1420 widzimy go na takiemże stanowisku w Padwie, poczem czas pewien przebywa we Florencyi; w r. 1430 wraca do Padwy. Pod koniec życia osiadł w Ferrarze.—H. był lekarzem biegłym i spostrzegaczem tak bystrym, że niektóre opisy przebiegu chorób po nim pozostałe i dziś jeszcze nie utraciły znaczenia; jako profesor używał sławy rozgłośnej. Szczególnie ciekawe są jego „Perutilia consilia ad diversas egri-tudines a capite usque od calcem” (Bolonia 1482, in folio); pisywał też objaśnienia do dzieł Hippokratesa, Galena iAvicenny; wydanie zbiorowe wszystkich prac jego wyszło w Wenecyi w r. 1518.—Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences méd.” (T. I str. 318 i 339) i H. Hae ser „Lehrb. der Gesch. der Med.”

Dr J. P.

Hugo Gustaw (* 1764 r. — | w Gietyndze 1844 roku), słynny prawnik niemiecki, założyciel historycznej szkoły prawa (ob.), pro: fesor w Gietyndze (1788 — 1844). Epoka najbujniejszej jego działalności reformaeyjnej przypada na lata 1785 — 98 i krystalizuje się w trzech momentach: 1) działalność krytyczna, polemiczna. W tym celu H. zakłada czasopismo „Civilistisches Magazin” (ogółem wyszło 6 tomów), w którem poddawał stale gruntownej krytyce najwybitniejsze utwory literatury prawnej, roma-nistycznej; w szczególności na przykładzie popularnych instytucyj Höpfnera i kommentarza Glück a (ob.) dowiódł, że obowiązująca podówczas metoda jest fałszywa i nie broni od błędów najwybitniejszych uczonych. Jednocześnie na gruzach (2) budował H. zarówno w pierwszych pracach „De fundamento successionis ab intestato ex jure Romano antiquo et novo” (1785), w przekładzie 44 rozdz. Gibbona „Dziejów upadku cesarstwa Rzymskiego”, jak w in-stytucyach („Institutionen oder Pandekten als Lehrbuch des heutigen römischen Rechts” 1789, wyd. 7-e 1826), w Dziejach prawa rzymskiego („Geschichte der röm. Rechts” 1790, wyd. 11-e 1832), z których wyłoniła się 1812 dziś jeszcze pożyteczna „ Civilitische Literaturgeschichte ” (wyd. 3-e 1830) — wszędzie odbudowuje H. prawo rzymskie, z pod ruin wydobywając na wierzch zapomniane od wieków prawdziwe i właściwe teksty prawne. Bada styl, oddzielne wyrazy, gromadząc ziarna drobne ale trwałe, z których i późniejszym czasom wolno było jeszcze korzystać. Przytem nie ma „H. owej chorobliwej miłości dla antykwaryatu romanistycznego, w którą następnie popadli niektórzy przedstawiciele

historycznego kierunku w prawie; nie ma rów- | jego przekonań nastały dni lepsze (ob. Stamm-uież mistycyzmu: jest raczej H. pragmatykiem, racyoualistą. W organizmie owoczesnego prawa, złożonym, przerosłym, chaotycznie i nierównie rozwiniętym—wyodrębnia pierwiastki staro-rzym-skie od justyniańskich albo średniowiecznych, romanistyczne od germanistycznych. W ten sposób przygotowuje H. materyał skończony, historycznie pewny, z którego Savigny (ob.) wzniósł

1er). — Spis dokładny prac H-a znaleźć można u Piiltera „Akad. Gelehrtengeschichte von Göttingen” dopeł. Saalfelda 1820 (str. 295 nn.) i Oesterley’a z 1838 (str. 414 i nn.).—O H-em, prócz wymienionych prac Savigny’ego, pisali: Eyssenhardt „Zur Erinnerung an H.” (1845); O. Mej er w „Preuss. Jahrb. 1879”; Singer

i Landsberg w Czasopiśmie Griinhuta (Wie-

s. P.

Hugo Józef Leopold Sigisbert, hrabia, generał francuski (* w Nancy 1773 —f w Paryżu 1828 r.). Był synem stolarza. W 1788 wstąpił do wojska; w 1791 przeniesiono go do 13-go pułku piechoty; w 1792 przyłączono do sztabu armii Renu. W r. 1793 pod Hochheim kula zraniła go w szyję. Wysłany do armii w Wandei (1793), odznaczył się w bitwach pod Tihiers i Montaigu. D. 4 października 1795 r. zabił w bitwie pod Coudray przywódzcę szua-nów, Laperdrie. W 1800 walczył w armii Renu; na polu bitwy pod Moerskirch Moreau mianował go szefem batalionu. W kampanii 1805 odznaczył się pod Caldiero. W r. 1806 wstąpił do 2-go pułku piechoty ueapolitańskiej; wtedy-to schwytał słynnego bandytę Fra Diavolo, którego ścigał przez miesiąc. W roku 1808 został pułkownikiem. Towarzyszył królowi Józefowi do Hiszpanii, w styczniu 1809 zdobył Avilę, za co mianowano go marszałkiem polnym. W 1810 był gubernatorem Guadalajary i walczył szczęśliwie z Empecinadem, którego pobił 32 razy nad Tagiem i w górach Kastylii i Aragouii. Jako uagrodę otrzymał tytuł hrabi. W r. 1812, podczas odwrotu z Hiszpanii dowodził strażą tylną i w bitwie pod Vittorią (21 czerwca) ocalił życie królowi Józefowi, który go mianował swym pierwszym adjutantem. W 1814 bronił bohatersko przez 88 dni Thionville’u przeciwko związkowym; w 1815 przeniesiono go na połowę żołdu; w r. 1825 otrzymał dymissyę w stopniu generała - porucznika. Z pierwszego małżeństwa, z Zofią Franciszką Tróbuchet (1797), zostawił trzech synów (ob. niżej). — H. pisał sporo, między innemi: „Journal historique du blocus de Thibnville en 1814”    (1819); „Mémoires”

(1825, 2 tomy); „L’Aventure tyrolienne” powieść (1826, 3 tomy).

Hugo Abel, literat francuski (* w Paryżu 1798—f 1855), syn generała Józefa (ob.) i brat poety Wiktora (ob.). W młodym już wieku okazywał zamiłowanie do literatury; w r. 1817 wraz z Armandem Malitourne i Aderem

następnie swoje klasyczne i systematyczne pa- deń) w T. XVI i XXVIII. łące — co zresztą sam Savigny niejednokrotnie uznał (ob. jego artykuł jubileuszowy „Der 10 Mai” w „Zeitschrift fuer historische Rechtswissenschaft” tom IX). Jedno bowiem miał H. zamiłowanie: dla faktów, jedno żywił przekonanie, to mianowicie, że zasady wyprowadzić się dają z faktów, a nie odwrotnie. — 3) Należy zwrócić uwagę jeszcze na filozoficzne poglądy H-a. Prze-dewszystkiem jest on wrogiem nieprzejednanym prawa natury („Naturrecht als Philosophie des positiven Rechts” 1798, wyd. 4-e 1819; „Juristische Encyklopädie” 1792, wydanie 8-e 1835).

Prowadzi „Naturrecht” do absurdu: ściga je na własnem Jego polu; dowodzi, iż przy pomocy jego przesłanek można dowieść, że czarne jest białem i szarem jednocześnie, że niewolnictwo, poligamia, tortura, ludożerstwo—są instytucyami rozumnemi i koniecznemi. Następnie jest w dziedzinie filozofii prawa nie pierwszym i nie jedynym (Hufeland, Schmalz, Gros), ale najbardziej konsekwentnym, najgłębszym kantystą (ob. Kant).

napisał „Traité de mélodrame”, podpisany A-A-A. W r. 1819 ogłosił „L’Heure de la mort” i wraz z Wiktorem H. zaczął wydawać czasopismo „Conservateur littéraire”, w którem sporo artykułów pomieścił; zajmował się głównie literaturą obcą, zwłaszcza hiszpańską. Zajmował się też poezyą: jego „Ode sur la bataille de De-nain” uwieńczona została w 1822 przez akade-

Nie uznając późniejszych prac Kanta, zwalczając je nawet — uważa H. Krytykę czystego rozumu (1781) za epokowe i wiekuiste dzieło rozumu ludzkiego, a „krytyczną” filozofię za „fundament euklidesowy” wszelkiej umiejętności. Racyonalizm mniemał, że wszystko zrozumieć, objaśnić, matematycznie wyrazić potrafi. H. za Kantem nakazuje skromność: ograniczyć się musimy do poznania dostępnego naszemu umysłowi; wolno nam tylko spostrzegać, spostrzeżenia opisywać i gromadzić. Wszelki aprioryzm, ile, że wogóle jest dopuszczalny, może posiadać tylko znaczenie formalne. Takim też jest według H-a aprioryzm Kanta, wyłożony w jego etycznych i prawnych pracach. Wszelkie „zasady naczelne” metafizyczne są tylko pustą formą, którą zapełnić należy treścią z życia, doświadczenia i historyi czerpaną. Porównanie prawa materyalnego z zasadami i wskazaniami abstrakcyj teoretycznych nie da żadnego rezultatu materyalnego; ze stanowiska filozofii krytycznej dać go nie m o ż e, albowiem całe myślenie nasze jest tylko formą; wszelki materyał musimy zapożyczać ze świata zjawisk. O ile zasługi H-a wymienione pod 1) i 2) ocenione były współcześnie, o tyle „Kan-tyzm” jego był najzupełniej zapoznany i nie wywarł najmniejszego wpływu na współczesne ani na późniejsze pokolenia. Dopiero za dni naszych wraz z tryumfami neokantyzmu (ob.), w innych dziedzinach myśli filozoficznej dla tych

"Ą

Sm

mm

mię w Cambrai. Zostawił znaczną ilość prac literackich i historycznych, między innemi: „Pierre et Thomas Corneille” (1823); „Histoire de la campagne d’Espagne en 1823” (1824, 2 tomy); „Les Tombeaux de Saint-Denis” (1824); „Histoire de l’empereur Napoléon” (1833); „La France pittoresque” (1833); „La France militaire” (1834); „La France historique et monumentale” (1836—43); „Le Conteur” (1833) i inne.

Hugo Wiktor (* 26 lutego 1802 w Besançon—f 22 maja 1885 w Paryżu), poeta francuski. Był synem generała napoleońskiego, który, zaprzyjaźniony z królem Józefem Bonaparte, podzielał jego zmienne losy, walczył za jego sprawę we Włoszech i w Hiszpanii i w obu tych krajach przy jego boku dłuższy czas przebywał. Żona i syn towarzyszyli mu nieraz w wyprawach i pochodach wojennych, wskutek tego przyszły poeta już w dzieciństwie doznawał licznych i różnorodnych wrażeń, które przyśpieszały rozwój wrodzonych jego uzdolnień umysłowych, oraz działały pobudzająco na żywą, skłonną do egzaltacyi uczuciowość i z natury niezmiernie wybujałą wyobraźnię dziecka, wstępującego w świat ze znamieniem wyjątkowej ge-nialności. „Cudowne dziecko”, sławione przez Chateaubrianda, wyrosło na młodzieńca zaufanego w swój geniusz i w swoje wielkie posłannictwo, żądnego powodzenia, sławy i wielkości. Jakoż pierwsze zaraz jego utwory poetyckie, przeniknięte duchem reakcyi monarchicznej, zwróciły na niego uwagę powszechną i zjednały mu względy króla, Ludwika XVIII-go, który wyznaczył stałą pensyę dziewiętnastoletniemu zaledwie poecie. Dzięki temu w następnym roku mógł on poślubić ukochaną Adelę Foucher, z którą bardzo szczęśliwy wiódł żywot, osiągając przez pojawiające się w szybkiem po sobie następstwie dalsze swoje poezye coraz większy rozgłos i wpływ na umysły młodzieży współczesnej. Niebawem ujrzał się na czele licznego zastępu młodych entuzyastów, nietylko poetów, lecz także literatów, dziennikarzy, malarzy, muzyków, którzy pod jego wodzą i pod hasłem romantyzmu występowali do walki zaciekłej z panującą jeszcze wówczas przeważnie w literaturze i sztuce francuskiej, choć przeżytą już i poniekąd zwyrodniałą doktryną klasyczną. Walki literackie i artystyczne, toczone przez Wiktora H. i jego zwolenników, przybrały niebawem odcień polityczny. Po rewolucyi lipcowej, którą, porzucając swoje pierwotne, krańcowo-monar-chiczne przekonania, z gorącym entuzyazmem powitał, począł się H. nakłaniać do zasad republikańskich, przybierających u niego stopniowo barwę coraz czerwieńszą. Wskutek tego, jakkolwiek obsypany zaszczytami przez monarchię orleańską i w r. 1845 do godności para Fran-cyi wyniesiony, coraz częściej począł wchodzić w kolizyę z jej rządem, który zakazał przedstawienia jego dramatu p. t. Król się bawi, co stało się powodem rozgłośnego procesu, zje-dnywającego poecie gorący poklask stronnictw wolnomyślnych. Jednocześnie odnosił H. ostateczne swe tryumfy nad obrońcami dawnego klasycyzmu, którzy, jako naczelne jeszcze powagi urzędowe literatury współczesnej, stawiali w dalszym ciągu opór rosnącym coraz bardziej wpływom wodza romantyków i dopiero w roku 1841, ulegając naciskowi opinii publicznej, otworzyli przed nim podwoje głównej swej twierdzy, Akademii francuskiej. Po wybuchu rewolucyi lutowej r. 1848 rzucił się H. w wir polityki jako zdecydowany bojownik idei republikańskich i socyalistycznych. Wybrany do zgromadzenia ustawodawczego, występował w nim jako zaciekły przeciwnik księcia prezydenta, Ludwika Napoleona, a skoro ten, po grudniowym zamachu stanu r. 1851, ogłosił się cesarzem, jako Napoleon III, H. opuścił Francyę i lat prawie dwadzieścia przeżył na dobrowolnem wy-

vĄ

ßsjf    I⁷

Łri#

ip‘>

Fig. 82. Hugo Wiktor.

gnaniu, naprzód w Brukselli, potem na wyspie Jersey, a od r. 1854 na Guernsey, gdzie przemieszkiwał, otoczony małym gronem wygnańców, odwiedzany często przez licznych wielbicieli i skąd nieraz podnosił głos protestu przeciw rządowi drugiego cesarstwa. W r. 1870, po upadku Napoleona III i ogłoszeniu rzeczypo-spolitej, powrócił H. do Francyi, występując, mimo podeszłego wieku, z iście młodzieńczym zapałem, jako rzecznik radykalnych dążeń poli-tyczno-socyalnych, oraz patryotycznej idei odwetu zt doznaną klęskę. Jednocześnie aż do ostatnich niemal chwil życia rozwijał niezmordowaną twórczość poetycką, która, pomimo swej niezwykłej, przechodzącej niekiedy w dziwaczność, formy, ogromne zawsze miała powodzenie we Francyi i rozgłos w całej Europie. Obchodzone uroczyście 1881 r. w Paryżu osiemdziesięcioletnie urodziny poety, stały się wielką mani-festacyą narodową, w której cała Francya uczciła genialnego wieszcza, a zarazem szlachetnego bojownika idei humanitarnych i uczuć na-tryotycznych.—Wiktor H. ze względu na niezmierne bogactwo i nader wysoką miarę swych uzdolnień twórczych uznany został powszechnie, tak we własnej ojczyźnie jak i w całej Europie, za największego poetę francuskiego XIX-go wieku. Świetny jego zawód poetycki odznaczał si? wyjątkową bujnością i wielostronnością, ujawniającą się mnóstwem różnorodnych utworów we wszystkich głównych rodzajach poezyi. Wartość tych utworów bardzo nierównomierna, treść ich zawiera wiele sprzeciwieństw, forma w kompozycyi i stylu niezawsze dostatecznie wyrobiona, często dziwaczna i zmanierowana, niemniej przeto wszystkie one noszą znamiona indywidualnego geniuszu twórczego, o śmiałym polocie i ogromnej potędze natchnienia. Najwcześniejsze i najbardziej bezsporne laury zbierał H. na polu liryki, której płody dźwięczące wielkiem bogactwem różnorodnych tonów i nastrojów, wydawał w licznych zbiorach od samych zaczątków jego zawodu, cieszących się szerokiem uznaniem i rozgłosem. Najpierwszy z nich p. t. „Odes et ballades” (Paryż 1822, drugi zbiór 1826) zawiera jeszcze wiele śladów dawnej maniery klasycznej obok licznych zwrotów (w balladach) do tradycyi średniowiecznego romantyzmu. Następnie pojawiły się „Les Orientales” (tamże 1828), poezye liryczne, osnute na motywach wschodnich, odznaczające się jaskrawym kolorytem i wybujałą fantazyą. Z późniejszego, męskiego, okresu życia poety pochodzą: „Feuilles d’automne” (Paryż 1832); „Les chants du crépuscule” (1835); „Les voix intérieures” (1837); „Les rayons et les ombres” (1840), zbiory zawierające poezye bardziej osobiste, wysnute z wewnętrznych nastrojów i refleksyj, lub z przeżytych wrażeń i doświadczeń. We wszystkich tych zbiorach wśród różnorodnych tonów lirycznych odzywają się nieraz odgłosy politycznych dążeń współczesnych. Ten ostatni żywioł wszechwładnie panuje w zbiorze p. t. „Châtiments” (Bruksella 1852), napisanym pod wrażeniem grudniowego zamachu stanu i pełnym nienawiści przeciw Napoleonowi III, Odmienny, odzywający się licznemi echami młodości nastrój liryczny przenika późniejsze zbiory „Contemplations” (Paryż 1856), oraz „Les chansons des rues et des bois” (tamże 1865). Liryzmem przesiąknięty jest również poemat na wielką zakrojony skalę i składający się z szeregu fragmentów epickich, objętych ogólnym tytułem „La légende des siècles” (część I Paryż 1865, część II tamże

1877).—Jako bojownik romantyzmu wystąpił H. głównie na polu twórczości dramatycznej, wypowiadając w niej otwartą walkę wszelkim regułom i prawidłom klasycznym. Wyzwanie do walki rzucił naprzód w dramacie „Cromwell” (Paryż 1827), odznaczającym się bardzo nieprawidłową, dowolną formą i poprzedzonym słyń-ną przedmową przeciw klasykom zwrócouą. Następujące potem znakomite dramaty: „Her-nani” (Paryż 1830); „Marion de Lorme” (tamże

1831); „Le roi s’amuse” (tamże 1832); „Lucrèce Borgia” (tamże 1833); „Marie Tudor” (tamże 1833); „Angelo, tyran de Padoue” (tamże 1835), choć bardziej od „Cromwala” prawidłowe, a przytem bardziej sceniczne, posiadają charakter wybitnie romantyczny, wyróżniający je znamiennie od arcydzieł dawnego klasycyzmu. W przedostatnim swoim utworze dramatycznym, w tragedyi „Ruy-Blas” (Paryż 1838), choć wierny w zasadzie kierunkowi romantycznemu, zastosował jeduak H. właściwą sobie manierę stylową w sposób bardziej umiarkowany, a nawet, przez użycie aleksandrynów i przez większą prawidłowość retorycznego dyalogu zbliżył się nieco do zwalczanych tak zaciekle wzorów teatru klasycznego. Natomiast w ostatnim swym dramacie p. t. „Les bourgraves” (Paryż 1843) puścił jaknajswobodniej wodze romantycznie roz-igranej wyobraźni i stworzył dzieło imponujące miejscami siłą natchnienia, ale pełne wybujałej i dziwacznej fantastyki. Wobec objawiającego się ówcześnie we Francyi zwrotu do klasycyzmu utwór ten bardzo źle przez publiczność został przyjęty, co nazawsze zraziło poetę do dramatu i do sceny. — Powieściowa twórczość Wiktora H. rozpoczyna się od romansów: „Han d’Island” (Paryż 1823) i „Bug Jargal” (tamże 1825), należących do najjaskrawszych objawów wyuzdanej fantazyi romantycznej. Następujące wkrótce po nich opowiadanie: „Le dernier jour d’un condamné” (Paryż 1829) choć grzeszy brakiem miary estetycznej, pełne jest siły i prawdy w oddaniu gwałtownych wstrząśnień duszy ludzkiej, a wielki romans historyczny „Notre Dame de Paris” (Paryż 1831) jest genialnym arcydziełem potężnej wyobraźni twórczej i jednym z najwspanialszych w literaturze nowożytnej obrazów życia średniowiecznego. Późniejsze romanse Wiktora H.: „Les misérables” (Bruksella 1862); „Les travailleurs de la mer” (Paryż 1866); „L’homme qui rit” (tamże 1869); „Quatre-vingt-treize” (tamże 1873), mimo wielu dziwacznych wybryków w swej treści i formie, są to dzieła świadczące wymownie o potędze geniuszu twórczego poety, a pierwszy z nich „Nędzarze” pozostanie nazawsze w literaturze wszechświatowej, jako głęboko odczuty i wstrząsająco prawdziwy obraz niedoli ludzi upośledzonych i zgnębionych przez naszą bezduszną cywilizacyę nowoczesną. W ostatnich latach życia ogłosił H. wiele różnorodnych utworów dość nierównej wartości: „L’histoire d’un crime” (1877) opis grudniowego zamachu stanu; „Le discours pour Voltaire (1878); „Le domaine public payant” (1878); „La pitié suprême”, poezye (1879); „L’âne”, poemat (1880); „Religion et religions”, poezye (1880); „Les quatre Vents de l’esprit”, poezye (1881); „Torquemada”, dramat (1882); „La le

W. G.

był w Brukselli.

gende des siècles”, III część (1883); „L’archipel de la Manche” (1883).—Niezmierna, iście fenomenalna energia twórcza genialnego poety nie została wyczerpana przez rzeczy ogłoszone za jego życia. Po śmierci jego pozostało jeszcze mnóstwo utworów, których część tylko dotąd wyszła w druku. Paweł Meurice i August Vaquerie wydali: „Le théâtre en liberté” (1884); „La fin de Satan” (1886), fragment drugiej części trylogii, której część pierwszą stanowić miała Legenda wieków, a część trzecią —ogłoszony już również poemat: Bóg; „Choses vues” (1887); „Toute la lyre” (1888 — 93); „Océan” (1894); „En Voyage”, wrażenia z podróży; wreszcie dwa dramaty z czasów młodzieńczych: „Les jumeaux”, „Amy Robsart”.—O pozostałych niedrukowanych jeszcze rękopisach poety podał dokładną wiadomość Juliusz Tellier w artykule czasopisma „Annales politiques et littéraires (30 września 1880). Oprócz obszernej korrespondencyi, która, wskutek wyraźnej woli zmarłego i ze względu na osobistości żyjące, nieprędko jeszcze będzie mogła być ogłoszoną, w papierach poety znajdują się jeszcze prace następujące: „Essai d’explication”, rozwinięcie doktryn filozoficznych naszkicowanych w „Les contemplations”; trzy oryginalne wielce, różne od wszelkich dotychczasowych rodzajów dramatycznych, komedye: „Cent mille Francs de rentes”; „Peut-être frère de Gavroche”, „Maglia”; dalej: „Les années funestes”, satyry przeciw Drugiemu Cesarstwu; „Les colères justes et les profondeurs”, poematy satyryczne i filozoficzne; wreszcie mnóstwo poezyj rozmaitej treści i formy, powstałych w różnych epokach życia poety, a dotąd nigdzie niedrukowanych.—O czynnym i ruchliwym żywocie Wiktora H., oraz niesłychanie płodnej i wielostronnej jego twórczości istnieje bogata literatura biograficzno-krytyczna. Źródłowe dzieła francuskie przytaczamy tutaj: Sainte-Beuve „Biographie des contemporains” (Paryż 1831, tom IV, cz. II); Portraits contemporains” (Paryż 1846); Gustave Planche „Nouveaux portraits littéraires” (Paryż 1854); Alfons Lecanu „Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie” (Paryż 1863); Teofil Gautier „Histoire du romantisme” (Paryż

1874); A. Barbou „Les grands Citoyens de la France: Victor Hugo, sa vie, ses oeuvres” (Paryż 1880); „Victor Hugo et son temps” (1882); Edmund Bire „Victor Hugo et la Restauration” (Paryż 1869); „V. H. avant 1830” (Paryż 1883); „V. H. après 1830” (Paryż 1891); Paweł de Saint-Victor „Victor Hugo” (Paryż 1885); Alfred Asseline „Victor Hugo intime” (Paryż 1885);

E. Dupuy „Victor Hugo, l’homme et le poète” (Paryż 1886); Karol Renouvier „Victor Hugo le poète” (Paryż 1892); Marbilleau „Victor Hugo” (Paryż 1893).—Przekłady polskie utworów Wiktora H.: „Angelo” tłom. Wład. Dobkiewicz (Warszawa 1867); „Bug Jargal” tłóm. Katarzyna Lewicka (Warsz. 1829); „Burgrafowie” tłóm.

Kaz.Raszewski, oddruk z „Bibl. warsz.” (Warszawa

1861); „Człowiek śmiechu” tłóm. F. Faleński (Warsz. 1869); „Han z Islandyi” tłóm. Jan Tański (Kalisz 1871); „Hernani” tłóm. S. Bernatowicz) (Puławy 1830), Apollo Nałęcz-Korzeniow-ski (Warsz. 1862); „Kościół Panny Maryi w Paryżu” tłóm. M. Skotnicki (Warsz. 1846); „Król się bawi” tłóm. Wład. Sabowski (Lwów 1865); „Legenda Wieków” tłóm. Adam Pług i Apollo Nałęcz-Korzeniowski (Żytomierz 1860); „Legenda Wieków” tłóm. Klemens Podwysocki (Warszawa 1871); „Marya Delorme” tłóm. Korzeniowski Apollon, odbitka z „Bibl. warsz.” (Warszawa 1863); „Marya Tudor” tłóm. I. Gurewicz (Wilno

1846); Felicyan Faleński (Warsz. 1864); „Nędznicy”, pięć części w 10-u tomach, tłóm. F. Su-licki, część III F. Faleński (Warsz. 1862); „Pracownicy morza” tłóm. F. Faleński (i E. Lubow-ski, Warsz. 1866); „Pracownicy morza” tłóm.

E. Sulicki i W. Górski (Warsz. 1866); „Wybór poezyj pomniejszych” tłóm. Brunon hr. Kiciński (Warsz. 1840); „Geniusze i ludy” tłóm. bezimiennie (Kraków 1872); „Historya zbrodni” tłóm. Józef Sliwowski (Warsz. 1878); „Pecopin piękny

1    piękna Baldour” tłóm. F. Stopelle (Warszawa 1876); „Rok dziewięćdziesiąty trzeci” (Warsz. 1874, trzy różne wydania).

Hugo Karol Wiktor, pisarz fracuski (*

2    listop. 1826 w Paryżu — f 13 marca 1871 r. w Bordeaux), starszy syn poprzedzającego. Zajmował się gorliwie polityką i dziennikarstwem. W r. 1848 mianowany był przez Lamartine’a sekretarzem w ministeryum spraw zagranicznych; w tymże roku wszedł do redakcyi założonego przez jego ojca dziennika „L’ovènement”, w którym odznaczył się jako cięty i namiętny polemista. Z powodu ogłoszonych w r. 1851 artykułów przeciw wydanym przez rząd wyrokom śmierci wytoczono mu głośny proces polityczny i skazano go na kilkomiesięczne więzienie. Po zamachu stanu 2 grudnia Karol H. emigrował wraz z ojcem i przebywał poczęści na wyspie Jersey, poczęści w Belgii. Oprócz artykułów dziennikarskich ogłosił kilka utworów literackich niewielkiej wartości: „Le cochon de saint Antoine” (1857); „La Bohème dorée” (1859); romans „Une famille tragique” (1861) i jedno-aktową komedyę „Je vous aime”. Z arcydzieła swego ojca „Nędzników” wysnuł dramat, który w r. 1862 bez wielkiego powodzenia grany

w. G.

Hugo Franciszek Wiktor, pisarz francuski (* 22 listop. 1828 r. w Paryżu—f tamże 26 grudnia 1873 roku), młodszy brat poprzedzającego, również dziennikarz i redaktor czasopisma „L’evènement”. Z powodu gwałtownych przeciw rządowi artykułów uwięziony w r. 1851; następnie po grudniowym zamachu stanu emigrant wraz z ojcem i bratem, przebywający na wyspie Jersey, o której napisał nader interesujące studyum p. t. „L’île de Jersey, ses mouve-

R.

ments, son histoire ou la Normandie inconnue” (1857). Następnie zajmował się literaturą angielską, tłómaczył i kommentował dramaty Szekspira i po raz pierwszy przełożył wzorowo jego sonety. Powróciwszy do kraju po amnestyi należał do założycieli i stałych współpracowników dziennika „Rappel”; w roku 1872, na rok przed śmiercią, założył wraz ze swym ojcem demokratyczny i popularny dziennik „Le peuple souverain”.

2 tomy); Sander „Die H. und das Edikt von Nantes” (Wrocław 1886); „Puaux i Sabatier „Etudes sur la révocation de l’édit de Nantes” (Paryż 1886).

Hugues Clovis, publicysta poeta i polityk francuski (* w Ménerbes 1851), rozpoczął działalność dziennikarską w pismach radykalnych, mając lat 18, i już w 1871 z powodu artykułu w dzienniku „La Fraternité” został skazany przez sąd wojenny na trzy lata więzienia i 2 000 franków grzywien. Wypuszczony w 1875, wstąpił do redakcyi gazety „La Jeune République”. W 1877 wdał się w kłótnię z jednym z redaktorów bonapartystów, zabił go w pojedynku i uciekł do Neapolu, w 1878 stawił się jednak przed sądem w Aix, który go uniewinnił. Od 1881 zasiada w Izbie poselskiej; przyłączył się do skrajnej lewicy i należy do jej mówców najśmielszych i najradykalniejszych. Ogłosił drukiem kilka zbiorów poezyj, p. t. „La petite muse” (1877); „Poèmes de prison”; „Les soirs de bataille” (1882); „Les jours de combat” (1883); „Les Evocations” (1885); „Madame Phaëton” (1888); „Poésies choisies" (1892). Żona jego zastrzeliła z rewolweru w 1884 w pałacu sprawiedliwości literata Morin, którego oskarżała o potwarz; sąd przysięgłych uniewinnił ją w r. 1885.

W. G.

Hugo z Lukki (H. de Lucca), ob. Borgo-gnoni H.

Huguier Piotr Karol (* w Sézanne [Szampania] d. 4 września r. 1804 — f w Paryżu d.

żony jako chirurg i ginekolog. Wykształcenie otrzymał w Paryżu, gdzie w r. 1833 został pro-sektorem, w roku zaś 1835, osiągnąwszy rok przedtem dyplom doktorski, profesorem przybranym (agrégé) wydziału lekarskiego paryskiego. W r. 1836 zapisano go w poczet lekarzów Biura centralnego; w r. 1840 otrzymał oddział chirurgiczny niewieści w szpitalu Lourcine; w r. 1847 takież samo stanowisko zajął w szpitalu Beaujon i pozostawał na niem do r. 1866, w którym, jako chirurg honorowy szpitali paryskich, ustąpił z niego. W r. 1863 został także profesorem w Szkole sztuk pięknych; również był lat wiele chirurgiem cesarza Napoleona III. Podczas oblężenia Paryża w r. 1870/1 stał na czele ambulansów „des Beaux-Arts” i „Saint-Augustin”, podczas Kommuny zarządzał oddziałem chirurgicznym w szpitalu Charité. Umierając, poczynił zapisy dość znaczne Akademii medycznej, której był członkiem, oraz Towarzystwu chirurgicznemu i Szkole sztuk pięknych. W początku zawodu swego H. zajmował się głównie anatomią i fizyologią i rozwinął w kierunku tym działalność pisarską wcale znaczną. Później, gdy w r. 1840 wszedł do szpitala Lourcine, pracować zaczął przeważnie nad ginekologią. W r. 1843 wynalazł sondę maciczną, którą wszakże opisał dopiero znacznie później, w pracy „De

Hugonooi, po francusku Huguenots. Tak nazwano, w drugiej połowie wieku XVI, stronników reformy religijnej we Francyi. Pochodzenie tej nazwy jest niepewne: może być, że w formie hugonot była ona około roku 1552 przezwiskiem miejscowem, nadawanem w Tours protestantom, którzy się nocami zgromadzali w pobliżu bramy zwanej bramą króla Hugona; we Francyi rozpowszechniła się dopiero po spisku Amboazyjskim (Conjuration d’Amboise) przeciwko Franciszkowi II; pierwszy dokument, który ją wymienia, pochodzi z roku 1560; w 1562 pewny pamflet chce napiętnować protestantów przezwiskiem ai gnons (t. j. eige-notz, forma popularna w Genewie, używana zamiast Eidgenoss = związkowy), jako zbuntowanych przeciw władzy legalnej. Zdaje się więc, że wskutek osobliwej zbieżności, genewscy Eidgenotz, zbuntowani przeciwko księciu sa- 12 stycznia r. 1873), lekarz, szczególnie zaslu baudzkiemu, od pierwszej ćwierci wieku XVI byli przezywani Hugonotami od nazwiska przewódzcy swego, Beroson Hugues. O H-ach w Eucyklopedyi niniejszej mówi się w artykułach następujących: Francya (dzieje), Franciszek I, Franciszek II, Henryk II, III i IV, Karol IX, Katarzyna Medicis, Małgorzata Nawarska,

Lotaryński dom (Gwizyusze), Coligny Kacper II i Franciszek, Kondeusz, Dragonady, Noc św.

Bartłomieja.—Bibliografia: Beza Teodor „Histoire des Eglises reformées en France” (Antwerpia 1580, 3 tomy); Thuanus „Historia sui temporis”

(Paryż 1604; lepsze wydanie Londyn 1733, 7 tomów); Davila „Storia delle guerre civili di Francia” (Wenecya 1630, 5 t); Duplessis-Moruay „Mémoires et correspondances” (1624 i 1825,

Paryż, 12 t.); Lacretelle „Histoire de France pendant les guerres de religion” (tamże 1814—

1816, 4 t.); Aguesse „Histoire de l’etablissement du protestantisme en France” (Paryż 1891, 2 tomy); Soldan „Geschichte des Protestantismus in Frankreich bis zum Tode Karls IX” (Lipsk 1853, 2 tomy); v. Polenz „Geschichte des französischen Calvinismus” (Gota 1859 — 69, 5 t.);

Meaux „Les luttes religieuses en France au XVI siècle” (Paryż 1879); C. M. Baird „History of tbe rise of Huguenots” (Londyn 1880, 2 t.); tenże „History of the Huguenots émigration to America” (New York 1855, 2 t.); H. M. Baird l’hystérométrie et du cathétérisme utérin etc.” „Huguenots and Henry of Navarre” (tamże 1886, (Paryż 1865), co stało się powodem, że gineko-

Dr J. P.

Fig. 83. Huhn (herb).

D.

kilkuset boerów z Transwalu.

w. N.

178).

Brat

12 000

log niemiecki Ki wisch (ob.) usiłował przywłaszczyć sobie pierwszeństwo wynalazku tego. Wo-góle H. przyczynił się niemało do rozwoju i postępu ginekologii; był też chirurgiem biegłym, a jako taki wskazał niektóre nowe sposoby operowania nowotworów szczęki górnej; ciekawe są też jego spostrzeżenia nad ranami po-strzałowemi.—Por. „Bulletins et mém. de la Société de chir. de Paris” (1875, t. 1 str. 48). gdzie Guy on obszerniej wystawia działalność i zasługi H-a.

Huhn (Hun), herb polski z nadania. Na tarczy, w polu złotem, na pasie srebrnym, ukośnie wprawo idącym — trzy czerwone róże czterolistne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna z mieczem. Nadany wraz ze szlachectwem d. 23 grudnia 1791 r. Janowi Huhno-wi, porucznikowi w pułku szefa Działyńskiego, przez Stanisława Augusta.—Źródło: „Księgi kaucler.” (98, str. 176). Zapiski heraldyka Jackowskiego.

Huilla, kraina i miasto w Afryce zachodniej, w portugalskiej kolonii Angola, miasto leży o 160 km. na wschód od Mossamedes, nad jedną z rzeczek systematu Cunene; kraj przedstawia wyżynę znacznie wzniesioną, wskutek tego posiada klimat stosunkowo chłodny i zdrowy, nadaje się do osadnictwa europejskiego; grunt jest żyzny, na bujnych pastwiskach pasą się liczne stada bydła; w r. 1880 osiedliło się tu

W. N.

Huillard-Brécholles Jan Ludwik Alfons, historyk francuski (* 1818 r.—f 1871 r.). Był szefem sekcyi w Archivum narodowem i członkiem Akademii napisów i piśmiennictwa. Główne dzieła jego: „Recherches sur les monuments et l’histoire des Normands” (1844); „Historia diplomatica Friderici II” (1852—59, 5 tomów); „Vie et correspondance de P. de la Vigne” (1863); „Titres de la maison ducale de Bourbon” (1866, 2 tomy).

Huisne, rzeka we Francyi północnej, lewy dopływ Sarty, najznaczniejszej z trzech rzek źródłowych (Mayenne, Sarta, Loir) tworzących rzekę Maine, prawy dopływ Loary. H. bierze początek w departamencie Orne, w pobliżu Per-venchères, w kredowych wzgórzach Perche, w malowniczej okolicy, posiadającej lasy i stawy; płynie z początku na północo-wschód, jakby chcąc dosięgnąć systematu Sekwany (Eure), lecz wkrótce skręca na południo-wschód, następnie

Bnoykl. Powie. Huitr. ZeiE. 882. T. XXIX.

na południe, a głównie na południo - zachód, i w tym kierunku dosięga Sarty, przebiegłszy 132 km. wciąż wśród formacyi kredowej.

Huison Tomasz (* w Krakowskiem w r. 1790 —f w Poznaniu d. 20 kwietnia r. 1875), lekarz, potomek rodziny angielskiej, w Polsce oddaw-na osiadłej. Po ukończeniu szkół w Krakowie udał się do Berlina, gdzie uczył się sztuki lekarskiej i w r. 1813 dyplom doktorski uzyskał, obroniwszy rozprawę „De hypochondriasis et hysterismi differentia”; następnie wstąpił, jako lekarz, w szeregi wojska polskiego. W r. 1816 zamieszkał stale w Poznaniu, zajmując się wykonawstwem lekarskiem, ceniony jako mąż zacny i prawy, a lubiouy przez młodzież szkolną.— Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce” t. III str. 289) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str.

Dr J. P.

Huitzilopochtli (pisown. hiszpańska=„uicilo-pocztli”), straszliwe bóstwo Azteków, jeden z ich ubóstwionych przodków, pan Aztlanu, równie bajeczny jak jego mniemana kraina. Mitologia wyjaśnia go jako demona chmur, albo też jako odmianę boga ognia. Symbolem jego jest wąż ognisty (xiuhcoatl=:„sziuko8tl”). Ostatecznie H. pełnił funkcyę boga wojny. Urodził się odrazu zbrojny i z nieba spadł na ziemię. Matką mu była Coatlicue. Wyobrażenia jego zabarwione są na biało z lekkiem zacienieniem. W hełmie ma kolibra. Na wielkiej piramidzie w Meksyku ołtarz jego przytykał do ołtarza Tlaloka, boga deszczu. Święto jego, Panquetzalitztli—(Podniesienie chorągwi), przypadało na nasz listopad. Obchodzono je tańcami wojennemi, walkami na popis, obnoszeniem ognistego węża i ofiarami z ludzi, w ogromnych nieraz rozmiarach. <C

Hulagu (* ok. 1216—f 1265), han mongolski, wnuk Dżengis-hana (ob.), a syn haua Tului, założyciel mongolskiej dynastyi Ilhanów (ob.), którzy do r. 1350 panowali w Persyi. jego, Mangu, piastujący najwyższą pośród Mongołów władzę, rozkazał mu około r. 1250 rozszerzyć posiadłości daleko na zachód aż do wybrzeży Egiptu, podbić Kuhistan, zmusić do uległości Kurdów, Turków i Kalifa w Bagdadzie. Za przykładem Dżengis-hana powinien był obchodzić się łagodnie ze zwyciężonymi, ale tępić i niszczyć opornych; przytem nie powinien był wracać, nie spełniwszy swego zadania, wojowników w przedniej straży pod wodzą Ki-tubuki w r. 1253 przeprawiło się przez rzekę Oxus (Amu-Daria) i uderzyło na słynną osadę Izmaelitów, nienawidzonych przez Mongołów, wkraczając do Kuhistanu, pustosząc okolicę i zdobywając wiele warownych miast, w ich liczbie Girduk. H. tymczasem gotował się do wyprawy. W r. 1255 stanął na czele hord połączonych, a w początku r. 1256 przekroczył Oxus z tak licznem wojskiem, że przeprawa przez

60

j. B.

rzekę trwała cały miesiąc. Pod miastem Tus, położonem w pobliżu Meszedu, połączył się z oddziałem Kitubuki, uwolnił po drodze Demawend od tyrana Sohaka i zdobył następnie Szadiz. Pokonawszy Izmaelitów, w marcu 1257 posunął się do Hamadanu (Ekbatany), słynnej stolicy starożytnych Medów. Tu zajął się wzmocnieniem swych sił zbrojnych i zaopatrzeniem się w narzędzia do walenia murów, aby potem uderzyć na Bagdad, rezydencyę Kalifa. Ówczesny Kalif Mostassim, człowiek nieudolny, guuśniejący w otoczeniu artystów i poetów wraz ze swymi wodzami, dał się uwieść podstępnym namowom wezyra i zmniejszył w tym czasie liczbę swych wojsk ze stu tysięcy do dwudziestu, co wraz z namowami tegoż wezyra ośmieliło H-a, który przeceniał jego potęgę, do przyśpieszenia kroków nieprzyjacielskich. Po kilku-nastoduiowem oblężeniu Kalif dał się nakłonić do ogłoszenia w mieście, że H. daruje życie tym, którzy złożą broń i udadzą się do obozu Mongołów. Wskutek tego mieszkańcy w znacznej liczbie dali się uwieść obietnicom, zostali jednak wymordowani, a Mongołowie wpadli do miasta (13 lutego 1258), szerząc zniszczenie, oszczędzając atoli domy chrześcian. Po zdobyciu Bagdadu i obaleniu Kalifatu udał się H. do miasta Chanekinu dla połączenia się z resztą swej hordy; stał się też wkrótce panem na obszarze pomiędzy rzekami Oxus i Tygrysem; w myśl rozkazów wielkiego hana miał jeszcze zdobyć Mezopotamię i Syryę, pozostające pod panowaniem dynastyi Ajubitów. H. ruszył dalej we wrześniu 1259. Dotarł do Diarbekru, opanował miasto Dżezireh nad Tygrysem, a jeden z wodzów jego zdobył Amid (Tigranocerta). Opanowawszy całą Mezopotamię, H. przeszedł na drugą stronę Eufratu, zdobył Menbedż (Hieropolis) i kilka innych miast w pobliżu rzeki, nareszcie obiegł Aleppo, które wziął po kilkunastodniowym szturmie (25 stycznia 1260 r.), a więc stał się panem Syryi. Otrzymawszy wiadomość o śmierci Mangu, powrócił do Mongolii, w Syryi zaś ustanowił urząd kadima, w Aleppo pozostawił namiestnika i kom-missarza mongolskiego, a chrześcianom w Damaszku zapewnił szczególną opiekę i wolność wyznania. Zwycięskie odparcie przez Egipcyan najazdu Kitubuki (3 września 1260) położyło kres dalszym krokom zdobywczym Mongołów. Po śmierci następcy Mangu, Algui’ego, i objęciu tronu wielko-hańskiego przez Kubilaja H. otrzymał samodzielne rządy nad zdobytemi przez siebie obszarami, które się ciągnęły od rzeki Oxus aż do granic Egiptu, oraz tytuł Il-hana (II w narzeczu Dżagatai, tureckiem i perskiem = naród, plemię, podług innych il—wielki); rok 1264 spędził na urządzaniu swego państwa i podziale władzy pomiędzy swych sześciu synów. Państwo to obejmowało następujące prowincye: Cho-rasan ze stolicą Niszapur, Irak-Adżem czyli Be-ladal Dżybal (kraj górzysty) ze stolicą Ispahan,

Irak Arabi ze stolicą Bagdad, Azerbejdżan z Tabrysem, Churistan z Tostarem (dziś Szuster), Fars z Szyrazem, Diar-Bekr ze stolicą Mossul i Rum ze stolicą Konieh (Iconium). H., jak i żona jego Dokus-Chatun, darzył szczególnemi względami chrześcian, którzy też nieraz gościli na jego dworze i otrzymywali nawet od niego ofiary na budowę kościołów. Względy, okazywaue chrześcianom, zwróciły na niego uwagę papieża Aleksandra IV, który w r. 1261 wzywał go do przyjęcia chrztu. H. zajmował się astronomią, a słynny Nasr-ed Din dedykował mu swe tablice astronomiczne. Z czasów rządów jego dochowały się monety srebrne i miedziane. Na wcześniejszych znajdują się dwa napisy: mianowicie imię Mangu i H. z tytułem hana, na późniejszych zaś jeden: H. z tytułem Il-hana.—H. H. Howorth „History of the Mongols” (cz. III, Londyn 1888); D’Ohsson „Histoire des Mongols” (wyd. 2-e Amsterdam 1852; t. IV).

Hulajpol, dwie obszerne osady w gub. Jeka-terynosławskiej, jedna w powiecie Wierchnie-dnieprowskim, druga w Aleksandrowskim, obie słynne z jarmarków; w powiecie Maryupolskim tejże gubernii znajduje się kolonia polska Hulajpol. Prócz tego dwie wsi tejże nazwy leżą w południowej części gubernii Kijowskiej: jedna w powiecie Niżnogródzkim nad rzeką Ty-kiczem (tu znajduje się wielka mogiła, zwana Wyzyrską), druga (zwana inaczej Jano poi) w powiecie Czehryńskim nad rzeką Wysią; tutaj też występują liczne dawne mogiły, gdyż H. był stacyą kresową, za którą zaczynały się już tak zwane Dzikie Pola.    w- N

Hulakovsky Jan, pisarz czeski (* 1804 r. w Niemieckim Brodzie—f 1877 tamże). Nauki gimnazyalne odbył w mieście rodzinnem, filozofię studyował w Pradze. Skutkiem głuchoty nie mógł zająć katedry profesorskiej i poprzestać musiał na skromnym obowiązku kopisty starych rękopisów naprzód w Muzeum (1830), n po roku praktyki — w archiwum gubernialnem. Z doświadczenia tam nabytego napisał „Zkraceni slov, użivanń v rukopisech a listinâch zvlâsté latinskÿch stredniho vëku, pak i ceskÿch a sta-roslovanskÿch, jak kyrilici tak glagolitou pisanych, anobrż nćmeckych” (Praga 1852). Po r. 1843 H. opuścił służbę w Muzeum, a w 1846 został kancelistą archiwum gubernialnego. Porwany w wir wypadków r. 1848, jako członek „Svornosti”, przez dwa dni był więziony. Od r. 1853 mieszkał w mieście rodzinnem na wypoczynku. Wiele artykułów ogłosił w czasopiśmie „Murejnik”, a między innemi „O presvoi-e casoslov strżednich v ćinna” (1845); „O pûvo-du a promënâch jmen rodnich” (1860). Pisywał także: w „Kvetaeh”, w „Pamatki archaeologické”, w „Neues Lausitzer Magazin” i inn.

Hulakovsky Jan Ewangielista, profesor i pisarz czeski (* 1834 w Niemieckim Brodzie). Nauki gimnazyalne ukończył w mieście rodzin-

w. N.

D.

J. R.

J. B.

sku).

nem, poczem w Radziejowicach odbył studya teologiczne i przyjął święcenia kapłańskie (1857). Następnie był wikarym w Taborze, 1864 katechetą w szkole głównej, a r. 1872 został profesorem religii oraz języków nowożytnych w Trze-boni. Po zniesieniu gimnazyum trzebońskiego, przeniesiono go do szkoły realnej w Śmichowie. Działalność jego literacka bardzo jest rozległa i różnorodna; pisał powieści obyczajowe i, historyczne, powiastki i drobne wiersze dla młodzieży; głównie wszakże uprawiał teologię, pedagogikę i dydaktykę. Do pierwszego działu należy wiele kazań, katechizm, obrazy biblijne, Modlitewnik dla szkół średnich i inne. Z zakresu dydaktyki i pedagogiki wspomuieć wypada wiele prac odnoszących się do teoryi języka francuskiego, jako też „Naśe prislovi v modernich jazykach” (1885) i „Öeska prislovi srovnânâ s prislovimi modernich a klass. jazyku” (1891). Z francuskiego przełożył Telemaka Fenelona, niektóre bajki Lafontaine’a, Renego Chateau -brianda, Życie Chrystusa Didona. W roku 1892 został zamianowany uotaryuszem księdza-arcy-biskupa.    *

Hulczyn, miasteczko na Szląsku pruskim, w regencyi Opolskiej, w powiecie Raciborskim, o 24 km. na południo-południo-zachód od Raciborza, a 1 km. od granicy austryackiej, nad rzeką Opą, lewym dopływem Odry; komora celna, browar, wyrób pończoch; około 8 000 m-ców.

Hulda, bogini germańska, ob. Hołda. Hulewicz, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w polu górnem, złotem — orzeł dwugłowy, czarpy; w dolnem, czer-wonem — trzy lilie złote: jedna i dwie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej—orzeł czarny, dwugłowy. Nadany Jakóbowi Michałowi Hulewiczowi, radzcy sądu szlacheckiego w Galicyi, w dniu 10 stycznia 1785 roku, z przydomkiem von Lilienfeld. — Źródła:

„Poczet szlachty galicyjskiej”; Hefner; Borkowski; Fig. 84. Hulewicz (herb). Ostrowski.

Hulewicz Wojutyński Sylwester, prawosławny biskup przemyski w XVII w. (f 1645). Był mnichem bazyliańskim. Na biskupa konsekrowany został bez przywileju królewskiego. Już jako biskup w r. 1637 urządził najazd na oddane Krupeckiemu przez Władysława IV dwie unickie cerkwie i monaster Zbawiciela. W tym gwałcie publicznym H. sam bierze czynny udział: rani, zabija, depce Najśw. Sakrament. Skazanego wyrokiem trybunału Piotrkowskiego na infamię uwalnia niebawem sejm z r. 1640 i na biskupstwie potwierdza. Podobne napady na Krupeckiego powtarzał H. jeszcze w latach 1640 i 1643. W r. 1642 był obecny na synodzie w Jassach pod patryarchą konstanty-nopolskim, Parteniuszem, gdzie wraz z innymi biskupami potępił błędy Cyryla Lukarysa. Ostatecznie wygnany z kraju, w r. 1643 umarł na Wołyniu w Kamieniu w dwa lata później.—Por. Dobrzański „Korotkaja wiedomost' istorycze-skaja o episkopach ruskich w Peremyszli” i Pe-łesz „Geschichte der Union der russischen Kirche mit Rom”.

Hulewicz Wacław, kasztelan bracławski, syn Jerzego, podkomorzego łuckiego, poseł z Wołynia na sejmy 1641 i 1645 r., deputat na trybunał koronny w r. 1643, w 1649 został pod-sędkiem łuckim. Posłował jeszcze w r. 1651; następnie, walcząc pod Cudnowem z Szeremetie-wem, postrzelony z działa „niemałą zdrowia odniósł ujmę”. Elekcyę Michała Korybuta podpisał „salvis juribus ecclesiae catholicae roma-nae”. Był również na elekcyi Jana Sobieskiego (1674). D. 11 marca 1676 został mianowany kasztelanem bracławskim po Stefanie Ledochow-skim.

Hulewicz Aleksander Gabryel z Woju-tyna (pierwsza połowa XVIII wieku), gramatyk i Chronograf, wyszedł z kraju, miał związki z dworem pruskim, którego ministrom i urzędnikom dzieła swoje, po łacinie pisane, dedykował. Był profesorem w Lejdzie. Wydał naprzód rzecz o konjugacyi hebrajskiej: „Notae characteristicae conjugationum liguae sanctae” (1733), potem gramatykę grecką: „Institutiones linguae graecae” (1746), wreszcie chronologię od stworzenia świa-st do zgonu Messyasza, opartą na Biblii: „Chronologia sacra annorum 4034 in sex notabiles epocahs distributa” (1757 we Frankfurcie i Lip-

P. Chm.

Hulewicz Jan (* 24 stycznia 1722 roku — ), kaznodzieja, wstąpił do zakonu jezuitów r. 1738; wysłuchawszy filozofii w Kaliszu, teologii w Krakowie, uczył teologii w Przemyślu przez lat 9, potem był w Rzymie od roku 1765 do 1770 cenzorem ksiąg z assystencyi polskiej. Losy jego dalsze nieznane. Wydrukował: „Oratio funebris de laudibus... Patris Aloysii Centurioni, praepositi Soc. Jesu” (1758); „Pamiątka uroczystości N. Matki cudami sławnej w kościele jarosławskim” (1759); „Kazanie o poświęceniu kościoła pod imieniem... Antoniego Rozwadowskiego” (1760). Pomijając drobniejsze pisemka, wspominamy o obszernym wykładzie prawa kanonicznego, wyd. w Przemyślu p. t. „Examen eccle-siasticum... ad praxim ordinandis, confessariis et paroehis... succincta methodo reductum, usibusque tam examinatorum quam examinandorum acco-modatum” (1768). Od str. 345—356 pomieścił tu po polsku wskazówki p. t. „Iuformacya o pokrewieństwie i powinowactwie — imiona pokrew-

312, 313.

Hulewicz Andrzej na Drozdniach (druga połowa XVIII), sędzia inowrocławski, wydał „Zbiór powinności różnych”, dedykowany Michałowi Skorzewskiemu, podkomorzemu poznańskiemu (1788). Znajdują się tu także mowy pogrzebowe oraz „Opis ożenienia Sokołowskich, trzech braci rodzonych”.—Por. K. Estreicher „Bibliogr.

P. Chm.

polscy”.

nych—wyjaśnione rodzaje powinowactwa”.—Por.

K. Estreichera „Bibliogr. polska” (t. XVIII str.

P. Chm.

polska” (t. XVIII str. 310).

Hulewicz Benedykt z Drozdeń (* 1750 roku—f w kwietniu 1817 r.), jowialista, mówca i wierszopis, syn Kazimierza i Magdaleny z Leń-kiewiczów, urodził się w Ujłowie pod Krystyno-polem (obecnie w Galicyi). Kształcił się w kol-legium lwowskiem u jezuitów; gruntownie poznał język grecki, łaciński i cerkiewno - słowiański. Królik Rusi, Franciszek Salezy Potocki, od którego Ujłów był dzierżawiony, wziął Benedykta za towarzysza dla swego syna, Szczęsnego, i wysłał ich obu w licznem towarzystwie służby i dyrektora, księdza Wolfa, po tragicznej katastrofie z Gertrudą Komorowską, na „wojaż”: byli w Wiedniu, Szwajcaryi, Paryżu. Wrócili w końcu 1772, po śmierci Franciszka Salezego Potockiego. H. przywiązał się do Szczęsnego i był jego nieodstępnym towarzyszem, a ze względu na magnata, doznawał i on faworów dworu. Podobno król chciał go zrobić metropolitą unickim. Ale H. nie czuł powołania; poprzestał na tytule podkomorzego J. K. Mości. W r. 1778/9 był deputatem na trybunał koronny z województwa Czernichowskiego; wygłosił i wydrukował mowę do N. Pana podczas audyencyi imieniem trybunału (1778), oraz „Odę w dzień limity trybunału” (1779). Jako pisarz ziemski włodzimierski miał dwie mowy na sessyi sejmowej „przy exa-minie Rady nieustającej (23 i 25 października 1786). Podczas sejmu czteroletniego, jako jeden z posłów wołyńskich, zabierał głos kilkakrotnie r. 1788, 1790. i 1791, zawsze występując jako zwolennik aliansu z Rossyą, jako przeciwnik reform projektowanych i przeprowadzanych przez stronnictwo przeciwne. Jedna z jego mów (15 listopada 1788) stała się głośną z powodu końcowych słów: „Bardzo-by dobrze Rzplitej, gdyby zerwała alians z retoryką, a zawarła go z logiką”. Jeżeli H. nie miał myśli ubocznej, allego-rycznej na celu, a chciał tylko napiętnować rozwlekłość mów i rozpraw, słowa te były bardzo trafne, lubo mogły się i do jego oracyj zastosować. Po ogłoszeniu konstytucyi trzeciego maja, H. zaniósł do akt trybunalskich lubelskich manifest przeciwko niej, wraz z Pinińskim i stolnikiem Czartoryskim, posłami wołyńskimi, jak i on. — Jako poplecznik Szczęsnego Potockiego, przystał do Targowicy i sam nieledwie redagował wszystkie jej rozporządzenia. Po drugim podziale kraju udał się do Lwowa, ale po roku 1794 wrócił do dzierżawionej od Potockiego wsi

Zabuża w powiecie Winnickim, a niebawem potem zadzierżawił w kluczu humańskim trzy wioski: Berestowice, Cebermanówkę i Jaro watkę. Z chłopami obchodził się po ludzku i miał nawet z tego powodu zajście z sąsiadami, którzy utrzymywali, że H. bałamuci im poddanych. Po śmierci Potockiego, nie lubiąc jego trzeciej żony, Zofii, zerwał z Tulczynem, a wydzierżawił od hetmanowej Rzewuskiej dużą wieś, Glińsk, w powiecie Winnickim, a pod koniec życia nabył na własność wioseczkę Stodulec, pod Barem położoną. Był wesołego usposobienia, nietylko za młodu, ale i w starości; należał do tego rodzaju jowialistów, którzy grą fizyognomii, gestami, tonem mowy bardziej rozśmieszają, aniżeli dowcipem słowa. H-owi do wywoływania śmiechu dopomagała jego brzydka, komiczna postać; popisywał się tłustemi konceptami, które druga żona Szczęsnego Potockiego lubiła; umiał naśladować głosy i zachowanie się różnych zwierząt. Gdy brał za pióro, werwa jego stygła; nietylko w tern, co pisał do druku, ale i w listach prywatnych widać wysiłek, gmatwaninę, sadzenie się na dowcip. O korrespondencyi jego mówi A. Rolle: „Aż smutno ją czytać, jak po grudzie, ni ładu, ni składu w niej nie dojrzeć—i chyba jeden-jedyny testament, pod wrażeniem poważ-nem układany, zasługuje na zaznaczenie”. W literaturze zapisał się on głównie jako tłómacz Owidyusza, śpiewaka miłości zmysłowej. Dwa jego utwory przełożył: „O sztuce kochania” (Warszawa 1785) i „Elegij miłosnych ksiąg trzy” (Lipsk b. r., Warszawa 1791). Pierwszą księgę tych Elegij dedykował księciu Adamowi Czartoryskiemu, dwie drugie Szczęsnemu Potockiemu „nie jako ofiarę wybornego gustu i poezyi, lecz jako płód wolnej myśli i tej swawoli, którą, wieśniakując ze mną po Ukrainie, cenisz i bawisz się...”. Przekłady te dziś nam wydają się lichemi, ale spółczesnym podobały się, jak tego dowodzą nowe ich wydania w r. 1805 i 1810, oraz zdanie F. Bentkowskiego, że H. „gładkim wierszem” przetłómaczył Elegie miłosne. — Por. x\. Rolle „Opowiadania historyczne” serya III (tom I, 79—125); H. Rzewuski „Mieszaniny obyczajowe” tom I, rozdział pod tytułem „Bardowie

P. Chm.

Hull, właściwie Kingston-upon Hull, miasto w Anglii wschodniej, w hrabstwie York, na lewym, to jest północnym, brzegu szerokiego uścia rzeki Humber, przy uściu doń rzeki H. o 37 km. od morza Północnego, o 50 km. na południo-wschód od Yorku. Nad miastem panuje cytadella z koszarami i magazynami wojsko-wemi. Ulice są po większej części wązkie i brudne. Na rynku stoi kościół św. Trójcy z r. 1312 i posąg Wilhelma III na koniu, oraz kolumna na pamiątkę filantropa Wilberforce’a, urodzonego 1759 r. w H., który przyczynił się do zniesienia niewolnictwa Murzynów. Trzy wielkie parki, ogród zoologiczny i botaniczny, mu-

229 887.

R.

A. Pol.

zeum, towarzystwa naukowe, towarzystwo muzyczne. Szkoła żeglarska i wyższa szkoła chemiczna. Liczne zakłady dla celów liandlowyeh, jak doki, śpichrze i t. d. H. jest ważnym portem handlowym, pośredniczy w handlu z pół-nocnemi krajami Europy, a także z innemi częściami świata. Przedmioty przywozu: zboże, drzewo i metale, cukier, jaja, wino i spirytualia, oleje i owoce; dalej bydło, słonina amerykańska, baranina australijska, ryby, masło i margaryna, ser i kartofle, wełna, bawełna, len, siemię konopne i lniane, skóry. Przedmioty wywozu: wyroby lniane, wełniane, bawełniane i jutowe, machiny rolnicze. Fabryki: machin, okrętów, chemikaliów, bawełniane, olejarnie. Ważniejsze banki: filia banku angielskiego, H. Banking Company, London and Yorkshire Banking Company. Regularna żegluga łączy H. z portami krajowe-mi oraz z Hamburgiem, Rotterdamem, Antwerpią, Bremą, New Yorkiem i Bostonem. Z wnętrzem kraju łączy się H. pięcioma kolejami że-

laznemi. Liczba ludności w r. 1898 wynosiła

w. N.

Hull Edward, geolog angielski (* 21 maja 1829 r. w Antrim w Irlandyi). R. 1869 został dyrektorem kadastru w Irlandyi i profesorem geologii w kollegium królewskiem w Dublinie; należy do Towarzystwa królewskiego w Londynie i do wszystkich towarzystw geologicznych w Trój królestwie. Znany jest szczególnie z cennych prac swoich o bogactwie pokładów węgla kamiennego w Anglii i Irlandyi, których doskonałe tablice sporządził, oraz z zebranych podczas podróży naukowych po Arabii Skalistej i Palestynie (1833—34) szacownych obserwacyj nad układem geologicznym tej krainy, głównie zaś nad formacyą morza Martwego i doliny Jordanu. Prócz ciekawych sprawozdań i znacznej liczby memoryałów i artykułów, drukowanych po rozmaitych pismach zbiorowych oraz dziennikach specyalnych, wydał: „The Coal-Fields of Great Britain etc.” (Londyn 1861; wydanie 4-e

1886); „The Physical Geograpliy and Geology of Ireland” (Londyn 1878); „Mount Seir, Sinai and Western Palestine” (Londyn 1885); „The Geology and Geography of Arabia Petraea, Palestina etc.” (Londyn 1886); „A Sketch of geological History” (Londyn 1887) i inne.

Hnllah John (* 27 czerwca 1812 w Wor-cester — f 21 lutego 1884 w Londynie), nauczyciel śpiewu, pisarz i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu studyów muzycznych u Horsleya wstąpił 1832 r. do królewskiej akademii muzycznej w Londynie, gdzie kształcił się w śpiewie pod kierunkiem Crivelliego. W przeciągu czasu od 1836—38 H. utworzył i wystawił trzy opery: „The village coquette”, „The Barbers of Bassora” i „The outpost”. W 1840 r. udał się do Paryża w celu dokładniejszego zbadania i sprawdzenia skuteczności metody Wilhelma (metoda wzajemnego nauczania, zastosowana przez Wilhelma do nauki śpiewu, na wzór me' tody Lancastra), którą zamierzał spopularyzować w Anglii. Po rocznym pobycie w Paryżu H. wrócił do Londynu. Tu założył szkołę dla nauczycieli śpiewu według metody Wilhelma (1841), a w 1847 zbudował wielką salę koncertową St. Martins Hall, w której dawał koncerty z chórem, ze swych uczniów wytworzonym. Wskutek pożaru tej halli 1860 r. H. został zrujnowany zupełnie, lecz wielbiciele jego talentu pośpieszyli mu z pomocą materyalną i z kłopotów pieniężnych go wydźwignęli. W 1844 otrzymał H. posadę nauczyciela śpiewu w kollegium królew-skiem, a następnie — organisty oraz dyrektora orkiestry i chórów w akademii muzycznej w Londynie; wreszcie powołano go w 1872 na poważne stanowisko inspektora szkół muzycznych w całej Anglii. Jako kompozytor H., prócz trzech oper wyżej wymienionych, utworzył: znaczną liczbę pieśni; „The psalter” (psalmy na 4 głosy, 1843); „The book of praise hymnal” (1868); „The whole book of psąlms with tunes”; „Part musie” (wyd. 2-e p. t. „Vocal musie”) i t. d. Z działu teoryi muzycznej napisał: „A grammar of musie”; „A grammar of har-mony”; „A grammar of counterpoint”; „The hi-story of modern musie” (1862, wyd. 2 e 1875); „The third, or transition period of musical hi-story” (1865, wyd. 2-e 1876); „The cultivation of the speaking voice”; „Musie in the house” (1877); prócz tego przełożył na język angielski metodę Wilhelma, oraz zamieszczał w pismach angielskich różne artykuły z dziedziny historyi i teoryi muzycznej.

Hullin lub Hulin Piotr Augustyn, hrabia, generał francuski (* w Genewie 1758—f w Paryżu 1841). Praktykował zrazu u cukiernika, potem u zegarmistrza, w 1787 przybył do Paryża i przez czas jakiś zarządzał pralnią. W 1789 był jednym z tych, którzy pierwsi weszli do Bastylii; za czasów Terroru uwięziono go jako podejrzanego; odzyskał wolność po 9 termidora. Służył następnie w armii włoskiej i zwrócił na siebie uwagę Bonapartego, któremu służył wiernie w dniu 18 brumaire’a. W 1803 został dowódzcą grenadyerów gwardyi konsularnej w stopniu generała dywizyi. Dnia 20 marca 1804 mianowano go prezesem kommissyi wojskowej, która sądzić miała księcia d’Enghien. Odegrał w tej sprawie nieuczciwą rolę, którą wyświetlił dobrze H. Welschiuger w swej pracy: „Le Duc d’Enghien” (Paryż 1888). Nie zawahał się ani na chwilę w wykonaniu dokładnem rozkazów Bonapartego, choć zdawał sobie dobrze sprawę z nieprawości całego postępowania. W r. 1808 otrzymał tytuł hrabi. Brał udział w kampanii Austryackiej i Pruskiej, był kom-mendantem Wiednia i Berlina. W r. 1812 zamianowany kommendantem Paryża; zranił go wtedy wystrzałem Mallet (ob.). W r. 1814 H. towarzyszył Maryi Ludwice do Blois, prosił potem Tal-

leyranda o poparcie u Ludwika XVIII, który francuskiego, w stopniu marszałka polnego, i był jednak wcale widzieć go nie chciał. Podczas sekretarzem generalnym wielkiej kancelaryi Le-Stu-Dni był gubernatorem Paryża. Skazany na wygnanie w r. 1816, błąkał się po Belgii i Niemczech, zajmując się spekulacyami handlo-wemi; w 1819 dostał pozwolenie na powrót do Francyi, gdzie umarł w niedostatku, zupełnie ociemniały. Zostawił broszurę, w której stara się zrzucić z siebie odpowiedzialność za zamordowanie księcia d’Enghien, p. t. „Explications offertes aux hommes impartiaux au sujet de la commision militaire instituée en l’an XII pour juger le duc d’Enghien” (Paryż 1823).

gii honorowej. W 1816 otrzymał tytuł hrabiowski, a w 1825 dymissyę w stopniu generała-po-rucznika. W lipcu 1830 powołano go znów do służby czynnej i mianowano kommendantem departamentów: Calvados, l’Orne i La Manche; w tym charakterze eskortował Karola X i rodzinę królewską do Cherbourga. W 1837 opuścił szeregi ostatecznie.

Hüls, miasteczko w Prusach Nadreńskich,

w regencyi Dusseldorfskiej, o 6 km. na wschód od Kempen; stacya kolei żelaznej z Crefeld do

Kempen; około 5 500 m-ców. Kopalnie żelaza,

W. N.

fabryki wstążek.

Hülsen Chrystjan, filolog klasyczny, ur. 29 listop. 1858 w Charlottenburgu; studjował filologję w Berlinie, następnie od r. 1885 przebywał w Rzymie jako stypendysta niemieckiego Instytutu archeologicznego we Włoszech («Insti-tuto di corrispondenza archeologica», założony 1829 r. w Rzymie; 2-gi oddział tego Instytutu utworzony w Atenach 1874 r.). Po powrocie był przez dwa lata nauczycielem gimnazjum w Berlinie i Grosslichterfeldzie; w 1887, przy nowej organizacji instytutów archeologicznych, z których każdy, zarówno rzymski jak ateński, poddany został pod zarząd dwuch sekretarzy, H-a powołano na drugiego sekretarza instytutu rzymskiego. Jeszcze jako stypendysta w Rzymie a następnie po powrocie do Berlina brał udział w wydaniu, wspólnie z Henzenem i G. B. Rossi’m, napisów łacińskich miasta Rzymu (1880 r. tom VI wydawnictwa Akad. berliń. «Corpus Inscriptionum Latinarum»; część 2-ga 1882; cz. 3-a 1886; cz. 4-a 1894; cz. 5-a 1885). Wiele prac drobniejszych ogłaszał w czasopismach, wydawanych przez Instytut archeol. w Rzymie, mianowicie w kwartalniku p. n. «Mitteilungen des deut. Archäol. Instituts. Römische Abteilung», w «Bul-letino délia commissione archeologica comu-nale» i w innych. Wydał nadto: „Varronianae doctrinae quaenam in Ovidii fastis vestigia ex-stent” (Berlin 1880); „Das Septizonium des Sep-timius Severus” (t-że 1886); „Die Alliaschlacht”, studjum topograficzne (wspólnie z P. Lindnerem, Rzym 1890): „Das Forum Romanum” (t-że 1893) i „Formae urbis Romae antiquae” (wspólnie z H. Kiepertem; Berlin 1896).

Hüllmann Karol Dietrich (* w 1765 r. w Erdeborn pod Eisleben—f w 1846 w Bonn), profesor ekonomii, statystyki i historyi na uniwersytetach niemieckich. Pierwiastkowo, po ukoń czeniu studyów w kilku wszechnicach, założył w Bremie szkołę handlową, następnie obejmował kolejno katedry w uniwersytetach: we Frankfurcie, Królewcu i Bonn. Konserwatysta z przekonań politycznych, nie przenosił jednak do wykładów, ani do prac swych, pierwiastków tendencyjnych. Szczególniej zasłużył się jako autor wielu poważnych monografij historyczno-ekonomicznych. Z dzieł jego zasługują na uwagę: „Historische und staatswirtschaftliche Untersuchungen über die Naturdienste der Gutsun-terthauen nach fränkisch-deutscher Verfassung und die Verwandlung derselben in Gelddienste”

(Berlin 1803); „Deutsche Finanzgeschichte des Mittelalters” (Berlin 1803); „Geschichte des Ursprunges der Stände in Deutschland’¹ (1806—

1808); „Geschichte des byzantinischen Handels bis zu Ende der Kreuzzüge” (1808 — dzieło nagrodzone); „Ursprünge der Besteuerung” (1818);

„Städtewesen des Mittelalters” (4 tomy, Bonn 1825—26. Jest to kapitalne dzieło H-a, jedno z najlepszych źródeł do poznania ustroju handlowego i przemysłowego miast średniowiecznych; w tomie 4-ym są bardzo zajmujące opisy życia i zwyczajów mieszczaństwa owoczesnego);

„Staatsverfassung der Israeliten” (Lipsk 1834);

A. a. K.

Hülsse Juliusz Ambroży, technolog (* r. 1812 w Lipsku—f 1876 w Dreźnie). Studyo-wał w Lipsku i Freiburgu matematykę i nauki przyrodnicze; r. 1834 był nauczycielem w Lipsku, 1840 został profesorem i dyrektorem królewskiej szkoły rzemieślniczo-naukowej w Chemnitz, 1850 — profesorem politechniki w Dreźnie. R. 1863 był prezesem deputacyi technicznej w ministeryum spraw wewnętrznych. Napisał: „Allgemeine Maschiuen-Encyklopädie” (Lipsk 1839—44, 2 tomy z atlasem); „Sammlung ma-

„Handelsgeschichten der Griechen” (Bonn 1839; również doskonały podręcznik do poznania historyi handlu w Grecyi); „Staatswirtschaftlich-geschichtliche Nebenstunden” (Bonn 1843; zawiera między innemi rozprawy o biletach bankowych, o historyi banków, o bankach emissyj-

nych i żyrowych i t. p.).

St. A. K.

Hulot Stefan Helena Konstantyn, hrabia d’Osery, baron, marszałek polny (* 1783 — f 1852). W 1789 zaciągnął się do armii Reńskiej, później został adjutantem generała Moreau, który ożenił się z jego siostrą. Odbył następnie kampanię niemiecką i w bitwie pod Es-liug stracił prawą rękę. W 1809 otrzymał tytuł barona. W 1812 walczył w Rossyi, w 1814 przeniesiono go w stan spoczynku. Przeszedł wtedy do wojska rossyjskiego w stopniu generała-ma-jora jazdy. Po Restauracyi wrócił do wojska

„Die Kammgarnfabrikation” (Sztutgard „Die Technik der Baumwollspinnerei”

thematischer Tafeln” (tamże 1840, wyd. 2-e 1849);

1861);

(tamże 1863). Oprócz tego od r. 1834—50 brał udział w wydawnictwie „Polytechnisches Zentralblatt” i i pracował nowe wydanie stereotypowe Logarytmów Vegi („Grosses Freiherrn y. Vega Logaritmisch-Trigonometrisches Handbuch”). K*

Hulst, miasto w Hollandyi, w prowincyi Zee-land, o 26 km. na północo-zachód od Antwerpii, na kolei żelaznej Mecheln-Terneuzen, na granicy belgijskiej ; urząd celny, kościół gotycki. H. wiele ucierpiało w czasie wojny z Hiszpanią o niepodległość. Około 2 500 m-ców. w- N*

Hulst Maurycy Lesage d’Hautecoeur d’H., prałat i polityk francuski (* w Paryżu

1841). Wyświęcony w 1865, przebywał przez czas jakiś w Rzymie przy krewnym swym Mgr. de Mórode, był następnie wikaryuszem parafii Belleville. Podczas wojny z Niemcami służył jako kapelan wojskowy; w 1875 został wikaryuszem generalnym dyecezyi Paryskiej i archidya-konem Saint-Denis, potem—rektorem Instytutu katolickiego, który sam zorganizował. Jest znakomitym kaznodzieją; w 1890 zastąpił O. Man-sabré na kazalnicy w Notre Dame podczas postu wielkiego. W 1892 zasiadł w Izbie poselskiej jako przedstawiciel dep. Finistère. Należy do prawicy legitymistycznej; był jednym z przywódzców odłamu stronnictwa katolickiego, który nie chciał wysłuchać napomnień Leona XIII do duchowieństwa francuskiego, zalecających pogodzenie się z rządem republikańskim i oddzielenie interesów religijnych od monarchii. Bardzo inteligentny i bardzo czynny H. przyczynił się wielce do utworzenia Towarzystwa św. Tomasza z Akwinu w celu zachęcenia do stu-dyów filozoficznych i zrobił co mógł, aby pchnąć duchowieństwo na drogę studyów naukowych, a tak dawno zaniedbanych przez nie.—Napisał: „ L’Instruction obligatoire” (Paryż 1872); „Vie de la mère Marie-Thérèse” (1872); „Les Apparitions libératrices. Jeanne d’Arc” (1876); „Que vont devenir les facultés libres?” (1880); „Le Droit chrétien et le Droit moderne” (1886); „Vie de Just de Bretenières” (1889); „Mélanges oratoires” (1891, 2 tomy); „Mélanges philosophiques” (1892); „La Question biblique” (1893); „Conférences de Notre-Dame” (1890—93, 4 tomy).

Hultaje — w prawodawstwie polskiem toż samo co ludzie bez stałego zamieszkania i zajęcia, zbiegi, włóczęgi, żebracy, łotrzyki i gwał-townicy na drogach publicznych, przestępcy, ukrywający się po spełnieniu lub podejrzani o spełnianie przestępstw. W prawodawstwie Ka-zimierzowem do kategoryi tej niepewnej ludności zaliczano i szlachtę, która się zdzierstwem, na-pastnictwem lub rozbojem trudniła. W XIV w. obejmowano ich wszystkich wyrazem vagabundus, przy jednoczesnem używaniu i polskiego goło

ta (hołota). W XV wyodrębniła się w łacińskich statutach nazwa profugus = zbieg specyalnie na zbiegłego kmiecia, chłopa. W XVI (1593) zastąpiła ją polska hultaje, hultajstwo, aby w XVIII stać się już powszechną. Blizkoznacznymi lub nawet tożsamymi z Hultajstwem byli w w. XVI Lóźni ludzie. H-m w mieście był każdy, kto przebywał w niem, nie będąc w rzemiośle, w służbie, na stałem komornem co najmniej od roku, wreszcie każdy kto nie miał stałego zajęcia i niespokojnie się zachowywał. Na wsi za H-a uważano każdego, kto ani na zagrodzie, ratajstwie, karczmie, młynie lub ogrodzie wydzierżawionym nie siedział, ani osiadłym poddanym nie był, do rodziny jego nie należał i wreszcie kto nie zostawał w służbie dworskiej. H-m był każdy chłop bez „listu odpraw-nego” i żołnierz z prostego komputu, który tułał się bez „abszeytu” od officera; takiego nazywano też i drabem. Każdego H-a miał obowiązek w prawie ziemskiem starosta, w miej-skiem burmistrz z wójtem chwytać i sądzić. Za przechowywanie i przetrzymywanie H-ów prawo nakładało wysokie grzywny (100 marek). H-a, przyjętego na wieś, każdy obowiązany był za-prządz bezzwłocznie do pracy, wyczekując zgłoszenia się jego pana, wrazie gdy był zbiegłym poddanym. Po ukrywającego się w mieście sięgało ramię starosty; nawet zamieszkiwanie od roku nie chroniło od wydania. Na H-ów uchwalano pogłówne. Co do zbiegów ze wsi zasadniczym jest Statut 1532 r., potwierdzony przez konstytucyę 1593 r. H-m mogła być tak dobrze kobieta jak mężczyzna; był nim i syn poddanego, uciekający od ojca.—Pochodzenie wyrazu zob. u Karłowicza „Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia”.    ³

Hultsch Fryderyk, filolog i badacz starożytności klasycznych, ur. 22 lipca 1833 w Dreźnie; kształcił się w tamtejszej szkole św. Krzyża, następnie studjował filologję w Lipsku (1851 — 55), r. w 1857 był tamże adjunktem w szkole św. Mikołaja, w 1858 r. nauczycielem gimnazjum w Cwikowie, 1861 r. w szkole św. Krzyża w Dreźnie, następnie w 1868 rektorem tejże szkoły, którą w ciągu dwudziestoletniego zarządu swojego zmienił w podwójne gimnazjum o 16 u klasach; w 1889 wyszedł do emerytury. Obok zajęć pedagogicznych pracował także naukowo, przeważnie nad dziełami mier-niczemi starożytnych matematyków i krytyką tekstów dzieł tych pisarzy.—Wyniki prac swoich ogłosił w dziełach następujących: „Griechische und römische Metrologie” (Berlin 1862; wyd. 2-e 1882); „Scriptores metrologici graeci et romani” (Lipsk 1864—66, 2 tomy); w opracowaniach krytycznych pism matematycznych: Hero na z Aleksandrji, znakomitego matematyka greckiego, żyjącego w Il-im wieku przed Chr., p. n. „Heronis Alexandrini geometricorum et stereometricorum reliquiae” (Berlin 1864), i te-

goż pozostałych ułamków dzieła o mechanice (Berlin 1877); Papposa, matematyka aleksandryjskiego z końca w. III po Chr., p. n. „Pappi Alexandrini collectionis quae supersunt” (Beri.

Pomniejsze artykuły drukował w czasopiśmie «Epigraphia Indica», wydawanym od r. 1888 w Kalkucie przez wspomnianego J. Burgessa, przy współudziale wielu innych uczonych.

Hułak-Artemowski Piotr, pisarz ukraiński, ob. Artemowski.

a. a. k .

Hułanka, Ułan k a, ob. Fuchsia.

Humałiuaca lub Humaguaca, miasteczko w Ameryce Południowej, w Argentynie, o 120 km. na północ od Jujny, w wysokiej dolinie rio San Francisco albo rio Grande de Jujny, na drodze, łączącej la Plata z Boliwią.—Z powodu znacznej wysokości klimat okolic H. jest surowy; uprawiają tutaj kartofle i jęczmień.

Humaita, dawna twierdza w Ameryce Południowej, w Paraguaju, na serpentynie lewego brzegu rzeki Paraguaju, o 52 km. powyżej jej uścia do Parany, a o 350 km. (wzdłuż rzeki) poniżej Asuncion. Założona w r. 1855, została zdobyta przez połączone siły wojsk brazylijskich i argentyńskich po długiej obronie (1867 — 1868) i zniszczona przy końcu wojny Paraguaj-skiej. Jeden z jej fortów wysuniętych, Curu-paity, zasłynął szczególniej bohaterską obroną.

Humań, albo Umań, miasto dziś powiatowe w gubernii Kijowskiej (dawniej w województwie Bracławskiem i powiecie tejże nazwy), nad rzeką Humańką, na drodze żelaznej Dembówka-Humań; 25 000 mieszkańców; pięć świątyń prawosławnych i jedna katolicka, synagoga, ratusz, progimnazyum, szkoła rolniczo-ogrodnicza, filia handlowego banku petersburskiego; handel zbożowy.—H. założony został na mocy uchwały sejmowej r. 1609 przez Walentego Aleksandra Kalinowskiego, starostę bracławskiego i Winnickiego, na obszarze pustyni i prędko się zasiedlił. W r. 1654 zajęty przez Buturlina, wodza rossyjskiego, który posiłkował zbuntowanych kozaków, znacznie umocniony został trzema wałami i trzema suchemi fosami. Roku 1664 na-

1876 — 78, 3 tomy); Autolikosa, astronoma i matematyka greckiego z w. III przed Clir., spółczesnego Euklidesowi: „Autolyci de sphaera quae movetur liber, de ortibus et occasibus libri duo” (Lipsk 1885) i „Scholien zur Sphärik des Theodosios” (Lipsk 1887). Ogłosił nadto wydanie dzieła Cenzoryna, gramatyka w. III po Chr.: „Censorini De die natali liber” (Lipsk

1867) i Polibjusza: „Polybii historiae” (Beri.

w. n.

1867—72, 4 tomy; wyd. 2-e 1888 — 92); oraz „Die erzählenden Zeitformen bei Polybios”

(Lipsk 1891 — 93; 3 zeszyty); „Näherungswerte irrationaler Quadratwurzeln bei Archimedes”

(t-że 1893); „Die Maasse des Heraion zu Samos und einiger anderer Tempel” (w «Archäol.

W. N.

A. A. K.

Zeitung» 1880); „Heraion und Artemision. Zwei Tempelbauten Joniens” (Lipsk 1881). Wiele także rozpraw H. zamieścił w programach szkolnych, w czasopismach: «Neue Jahrbücher für Philologie», «Philologus», «Berl. philol. Wochenschrift» i pisał artykuły do encyklopedji Erscha i Grubera.

Hultzsch Eugienjusz, sanskrytolog, ur.

29 marca 1857 w Dreźnie; studjował w Bonn i Lipsku filologję klasyczną i języki wschodnie, głównie sanskryt; doktoryzował się w Lipsku.

próżno go hetman kozacki, wierny Rzeczypospolitej, z Marcinem Zamoyskim szturmowali: zdobyć nie potrafili. W końcu r. 1674 opasał go Jan III i zdobył na kozakach. W roku następnym wielki wezyr Kara Mustafa obiegł H., a nie dotrzymawszy warunków umówionych, wyciął kilkanaście tysięcy. Później hajdamacy po kil-kakroć łupili to miasto. W r. 1749 złupili i spalili część miasta i wymordowali wielu obywateli. W r. 1768 nastąpiła tu krwawa rzeź, zwana rzezią humańską (ob.); w r. 1775 pozostało zaledwie 318 domów w mieście i na przedmieściach. Ćwierć mili za H-em leży sławna So-fiówka (ob.), uczczona poematem Stanisława Trembeckiego. Po wygaśnięciu linii męskiej Kalinowskich humańskich córka ostatniego z nich, Marcina Adama, Helena, wyszedłszy za Jakóba z Raciborska Morsztyna, wojewodę sandomier-

Następnie czas jakiś przebywał w Londynie, gdzie studjował rękopisy sanskryckie; po powrocie wykładał w uniwersytecie wiedeńskim języki wschodnie w charakterze docenta prywatnego. W tym czasie ogłosił „Prolegomena zu Va-santarâja Çâkuna” (Lipsk 1879) i wydanie Boud-hâjana księgi praw (t-że 1884). Idąc za radą i wskazówkami prof. Jerzego Bühlera (zajmującego w uniwers. wiedeńskim od r. 1881 katedrę sanskrytu i archeologji indyjskiej), H. zajął się epigrafiką sanskrycką. W r. 1884 przerwał wykłady w uniwersytecie i wyjechał w celach naukowych do Indji. Tu w ciągu sześciomiesięcznej podróży po Indjach północnych i po Kaszmirze, poświęconej studjom archeologicznym w tych krajach, zebrał znaczną ilość rękopisów i napisów indyjskich. Owoce swych badań nad napisami staroindyjskiemi umieszczał głównie w czasopiśmie archeologicznym p. n. «Indian Autiquary», wydawanym w Bombaju (od r. 1872) przez Jakóba Burgessa („Bördzes”), (ob. Sprawozd. w «Zeitschrift der Deutsch. Morgenland. Gesellschaft» t. 37). W r. 1886, H. wskutek przedstawienia J. Burgessa, ówczesnego głównego dyrektora poszukiwań archeologicznych w Indjach (Arch. Survey of India), był mianowany epigra-fistą prezydentury Madraskiej; przytym objął urząd egzaminatora języka sanskryckiego w uniwersytecie madraskim. Zebrane przez siebie napisy sanskryckie i tamilskie ogłosił w dziele skiego, wniosła humańszczyznę w dom męża; „South Indian inscriptions” (Madras 1890 i nst.). j lecz umarła bezdzietnie i spadek po niej prze-

B.

K.

szedł naturalnem prawem na sukcesorów Stanisława Rewery Potockiego, hetmana w. kor., który żouaty był z Zofią Kalinowską, córką założyciela H-a, Walentego, mianowicie zaś na wnuka jego, Stanisława, wojewodę bełskiego. Potoccy władali Humańszczyzną aż do r. 1834, w którym dobra te przeszły do skarbu państwa. Słynne były swojego czasu humańskie szkoły bazyliańskie, z których wyszło wielu słynnych w rozmaitych zawodach ludzi, między innymi zaś: Bohdan Zaleski, Seweryn Goszczyński, Aleksander Groza, filolog Jeżowski, lekarze Czernicki, Seweryn Gałęzowski i Józef Mianowski, były rektor Szkoły główn. warsz., oraz malarz Roman Postępski. Szkoły te zniesione zostały r. 1831.

Humaniora. Tak się nazywają w Pedagogice studya starożytności klasycznych (to jest literatury i sztuk pięknych Greków i Rzymian, w ogólności zaś ich żywota politycznego, religijnego i społecznego), które w epoce Odrodzenia, pod wpływem humanistów, stały się główną podstawą nietylko naukowego, ale i ogólnego wykształcenia wyższego.

Humanista, ob. Humaniora i Humanizm. Humanitaryzm (od łaciń. humanus — ludzki, uprzejmy, humaniter— po ludzku, uprzejmie), tak się zwą w ogólności usiłowania natchnione współczuciem dla człowieka, zmierzające do niesienia pomocy cierpiącym, do opieki nad ubogimi, pielęgnowania chorych, wychowywania sierot i t. p.; ma więc H. między innemi także i znaczenie filantropii (ob.).

Humanizm, w znaczeniu kulturalno - dziejo-wem, jest nazwą, którą nadano odnowicielskim studyom naukowym i twórczości pisarskiej w dobie tak zwanego Odrodzenia czyli Renesansu (ob.). Istota H-u polega z jednej strony na walce z umysłowem barbarzyństwem, które widziano w Wiekach Średnich, a zwłaszcza w ich najcharakterystyczniejszym wytworze umysłowym—filozofii scholastyczuej, z drugiej strony zaś na dążeniu do wskrzeszenia w całej pełni kultury grecko - rzymskiej; ta kultura miała się stać głównem, jeżeli nie jedynem, źródłem i środkiem do osiągnięcia wyższej ogłady i wytwornego wykształcenia, które znamionuje czystą naturę człowieczą, i które z tego powodu już za czasów Cycerona Rzymianie oznaczali wyrazem „huinnitas”. Tym sposobem H. zajął stanowisko wręcz przeciwne kulturze średniowiecznej. Wprawdzie i tam pisarze starożytni, zwłaszcza rzymscy, nie byli poszli w zupełne zapomnienie, uwzględniano ich w wykładzie szkolnym (Beda Wielebny, Alkuin, Rhabanus Maurus) i dzieła ich przepisywano pilnie po klasztorach; ale wszystko to miało służyć jedynie za tło do urobienia człowieka według normy chrześciań-skiej. Teraz poznanie i wchłonięcie starożytności stawiano za cel główny, chrześciaństwo podporządkowywano klasykom rzymskim i greckim

EnoykL Powie. Iluatr, Zeie. 282. T XIIX

lub pomijano zupełnie, tak, iż H. możnaby określić także jako zeświecczenie lub nawet spo-ganienie wykształcenia i nauki wogóle. Dziwactwo humanistów, ich czasami śmieszna przesada w uwielbianiu świata pogańskiego, tłómaczą się z jednej strony urokiem niezrównanego piękna dzieł klasycznych oraz powabem względnej nowości, jaki one posiadały dla ówczesnych pokoleń; z drugiej strony zaś — upadkiem duchowym, do jakiego doszli w końcu Wieków Średnich przedstawiciele doówczasowej oświaty i nauki. Jednostronny lub nawet bezmyślny zapał dla zewnętrznego piękna, dla tchnących życiem, choć obcych i poniekąd przeżytych, tworów ducha grecko - rzymskiego był naturalną reakcyą przeciwko jednostronnemu zaniedbaniu formy, beztreściwości i suchemu formalizmowi zwyrodniałej scholastyki.—Kolebką H-u były Włochy: tutaj narodzinom nowych studyów towarzyszyła największa radość i upojenie, na terrytoryum dawnej Italii i Rzymu teraźniejszość najłatwiej wywoływała obrazy i wspomnienia świetnej przeszłości, zachęcając do jej wszechstronniejszego poznania; to też „studia humanitatis” odbijały się tutaj najsilniej w całem życiu umysłowem i praktycznem, budząc nawet niedorzeczne marzenia o zupełnem przywróceniu stosunków starorzymskich. Z Włoch przedostały się zwolna do innych krajów: we Francyi wydały najrychlej wspaniałe owoce naukowe, w Niemczech i Hollandyi puściły korzenie najtrwalsze; gorliwie, choć nie tak powszechnie oddawano się im w Anglii, Polsce, Czechach, Hiszpanii i Dal-macyi. Za epokę humanizmu, pojmowanego jako Odrodzenie studyów klasycznych, uważa się drugą połowę wieku XIV, cały XV i większą połowę XVI-go. Był on zjawiskiem złożonem i krył w sobie kilka pierwiastków. O ile dążył do dokładnego poznania Starożytności, był, jak każde badanie historyczne, rzeczą całkiem uprawnioną i nie przestał się nigdy rozwijać w postaci filologii klasycznej, w której stanowi najwybitniejszą epokę. O ile pragnął przerobić ludzi nowoczesnych na modłę starożytną, praca jego musiała być, oczywiście, daremną; nie pomogło usilne ćwiczenie się w łacinie, posuwane aż do wzgardzania mową rodzinną, na nic się nie zdało greczenie i latyni-zowanie nazwisk, grasujące zwłaszcza wśród humanistów niemieckich: ogół społeczeństw pozostał samym sobą, choć ulegał wpływom grecko-rzymskim. Jako przedmiot nauczania szkolnego klasycyzm przechodził w różnych krajach różne koleje; széroki użytek robili z niego jezuici; w szkołach świeckich znaczenie jego to słabło, to się wzmagało; obecnie panowanie jego jest zachwiane, ale rola nieskończona. O ile studya klasyczne przyczyniły się do wytworzenia w jednostce samopoczucia, wolności i niezależności moralnej, skutki ich będą trwały dopóty, dopóki indywidualizm będzie miał swych zwolenników.

61

Wreszcie jako symbol harmonijnego i wszechstronnego rozwoju istoty ludzkiej, którego wzory podaje nam Starożytność, H. jest teoretycznie nieśmiertelny, choć stosowanie go w praktyce zależało i zależy od sposobu pojmowania istoty samego człowieczeństwa. — Za zwiastuna H-u włoskiego uważany jest powszechnie Dante, który, uznawszy Wergiliusza za najwyższego mistrza i jedynego przewodnika w poezyi, rozbudził wśród ogółu zamiłowanie do starożytności klasycznej. Właściwym ojcem H-u jest Fr. Petrarca (1304—1374). Dał on przedewszystkiem początek gorliwemu poszukiwaniu rękopisów autorów starożytnych; sam r. 1345 odnalazł w Weronie zbiór listów Cycerona; za jego przykładem poszedł cały szereg zapalonych poszukiwaczy, pomiędzy którymi odznaczyli się ka-meduła A. Traversari (1386 — 1439), zwłaszcza zaś głośny Fr. Poggio (1380 — 1459). Od Petrarki datuje również odnowienie języka łacińskiego, przywrócenie mu klasycznej czystości i piękności; wzorowa łacina, wręcz przeciwna średniowiecznej, staje się dla humanistów przedmiotem największej troskliwości, niekiedy głównym celem „człowieczego” wykształcenia; jako wzorowy stylista między innymi zasłynął przyjaciel i wielbiciel Petrarki, kanclerz rzeczypospolitej Florenckiej, Coluccio Salutato (1330—1406). Nie mniejszą sławę zyskał sobie na tem polu śmiały, fanatyczny szermierz Laur. Valla (1407 — 1457) i uczeń tegoż Pompon. Laetus (1425—98). Ulubionym prozaikiem, a zwłaszcza mistrzem stylu listowego dla samego Petrarki był Cyceron: odrodzenie studyów klasycznych rozpoczęło się właściwie od tego pisarza: on-to wprowadził humanistów w całą dziedzinę Starożytności. Naśladowanie Cycerona wchodziło coraz bardziej w modę, najściślejsze przestrzeganie jego wysłowienia stało się dla niektórych humanistów świętym obowiązkiem, tak, iż z czasem wytworzyła się jakby osobna szkoła latynistów, hołdujących aż do przesady „cyceronianizmowi”; przedstawicielami tego kierunku byli w pierwszym okresie Poggio i Valla, później zaś P. Bembo (1470 — 1547) i J. Sadoleto (1477 — 1547), M. Nizzoli (1498 — 1566), głośny drukarz wenecki, Paweł Manucyusz (1511 — 74) i Francuz z pochodzenia, najprzedniejszy latynista, M. A. Muret (1526—85). W Petrarce widzimy wreszcie pierwszego naśladowcę i współzawodnika Starożytnych, posługującego się łaciną do przyoblekania własnych pomysłów twórczych. Stanowi to, obok pielęgnowania wymowy, a jeszcze bardziej epistolografli (na wzór Cycerona), jeden z naj charakterystyczniej szych rysów H-u; objaw ten spotykamy w różnych krajach i czasach jako coś bardzo pospolitego, a i dziś nie należy on do wielkich rzadkości. Liczba poetów nowo-łacińskich jest ogromna, choć (z wyjątkiem może Sannazara, Buchanana i Sarbiewskiego) mało komu znana. Przesadne rozmiłowauie się w ła-

cinie prowadziło nieraz do wyraźnego, świadomego poniewierania mowy ojczystej. Sam Pe-trarka daleko wyżej cenił swój łaciński epos „Africa”, aniżeli włoskie „Rime”.— Drugim pa-tryarchą H-u był autor „Dekameronu”, J. Bocca-cio (1313 — 1375), uczeń i przyjaciel Petrarki. Z nazwiskiem jego związane są między innemi pierwsze początki studyów greckich we Włoszech i wogóle w Europie zachodniej. Sam Boccacio wprawdzie miał marnego przewodnika w osobie wędrownego Greka, Leoncyusza Piłata; sporządzony przez tegoż, na żądanie -poety, łaciński przekład Homera był nad wyraz nieudolny; pomimo to miłość do języka i literatury greckiej została przykładem Boccacia rozbudzona: niektórzy humaniści, jak np. sławny L. Bruni (1369 — 1443), B. Guarino (Varinus (1370— 1460), J. Aurispa (1370 —1459), udawali się do Konstantynopola, gdzie nietylko zdobywali gruntowną znajomość u takiego mistrza, jakim był Manuel Chrysoloras (f 1415 r.), ale przywozili także z sobą nieznane rękopisy greckie. Wskutek najścia Turków sami uczeni greccy zaczęli wkrótce nadciągać do Włoch, niosąc z sobą odpisy pomników starodawnej literatury ojczystej. Pomiędzy przybyłymi byli tacy wybitni (oprócz wymienionego Chrysolorasa), jak T, Gaza (1398 —1478), późniejszy kardynał Bessarion (1395—1472), nauczyciel Reuchlina D. Chalkon-dylas(1428 — 1510), Laskarysowie i inni. Przy takiem ułatwieniu nauki, w charakterze mistrzów greczyzny mogli występować już i sami Włosi, jak np. Fr. Filelfo (1398 — 1481). Zajęto się pilnie przekładaniem autorów greckich na język łaciński, a w liczbie tłómaczów, oprócz wymienionych uczonych, widzimy takie nazwiska, jak Valla, M. Perotti (1430—80), A. Poliziano (1454— 1494), E. Barbaro (1454—93), M. Ficino (1433— 1503).—Wielu humanistów prowadziło życie ruchliwe i jako wędrowni nauczyciele przyczyniali się tem skuteczniej do rozpowszechnienia studyów klasycznych; pierwszym nauczycielem tego rodzaju był Jan Malpaghini z Rawenny (f przed r. 1420), który wykształcił niemało uczonych. Wielkie uznanie jako nauczyciel zdobył sobie także Wiktoryn z Feltre (1379—1447). Mecenasostwo odgrywało w owej epoce wielką rolę i znacznie ułatwiało pracę nad wskrzeszeniem Starożytności; brali w niem udział papieże, różni dostojnicy kościelni i liczne dwory książęce. Widomym znakiem spotęgowanego ruchu umysłowego było zakładanie bibliotek: pierwszą stworzyli Medyceusze we Floren-cyi (słynna „Laurentiana”); drugą z kolei była biblioteka Watykańska, założona przez papieża-humanistę Mikołaja V (1447—1455), urządzona przez Sykstusa IV (1471 — 1484) i pomnożona przez Leona X (1513—22); trzecią wielką książnicą była biblioteka św. Marka w Wenecyi, powstała z prywatnego daru kardynała Bessariona (1468). Przed wynalezieuiem i upowszechnieniem druku miłośnicy klasyków musieli, oczywiście, sami zajmować się niekiedy przepisywaniem cennych a rzadkich kodeksów, a pracą taką nie gardzili nawet wybitni uczeni, jak np. humanista - zbieracz M. de Niccoli we Flo-rencyi (1363—1437). Po wprowadzeniu do Włoch sztuki drukarskiej rozpoczęło się wydawanie autorów starożytnych. Zasłynęły zwłaszcza edy-cye dwóch firm: Junty (Giunta) we Florencyi („Juntinae”) i Manucyuszów w Wenecyi („Aldi-nae”). Jako uczeni wydawcy, oprócz samych Manucyuszów, odznaczyli się: A. Politianus, G. Faernus (f 1561), Grecy: M. Musuros (1470 — 1517) i Z. Kalliergos (f około 1520), P. Victo-Tius (1499—1584), Muret, Fr. Robortello (1516— 1567) i inni. Ważnem zajęciem humanistów było czytanie i objaśnianie autorów starożytnych, owiane niekiedy duchem propagandy. Wykłady odbywały się nietylko po uniwersytetach, ale i w prywatnych kółkach naukowych, które się tworzyły na dworach książęcych lub około pewnych powag umysłowych, i które przybierały czasem nazwę akademii. Głośne były np. akademia Bessariona w Rzymie i „Akademia platońska” we Florencyi: obie miały na celu szerzenie przedewszystkiem kultu Platona (z domieszką neoplatonizmu), ku któremu zapał wzniecił we Włoszech sławny Gemisthos Plethon (1355—1450), i który miał wyprzeć Arystotelesa, cieszącego się dotychczas bezwzględną powagą wśród zwolenników scholastyki. Z biegiem czasu zakres studyów klasycznych rozszerzył się, choć się nie pogłębił: zaczęto badać tak zwane realia (starożytności, zabytki budownictwa, chronologię, napisy), jako uczeni zaś w tej dziedzinie odznaczyli się On. Panvinio (1529— 68),

K. Sigonio (1523—85) i inni. Wogóle wszakże H. włoski był przedewszystkiem wskrzesicielem i krzewicielem studyów klasycznych; dla naukowego zbadania starożytności zrobił stosunkowo niewiele, ponieważ upojenie zaciemniało mu zmysł krytyczny. Zdobycie i zrabowanie Rzymu przez żołdaków Frundsberga i Karola Bour-bona („Sacco di Roma” 1527) zadało cios kwitnącemu Odrodzeniu, i H. włoski począł się chylić odtąd ku upadkowi.—W innych krajach stu-dya humanistyczne nie wiązały się tak ściśle ze wspomnieniami przeszłości miejscowej, nie były też wytworem samoistnym, lecz posiewem nasienia od Włochów; przedostawały się one tam zresztą zwolna i to nieco później, kiedy najznaczniejsze skarby starożytności zostały już odkryte, i w samych Włoszech pierwotny entu-zyazm cokolwiek osłabł, niepodsycany nowemi odkryciami. Z tego powodu H. innych krajów, z wyjątkiem może Niemiec, ma charakter spokojniejszy i zbliża się bardziej do czystego badania filologicznego; nie ogarniał on tam tylu umysłów, tembardziej, że częstokroć stawały mu na zawadzie spory religijne.—W Hiszpanii pierwszym krzewicielem H-u i przedstawicielem

czystej łaciny był Ael. Ant. Nebrissensis (1444— 1522); po nim przyszli uczeni: F. Nunez de Guzman, zwany Nonius Pincianus (1471 —1552), J. L. Vives (1492—1540), czynny zresztą więcej poza granicami ojczyzny, Ant. Augustinus (1517— 1586), gramatyk Fr. Sanctius (Sanchez 1523 — 1601) i Piotr Chacon (1525—81). — Portugalia ówczesna wydała dwóch znaczniejszych humanistów: „Cycerona portugalskiego”, H. Osorio (1506 — 80), i Ach. Estaęo (Statius (1524—81). W późniejszym ruchu filologicznym oba wymienione kraje żywszego udziału nie brały.—We Francy i ruch humauistyczny datuje się od wypraw włoskich Karola VIII i Ludwika XII; propagował go zwłaszcza P. F. Andrelini, od r. 1488 profesor wymowy w Paryżu, oraz generał tryuitarzy

R. Gaguin (f 1501 r.). Pierwszym znakomitym przedstawicielem nowej nauki, prawdziwym ojcem filologów francuskich, był Wilhelm Budó (Budaeus 1467—1540), najdzielniejszy wówczas znawca greczyzny na Zachodzie. Wielkie zasługi położyli również tacy wydawcy i krytycy, jak A. Turnebus (1512 — 1565) i D. Lambinus (1520--72). Humanistą włoskiego typu, przedstawicielem „cyceronianizmu” we Francyi i przeciwnikiem Erazma z Rotterdamu, był St. Dolet, spalony jako ateista w r. 1546. Szerszą nieco była działalność J. C. Sealigera (ojca; 1484 — 1558). Jako poeta humanistyczny i wydawca Eschila znany jest J. Dorat (Auratus (1504 — 1588). Wreszcie jako uczonych drukarzy dzieł starożytnych wymienimy firmę Estienne (Stephani): Robert (1503 —59) zasłużył się nadto pierwszym w swoim rodząju „Thesaurus linguae lati-nae”; uczeńszy od niego syn, Henryk (1528 — 1598), zdobył sobie niespożytą sławę niezastąpionym do dziś-dnia Skarbcem Języka Greckiego. Od owego czasu Francuzi nigdy nie przestawali uprawiać filologii klasycznej z powodzeniem i mogą się poszczycić wielkimi uczonymi: dość wspomnieć wielkich prawników XVI wieku (Cu-jaccius, Hottomanus, Brisson, Pithou) oraz Józefa J. Sealigera (syna). — W Anglii dążność do odświeżenia studyów klasycznych zaznaczyła się początkowo dość słabo i, oprócz reformatora łaciny i gramatyka T. Linacra (1460 —1524), wykształconego we Włoszech, wydała tylko znakomitego tłómacza i poetę nowołacińskiego, Jerzego Buchanana (1506—82). Gruntowniejsza nauka starożytności rozwinęła się w tym kraju dopiero później, a ozdobą jej stał się R. Bentley.— W Niderlandach, które się później stały jednem z najwybitniejszych siedlisk H-u, odrodzona starożytność znalazła grunt dobrze przygotowany, dzięki szkole w Deventerze, utrzymywanej przez „Braci wspólnego życia”. Dyrektorem owej szkoły w ciągu 24-ch lat był Al. Hegius (1433—98), czczony w swoim czasie nauczyciel, który wykształcił wielu późniejszych humanistów, zwłaszcza niemieckich. Uczniem jego był między innymi Desid. Erasmus, Ni-

Geiger: Odrodzenie i humanizm we Włoszech i Niemczech (przekł. St. Mieczyńskiego, Warszawa 1896); Iw. Müllers „Handbuch der klass. Altertums-Wissensch.” (Monachium 1892, tom I);

M. Bo.

derlandczyk z pochodzenia, ale z działalności należący do innych krajów, zwłaszcza do Niemiec. Pomimo działalności takich mężów jak H. Junius (1530— 75), W. Canter (1541—75), T. Pulman (1510 — 90, korrektor sławnej drukarni Plantina w Antwerpii) i innych, rozkwit H-u niderlandzkiego przypada właściwie na dobę późniejszą, po założeniu uniwersytetu w Lejdzie (1575), którego pierwszym kuratorem był właśnie typowy humanista, Jan Dousa (1545—1604). Szereg innych filologów jest bardzo znaczny. — Pod względem ruchliwości i patryotyzmu humanizm niemiecki najbardziej się zbliża do włoskiego; w porównaniu z Francyą nie wydał on na razie tak doniosłych rezultatów naukowych, ale, organizując na nowych zasadach szkolnictwo, przygotował posiew dla przyszłych wieków, które miały uczynić z Niemiec najznakomitszą siedzibę studyów klasycznych. Oprócz pierwszych rozgłośnych zwolenników nowego kierunku: Rud. Agrykoli (1442 — 85), J. Wimpfelinga (1450 — 1528 i bpa J. Dalberga (1455—1503), typowymi humanistami, krzewicielami przedewszystkiem światła i czystej nauki, byli: wędrowny nauczyciel i poeta, organizator towarzystw naukowych, odkrywca „mapy Peutingera”, K. Celtis (Celtes; 1459 — 1508), autor Szańca Humanizmu, H. Busch (1468— 1534), zjadliwy satyryk W. Pirckheimer (1470— 1528), pogromca teologii J. Locher (1471— 1528) i wreszcie dwaj niezapomniani mężowie: J. Reuchlin (1455 — 1522) oraz nawpół Hollen-der, D. Erazm Rotterdamczyk (1465—1536), największy uczony swego czasu. Pierwszy wsławił się nadto jako znawca i obrońca hebraj-szczyzny. Przedstawicielem wojowniczego humanizmu, oddanego raczej propagandzie niż nauce, był Ul. von Hutten (1488 — 1523), główny twórca Listów Ciemnych Mężów. Wiek XVI wykazuje znaczny poczet uczonych, którzy z pożytkiem pracowali nad starożytnością, choć wiedza ich i zdolności nie wykraczały poza średnią miarę (np. Beatus Rhenanus, H. Glareanus czyli Loriti, S. Grynaeus, J. Camerarius, Fr. Sylburg). Jako organizatorowie szkół, uwzględniający nowe prądy, znani są: R. von Langen (1438 — 1519), F. Melanchthon (1497—1560) i J. Sturm (1507 — 89). Głównemi ogniskami H-u były miasta Sztrasburg, Erfurt i Bazylea; w tej ostatniej miały siedzibę najsłynniejsze drukarnie: J. Heer-wagena, Kratandra i J. Frobena (przyjaciela Erazma). W rozwoju H-u niemieckiego sztuka drukarska odegrała wogóle rolę bardzo poważną. Natomiast reformacya Lutra okazała się dla niego nieprzychylną. — W Czechach po raz pierwszy Aeneas Silvius Piccolomini (późniejszy papież Pius II), a także Jan Młodszy z Rabsztej-na, od r. 1457 proboszcz wyszehradzki, próbowali odnowić studya naukowe, ale bezskutecznie. W uniwersytecie praskim po r. 1466 zabłysło światło nowej nauki, ale już po kilkunastu latach zgasło. Czesi zaczęli jeździć po wy

kształcenie do Włoch, gdzie też wyrobił się pierwszy wybitniejszy pisarz i poeta łaciński Bogusław Hasiśteinsky z Lobkowic (1462—1510). Dopiero w w. XVI H. i poezya łacińska zakwitły nadobre. Wśród poetów wyróżnili się szczególnie dwaj: Jan Hodëjovskÿ z Hodziejowa (1496—1566) i Mateusz Collinus z Chocierzyny (1516 — 1566); około Collina grupował się cały szereg poetów. Wydały wówczas Czechy i wybitnego uczonego, mianowicie Zygm. Hrubego z Jelenia (Gelenius 1497—1554), ale ten uległ prądowi kosmopolitycznemu i osiadł ostatecznie w Bazylei, tak, iż Niemcy nie bez słuszności zaliczają go raczej do swoich. — Wspomnimy wreszcie o Dubrowniku (Raguzie), gdzie przebywał dłużej Jan Malphagini, i gdzie się zatrzymywali po drodze uczeni greccy. Ruch humanistyczny znalazł tu żarliwych zwolenników, a za dowód tego może służyć znaczny poczet poetów łacińskich, jak np. Aelvus Lampri-dius Cervinus (Crjevié 1460—1520), I. Gućetić, Aleks. Cortesius, a zwłaszcza wszechstronnie uzdolniony M. Marulić ze Spljetu (f 1524). H. chronił Dubrowiczan od zwłoszczenia. — Por. L.

„Ottiiv Slovnik nauenÿ”.

Humanizm w Polsce. Prąd humanistyczny przedostał się do nas, nie z Niemiec bynajmniej, lecz ze swojej ojczyzny, i to wcześniej aniżeli do Niemiec, bo już w początkach XV wieku. Nie możemy wprawdzie dotychczas wskazać dokładnie, jakiemi drogami, za pośrednictwem jakich ludzi krzewić się u nas zaczął, ale faktem jest niewątpliwym, iż około r. 1430 posiadaliśmy już mężów, którzy nietylko przyswoili sobie pierwsze, zewnętrzne cechy stylu humanistycznego, t. j. poprawniejszą łacinę, wzorowanie się na pisarzach klasycznych, miary wierszowe starożytne (przedewszystkiem dystych, t. j. he-ksametr z pentametrem), przejęcie się wspomnieniami Grecyi i Rzymu. Przedstawicielami tego prądu byli, oczywiście, przez długi czas wyłącznie duchowni, jak: kanonik krakowski Adam Świnka, profesor medycyny i mówca Jan z Ludziska, ks. Marcin ze Słupcy, kanonik Mikołaj Lasocki, biskup (w końcu kardynał) Zbigniew Oleśnicki, który prowadził obszerną korrespon-dencyę z humanistą włoskim, Eneaszem Silvio Piccolominim, późniejszym papieżem Piusem II, i który do kancelaryi królewskiej starał się wprowadzić poprawny i piękny styl łaciński. Zakupywano rękopisma starożytnych autorów, jako też pisarzy nowszych włoskich, jak dzieła łacińskie Petrarki, Bokkacyusza, Wergeryusza i in. Akademia krakowska chwilowo między r. 1440 a 1450 żywo się zajmowała uprawą sztuk wyzwolonych, a szczególniej wymowy na wzór Cycerona; lecz zapał ten rychło ostygł. W 1449

r. z zapisu Mężykowej, wojewodziny ruskiej, j klasycznych: Wergiliusza, Owidyusza, Horacego, utworzone zostało nowe kollegium dla profesora | Stacyusza, a także komedyj Terencyusza i Plau-poezyi. Profesor ten miał wykładać traktat Beocyusza: O pocieszeniu filozofii, utwór Alana ab Insulis z XII wieku „O żałobie przyrody”, wierszem i prozą napisany, zbiór anegdot historycznych Waleryusza Maksyma,—a obok tego Wergiliusza, Owidyusza, Horacego i komedye Terencyusza. Z przepisów tych widać, że wydział filozoficzny z r. 1449 nie miał jasnego pojęcia o humaniźmie i sprzęgał wyroby średniowieczne z arcydziełami klasycznemi. Układano dystychami przepisy wierszowania łacińskiego, jak Marek z Opatowca w swojem „Me-trificale”; ale pod względem poglądów pozostawano na stanowisku średniowiecznem, chciano godzić scholastykę z humanizmem, a raczej, nie wnikając w rzecz głębiej, zestawiono je tylko z sobą. Świadectwem tego są dochowane z XV w. liczne rękopisma, gdzie tuż obok wyjątków ze starożytnego autora albo też humanisty włoskiego znajdujemy traktaty teologiczne, filozoficzne, lub satyry i powiastki pisane barbarzyńską łaciną. Całkowitych rękopismów, zawierających dzieła autorów starożytnych, było w połowie XV wieku jeszcze mało; zazwyczaj znano ich z wyciągów, i te wielokrotnie przepisywano; teologicznych i filozoficznych traktatów średniowiecznych znajdowało się daleko więcej. Tuż obok nich atoli zapisywano w całości albo w wyjątkach średniowieczne satyry na duchowieństwo, nieraz bardzo drastyczne, a dalej poemata miłosne Owidyusza i jego średniowiecznych naśladowców, bajki Ezopa, Awiana i innych, głośną „Historyę o Euryalu i Lukrecyi”, skreśloną w listach przez wspomnianego już humanistę włoskiego, Eneasza Silvio Piccolominiego.

ta, dodając w końcu, że może brać do wykładu i inne utwory poetyckie. I rzeczywiście postanowienia te weszły w życie; ale profesorowie poezyi pochodzą przeważnie ze Szląska, jak Wawrzyniec Korwin (Rabe) z Nowego Targu, Jan Aesticampianus (Somerfeldt), Jan Sacranus z Oświęcimia i t. p., lub też noszą nazwiska niemieckie, jak Stanisław Selig z Krakowa Wogóle między r. 1487 a 1490 było znowu znaczne ożywienie w zajęciu się literaturą klasyczną w uniwersytecie krakowskim. Wzmocnił je jeszcze przyjazd głośnego humanisty niemieckiego, Konrada Celtesa, który wykładami swemi, prowadzouemi prywatnie, budził niemałe zainteresowanie, zwłaszcza wśród bogatego mieszczaństwa w Krakowie, i założył u nas pierwsze Towarzystwo literackie (Sodalitas litteraria), stu-dyom klasycznym oddane, niestety, krótkotrwałe. Między r. 1493 a 1498 zaszła niewyjaśniona w swych przyczynach przerwa, w wykładach akademickich, mających na celu poetów łacińskich; poprzestawano na komentowaniu średniowiecznych podręczników poetyki. Było atoli sporo Włochów humanistów, bawiących przy dworze, było też kilku Polaków (Drzewiecki, Erazm Ciołek), humanistycznie wykształconych, a posadę sekretarzy przy królu lub królowej zajmujących. Z ich-to grona wyszedł pierwszy na naszym gruncie powstały podręcznik wychowania w duchu humanistycznym, jako „List królowej Elżbiety o wychowaniu królewicza” (1502). Wiek XVI jest dobą najwyższego rozkwitu humanizmu u nas. Nie poprzestawano już teraz na prostem naśladowaniu poezyi rzymskiej w języku łacińskim, lecz stosowano naśladowanie to w utworach pisanych mową ojczystą, już-to za pośrednictwem przekładów już też za pomocą dzieł oryginalnych. Zaczęto się uczyć języka greckiego; pierwszym profesorem jego w akademii krakowskiej r. 1511 był Jerzy Liban z Lignicy, ale ponieważ wielu duchownych poczytywało nauczanie greczyzny za środek siania herezyi, musiał wykłady swe przerwać (głównym jego prześladowcą był Grzegorz z Szamotuł) i dopiero po latach siedemnastu (w 1528) nanowo je rozpoczął. Następcą jego był Bazyli Goliński, biegły także w języku hebrajskim. Około połowy XVI wieku już nie tylko w akademii, lecz i w wielu szkołach średnich uczono u nas języka greckiego; a jego znajomość posiadają pierwszorzędni nasi poeci, nie mówiąc o filologach takich, jak: Szymon Marycki, Andrzej Nidecki, Stanisław Iławski, Franciszek Masłowski, Jakób Górski, Benedykt Herbest, a w końcu Grzegorz Knapski. Byli nawet tacy, co po grecku mówili i pisali, jak Żórawski. Wogóle jednak zauważyć trzeba, że znajomość literatury greckiej nie była rozpowszechniona wśród ogółu ukształconego, nawet w w. XVI; prócz niektórych dzieł Arysto-

Podobna mieszanina istnieje i w zapisywaniu wierszy łacińskich, oryginalnie w Polsce utworzonych. Obok heksametrów (Dyalog o Zbigniewie Oleśnickim, Ułamek poematu o bitwie pod Koźminem), obok dystyohów, słabo naśladujących wzory starożytne, spotykamy także średniowieczne leoniny, t. j. wiersze łacińskie rymowane.

Przez długi czas jedynym przedstawicielem humanizmu nietylko pod względem humanistycznym, ale także pod względem krytycznego poglądu na scholastykę, entuzyazmu dla poezyi i wymowy starożytnej, wreszcie pod względem sposobu życia, był Grzegorz z Sanoka, obok którego wymienić trzeba jego biografa, nauczyciela synów Kazimierza Jagiellończyka, dyplomatę Filipa Buonac-corsi, zwanego Kallimachem, Włocha rodem, lecz przez długi pobyt w Polsce należącego częściowo przynajmniej do dziejów naszego humanizmu. Nie stylem, ale wielu poglądami przypomina humanistów słynny publicysta - polityk,

Jan Ostroróg. W r. 1475 już widzimy jaśniejsze pojęcia co do katedry poezyi w uniwersytecie krakowskim. Ustawy przepisują wtedy profesorowi czytanie i objaśnianie samych dzieł

telesa (Etyki, Polityki, Ekonomiki), przełożonych i pomnożonych rozumnemi dodatkami przez Se-bastyana Patrycego, bardzo mało ważniejszych utworów greckich przyswojono językowi naszemu; więcej tłómaczyli ich Polacy na łacinę —dla całej Europy. Łacina natomiast była powszechnie znana; niektórzy utrzymują, że nawet wśród rzemieślników. Ponieważ przez pierwszą połowę wieku XVI ustawy nawet pisano po łacinie, nie mówiąc o użytku dyplomatycznym tego języka, ponieważ następnie Batory nie władał polszczyzną, a Zygmunt III niechętnie się nią posługiwał; więc znajomość łaciny stała się obowiązującą dla każdego szlachcica, nietylko kiedy chciał uchodzić za ukształconego, ale także kiedy do spraw jakichkolwiek publicznych należeć pragnął, lub nawet własne choćby interesa skutecznie popierać zamierzał. Łacińskich też autorów i znakomitszych i w większej liczbie tłómaezo-no. Pozostała też nauka filologii klasycznej u nas (ob. artykuł w tej Encyklopedyi, p.

t. „Filologia klasyczna w Polsce”). Poezya w języku łacińskim jest obfita, choć przeważnie ma charakter okolicznościowy i bardziej nazwać się może wierszopistwem, wymową w rytmy łacińskie ujętą, aniżeli rzetelną poezyą. Znamionuje ją uczoność, t. j. przyswojenie sobie i treści i formy poetów łacińskich: retoryka, amplifika-cye, porównania mitologiczne, przypomnienia z dziejów greckich i rzymskich, użycie najróżnorodniejszych form wierszowych. „Natchnienia”, polotu, było bardzo niewiele, a fantazya plastyczna pojawia się rzadko i wyjątkowo. Na poemata obszerne nie zdobywano się; poprzestawano na liryce, satyrze, epigramatach, poematach opisowych i dydaktycznych. Najczęściej spotykane rodzaje poetyckie są: epitalamia, epi-nieia, epicedia, elegie. Głośniejsi wierszopisowi z pierwszej połowy XVI wieku są: Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy, Andrzej Krzycki, Mikołaj Hussovianus, Jan Dantyszek, Jakób Przy-łuski, a prawdziwym między nimi poetą jest tylko Klemens Janicki. W drugiej połowie XVI wieku osięga pewien rozgłos poematami religij-nemi (bez mitologii) Grzegorz z Sambora, a największą sławę jako poeci-artyści: Jan Kochanowski i Szymon Szymonowicz, zarówno łacińskiemi jak i polskiemi utworami. Chociaż i oni przeważnie kształcili się na łacinie, to przecież znając język grecki i czytając (częściowo tłómacząc) poetów starohelleńskich, uniknęli największej wady, jaką wzory łacińskie zaszczepiały zazwyczaj w humanistów, t. j. przesady i deklamacyi, a natomiast przejmowali się prostotą i naturalnością, znamionującą utwory Greków. Szymonowicz np. rozumiał bardzo dobrze różnicę, jaka zachodziła między idyllami Teokryta a bukolikami Wergiliusza, i śmiało oddawał pierwszeństwo „pasterzowi z Syrakuzy”, a sam zawdzięczał jego przykładowi najpiękniejsze swoje sielanki.— Wpływowi stylu humanistycznego ulegała także i proza łacińska. Już w XV wieku można to widzieć w Historyi Długosza; a w XVI wszyscy znakomitsi pisarze: mówcy, historycy, politycy, wciąż się posługują i wyobrażeniami, i wyrażeniami klasycznych autorów łacińskich: Liwiusza, Cycerona, Kwintyliana. Orzechowski, Modrzewski, Kromer, Hozyusz, Warszewicki, Goślicki—że wymienię tylko najznakomitszych—w każdem piśmie swojem okazują ten wpływ najwidoczniej. Co się tyczy oddziaływania humanistów obcych, to naprzód objawiło się ono ze strony włoskich, ponieważ od nich, jak wiemy, przejęliśmy pierwsze całego ruchu popędy. Więc Petrarka, Bok-kacyusz, Filelfo, Bracciolini, Wawrzyniec Valla, Aretinus i wielu innych, mniej głośnych już w XV wieku, znajdowali czytelników i skrzętnych przepisywaczy. Pod koniec XV i w początkach XVI stulecia, humaniści niemieccy, napływając do Polski, zajmowali się jej sprawami i opiewali je wierszami łacińskiemi, pobudzając do naśladownictwa. Oprócz Celtesa należy tu zaznaczyć nazwiska Rudolfa Agrykoli młodszego, Eckiusa, Cozusa. Najznakomitszy europejskiej sławy humanista z Hollandyi rodem, Erazm Ro-terdamczyk, pozostawał w częstej korresponden-cyi z wybitnymi mężami naszymi XVI wieku, a książki jego i w oryginale, i w tłómaczeniu, były u nas rozpowszechnione. Od drugiej połowy XVI stulecia znowu widoczniejszym się staje wpływ włoski, zarówno co do utworów pisanych po łacinie, jak po włosku. Palingenius Stellatus, Hieronim Vida—z jednej strony, a z drugiej Baltazar Castiglione, Aryost i Tasso znajdują przerabiaczy lub tłómaczy w Reju, Kochanowskim Janie, Kochanowskim Piotrze, Górnickim Łukaszu. Nowelle, bajki i pieśni włoskie, wraz z różnorodnemi formami wierszowemi (sonetem, tercyną, oktawą, kanconą) przyswajane są językowi naszemu zarówno przez najznakomitszych (Kochanowscy, Mikołaj Sęp Szarzyński), jak i przez drugorzędnych pisarzy (Stanisława Grabowieckiego, Marcina Błażowskiego i inn ). Pod koniec XVI i w początkach XVII stulecia potężnieje oddziaływanie wzorów humanistycznych włoskich, a zarazem wzmaga się wpływ pisarzy łacińskich, t. zw. „srebrnego wieku” (Seneka, Lukan, Klaudyan, Stacyusz, Juwenalis, Persyusz), chociaż jeszcze poeci „wieku złotego”, wieku Augustowego mają pilnych i utalentowanych naśladowców, których najzdolniejszym i najsławniejszym przedstawicielem jest Maciej Kazimierz Sarbiewski. W miarę jednak posuwania się w głąb wieku XVII, znajomość literatury greckiej słabnie, a w końcu zanika zupełnie; nadęty Lukan i Seneka zaczynają być uważani za najznakomitszych poetów: jeden w poezyi bohaterskiej, drugi w tragicznej; Horacy jako satyryk ustępuje miejsca Juwenalisowi i Persyuszowi; Klaudyan podnosi się niezmiernie w cenie. Podobnie rzecz się ma i z poetami włoskimi. Marini, od którego Włosi datują psucie się smaku,

P. Chm.

staje się u nas największym poetą (tłómaczo-nym: naśladowanym przez Andrzeja Morsztyna); a obok niego stawiani są Sannazaro i Guarini (którego „Pasterz wierny” został przetłómaczo-ny przez marszałka w. k. Jerzego Lubomirskiego). Klasyczna łacina psuje się, zeszpecona barbaryzmami, chociaż nie brak utalentowanych jednostek jak jezuita Inez; w końcu za panowania Sasów dochodzi do kształtów potwornych, lubo i wtedy jeszcze lepiej nią władają niektórzy, jak Jan Damascen Kaliński, Jan Skorski, aniżeli inni polszczyzną. Odnowienie smaku pod wpływem pseudoklasycyzmu jest ostatnim odgłosem humanizmu u nas, przetwarzającego się' w prąd nowy „wieku oświeconego”. Początko-dawca tego odrodzenia, Stanisław Konarski, pisał jeszcze ody łacińskie i starał się o czystość języka klasycznego, lubo jej osiągnąć nie potrafił, nagradzając braki formy ważnością treści. Końcowym przejawem humanistycznych wpływów są poezye łacińskie (Carmina, 1781) Franciszka Dyonizego Kniaźnina, pomiędzy któremi znajduje się także przekład Trenów Kochanowskiego. Spotykamy wprawdzie i w XIX stuleciu wiersze łacińskie przez Polaków pisane, ale są to już tylko przejawy sporadyczne. Jak każdy kierunek umysłowy, tak i H. miał dodatnie i u-jemne strony; dodatniemi były: zasilenie urnysło-wości naszej nabytkami cywilizacyi grecko-rzymskiej, obudzenie ruchu literackiego, uświadomienie wymagań artystycznych; ujemnemi—wzmożenie skłonności panegirycznej, ułatwienie makaronizmów, opóźnienie rozwoju pierwiastków rodzimych w poezyi. Ale prąd ten dziejowy był konieczną fazą w przejściu od średniowieczczy-zny do czasów nowszych; a jego krańcowości moralne, widoczne np. wśród Włochów, u nas w nader łagodnej ukazały się formie; jak we wszystkich innych kierunkach duchowych, tak i w tym, nie wyprowadziliśmy ostatecznych kon-sekwencyj. Dzieje H-u u nas nie zostały dotychczas obrobione w całości; mamy do nich tylko materyały, naprzód w „Historyi literatury polskiej” M. Wiszniewskiego (t. IV i VI); dalej w pracy Zeissberga, tłómaczonej na nasz język: „Dziejopisarstwo Wieków Średnich” (koniec tomu II), następnie w odczytach Józefa Szujskiego: „Odrodzenie i Reformacya” (1882), w rozprawie Józefa Kallenbacha „Les humanistes polonais” (1891 w „Index lectionum Universitatis Friburgensis”), w rozprawach A. Briicknera „Śred-dniowieczna poezya łacińska w Polsce” (1892— 95 w 16, 22 i 23 tomie „Rozpraw Akad. Umiej, wydziału filologicznego”, w artykule T. Sinko o Grzegorzu z Sanoka (w czasopiśmie „Eos” 1900); w dziele ks. Jana Fijałka „Mistrz Jakób z Paradyża i uniwersytet krakowski w okresie soboru bazylejskiego” (Kraków 1900).

Humanizm, nowołacińskie Humanismus, wyraz prawdopodobnie wytworzony w w. XVI; używa się w trzech odmiennych znaczeniach, z któryoh dwa są tak stare jak wyraz, trzecie zaś wiąże się z ideą nowoczesną i datuje się zaledwo od drugiej połowy XIX wieku. — 1) H. w pierwotnom znaczeniu oznacza kierunek stu-dyów przeważnie filologicznych nad pomnikami kultury duchowej Rzymian i Greków starożytnych, przedewszystkiem nad językami i literaturą. Ślady tego kierunku dają się wykryć we Włoszech już w wiekach XIII i XIV, np. u Dantego, Pe-trarki, Boccaccia, którzy przejmowali się wzorami klasycznej literatury rzymskiej, zapożyczali z niej formę i materyę czyli motywy i poglądy. W przeciwstawieniu do widnokręgu duchowej kultury Scholastyki ówczesnej, zamkniętego w obrębie spekulacyj teologicznych i sporów o u n i-w er sal i a (ob.), był to postęp, gdyż bardziej zwrócono uwagę na rzeczy ludzkie, na dzieła tworzone przez człowieka, na jego uczucia, upodobania i potrzeby. Środek ciężkości życia duchowego zaczął się przemieszczać z nieba na ziemię. Kiedy w wieku XV, po upadku wschodniego państwa Rzymskiego, Włochy weszły w bliższy stosunek z uczonością bizantyjską i zaczęły zapoznawać się z pomnikami starożytnej literatury greckiej, zapał do studyów klasycznych wzrósł niepomiernie, płody kultury heleńskiej nietylko dostarczyły wzorów do naśladowania formy i przedmiotów do przekładów, kommenta-rzy i krytyki filologicznej, lecz zaczęły wywierać potężny wpływ na umysłowość włoską pod względem zapatrywań się na przyrodę, na człowieka, na życie polityczne. Nie o to tylko chodzi, że zaczęto Platona przeciwstawiać urzędowemu Arystotelesowi Scholastyków i prawdziwego Arystotelesa fałszywemu, że gromadzono rękopisy i szperano w klasykach, lecz i o to także, że przekonano się, iż poganie przed erą chrześciańską uprawiali głęboką i wielostronną kulturę duchową, mieli umysły oryginalne, twórcze i rozwijali poglądy dotyczące świata i roli człowieka na świecie, nietylko głębokie, lecz niepozbawione wartości ogólno-ludzkiej i o wiele żywotniejsze od dogmatycznych łamigłówek scholastyków. Studya nad językami klasyczne-mi, literatnrą i starożytnościami nazywano studia human i ora, co znaczy: bardziej ludzkie, bardziej dotyczące spraw i dzieł ludzkich, niż studya scholastyczne, w których przedewszystkiem chodziło o zagadnienia teologiczne. Stąd H. jako nazwa tego kierunku i humanista, jako nazwa przedstawiciela lub zwolennika tego kierunku. Prąd humanistyczny obok takich warunków, jak zapoznanie się ze Wschodem podczas wojen krzyżowych, jak wynalazki prochu, druku, kompasu i lunety, jak system Kopernika i odkrycia geograficzne, a nadewszystko, jak rozwój indywidualizmu, jak emancypacya jednostki wobec stosunków politycznych i ekonomicznysh we Włoszech, sprowadza tak zwane Odrodzenie (ob.) w dziedzinie sztuki, filozofii, nauk, polityki i religii. Z Włoch ruch humanistyczny przerzuca się na północ i zachód, do Niemiec, Niderlandów, Hiszpanii, Francyi, Anglii i Polski. Wszędzie H. znamionują te same rysy istotne: pozytywnie podkreśla on znaczenie i wartość natury ludzkiej i życia świeckiego; negatywnie zaś przeciwstawia się średniowiecznemu typowi myśli i kultury. Dopomaga on do sformułowania idei emancypacyi jednostki i wolności politycznej, budzi krytycyzm, rozszerza widnokrąg dziejowy poza ciasne szranki średniowiecznego świata chrześciańskiego, daje impuls do porównawczego badania systemów religijnych i przez to pośrednio wpływa na osłabienie wiary pozytywnej. Wobec wszczętego ruchu reformacyjne-go, H. wchodzi w ścisłe stosunki, a niekiedy sprzymierza się z reformacyą. Studya filologiczne humanistów na południu Europy ześrodkowu-ją się głównie na klasykach; na północy często nadto zwracają się do Biblii, w celu dania jej nowej i bardziej krytycznej interpretacyi. Wobec zmiany stosunków ekonomicznych i rozwoju stanu mieszczańskiego, obok uprzywilejowanych dotąd stanów duchownego i rycerskiego, H. dopomaga sprawie kształtowania się nowych ideałów politycznych, szczególnie uświadamianiu się idei samoistności politycznej państw narodowych wobec Kościoła i roli jednostki-obywatela wobec prawa.—Klasyczna literatura łacińska zawsze była dostępna dla Włoch średniowiecznych, ale przed ruchem humanistycznym była ona co najwyżej szkołą języka łacińskiego, którym się posługuje Scholastyka. Dopiero Dante (1265 — 1321) obiera Wergilego za przewodnika. Pe-trarka (1304 — 1374) uczy się już greczyzny u Bernarda Barlaama (ob.) i przekłada Platona nad Arystotelesa, Cycerona i Senekę nad ary-stotelizm scholastyczny; sam uważa siebie za stoika. Boccaccio (1313—1375) uczy się greckiego u Leoncyusza Piłata (ob. Leontius Pilatus), tłómacza Homera na łaciński, i starożytność w wysokim stopniu go pociąga. Manuel Chrysoloras (f 1415) jest pierwszym publicznym profesorem greckiego języka i literatury we Włoszech (jego uczniami są: L. Aretinus, Fr. Barbaras, Guarinus). Wybitnym krzewicielem hele-nizmu jest synowiec poprzedzającego Jan Chrysoloras (f 1480); uczniami jego byli dwaj Fi-lelfowie, Franciszek (ojciec) i Maryusz (syn). Trwalsze i bardziej powszechne zajęcie się literaturą grecką budzi we Włoszech L. Aretinus (f 1444, ob.), tłómacz pism Platona i Arystotelesa na łaciński. Wybitny udział w ruchu humanistycznym biorą: Eneasz Sylwiusz Piccolmini (papież Pius II, f 1464, ob.). Konstantyn Las-caris i syn jego Jan (1446—1535), obaj profesorowie greckiego. Około wznowienia Platoniz-mu wybitne zasługi położył Jerzy Gemistos (Pletho), który przybył do Włoch w roku 1439 i skłonił Kosmę Medyceusza do założenia Akademii Platońskiej we Florencyi (1440). Dalej Bessarion (f 1572); Marsilius Ficinus (f 1499), tłómacz Platona i autor dzieła „Theologia plato-nica”; Jan Pico de Mirandola (f 1494), który wezwał do Rzymu uczonych całego świata na dysputę nad 900 tezami, dowodzącemi, że Platon jest najlepszym obrońcą chrześciaństwa. Do humanistów włoskich należy zaliczyć także Piotra Pomponazzi (1462 — 1525) i Mikołaja Ma-chiavelli (1469 —1527). Nie byli oni filologami, ale pierwszy z nich jest autorem dzieła „De immortalitate animi” (1516), gdzie rozwija poglądy psychologiczne i etyczne, niezależne od jakiejkolwiek powagi a uwzględniające rzeczywistą naturę ludzką i warunki realne, w jakich człowiek żyje; drugi jest humanistą w dziedzinie polityki, historykiem i statystą. Z niemieckich humanistów wybitniejsi są: Jan Reuchlin, Ulrych von Hutten, Agryppa z Netesheimu, Erazm Rot-terdamczyk (ob.). — 2) H-em nazywa się system wykształcenia i nauczania szkolnego, opierający średnie i wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasycyzm), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wytworzyli humaniści-filolo-gowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, poczynając od epoki Odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła musiała odegrać pierwszorzędną rolę w sprawie przyswajania i rozwijania tych pierwiastków. Wykształcenie humanistyczne było w takich warunkach jedynem właściwem przygotowaniem do działalności na wszystkich polach pracy i twórczości duchowej. Szkoła humanistyczna czyli klasyczna była zupełnie przystosowana do naczelnych interesów i zadań kultury. Gdy jednak rozwinęły się samoistne kultury narodowe, gdy wynurzyły się nowe interesy i zadania kulturalne, starożytności nieznane, gdy nawet język łaciński musiał ustąpić miejsca językom nowożytnym w literaturze i naukach, natenczas H. jako system szkolny zwyrodnił się i szkoła klasyczna przestała odpowiadać potrzebom życia. Ugrzęzła ona w formalizmie gramatycznym, kształciła zastępy ludzi nieprzygotowanych do życia i wte-dy-to Montesquieu mógł się słusznie uskarżać: „Odbieramy trojakiego rodzaju wychowanie: wychowanie rodzinne, wychowanie szkolne i wychowanie życia. Każde następne obala nabytki poprzedniego. A jednak były czasy, kiedy piastunka, szkoła i życie mówiły to samo!*. Wtedy-to powiadano, że młodzieniec, przygotowujący się do życia, najpiękniejsze lata swoje spędza z umarłymi. W XVIII wieku H-owi, pojętemu jako system szkolny, przeciwstawia się t. zw. filan-tropinizm. Basedow (ob.) zakłada Philan-tropinum w Dessau w roku 1774, zakład wychowawczy i kształcący. Filantropinizm jako system szkolny uznaje za podstawę swoją naturę ludzką i pierwotne ludzkie stosunki; kładzie szczególny nacisk na zgodność nauki szkolnej z wymaganiami życia, chce kształcić ludzi zaradnych, cieszących się życiem i życzliwych, zamiast erudytów i szkolarzy. Zewsząd krytykowana szkoła klasyczna musi bronić swoich zasad humanistycznych, to znaczy — pseudokla-sycznych. Ten szkolny H. broni się tern, że kultura nowoczesna historycznie zależy od grecko-łacińskiej, że dzieła tej ostatniej, jako bardziej proste, lepiej odpowiadają siłom umysłów młodzieńczych i w sposób naturalny przygotowują do zrozumienia bardziej zawiłych spraw życia nowoczesnego. W XIX stuleciu przeciwko H owi klasycznemu wystąpił realizm, jako system wykształcenia, i walka ta trwa dotąd, chociaż coraz bardziej staje się oczywistem, że H. ten, jako oderwany od swojego gruntu dziejowego, nie przystosowany do dzisiejszych potrzeb kulturalnych, jest przeżytkiem i musi się przeobrazić w system wykształcenia, uwzględniający przede-wszystkiem zasadnicze pierwiastki kultury spół-czesnej, aktualne wartości i cele ludzkie. — 3) H. oznacza wogóle pogląd na świat, a w szczególności pogląd na sprawy i dzieła ludzkie ze stanowiska wartości i celów specyficznie właściwych naturze ludzkiej. W tern znaczeniu humanizm przeciwstawiany bywa z jednej strony naturalizmowi (ob.), z drugiej — supranaturalizmowi lub teolo-gizmowi. Naturalizm rozważa świat przedmiotowo i niezależnie od ocen i celów ludzkich, jako mechanizm podlegający prawom, które przyczynowo czyli deterministycznie wyznaczają każde zjawisko. Z tego stanowiska sam człowiek, ze wszystkiem, co wytwarza, jako część przyrody, bywa badany jak każde zjawisko: trzeba objaśnić na zasadzie praw przyrody powstanie i rozwój człowieka oraz spraw i dzieł ludzkich. Supranaturalizm rozważa świat jako zależny od takiego lub innego czynnika nadprzyrodzonego, boskiego, i uznaje ten czynnik nietylko za podstawę realną wszystkiego, lecz także za cel wszystkiego oraz sankcyę wartości i celów ludzkich. Wobec tych dwóch przeciwstawień humanizm spółczesny uważa się za konieczne uzupełnienie naturalizmu, jeżeli suprana-naturalizm ma być wykluczony, jako stanowisko bezwartościowe, przynajmniej w nauce. H-owi istotnie chodzi o sprawy i dzieła ludzkie, gdzie mają rozstrzygać ostatecznie specyficzne własności duchowej natury człowieka, jego sposoby oceny wartości rzeczy i jego cele. Życie ludzkie wogóle można rozważać z dwojakiego stanowiska: z przedmiotowego, ze stanowiska po-strzeżeń zmysłowyoh, stanowi ono, jak cała przyroda, przedmiot przyrodoznawstwa; ze stanowiska podmiotowego, w ocenie uczuciowej, poznajemy wszystko, co na nas działa i co sami wytwarzamy, jako wartości dodatnie lub ujemne. Wybierając pewne wartości, człowiek może do

ftnoykL Po was. Iluatr. Zeta. 802. T. TT IX.

nich dążyć jako do celów; potęgując i kombinując wybrane wartości, wytwarza ideały, które także grają rolę celów, ku którym dążą jego wytwory i wogóle postępki. Cele i ideały bywają praktyczne wogóle, etyczne, estetyczne, religijne. Posiadają one znaczenie dla nas nie dlatego, żebyśmy rozumieli jak one z koniecznością wynikają z przyrody, bo właśnie tego nie rozumiemy, gdyż przyrodę badamy przedmiotowo, wartości zaś i cele znamy tylko podmiotowo, w sobie; i nie dlatego, żeby je nam narzucała jakaś sankcya nadprzyrodzona, bo moralność i piękno i wierzenia religijne, o ile posiadają treść określoną, są czysto ludzkie: lecz dlatego i o tyle mają one dla nas istotne znaczenie, że wynikają z duchowej natury ludzkiej i o ile posiadają możliwie powszechne uznanie ogólnoludzkie. Człowiek z siebie i dla siebie przeobraża otoczenie swoje, tworzy poematy i muzykę, moralność i naukę, religię i metafizykę. On jest tu źródłem, twórcą, wynalazcą, ostateczną zaś instancyą probierczą dla tych dziedzin jest jego uczucie i wola. Stanowisko humanistyczne daje pogląd na świat i życie takie, jakiemi człowiek pragnąłby je mieć, do jakich dąży. Ale, żeby osiągać cenione przez się wartości i zakładane cele, trzeba się rachować z warunkami objektywnemi, które poznajemy ze stanowiska naturalistycznego. Zatem humanistyczny pogląd na świat jest samoistny, ale o ile go człowiek pragnie w przybliżeniu iścić, o ile chce realizować ideały czy idealizować rzeczywistość, o tyle musi zasięgać rad i wskazówek z poglądu humanistycznego. Tak pojęty H. rozwijał się w ciągu wieków, chociaż ostatecznie mógł być tak sformułowany dopiero wobec przyrodoznawstwa nowożytnego, a nazwę H-u przyswojono temu stanowisku zaledwo w drugiej połowie minionego stulecia. Jednak w dziejach rozwoju myśli i dążeń ludzkich niejednokrotnie tak bywało, że natura ludzka, ze specyficznie jej właściwemi sposobami oceny i celami, stawała się ogniskiem, w którem ze-środkowywały się spekulacye filozoficzne i z którego wywodzono sankcyę wartości i celów. Tak było w epoce rozkwitu hellenizmu, kiedy sofiści i Sokrates z naciskiem zwrócili byli uwagę na centralne stanowisko natury ludzkiej w filozofii i w kulturze wogóle; poglądy na świat Platona i Arystotelesa są w istocie rzeczy humanistycz-nemi, chociaż odwołują się do czynników trans-cedentnych i nadprzyrodzonych, oczywiście pomyślanych na wzór natury ludzkiej i gwoli jej potrzebom; szkoły etyczne bezpośrednio wywodzące się od Sokratesa — Cynicy i Cyrenaicy, jak również od tych pochodne Stoicyzm i Epi-kureizm, obracają się dokoła jednej osi, którą jest zadowolenie człowieka, i z tego stanowiska konstruują pogląd na świat, krytykują życie spółczesne i przepisują normy życia idealnego. Ten okres H-u greckiego poprzedza naturalizm

62

steswissenschaften, co jest dosłownym przekładem mental sciences = n a u k i humanistycz-W układzie nauk realnych, tj. badających wszelką rzeczywistość, nauki humanistyczne przeciwstawiają się przyrodniczym. N. przyrodnicze badają to, co jest w świecie dauern niezależnie od działalności człowieka, kierującego się swojemi ocenami uczuciowemi i celami zakładanemi przez wolę; badają one rzeczywistość tylko dlatego, że jest faktem i bez względu na wartość tego faktu dla kogokolwiek-bądź. Przeciwnie, nauki humanistyczne badają sprawy i dzieła ludzkie, a więc to, co człowiek wytwarza ze względu na jakąś wartość dla siebie, lub co wytwarza jako cel dążeń swoich. Zatem nauki humanistyczne zawsze badają jakąkolwiek rzeczywistość, widzianą przez pryzmat jej wartości dla tego, kto ją wytwarza, kto z niej korzysta lub kto jej wpływom podlega. Takiemi wartościami są: języki, instytucye spo łeczne, prawa, obyczaje, religie, nauki, sztuki, rzemiosła, przemysł i t. d. Słowem, cała kultura materyalna i duchowa. Nauki humanistyczne dzielą się na: filologiczne, historyczne, społeczne, nauki normujące czyli o wartościach (etyka, estetyka, logika) i filozoficzne. Niektórzy do nauk humanistycznych zaliczają i psychologię, szczególnie Niemcy, którzy nie mogą zapomnieć, że kiedyś psychologia uchodziła za dział filozofii i nadto dają się uwodzić zdradliwej nazwie Geisteswissenschaften. 7i istoty swojej psychologia zupełnie odpowiada typowi nauk przyrodniczych. Ob. Nauka i Klasyfikacya nauk. — Należy unikać dość często u nas spotykanej nazwy: „nauki humanitarne’'; bywają humanitarne instytucye, uczucia, cele, idee, ideały, ale nie nauki.

Literatura do punktu 1-go: Voigt „Die Wiederbelebung des klassischen Alterthums”; Burkhardt „Die Cultur der Renaissance in Italien” (tomów 3, T. I w przekładzie polskim); Geiger „Renaissance und Humanismus in Italien und Deutschland” (przekład polski); Moritz Carrière „Die philosophische Weltanschauung der Reformationszeit in ihren Beziehungen zur Gegenwart” (2 tomy) ; Symonds „Renaissance in Italy”; tom II: „The revival of Learning”, oraz artykuł p. t. „Renaissance” w „Encyclopaedia Britannica” (wyd. 9e, T. XX str. 380 — 94). — Do punktu 2-go: Dr Karl Schmidt „Geschichte der Paedagogik dargestellt in weltgeschichtlicher Entwickelung und im organischen Zusammenhänge mit dem Kulturleben der Völker” (4 tomy, 1873—76; szczególnie wdanym przedmiocie koniec T. II i początek III); Dr Fr. Paulsen „Geschichte des gelehrten Unterrichts auf den deutschen Schulen und Universitäten vom Ausgang des Mittelalters bis zur Gegenwart. Mit besonderer Rücksicht auf den klassischen Unterricht” (wyd. 2-e, 2 tomy, Lipsk 1896 i 1897), oraz artykuł p. t. „Humanizm” w „Encyklop.

naiwny kosmologów greckich, po nim zaś następuje długi, bo kilkanaście wieków trwający, okres supranatnralizmu czyli teologizmu, kiedy ne. naczelne stanowisko w spekulacyi i w dążeniach idealnych zajmuje świat nadprzyrodzony. Po Wiekach Średnich epoka Odrodzenia jest znów protestem człowieka, ujarzmionego przez pogląd supranaturalistyczny, i na nim opartą kulturę, jest wybuchem H-u, który, jakkolwiek bujny i wielostronny, zwalczać jednak musi powagę dogmatu w imię praw rozumu ludzkiego, i dla tego, gdy zwycięża, okazuje się racyonalizmem., jednostronnie podkreślającym w naturze ludzkiej rozum jako instancyę, która ma wszystko objaśniać i nakazywać. Wobec tego w XVIII wieku Rousseau musi protestować przeciwko wszech-władztwu w kulturze, w sprawach i dziełach ludzkich, rozumu i upominać się o prawa uczucia, które ma być w życiu ludzkiem ostateczną instancyą rozstrzygającą. Jest to typowe stanowisko humanistyczne, z którego Rousseau krytykuje kulturę spółczesną, odwołując się do nie-wypaczonej natury ludzkiej i pomijając wszelkie inne instancyę; nawet religię rozważa jako ii wartość ludzką. Rousseau jest ojcem duchowym romantyzmu i pośrednio subjektywizmu romantycznego w filozofii niemieckiej. Od połowy XIX wieku, wobec upadku filozofii romantycznej i wspaniałego rozwoju nauk przyrodniczych, jednostronnie wybujały naturalizm wypiera H. i nawet, przez grube nieporozumienie, tu i owdzie przybiera na się rolę przyszłego prawodawcy w dziedzinie moralności i sztuki, zastępcy wszelkich wierzeń, dogmatów i ideałów, pogromcy wszelkich tajemnic. Dopiero ostatnia ćwierć zeszłego wieku opanowuje ten wybujały naturalizm i przywraca równowagę przez stopniowe uwydatnianie stanowiska humanistycznego, jako nieuniknionego i prawowitego, pod warunkiem poszanowania granic naturalizmu. — Już w wieku XVI obok nazwy studia humaniora spotykamy inną: studia humanistica. Ta ostatnia nazwa szczególnie się utarła w nowszych czasach, jako oznaczająca ogół nauk, które badają sprawy i dzieła ludzkie, wszystko to, co stanowi wartość lub cel człowieka. My, Polacy, tę grupę nauk dawniej, pod wpływem francuszczyzny, zwykliśmy nazywać naukami moralnemi lub humanistyką, obecnie zaś często nazywamy naukami humanistycznemi. Francuzi nazywają je sciences morales; Anglicy dawniej nazywali moral sciences: tak je nazywał Hume i tak John Stuart Mili; ale bodaj od czasu ukazania się „System of Logic” Milla (1843), gdzie już spotykamy nazwę mental sciences, zaczyna przeważać ta nazwa w filozoficznem piśmiennictwie angielskiem, jako bardziej dogodna, gdyż usuwa aluzye etyczne, nieodłączne od nazwy poprzedniej. Za przykładem Anglików poszli Niemcy, którzy przedtem używali nazwy Humanistik, od niedawna zaś stanowczo zastąpili ją nazwą Gei-

Ad. M.

St. A. K.

W. N.

Wychowawczej”. — Do punktu 3 go: E. Dilthey „Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte” (T. I, Lipsk

1883); Wilhelm Wundt „Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung” (wyd. 2-e, 2 tomy; szczególniej 2-ga część T. II: „Logik der Geisteswissenschaften” Sztutgard 1895); Dr Chrystyan von Ehrenfels „System der Werttheorie” (2 tomy, Lipsk 1897—98); Hugo Münsterberg „Grundzüge der Psychologie”, T. I „Allgemeiner Theil. Die Principien der Psychologie”, mianowicie str. 7—200, gdzie autor rozważa stosunek psychologii do nauk humanistycznych i wogóle naturalizmu do H-u.

Humann Jan Jerzy (* 1780 w Sztrasbur-gu — f 1842 w Paryżu), finansista, mąż stanu francuski. Zrobił znaczny majątek na obrotach bankierskich, poczem poświęcił się sprawom po-lityoznym. W r. 1820 wybrany został do Izby posłów, a w lipcu 1830 podpisał adres na rzecz Rewolucyi. Od r. 1832 do 1836 był ministrem finansów, następnie pozyskał znowu tekę skarbu w r. 1840 i piastował ją prawie do śmierci. Przeprowadził wiele reform finansowych, a w szczególności podatkowych. Na polu podatkowości był bezwzględnym, trzymając się maksymy, że „należy zwrócić państwu w postaci podatków wszystko, co tylko zwracać można”. Surowy wymiar podatków w r. 1841 wywołał walki uliczne między ludem a wojskiem. W Clermont-Ferrand przyszło do bójek krwawych; wówczas minister musiał ustąpić, a klęska ta, która głęboko dotknęła jego miłość własną, przyprawiła go o chorobę, której też uległ.

Humann Edgar, admirał francuski (* 1838). Wstąpił do marynarki w 1861. W 1870 był oficerem ordonansowym przy admirale Rigault de Genouilly, ministrze marynarki; po wybuchu wojny z Niemcami czynny był przy obronie Paryża. W 1889 został kontr-admirałem; w 1889 i 1890 r. zasiadał w Brukselli na konferencyi przeciwniewolniczej jako przedstawiciel Francyi. W 1891 mianowano go kommendantem dywizyi morskiej na dalekim Wschodzie. Na jej czele, w lecie 1893 r., H. kierował operacyami przeciwko Siamowi.

Humann Karol, inżynier i archeolog (* 4-go stycz. 1839 w Steele, w prow. Nadreńskiej); przez jeden rok praktykował przy budowie drogi żelaznej, potem wstąpił do Akademii budownictwa w Berlinie, lecz z porady lekarza r. 1861 musiał przerwać swe studya i szukać poprawy zdrowia na greckim archipelagu. Najpierw miesz kał na wyspach Chius i Samos, a potem przeniósł się do Smirny. Na Samos, zachęcony przez Stracka w Berlinie, przystąpił z powodzeniem do pierwszych swych odkopów przy tamecznej starożytnej świątyni Hery; w roku zaś 1862 otrzymał od posła angielskiego w Konstantyno-

polu, Henryka Bulwera, propozycyę, żeby mu wybudował pałac na jednej z wysp morza Marmurowego. Następnie w r. 1864, zaproszony przez rząd turecki do budowy drogi żelaznej z Jaffy przez Jerozolimę do morza Martwego, udał się do Palestyny, zniwelował ten kraj i zdjął z niego mapę. Potem, zrobiwszy wycieczkę do Egiptu, powrócił do Konstantynopola, gdzie Fuad Pasza powierzył mu wyszukanie przejścia przez wschodnie Bałkany w tym celu, ażeby później pozakładać drogi, któreby połączyły równiny, leżące na północy tych gór, z położonemi na południu. Wyniki swoich poszukiwań przedstawił H. na szczegółowej mapie całej zbadanej przez się okolicy. Prace podobnego rodzaju przedsiębrał on w licznych podróżach swoich, które nastręczyły mu dobrą sposobność do ścisłego zbadania pod względem geograficznym znacznej części Azyi Mniejszej. Jakkolwiek wielostronne poznanie topografii tych krain możnaby nazwać zasługą epokową H-a, to jednak imię jego jest nierównie słynniejszem jako tego, który rozpoczął i aż do końca doprowadził (1878 — 86) poszukiwania archeologiczne pergamskie (ob. Per gam). Uniwersytet greifs-waldzki ofiarował mu godność doktora; r. 1884 nadano mu, jako kierownikowi odkopów pergam-skich, tytuł jednego z dyrektorów Muzeum berlińskiego, a 1894 zamianowano go tajnym radz-cą państwa. Po załatwieniu się z Pergamem H. wziął udział w wyprawie niemieckiej do Azyi Mniejszej i Syryi północnej, a r. 1890 zabrał się do odkopów w Magnezyi nad Meandrem. Z Conzem, Bohnern i innymi współpracownikami wydał: „Die Ergebnisse der Ausgrabungen zu Pergamon” (Berlin 1880—88); z Puchsternem „Reisen in Kleinasien und Nordsyrien” (tamże 1890, z atlasem).    *

Humansdorp, prowincya w Kaplandyi (Afryka południowa), w jej części południowo-wschodniej, wydzielona z większej poprzednio pro-wincyi Uitenhage. Graniczy na północ i północo-wschód z obecną prowincyą Uitenhage, od której jest odgraniczona na północy górami Win-terhoeke, na południe z oceanem Indyjskim, na zachód z prowincyami Knysua i Georges. Jest to kraina górzysta, zroszona rzekami Karadur i Gamtoos, uchodzącemi do zatoki Saint Francis. Mieszkańcy, poczęści biali, poczęści Hottentoci, zajmują się rolnictwem i hodowlą bydła. Miasto główne tejże nazwy.

Humańska rzeź, najkrwawszy epizod t. zw. koliszczyzny czyli zbrojnego ruchu hajdamaków i ludu dyzunickiego, wszczętego w r. 1768 na tle fanatyzmu religijnego w okolicach Sini-lańszczyzny i Żabotyczyńszczyzny pod wodzą setnika zaporoskiego Maksyma Żeleźniaka, a z po-duszczeń ihumena klasztoru motrenińskiego, Mel-chizedecha Jaworskiego. Ruch ten, któremu towarzyszyły pełne okrucieństw rzezie, rozpoczął się w końcu maja i posuwał się ku zachodowi.

Pierwszemi ofiarami rozhukanej tłuszczy stały się miasteczka: Śmiła, Lisianka i Żwinogródka, poczem Żeleźniak na czele wzrastających wciąż zastępów podążył w kierunku Humania, dokąd, jako do miasta posiadającego liczniejszą załogę i fortecę, zbiegła strwożona ludność okoliczna. Miasto było przepełnione, a ci, dla których zabrakło w niem miejsca, rozłożyli się taborem w pobliżu pod Grekowym laskiem, tworząc w ten sposób obóz, złożony przeszło z 8 000 ludzi. Załoga miasta pod zwierzchnią władzą gubernatora Mładanowicza składała się z garnizonu piechoty, liczącego 600 żołnierzy pod dowództwem porucznika Lenarta, i z milicyi kozaków pieszych i konnych pod dowództwem dwóch pułkowników, Obucha i Magnuszewskiego, razem przeszło półtora tysiąca żołnierzy. Prócz tego miasto posiadało cztery armatki, ale bardzo mało ammunicyi. Na wieść o szerzącym się buncie Mładanowicz wezwał do miasta oddział kozaków nadwornych Potockiego, stojący nad Si-niuchą pod dowództwem setnika Gonty, w którym nierozważnie pokładał zupełną ufność pomimo dowodów znoszenia się jego z hajdamakami. Otrzymawszy wiadomość o wyrżnięciu Łysianki, gubernator wysłał przeciwko Żeleźniakowi milicyę kozacką z dwoma pułkownikami i Gontą. Za Romanówką Gonta oświadczył pułkownikowi, że przechodzi z całym oddziałem na stronę Żeleźniaka i, pozostawiwszy ich na drodze, ruszył z kozakami do Papużyniec, do obozu hajdamaków. W Humaniu o zdradzie Gonty dowiedziano się dopiero w dniu 17 czerwca, gdy się ukazywały już tłumy Żeleźniaka (o godzinie 10-ej rano). Pierwszego dnia hajdamacy nie atakowali miasta, zajęci mordowaniem ludności, zgromadzonej pod Grekowym laskiem, skąd prawie nikt nie uszedł z życiem. Mładanowicz, który do ostatniej chwili nie chciał wierzyć w zdradę Gonty, przekonał się o tern dopiero o 5-ej po południu. Zrozpaczony, złożył obronę w ręce Lenarta. Podczas niezwykle ciemnej nocy cała milicya „zielona", dragoni, garnizon piechoty i kozacka służba dworska przeszły do obozu Żeleźniaka. Miasto zostało pozbawione jakiejkolwiek regularnej obrony. Nazajutrz więc spróbowano układów i w tym celu wysłano kilku Żydów z kilku wozami kosztowności, w celu ugłaskania hajdamaków; nie odniosło to jednak żadnego skutku, a Żeleźniak niezwłocznie zabrał się do szturmu. Lenart przywitał go ogniem z czterech armat, wkrótce jednak zabrakło mu kartaczy, i miasto, poddając się, zastawiło stoły z poczęstunkiem dla zdobywców. Wtedy 800 hajdamaków i 1 900 żołnierzy rzuciło się na bezbronnych mieszkańców, mordując z wyszuka-nem okrucieństwem nawet dzieci i kobiety. Z największą zawziętością ścigano księży katolickich, Bazylianów i Żydów. Wymordowano 200 uczniów szkoły bazyliańskiej. Po wyrżnięciu zgromadzonych na rynku, w kościołach i w bożnicy żydowskiej rzucono się do mieszkań prywatnych, i do piwnic, skąd wyciągano nieszczęsne ofiary. Między innemi sam Gonta kazał zamordować Mładanowicza i całą jego rodzinę, darowując życie tylko trojgu nieletnim jego dzieciom. Niewielką liczbę kobiet pozostawiono przy życiu po to, ażeby je ochrzcić po grecku, mordowano jednak te, które stawiły opór. Rzeź trwała trzy dni i trzy noce, ' poczem rozesłane hufce sprowadzały do Humania z poblizkich miejscowości pochwytanych ludzi i pod okiem Żeleźniaka i Gonty odbywały zabijanie spędzonych brańców. Po ośmiu dniach zakończono krwawe orgie i hajdamacy zatoczyli tabor pod miastem. Tu przy salwach armatnich obwoływano hetmanem Maksyma Żeleźniaka, pułkownikiem Gontę, obu zaś książętami. Żeleźniak otrzymał tytuł księcia Śmilańskiego, kozak Ułaseńko został ustanowiony rządzcą Humańszczyzny. Rozpasa-ne bandy hajdamaków grasowały jeszcze do końca sierpnia po Ukrainie i w części województw: Podolskiego, Bracławskiego i Wołyńskiego, dopóki głównych hersztów nie pojmali Gurjew i Krywogłowow, a ruchu całego nie stłumili Brauicki i wojska rossyjskie pod Kreczetniko-wem. Hajdamacy wymordowali ogółem około 40 000 ludności, w samym zaś Humaniu miało zginąć według współczesnej, przesadnej, rachuby około 18 000. Wogóle przesadne liczby ofiar rzezi podane przez ówczesnych pamiętnikarzy nie zgadzają się z obliczeniami, dokonanemi na podstawie akt sądowych, podług których zginąć miało od hajdamaków w Humaniu 5 000.—Fr. R. Gawroński „Historya ruchów hajdamackich" (Lwów 1901, 2 tomy); T. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta" (t. I str. 198, przyp.); H. Schmidt „Dzieje panowania Stanisława Augusta” (t. III, Lwów 1880). J-B*

Humański Jan Aloizy z Humanik, kanonik płocki i warszawski, kanclerz chełmiński, sądów królewskich assesor, kaznodzieja (* w w. XVII—f w XVIII). Napisał: „Wymiar Świątobliwej wielkości... świętych Stanisława Kostki i Aloizego Gonzagi... do metrop. Miast Polskich Warszawy w kościele PP. Benedyktynek przy pierwszej wieczornej stamtąd do kościoła Patrum Soc. J. tych świętych dedukcyi d. 11 paźdz. 1727 r. etc.” (kazanie; Warszawa 1728); „Infantka nieba nowonarodzona etc.” (kazanie; Warszawa 1729). Inne jego kazania znajdują się w zbiorze p. t. „Kazania panegiryczne miane podczas solenney introdukcyi do Warsz. Soc. J. kość. nowo-kanonizowanych świętych Lud. Gonzagi i St. Kostki” (Warszawa 1729). Estreicher podaje jeszcze tytuł świstka z r. 1732.

Humanus, pseudonim Maryi Konopnickiej (ob.).

Humber, zatoka, a raczej szerokie uście rzeki (estuaryum) na wsehoduiem wybrzeżu Anglii. Jest to wspólne uście dwóch rzek Trent i Ouse,

w. N.

s. Pł.

Humbert de Romanis, generał dominikanów (f 1288). W dziele „De eruditione prae-dicatorum libri II” (Bibl. P. P. max., t. XXV) . podaje cenne wskazówki dla kaznodziejów, a w „De his quae tractanda videbantur in Conc. gen. Lugd., opus tripartitum” wykazuje stan społeczny ówczesny oraz podaje sposoby pojednania Kościołów i zgnębienia Saracenów. — Por. Hergenroether: Hist. Kość.

kowie.

s. s.

s. s.

S. Pł.

Humbert Szczepan, budowniczy (* w Paryżu w r. 1759 — f w Krakowie w r. 1827).

Przybył do Polski w r. 1775 z Paryża, gdzie odbywał studya pod kierunkiem sławnych architektów francuskich. Humbert do r. 1786 był nadwornym budowniczym książąt Lubomirskich.

W r. 1788 mianowanym został budowniczym rządowym miasta Krakowa. W r. 1816 z polecenia biskupa krakowskiego ks. Woronicza odrestaurował pałac biskupi i przerobił główną nawę koś- j przez księcia Aosty, uiemało przysłużyły się cioła P. Maryi w Krakowie, usiłując nadać jej dynastyi, w chwili, gdy ogólne rozdrażnienie, architekturze cechy stylu klasycznego, któremu ! spowodowane klęskami pod Lissą i Custozzą, nie

z których pierwsza płynie z południa, druga z północy. H. ma początkowo kierunek z za chodu na wschód, następnie od portu Hull skręca na południo-wschód. H. ma długości 60 kim., oddziela wzgórza Yorku na północy od wzgórz Lincolnu na południu. Przy wyjściu do morza brzeg północny wkracza ku południu w kształcie ostrego półwyspu Spurn - Head. Wybrzeża są nizkie, błotniste. Nad zatoką H. leżą trzy porty: Hull w kącie północnym, Grimsby prawie przy samem uściu na brzegu południowym i Goole na samym początku zatoki.

Humbert de Sylva Candida (f około r. 1062), kardynał, rodem z Burgundyi, wychowany w klasztorze benedyktynów w Moyen-Moutiers, niedaleko Tulonu. Gdy przełożony klasztoru Bruno został papieżem i pod imieniem Leona IX rozpoczął rządy Kościoła, H. szybko zaczął się posuwać w hierarchii. Około 1050 mianowany arcybpem sycylijskim, następnie bpem w Sylva Candida i kardynałem. Przetłómaczywszy list Leona, arcybpa bułgarskiego, do bpa Jana z Tra-ni w Apulii i oddawszy go papieżowi, otrzymał missyę wykazania w Konstantynopolu bezzasadność zarzutów stawianych Kościołowi. W towa rzystwie kanclerza Fryderyka (późniejszego papieża Stefana X) i arcybpa Piotra z Amalii udał się do Konstantynopola i tam, nie mogąc przełamać złej woli Cerularyusza i jego otoczenia, d. 16 lipca 1054 na Wielkim ołtarzu u św. Zofii złożył akt ekskommuniki. Wiktor II mianował H-a kanclerzem i bibliotekarzem Kościoła Rzymskiego. H. napisał: „Adversus Graecorum caluinnias”; „Responsio contra Nicetae libellum contra Latinos”; „Brevis et succincta commemo-ratio” (opis pobytu w Konstantynopolu); „Adversus simoniacos”. Życiorys i dzieła H-a znajdują się u Migne’a, t. CXLIII (1853) 929—1278. — Por. Hergenroether: Hist. Kość.; „Encykl. Kościelna”.

wyłącznie hołdował. Cały majątek swój, 64 000 złotych polskich wynoszący, zapisał testamentem na założenie instytutu techniczego w Kra-

J. H-ch.

Humbert Albert, rysownik i literat francuski (* 1835 w Vesoul — f 1886 w Langres). Pierwiastkowo współpracownik kilku pism humorystycznych, H. zaczął następnie (1868 r.) sam wydawać organ humorystyczny „La Lanterne de Boquillon”, w którym do tekstu własnego dostarczał swoich rysunków. Są to niby listy Boquillona ilustrowane karykaturami. Dowcip w nich, gruby, ale dostępny dla mas, cieszył się dość długo szeroką popularnością. Niektóre typy i nazwy pomysłu H-a, jak np. „Co-quibus” i „Vobiscums”, utarły się i uzyskały prawo obywatelstwa w języku humorystycznym owych czasów. Popularnemi także były jego utwory: „Los Aventures de Boquillon”, „Les Noces de Coquibus” i inne podobne.

Humbert Ferdynand, współczesny malarz francuski (* d. 8 września 1842 r. w Paryżu). Uczeń Picota, Cabanela i Eugeniusza Fromentiua. Zaczął wystawiać obrazy swoje w Salonie paryskim w r. 1865, dopiero jednak w 1869 zwrócił na siebie powszechną uwagę portretem, właściwiej studyum Maurytanki (Messaoula), a w latach następnych szeregiem prac religijnych oryginalnie pomyślanych, jak np.: Popiersie Chrystusa (1870), Św. Jan Chrzciciel (1872), Chrystus u słupa (1875) i wreszcie Jawnogrzesznica (1877), oraz licznemi portretami. Powołany wraz z innymi artystami do dekorowania Panteonu, H. wykonał tam malowidło dużych rozmiarów: Pro Patria.

Humbert I (Umberto Ranieri Carlo Emmanuele Giov. Maria Ferd. Eug. di Savoia), król włoski (* w Turynie 14 marca 1844; f w Monza 30 lipca 1900), syn Wiktora Emmanuela II i Adelaidy, córki arcy-księcia austryackiego Raj nera. Stracił matkę, mając zaledwie lat 11. Generał Giuseppe Ros-I si, ochmistrz dzieci królewskich, był raczej żołnierzem niż dworakiem, więc też zarówno H., książę Piemontu, jak i brat jego, Amadeusz, otrzymali wychowanie czysto - wojskowe. Dopiero po wypadkach 1860 r. wystąpili młodzi książęta na szerszą widownię, a wojna 1866 r. dała H-owi sposobność odznaczenia się na polu bitwy. Pod Custozzą dowodził 16-tą dywizyą 3-go korpusu armii. W samym początku bitwy oddział kawaleryi austryackiej zaskoczył niespodzianie tą dywizyę, maszerującą szosą ku Villafranca. Jedna chwila wahania się ze strony następcy tronu mogła spowodować katastrofę: sformowawszy się jednak z niesłychaną szybkością w czworobok, książę powstrzymał rozpęd ułanów i zmusił ich do natychmiastowego odwrotu. Epizod ten, zarówno jak rana otrzymana w tejże bitwie

W. N.

oszczędzało samego nawet króla. Małżeństwo H-a ze stryjeczną siostrą, księżniczką Małgorzatą, córką księcia Genui, której piękność i wdzięk wszystkie serca podbijały, utrwaliło przychylne dlań usposobienie (22 kwiet. 1868), a narodzenie się syna, księcia Neapolu (11 listop. 1869), radośnie zostało przyjęte przez cały naród. Gdy Włochy objęły w posiadanie Rzym, Wiktor Emmanuel wysłał tam naprzód księcia Piemontu, który zamieszkał w Kwirynale. Nie biorąc czynnego udziału w sprawach państwowych, H. chętnie utrzymywał stosunki z patryotami, a wizyta oddana Garibaldiemu, za bytnością tegoż w Rzymie, w styczniu r. 1875, wywarła silne wrażenie. Wiktor Emmanuel na łożu śmierci zalecił synowi, by zawsze pozostał wiernym instytucyom liberalnym. — H., zostawszy królem Włoch 9-go stycznia 1878, oświadczył przy składaniu przysięgi, iż pragnie tylko zasłużyć na pochwałę, że „był godnym swego ojca”. W końcu tegoż roku (17 listopada) został lekko raniony sztyletem przez szaleńca Passamante: dobywszy szabli, z najzimniejszą krwią zadał mordercy cios w głowę. Zamach ten wywołał liczne demonstracye lojalizmu monarchicznego. Panowanie H-a nie odznaczało się świetnemi wypadkami panowania Wiktora Emmanuela; utrzymało jednak zaszczytnie jego tradycye, przez poszanowanie wolności i ścisłe przestrzeganie konstytucyjnej formy rządu. Król, trzymając się zdaleka od walk partyjnych, zastosował się do okoliczności i żył w zupełnej zgodzie z temi ministeryami, które wyłaniały się z mniej lub więcej trwałych większości parlamentu. Sam Grispi nie znajdował w nim żadnego oporu. Jeżeli zaś przyłączenie się Włoch do trójprzymierza przypisywane jest osobistej inicyatywie króla, nie można mu zarzucać w tym wypadku uzurpacyi praw, gdyż § 5 Statutu daje królowi wyłączne prawo zawierania traktatów pokojowych i handlowych oraz przymierzy. Zdaje się zresztą, że wpływ królowej Małgorzaty, dbałej o zasadę monar-chiczną i obawiającej się zbliżenia z wielką sąsiednią Rzecząpospolitą Francuską, nie pozostał obcym kierunkowi polityki zewnętrznej Włoch. Konsekwentnie i stale podtrzymywane przez pruską rodzinę królewską stosunki osobiste zacieśniły węzły przyjaźni między dwiema dynasty ami. Z pośród kilkakrotnych wzajemnych odwiedzin zaznaczyć wypada przyjazd cesarskiej pary niemieckiej na obchód srebrnego wesela królestwa włoskich (w kwietniu 1893). Udział wszakże ks. Neapolu w wielkich manewrach pod Metzem i postawienie go na czele 145-go pułku piechoty, stojącego załogą w Alzacyi-Lotaryn-gii nie wszędzie uważane były za właściwe; ale popularność H-a, podtrzymywana przez żywą zawsze pamięć Wiktora Emmanuela, na zbyt silnych spoczywała podstawach w całej Europie, aby miała ucierpieć na tych niedogodnościach, jakie przedstawiało trój przymierze. Stosunki H-a

z Crispim za powtórnem objęciem przez tegoż steru ministeryum, zadrażniły się nieco, a nawet Crispi, dopatrując się w pewnych, ujemnych dla polityki wewnętrznej, działanich dworu królewskiego, wpływu ministra tegoż dworu Rattaz-ziego, zażądał jego usunięcia. Po zamachu, dokonanym na Crispiego przez Paola Lega w dniu 16 czerwca 1894 r., H. dał mu wszakżeż dowody najgorętszego współczucia i przyjaźni. Gdy w r. 1900, bawiąc w Monzy, wyjeżdżał z placu wystawy, odbywającej się wówczas, do miasta, zamordowany został przez anarchistę Bresciego, d. 30 lipea, pogrążając kraj cały w głębokiej żałobie. Zostawił po sobie pamięć człowieka szlachetnego, monarchy dbałego o dobro swego narodu. Kolosalne wydatki na uzbrojenia—naturalna kon-sekwencya przystąpienia do trójprzymierza — przyczyniły się jednak w znacznej mierze do tego przesilenia finansowego i ogólnej nędzy, z której tak trudno Włochom się podźwignąć. J-s-

Humboldt, rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w kordylierskim stanie Nevada, bierze początek niedaleko Wielkiego Jeziora Słonego, płynie linią falistą ku zachodowi przez kraj pustynny, przy końcu swego biegu skręca się na południo-zachód i ginie w jeziorze zamkniętem Humboldt-Lake (1 334 m. nad powierzchnią morza), po przebiegnięciu około 500 kim. Wzdłuż tej rzeki biegnie kolej żelazna oceanu Spokojnego.

Humboldt Karol Wilhelm, baron, jeden z najznakomitszych uczonych i wybitny, pełen szlachetności mąż stanu niemiecki, ur. 22 czerw. 1767 w Poczdamie, urn. 8 kwietnia 1835 w Tegel pod Berlinem. Po śmierci przedwczesnej ojca (który podczas wojny siedmioletniej był majorem i adjutantem kś. Ferdynanda Brunświc-kiego, następnie szambelanem królewskim) otrzymał razem z młodszym swoim bratem Aleksandrem bardzo staranne wychowanie domowe; następnie studjował (1787 — 88) we Frankfurcie nad Odrą, potym w Getyndze prawo i umiejętności państwowe, jako też u słynnego tamże Kr. Heynego naukę starożytności, nadto pracował gorliwie nad estetyką i filozofją, szczególnie filozofją Kanta. Kształcił się i wzrósł wśród takich warunków, które go nie zmuszały, by wielki nakład swej pracy umysłowej, użyty dla zdobycia wykształcenia, oddać potym na usługi jakiego ograniczonego zawodu. W podróżach po krajach Europy zachodniej rozszerzył znacznie zakres nabytych wiadomości. W r. 1789 udał się wraz z Campe’m, swoim byłym nauczycielem, do Paryża i Wersalu, gdzie był obecny na kilku posiedzeniach zgromadzenia narodowego; zwiedził Szwajcarję, potym udał się do Erfurtu i Wejmaru, gdzie przepędził zimę 1789—90. Żył tu w przyjacielskich stosunkach z koadjutorem v. Dalbergiem, późniejszym księ-ciem-prymasem, poznał Karolinę v. Daehröden, przyszłą swą żonę, i za jej pośrednictwem wszedł w stosunki z Schillerem. W lecie 1790 został w Berlinie radcą poselstwa i asesorem izby sądowej, ale, nie czując powołania do zajęć urzędniczych, już na wiosnę 1791 r. ustąpił z tego stanowiska; wrócił do Erfurtu, ożenił się tegoż roku z K. v. Dachröden (um. 26 marca 1829), i lata następne przepędzał po większej części w majątku swojej żony w Turyngji i w Erfurcie, gdzie zajmował się studjami sta-rożytniczemi. Wówczas także napisał rozprawę wolnomyślną „Ideen über Staatsverfassungen durch die französische Revolution veranlasst" (w «Berliner Monatsschrift» 1792) i wkrótce po-tym: „Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit eines Staates zu bestimmen”, która wtenczas z powodu trudności cenzuralnych w u-rywkach tylko ukazała się w czasopismach (w całości zaś po raz pierwszy we Wrocławiu 1851); w rozprawie tej autor wykazuje, że jedynym zadaniem państwa, w przeciwstawieniu do postępowania oświeconego despotyzmu, winno być zabezpieczenie wolności mieszkańców. Od r. 1794 H. mieszkał w Jenie, gdzie żył w przyjacielskich stosunkach z Schillerem i w szczupłym kółku przyjaciół, których łączyły jednakie ideje i ożywiona działalność umysłowa. Wśród tych stosunków niejeden utwór poetycki Schillera powstał pod bezpośrednim wpływem H-a. Pięknym pomnikiem tej przyjaźni, trwającej aż do śmierci Schillera, jest korespondencja, ogłoszona później przez H-a p. n. „Briefwechsel zwischen Schiller und W. v. Humboldt” (Sztut-gard 1830; wyd. 2-e, staraniem Vollmera, t-że 1876). Listy H-a do Schillera wśród różnorodnej swej treści są także bogate w uwagi o języku i językoznawstwie, a dwa z nich dowodzą, że już w r. 1795 zadania językoznawstwa zaprzątały myśli H-a. Z Goethem również H. wszedł w ścisłe stosunki osobiste i niemałą sprawił mu przyjemność swoją nader przychylną oceną jego poematu sielskiego: «Hermann und Dorothea», podtenczas ogłoszonego (1798). Po kilku dłuższych podróżach przepędził lata 1797—99 wraz ze swoją rodziną w Paryżu, następnie na dłuższy pobyt udał się do Hiszpanji (do r. 1801), gdzie zajmował się badaniem języka baskijskiego (ob.), języka hiszpańskiego i prowansalskiego, oraz języków amerykańskich, i z bogatym plonem naukowym wrócił do kraju. Szereg lat od 1801 do 1819 przepędził w pruskiej służbie państwowej, bądź to jako poseł, bądź jako minister, w blizkim zetknięciu ze wszystkiemi mężami, którzy w owej epoce dziejów losami narodów i państw kierowali lub jak najsilniej na nie wpływali; wtedy miał możność wskazania i podniesienia tych sił, na których życie narodów się opiera; w dziejach też kultury niemieckiej zajmuje jedno z pierwszych miejsc między temi, którzy się do jej znacznego rozwoju dzielnością swych myśli przyczynili. W r. 1801 na życzenie rządu pruskiego H. objął stanowisko ministra rezydenta w Rzymie, gdzie pozostawał do r. 1808, od 1800 w charakterze ministra u-pełnomocnionego. Rzym był dla niego odpowiednim polem do jego studjów naukowych, które, przy nielicznych zajęciach dyplomatycznych, mógł stale rozszerzać i pogłębiać, zwłaszcza obcując z uczonemi i artystami, jak Thorwaldsen, Rauch i inni. Pracował tu nad filozofją, estetyką, filologją i archeologją. W r. 1809 powołany z Rzymu zostaje radcą tajnym i w mini-sterjum wyznań i oświecenia rozwija gorliwą czynność około założenia uniwersytetu berlińskiego, starając się nietylko obsadzić jego katedry odpowiedniemi siłami naukowemi, ale także zapewnić jaknajszersze swobody słuchaczom i profesorom. Słusznie też rzec można, że uniwersytet berliński jest jego dziełem, i odrodzenie umysłowe Prus ściśle związane z imieniem H-a. W r. 1810 został tajnym ministrem państwa i bierze kolejno czynny udział w wielu ważnych sprawach państwowych. W tymże roku udaje się do Wieduia jako poseł nadzwyczajny i pełnomocny minister; w 1813—14 towarzyszył królowi Fryd. Wilhelmowi w głównej kwaterze; latem 1813, podczas zawieszenia broni, jako pełnomocnik pruski, prowadził układy pokojowe w Pradze, wskutek których Austrja przystąpiła do związku sprzymierzonych; w 1814, od 3 do 15 marca, uczestniczył w bezskutecznych naradach pokojowych w Chatillon, a następnie brał czynny udział w układach o pierwszy pokój paryski, który podpisał wspólnie z Har-denbergiem, kanclerzem państwa; na kongresie wiedeńskim, 1814 — 15, miał za główne zadanie traktowanie spraw niemieckich; ale wszelkie jego wysiłki celem osiągnięcia dla Niemiec jednolitego rządu i instytucji wolnych rozbiły się skutkiem przeciwnego stanowiska i oporu dyplomacji austryjackiej. Bez powodzenia też uczestniczył w układach o drugi pokój paryski po u-padku Napoleona w 1815 r., gdzie życzenie oderwania Alzacji spełzło na niczym. Dnia 25 listopada 1815 r. wyjechał z Paryża, ażeby jako członek komisji terytorjalnej we Frankfurcie nad Menem wziąć udział w załatwianiu kwestji granic państw niemieckich; tamże, jako zastępca delegata sejmu pruskiego, hr. Goltza, był obecny na uroczystym otwarciu sejmu 25 listop. 1816 i wielce się przyczynił do ustalenia porządku w prowadzeniu spraw tego zgromadzenia. Na wiosnę 1817 r. przybył do Berlina, gdzie został członkiem nowoutworzonej rady państwa i wybrany był do delegacji, mającej za zadanie ułożenie projektu przyrzeczonej konstytucji, oraz powołany na przewodniczącego komisji, utworzonej do roztrząsania projektu prawa o reformie podatków. W radzie państwa zachował tę samą niezależność zdania i liberalny sposób myślenia. W r. 1817 jeździł do Londynu jako poseł nadzwyczajny; w r. 1818 do Akwisgranu na kongres monarchów, który miał umocnić «święte

przymierze» z r. 1815. W r. 1819, gdy mini- i drugiej ody olimpijskiej Pindara, także Symoni-sterjum spraw wewnętrznych otrzymało nową ! desa i wiele chórów z «Eumenid» Eschylosa. organizację, H. przyjął przewodnictwo w urządzeniu spraw stanowych i ogólnych, oraz całego szeregu spraw administracyjnych. Jego dążenie do ostatecznego zaprowadzenia konstytucji, jego wystąpienie przeciwko postanowieniom karlsbadz-kim (t. j. uchwałom kongresu niemieckich ministrów, które przez sejm zostały przyjęte i weszły w wykonanie), które on uważał za „haniebne, nienarodowe i naród myślący oburzające”, nadto jego opozycja przeciwko kanclerzowi Har-denbergowi ściągnęły na niego niełaskę króla i spowodowały usunięcie się H-a (31 grudnia 1819) na lat 10 do życia prywatnego. Dla tych samych prądów wzmagającej się reakcji wraz z nim ustąpili z ministerjum Leop. Boyen i Kar.

Najgłębsze jednak i najrozleglejsze studja H-a dotyczą językoznawstwa. W rozwoju tej gałę-zinauki zajmuje on jedno z naczelnych miejsc, z powodu prac, poświęconych filozoficznemu rozważaniu wewnętrznej strony języka, jego istoty i rozwoju. Zasadę jego poglądu na język stanowi pojęcie, dzisiaj ogólnie rozpowszechnione, że język nie jest dziełem (ergon) gotowym, lecz tylko czynnością (energeia). Filozofja języka z H-em się rozpoczyna. Dalej rozwinął ją H. Steinthal, przyczyniwszy się pracami swemi najbardziej do ugruntowania psychologicznego kierunku w nowszych badaniach językowych. Wystąpienie H-a z jego niepospolitemi dziełami filozoficzno - językowemi oddziela dawne językoznawstwo filozoficzno-podmiotowe (t. zw. gramatyki filozoficzne) od nowszego historycznego filozoficzno - przedmiotowego. Obok samodzielnego Boppa, twórcy językoznawstwa porównawczego, stają równocześni współpracownicy na tymże polu: Wilh. Humboldt, Aug. Schlegel i Jakób Grimm. Wpływ pism i głębokich myśli H-a na dalszy rozwój językoznawstwa wieku XIX był niezaprzeczony, i późniejsi znakomici uczeni, jak Pott, Schleicher i Curtius wdzięcznemi jego uczniami się nazywają.—H. owoce swoich badań, dokonanych na samym początku wieku XIX nad językiem baskijskim, ogłosił p. u. „Berichtigungen und Zusätze zum ersten Abschnitte des zweiten Bandes des (Adelungs) Mithridates über die kantabrische oder baskische Sprache” (Berlin 1817, i w Adelunga Mithridates IV, 277— 360), i w rozprawie etnograficzno-lingwistycznej, wzorowo wykonanej: „Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens vermittelst der baskischen Sprache” (t-że 1821). Z szeregu rozpraw H-a, drukowanych w akademji berlińskiej, zasługuje na szczególną uwagę praca programowa o istocie i znaczeniu badań porównawczych p. n. „Über das vergleichende Sprachstudium in Beziehung auf die verschiedenen Epochen der Sprachentwickelung” (Abhandlungen 1820—21, str. 239—260; w wyd. zbiorowym dzieł t. III), nadto „Über das Entstehen der grammatischen Formen und deren Einfluss auf die

Beyme. Dopiero w r. 1829 H. staje na czele komisji ustanowionej do wzniesienia i urządzenia muzeum berlińskiego. W r. zaś 1830 zostaje znów powołany do rady stanu. Od czasu ustąpienia z ministerjum H. mieszkał w Tegel, z małemi przerwami na podróże do Gasteinu i 1828 do Paryża i Londynu. Siedzibę swą,

Tegel, upiększył ze smakiem artystycznym i zgromadził tam rzadki dobór arcydzieł sztuki rzeźbiarskiej. Przez udział swój w urządzeniu muzeum berlińskiego wywarł też wpływ decydujący na rozwój życia artystycznego w Prusach.

W nagrodę za swoje usługi H. otrzymał w 1817 r. dobra szląskie Odmuchów (Ottmachau, w księs.

Opolskim); w 1884 wystawiono mu, oraz jego bratu Aleksandrowi, pomnik w Berlinie przed uniwersytetem (siedząca postać H-a marmurowa, wykonana przez Pawła Otto w Rzymie). Był członkiem wielu towarzystw naukowych i aka-demji. Wśród różnorodnych zatrudnień największą część życia poświęcił nauce. Pracował w różnych jej dziedzinach i pozostawił dzieła: w zakresie krytyki literackiej i estetyki, jako pisarz polityczny, jako filolog klasyczny i prze-dewszystkim jako znakomity językoznawca.

Ideenentwicklung” (1822; dzieła t. III). Ze stud-jów staroindyjskich, które wówczas rozwijać się w Niemczech zaczęły, H. ogłosił: „Über die unter dem Namen Bhagavad-Gita bekannte Episode des Maha-Bharata” (Berlin 1825—26, w rozpr. akad.; w dzieł, zbiór. t. I, 1844); „Über den Dualis” (t-że 1828) i „Uber die Verwandtschaft der Ortsadverbieu mit dem Pronomen in eini

Prace literacko-krytyczne H-a zebrane razem ukazały się w «Ästhetische Versuche» (Brunświk 1799, t. I). Są tu recenzje poematów Goethego «Hermann u. Dorothea» i «Reineke Fuchs», oraz Schillera «Spaziergang» (krytyki poematów Goethego wydawano oddzielnie kilka razy; wyd.

gen Sprachen” (t-że 1830). Główne dzieło językoznawcze H-a nosi tytuł „Über die Kawi-Sprache auf der Insel Jawa” (Berlin 1836—40,

4-e ze wstępem Hettnera, Brunświk 1882). Do zakresu estetyki należą także jego recenzje Ja-cobiego «Woldemara», gdzie H. kreśli swój ideał filozoficzny; nadto rozprawy: „Über den Geschlechtsunterschied” i „Über männliche und ! weibliche Form”. Do pism jego politycznych, oprócz wymienionych na początku (str. 495) należą także: „Abhandlungen über Geschichte u.

Politik” (Berlin 1870). Do działu filologji klasycznej należy H-a przekład miarowy «Agamem-nona» Eschylosa (Lipsk 1816, wyd. nowe 1857),    3 tomy), gdzie mowa o języku wysp archipelagu

stanowiący ważny przyczynek do nauki języka Indyjskiego i wpływie kultury indyjskiej na ich i budowy wiersza greckiego; następnie przekład mieszkańców (porów, sanskr. kavi, rzeczow.,=

A. A. K.

„Ueber die ehe-

poeta, przymiot.,=mądry), wydane po raz pierwszy pó śmierci autora przez Buschmanna (1836). Wstęp obszerny do tego dzieła p. n. „Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts” (Berlin 1836) i osobno także wydany, stanowi epokę w historji nowszego językoznawstwa (Por. Schasler „Die Elemente der philosophischen Sprachwissenschaft W. v. Humboldts”, Berlin 1847). Wydania następne dzieła O rozmaitości budowy ludzkiego języka... sporządził A. Pott (Berliu 1876, 2 tomy, z uwagami i objaśnieniami; cały tom 1-szy wypełnia wstęp p. n. „W. v. Humboldt und die Sprachwissenschaft” str. 421, t. II str. 544; wyd. 3-cie tegoż 1883). Inna praca H-a: „Vocabulaire inédit de la langue taïtienne” była również ogłoszona przez Buschmanna w jego „Aperçu de la langue des îles Marquises et la langue taïtienne” (Berlin 1843). Nowe, bardzo staranne wydanie dzieł H-a filozoficzno-języko-wyeh przygotował H. Steinthal i wydał p. n. „Die sprachphilosophischen Werke Wilhelm’s v. H.” (z objaśnieniami wydawcy, Berlin 1884, wiel. 8-ka str. 698). H. zajmował się także jęz. amerykańskiemi, jęz. chińskim, japońskim, hje-roglifami egipskiemi, i rozprawy w tych przedmiotach ogłaszał w akademji berlińskiej; niektóre także nieukończone pozostały w rękopisach. Wszystkie rękopisy dotyczące prac językoznawczych H. przekazał bibljotece król. w Berlinie. Obok niepospolitych przymiotów umysłu, wszechstronnie wykształcony duch H-a i szlachetny humanizm, przenikający jego istotę oraz delikatność uczuć zjednywały mu przyjaźń i miłość spółczesnych. Dowodem takich uczuć jest korespondencja H-a z p. Charlottą Diede, ogłoszona p. n. „Briefe an eine Freundin” (Lipsk 1847 i późn.; wyd. 12-e 1891).—Wydanie zbiorowe dzieł H-a: „Gesammelte Werke”, które ukazało się w kilka lat po jego śmierci w 7-u tomach (Berlin 1841—52), zawiera także część licznych jego poezji, pomiędzy któremi godne uwagi są: elegja p. n. «Rom> (1806) i sonety, odznaczające się głębokością myśli (osob. wyd. Berlin 1853). Wydanie nowe rozpraw historycz-no-politycznych wyszło w 1870 w Berlinie (Abhandlungen über Geschichte u. Politik). Dziennik podróży H-a: „Tagebuch W. v. H-s von seiner Reise nach Norddeutschland im J. 1796” wydał Leitzmann (Weimar 1894). Jego korespondencję z Goethem ogłosił Bratranek (Lipsk 1876); także wyszły: listy H-a do filologa Schweighäusera w przekładzie fraucuskim La-quiante’a (Paryż i Nancy 1893), do F. G. Wel-ckera wydane przez Hayma (Berlin 1859), listy do Chr. G. Körnera wyd. przez Jonasa („Ansichten über Ästhetik und Litteratur”, t-że 1879), listy do J. R. Forstera wyd. przez tegoż (t-że

1889), listy do F. H. Jacobiego wyd. przez Leitz-manna (Halla 1892); „Lichtstrahlen aus seinen

Knc. Vovr Uuitar. Zeit. 232. T, XXIX.

Briefen” ogłosiła Eliza Maier (wyd. 6-e Lipsk 1881). Do biografji H-a porów.: Rudolf Heym „Wilh. v. H. Lebensbild und Charakteristik” (Berlin 1856, 8 str. 641); H. Steinthal „Ge-dächtnissrede auf W. v. H. an seinem hundertjährigen Geburtstage 22 Juni 1867” (Berlin 1869). Także: Gustaw Schlesier „Erinnerungen an W v. H.” (Sztutgard 1843—45, 2 tomy); Arm. Ewald „Wilh. v. H. Eine Biographie“ (Kassel, wyd. 2-e 1854); Max Scliasler „Die Elemente der philosophischen Sprachwissenschaft W. v. H-s” (Berlin 1847); Distel „Aus W. v. Humboldts letzten Lebensjahren” (listy, Lipsk

1883); Cherbuliez „Profils littéraires” (Paryż

1889).—H. Steinthal „Die Sprachwissenschaft Wilh. y. H-s und die Hegelsche Philosophie” (Berlin 1848); Hornay „Die Sprachforschung W. y. H-s und die heutige Philologie” (Berlin

1858); Teodor Benfe y „Geschichte der Sprachwissenschaft und orientalischen Philologie in Deutschland” (Monachjum 1869, na str. 515— 556 i indziej miejscami).

Humboldt Fryderyk Henryk Aleksander, przyrodnik, brat poprzedzającego (* 1769 w Berlinie—f tamże 1859), otrzymał wraz z bratem staranne wychowanie domowe i do szkół publicznych nie uczęszczał; w r. 1787—88 wstąpił do uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą, gdzie studyował nauki kameralne i filologię; stąd wrócił do Berlina, a następnie udał się do Getyngi, gdzie wraz z bratem kształcił się w se-minaryum filologicznem Heynego, obok tego jednak gorliwie zajmował się naukami przyrodniczemu i historyą. Już w tym czasie nęciły go podróże, zwiedził Harz, okolice Nadreńskie, a wraz z Forsterem Belgię, Hollandyę, Anglię i Francyę, wszędzie starając się o zawiązanie stosunków z przedstawicielami nauki. W szkole handlowej w Hamburgu uczył się buchalteryi, a w r. 1791 wstąpił do akademii górniczej we Freibergu, by wykształcić się na górnika i hutnika. Tam wywarł znaczny wpływ na niego Werner, gorliwy szermierz neptunizmu. W tym już czasie ogłosił kilka prac, z których najważniejszą była „Mineralogische Beobachtungen über einige Basalte am Rhein” (1790). W r. 1792 został assesorem w departamencie górnictwa, a wkrótce potem objął wyższy urząd górniczy w górach Sosnowych (Fichtelgebirge). W tym czasie wydał kilka dzieł, jak: „Flora subterra-nea Fribergensis et aphorismi ex physiologia che-mica plantarum” (1793); „Die Lebenskraft oder der rhodische Genius” (1795); mische Zerlegung des Luftkreises” (1799); „lieber die unterirdische Gasarten” (1799); „Ueber die gereizte Muskel- und Nervenfaser, nebst Vermutungen über den chemischen Prozess des Lebens in der Thier- und Pflanzenwelt” (2 t., 1797—99). W tem ostatniem dziele, wywołanem odkryciem Galvaniego, przyjmuje H. jako źródło dostrzeganych objawów elektryczność zwierzęcą

63

i odrzuca teoryę Yolty zetknięcia metali. W r. 1797 porzucił stanowisko urzędowe, by całkowicie oddać się wiedzy przyrodniczej. Przez trzy miesiące bawił w Jenie, gdzie obcował z Goe-tem i Schillerem, a zarazem słuchał wykładów anatomii. Aby urzeczywistnić dawny swój zamiar podróży do okolic zwrotnikowych, udał się do Paryża, gdzie w tym celu zawiązał stosunki z botanikiem Aimé Bonplandem (ob.), a gdy zamęt rewolucyjny stawał różnym projektom na przeszkodzie, odaj młodzi uczeni zwrócili się do Hiszpanii; za pośrednictwem sekretarza stanu Urquio uzyskali pozwolenie zwiedzenia Ameryki hiszpańskiej, która w owym czasie rozciągała się od 38° szerokości płn. prawie do 42° szer. płd. Odjazd nastąpił z Coruny 5 czerwca 1799, cała podróż trwała pięć lat i dała obfitość wielką nowych odkryć i dostrzeżeń. W r. 1799 przebywał H. głównie w Kumanie, skąd przedsiębrał liczne wycieczki; d. 12 listopada obserwował słynny spadek meteorów listopadowych. Następnie zbadał Wenezuelę i obszar rzeki Orinoko; w r. 1800 przebywał na Kubie i na wyżynie Bogota, w r. 1802 udał się do Quito, skąd d. 23 czerwca wdarł się na Chimborazo do wysokości 5 810 m., wyżej zatem, aniżeli kto-kolwiekbądź przed nim. Dotarł wreszcie do wybrzeża zachodniego, a w początku 1803 r. po uciążliwej żegludze przybył do Meksyku, gdzie prawie rok cały przepędził. W marcu r. 1804 udał się do Hawany, stąd do Filadelfii, a 3 sierp, r. 1804 wylądował wraz z Bonplandem w Bordeaux. Po powrocie do Europy zajął się opracowaniem wielkiego opisu swej podróży, który miał być wydany w 11 działach, a w tymże czasie zajmował się wraz z Gay-Lussac’iem doświadczeniami eudyometrycznemi, z Biotem zaś badaniami nad zmiennością magnetyzmu ziemskiego zależnie od szerokości geograficznej. W r. 1805 odbył z Gay-Lussacem podróż do Rzymu, skąd z nim razem przybył do Berlina. Opracował wtedy swoje „Ansichten der Natur” (2 t., 1808), a w r. 1807 towarzyszył księciu Wilhelmowi do Paryża i z pozwolenia królewskiego pozostał tam dla wydania swego wielkiego dzieła: „Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent fait en 1799—1804 avec A. Bonpland” (17 t. in folio i 11 t. in quarto). Znakomici uczeni, jak Cuvier, Latreille, Valeu-ciennes, Gay-Lussac, Kunth, Oltmans, Thénard, Vauquelin i inni, oraz artyści, przyjęli udział w opracowaniu tego dzieła, które rozpada się na sześć działów: 1) „Relation historique”, obejmuje opis podróży, nieukończony wszakże i doprowadzony tylko do kwietnia 1801; do tego działu należy też „Atlas géographique et physique” i „Atlas pittoresque. Vues des Cordillières et des monuments des peuples indigènes de l’Amérique”.—2) „Recueil d’observations de zoologie et d’anatomie comparée” (z 55 tabl.).—3) „Essai politique sur le royaume de la Nouvelle

Espague”, z atlasem obejmującym 27 kart.—4) „Observations astronomiques, opérations trigono-metriques et mesures barométriques”.—5) „Physique générale et géologie. Essai sur la géographie des plantes”.—6) „Plantes équinoxiales. Monographie des Melastomes. Nova généra et spe-cies plantarura. Monographie des Mimosées. Revision des Graminées. Synopsis plantarum, quas in itinere ad plagam aequinoctialem orbis novi collegerunt A. de Humboldt et A. Bonpland”. Całe dzieło ukazało się w r. 1805 — 34 i kosztowało 9 574 franków. Z dziełem tern wiążą się jeszcze: „Des lignes isothermes et de la distribution de la chaleur sur le globe” (1817); „Essai géognostique sur le gisement des roches dans les deux hémisphères” (1823); „Examen critique de l’histoire de la géographie du nouveau contineut et des progrès de l’astronomie nautique au XV et XVI siècles” (5 t., 1814— 34). W r. 1818 przebywał na kongresie w A-kwizgramie, następnie w Weronie, skąd towarzyszył królowi do Rzymu i Neapolu. Do Berlina wrócił dopiero w r. 1827. W semetrze zimowym 1827—28 prowadził w uniwersytecie wykład publiczny geografii fizycznej, a tłumny napływ słuchaczy ze wszystkich warstw ludności, skłonił go do powtórzenia tejże rzeczy w 16 wykładach popularnych. Już jednak w r. 1829 na wezwanie cesarza Mikołaja podjął, wraz z Ehrenbergiem i G. Rosém podróż do Uralu i Ałtaju, do Dżunguryi chińskiej i morza Kaspijskiego. W Orenburgu poznał przebywającego tam Tomasza Zana i korzystał z jego pomocy przy gromadzeniu zbiorów mineralogicznych, a po powrocie do Berlina za* pośrednictwem króla pruskiego wstawił się o dozwolenie mu powrotu do kraju. Rezultaty podróży azya-tyckiej przedstawione są w dziełach: „Fragments de géologie et de climatologie asiatiques” (2 t.,

1832); „Asie centrale. Recherches sur les chaînes de montagnes et la climatologie comparée” (3 t., 1843); „Reise nach dem Ural” (2 t., 1837—42). W r. 1830 towarzyszył następcy tronu pruskiemu do Warszawy i był obecny na posiedzeniu towarzystwa przyjaciół nauk, którego był członkiem honorowym. Następnie kilkakrotnie jeździł jako poseł dyplomatyczny do Paryża i przesyłał stamtąd sprawozdania o położeniu politycznem; w r. 1841 podróżował z królem do Anglii, w r. 1845 do Danii. Po za tern przebywał stale w Berlinie, poświęcając wszystek czas na opracowanie wielkiego dzieła, które p.

t. „Kosmos” objąć miało pełny' obraz świata i naszej o nim wiedzy. Pomysł tego dzieła przedstawił H. w liście do Varnhagena: „Powziąłem szalony zamiar przedstawienia w jednem dziele całego świata materyalnego, wszystkiego, co dziś wiemy o zjawiskach przestrzeni niebieskich i objawach życia ziemskiego, od mgławic aż do geografii mchów na skałach granitowych, —w dziele, któreby mową żywą ducha podniecało.

celu wyjaśnienie i udostępnienie „Kosmosu” najważniejsze są: „Briefe über Humboldts Kosmos”, wydane przez B. Cotta, Schellera i innych (4 t.,

1848 — 60). Obecnie „Kosmos” jest dziełem w znacznej części przestarzałem; już nawet w swoim czasie nie stał na wysokości nauki, nie uwzględniał bowiem znanej już zasady zachowania energii, która stała się podstawą poglądów naszych na objawy przyrody. W każdym razie „Kosmos”, napisany wytwornie, zapełniony wspaniałemi obrazami przyrody i mnóstwem wiadomości, pozostanie zawsze pomnikiem geniuszu i obszernej wiedzy H-a, przedstawia wzór klasycznego dzieła popularnego i dał podnietę do popularyzacyi nauki.—Matematykiem H. nie był, a gdy szło o ścisłe kwe-stye astronomiczne, szukać musiał pomocy astronomów; zwrócił jednak uwagę na zjawisko gwiazd spadających, na światło zwierzyńcowe, na załamanie promieni światła w atmosferze i wiążące się z tern migotanie gwiazd, przyczynił się do założenia obserwatoryum w Berlinie i dał podnietę f „O stepach i pustyniach” (przek. Zejsznera). —

Każda idea wielka i ważna, która gdziekolwiek zabłysła, winna tu być obok faktów zaznaczona. Całość nie ma być tylko geografią fizyczną: objąć ma niebo i ziemię, ogół stworzenia”. Tak zamierzony „Kosmos”, po wielu przygotowaniach, wyszedł w 5 tomach (1845 — 62). Tomy I i II obejmują przegląd ogólny całego obszaru zjawisk kosmicznych i telluryczuych, mają na celu wzbudzenie zamiłowania natury, wykazują wpływ świata zewnętrznego na rozwój ducha ludzkiego, zawierają też historyę zmiennych w biegu czasu na świat poglądów. Tom III rozpatruje szczegółowo zjawiska kosmiczne, astrognozyę i układ słoneczny. T. IV i V obejmują dział objawów ziemskich, traktują o wielkości i masie ziemi, o jej cieple wewnętrznem, o magnetyzmie ziemskim, o trzęsieniach, wulkanach, o uporządkowaniu gór. Śmierć nie dozwoliła autorowi tomu tego wykończyć; zamknął go epilogiem Buschmann, który też dorobił obszerny i dosyć nieużyteczny regestr. Z książek, które miały na

14

«■

Fig. 85. Humboldt Fryderyk Henryk.

do pomiaru stopnia południka w Prusiech Wschodnich. W podróżach swoich oznaczył położenie geograficzne przeszło 200 miejscowości i wymierzył wzniesienie nad poziom morza przeszło 500 punktów. Gorliwie zwłaszcza Zajmował się magnetyzmem ziemskim, a gdy Gauss w r. 1833 dał badaniom tym podstawy naukowe, H. wpływem swoim przyczynił się znacznie do urządzenia licznych obserwatoryów magnetycznych. W meteorologii najważniejszą zasługą H-a jest wprowadzenie linij izotermicznych; on też pierwszy zbadał warunki klimatyczne okolic zwrotnikowych i wykazał wpływ prądów oceanicznych na klimat wybrzeży i lądów całych; dał podstawy geografii roślin i zwierząt, przeprowadził liczne badania geologiczne, etnografię zbogacił pracami nad pochodzeniom, mową, kulturą, wędrówkami i chronologią Peruwiańczyków i Me-ksykanów. Wpośród wielkich badaczów przyrody H. zapewne nie zajmuje miejsca wybitnego, niemniej jednak oddziałał silnie na postęp nauki; wykazał łączność człowieka z przyrodą, oraz zawisłość duchowego i materyalnego jego bytu od coraz głębszego pojmowania natury. Z Fryderykiem Wilhelmem III pozostawał w przyjacielskich prawie stosunkach, a z Fryderykiem Wilhelmem IV był w bliższej jeszcze zażyłości; ze wszystkimi prawie uczonymi współczesnymi wiązała go znajomość osobista, a wszystko to zapewniało mu wpływ znaczny, z którego do popierania celów naukowych zawsze korzystał. W r. 1857 uległ atakowi apoplektyczne-mu, przeżył jednak jeszcze dwa lata, do 6 maja 1859; żył 90 lat prawie i do zgonu umysł jasny utrzymał. Już w r. 1804 wybito na cześć jego medal z napisem „Novi orbis Democritus”, następnie kilka innych jeszcze medali. W Filadelfii wzniesiono kolosalną jego statuę bronzową 1876 r., w St. Louis statuę 1878, a w Berlinie posąg dłóta Begasa 1883 r., przed gmachem uniwersytetu, obok posągu brata jego, Wilhelma. „Instytucya Humboldta” przy berlińskiej akademii nauk ma na celu głównie popieranie podróży naukowych. Po śmierci H-a wydane zostały liczne jego korrespondencye: z Varnhagenem von Ense (1860), z pewnym młodym przyjacielem (1861), z Berghausem (3 t., 1863), z Bun-senem (1869), z hrabią Jerzym Kankrynem (1869), z Pictetem (1868), z Raumerem (1869), z Goe-them (1876), z Gaussem (1877), z Campern (1877), z bratem Wilhelmem (1880), oraz „Correspondance inédite scientifique et littéraire” (1869). Zbiorowe wydanie dzieł H-a, „Gesammelte Werke”, wyszły w 12-u tomach (Sztutgard 1889). W tłómaczeniu polskiem mamy: „Kosmos”, przekład J. Baranowskiego, Zeisznera i E. Skrzyńskiego (4 t., Warszawa 1862); „Obrazy natury” (przek. Urbańskiego, 1860); „Podróże po Afryce i Ameryce” (przek. Bohusza Szyszki, 2 t., 1860—61); „Podróże po Rossyi” (2 t., 1861);

s. K.

W. N.

W. N.

Por. Bruhns „A. v. H., eine wissenschaftliche Biographie, herausgegeben im Verein mit Avé-Lallement, Carus, A-Dove” (3 t., 1872, z dokładną bibliografią dzieł H-a); Klencke „A. von Humboldts Reisen, Leben und Wirken” (wyd. 7-e 1882); Ule „A. v. H.” (wyd. 4-e 1870).

Humboldta Akademia, wyższa szkoła prywatna, założona r. 1878 z inicyatywy i według planu d-ra Maksymiliana Hirscha przez centralny związek naukowy w Berlinie, w tym celu, aby tym, którzy nie mogą uczęszczać do uniwersytetu, lub już go opuścili, dać w niej sposobność przez cykle wykładów systematycznych, jako też przez inne środki odpowiednie, do dalszego harmonijnego rozwoju swego wykształcenia naukowego i utrzymać ich w związku z postępami rozwijającej się wiedzy. W Akademii pomienionej pielęgnowane są przeważnie te nauki, które się wiążą z imionami braci H-ów (Przyrodoznawstwo, Filozofia, historya literatury i sztuk pięknych, ekonomia polityczna i t. d.). Pomiędzy słuchaczami jest około ²/₅ kobiet. Nauka odbywa się wieczorami w cyklach od 10 do 12 wykładów, poświęconych jednemu przedmiotowi, a traktowanych popularnie. Opłata bardzo umiarkowana.

Humboldta góry: 1) dwa łańcuchy gór w Stanach Zjednoczonych, w stanie Nevada, biegnące z północy na południe równolegle względem siebie, od 40 — 41° szer. półn. oraz od 115 — 118° dł. zach. Gr. Góry te, o kształtach zaokrąglonych, pokryte w najwyższych częściach prawie przez cały rok śniegiem, w środkowym— lesiste, u stóp trawiaste. Wschodni łańcuch wznosi się na północy do 3 680 m. Łańcuch zachodni ciągnie się w pobliżu dolnego biegu rzeki i jeziora H. — 2) Nazwa nadana przez Przewal-skiego północno-zachodniej części gór Nau-szan, ograniczających Tybet z północo-wschodu.

Humboldta zatoka na zachodniem wybrzeżu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Kalifornia, pod 40°46' szer. półn., na północy przylądka Mendocino; ciągnie się ona równolegle do wybrzeża na długość 25 kim., szeroka od 3 — 4 kilometrów, oddzielona od oceanu dwoma wązkiemi językami ziemi, biegnącemi ku sobie i pozostawiającemi przejście od oceanu do zatoki tylko na 400 m. szerokie; jest to najlepszy port naturalny w północnej części Kalifornii, dostępny dla okrętów zanurzających się na 5—6 m. głęboko. Nad zatoką tą leży miasto Eureka, prowadzące handel drzewem. Humboldtilit, ob. Skapolit.

Humboldtyn, ob. Oksalit.

Humboldyt, ob. Datolit.

Hume Dawid, filozof, historyk, krytyk, pisarz polityczno - spółeczny angielski (* 26 kw. 1711 w Edynburgu — f 25 sierp. 1776 tamże). Syn młodszy zubożałego landsquire’a szkockiego z rodu hrabiów Home. Na uniwersytecie słuchał nauk prawnych, ale z nich ńie wziął sobie powołania w życiu. Już w 18-ym roku niepokoiły go zagadnienia bytu ogólnego; wcześnie też czynił spostrzeżenia nad stosunkami spółecz-nemi, zwłaszcza ekonomicznemu Niezadowolony z siebie, nadmierną pracą osłabiony, a niedostatkiem rodzinnym gnębiony, przyjął miejsce w jakimś kantorze kupieckim w Brystolu, miejsca tego jednak nie zagrzał. Pomyślne okoliczności pozwoliły mu wyjechać do Francyi. W Reims i u Jezuitów w La Flèche, gdzie kształcił się był Kartezyusz, oddał się całkiem studyom naukowym; ze studyów wyłoniła się filozofia. Na ziemi francuskiej napisał H. najpierwsze swe dzieło: 1) „Treatise upon human nature, being an attempt to introduce the experimental method of reasoning into moral subjects” (bezim., Londyn 1738—40, 3 t.) — nie metodyczne, ale genialne. Wytworzył z niego później: naczelny swój traktat „An enquiry” z 1748; „A dissert, on the passions”; „An enquiry” z 1751 i „A natural history of religion”. Do wczesnej doby należą również: 2) „Essays, moral, polit, a. lite-rary” (Edymburg 1742). Obie książki nie sprawiły oczekiwanego wrażenia. Po powrocie do kraju H. w r. 1745 przyjął opiekę nad umysłowo rozstrojonym margr. Annandale. Wkrótce potem Sinclair, wysyłany z wyprawą na wybrzeże północne Francyi i w poselstwie do Wiednia i Turynu, wziął go sobie na sekretarza. W Turynie H. przerobił owo pierwsze swoje dzieło i napisał: '3) „An enquiry concerning human Understanding” (Londyn 1748); ale i tern dziełem, naj ważniej szem ze wszystkich, jakie wytworzył, nie zwrócił ani na siebie, ani na myśli swoje zasłużonej uwagi. Obojętnie też przyjęto równoległe z powyższem 4) „An euqui-ry conc. the principles of morals” (Edymburg 1751). Powróciwszy do Szkocyi w r. 1749, H. zbliżył się do t. zw. szkoły szkockiej uczonych, a zaprzyjaźnił z młodym profesorem glaz-gowskim Adamem Smithem. Wówczas'także zawiązawszy korrespondencyę z Monteskiuszem, utrzymywał ją do r. 1753, a w r. 1750 wydał przekład jego „Esprit”. Na te lata przypadają rówuież starania o katedrę w Edymburgu, najpierw etyki i pneumatologii (nauki o duchu), potem logiki; w obu wypadkach duchowieństwo zastąpiło mu drogę. Wynagrodził mu krzywdę związek adwokatów edinburskich, dając posadę głównego kustosza swego pięknego księgozbioru. Nie filozofia, ale polityka miała teraz pierwsza ukoić tę silną żądzę sławy literackiej, literacko-drukowej, do której H. sam się przyznawał. Dopiero 5) „Political discourses” (Lond. 1752) zjednały mu imię, które stało się już rozgłośnem, gdy wystąpił jako krytyk i myśliciel filozoficzny, a przytem doskonały pisarz w 4-t-ym zbiorze 6) „Essays and treatises on several subjects” (Londyn 1755). Rozgłos spotęgowała 7) „A na-1 tural history of relisrion” (t-że 1755) przez wywołanie gorących sporów i napaści piórem i słowem żywem ze strony Hurda i Warburtona. Zetknięcie się ze starą książką w bibliotece adwokatury edinburskiej pobudziło równie energiczny jak głęboki umysł do badania starych dziejów. Do filozofa przybywał historyk; zaczął od czasów najbliższych, i w przeszłość szedł wstecz. Przy umiejętnej a niezmordowanej pracy mógł już w r. 1754 wydać Stuartów, w r. 1759 Tudorów, w latach 1761 — 3 dzieje przedtndorowe. Trzy te części wytwarzają całość 8) „History of England from the invasion of Jul. Caesar to the révolution in 1688” (Londyn 1754—63, 6 t.). Teraz już odrazu zdobył i sławę i pieniądze. Pierwszą rzeczywistą historyę, całość dziejów Anglii obejmującą, uznano powszechnie za dzieło klasyczne. Dziś jeszcze Anglik z zajęciem je czyta, z powodu wielkiej gruntowności i porządku treści, jasności i wdzięku wysłowienia, wreszcie filozoficznego pogłębienia opowieści dziejowej. Wysokie na owe czasy honoraryum, ok. 3 000 f. st., zapewniło autorowi dni spokojne. W tym samym roku, w którym wyszedł ostatni tom „History”, lord Hertford, wyjeżdżając do Wersalu na układy zakończające wojny Siedmioletnią i Kanadyjską, zaproponował H-i miejsce sekretarza nadzwyczajnego poselstwa. Uczony wahał się, ale ostatecznie przyjął—i ani lord, ani on sam nie żałował tego: nadspodziewanie okazał się zdolnym urzędnikiem dyplomatycznym; w tymczasowości od Hertforda do Richmonda sam jeden był przedstawicielem angielskim we Francyi, a Brougham składa mu za ten czas zaszczytne świadectwo. Skeptycznego filozofa, radykalnego myśliciela, człowieka prześladowanego przez duchowieństwo, a przytem już sławnego pisarza, Paryż powitał, rzecz prosta, z uniesieniem, które nawet króla, nawet panią Pompadour w swój wir wciągnęło. Ściślejszemi węzłami połączył się uczony dyplomata z Janem Jakóbem i zdołał nawet namówić go do odwiedzenia Anglii, gdy sam miał do niej w r. 1766 powrócić. Wyrobił mu tu stałą pensyę, otoczył go opieką, wprowadzał w koła najoświeceńsze i najwyżej uobyczajone; ale genialny dziwak wszystkie te wysiłki H-a zmarnował, węzły z nim zerwał, a zamiast wdzięczności obryzgał go jadem, oskarżając o wyzysk. Zawiódł się H. na Rousseau’ie, ale nie zawiódł na Hertfordzie. Był jeszcze we Francyi, kiedy nowo-mianowany wice-król Irlandyi starał się dla niego o urząd irlandzkiego sekretarza stanu. Formalizm nie pozwolił zamiaru urzeczywistnić; ale tego samego roku brat Hertforda, Conway, min. spr. zagr., dał H-i przy sobie podsekretaryat stanu. Przez półtora roku, od zimy 1766 do lata 1768 r., filo-zof-historyk przeważnie sam jeden prowadził całą korrespondencyę zagraniczną W. Brytanii. Przebywał jeszcze przez rok w Anglii, dopiero w r. 1769 powrócił do rodzinnego miasta, aby w niem życia dokonać. Po śmierci z puścizny literac-

kiej wydano: 9) „The life of D. H. written by himself” (Londyn 1777); 10) „Dialogues on natural religion” (t-że 1779); 11) „Essays on suicide a. immortality of the soul” (t-że 1783), a w XIX już wieku 12) listy. W autobiografii (9) H. sam tak o sobie pisze: „Jestem, a raczej byłem—bo tak tylko mówić mi teraz wypada— człowiekiem słodkiego usposobienia, panem samego siebie, otwartym, wesołym i towarzyskim, nastrojonym na przyjaźń, do nienawiści mało skłonnym, a we wszystkich namiętnościach moich umiarkowanym. Nawet żądza sławy literackiej, namiętność we mnie panująca, nigdy, pomimo tylu zawodów w nadziejach, nie pobudziła umysłu mego do sarkania. Obcowanie ze mną nie było przykrem ani młodemu lekkodu-chowi, ani rozważnemu, pracy oddanemu mężowi. Towarzystwo kobiet cnotliwych szczególniej miłem mi było i nigdy nie miałem powodu do niezadowolenia ze sposobu, w jaki wychodziły ze mną. Przyjaciele moi nie n ieli też nigdy powodu wytykać mi cośkolwiek, czy to w mojem postępowaniu, czy w poglą ach umysłu. Gdyby tylko fanatycy nie byli kuli i szerzyli bajek, które mnie krzywdziły! Ale i oni nigdy nie zdołali wynaleźć ani jednej takiej, któraby miała jakiekolwiek prawdopodobieństwo”. Podobizna rzetelna; Adam Smith, przyjaciel szczery, ale i umysł poważny, dał takie świadectwo: „Na H-a patrzyłem zawsze jak na człowieka, o tyle zbliżającego się do ideału mędrca i męża żyjącego moralnie, o ile na to pozwala niemoc człowieczej natury”. — P>ibl. a) Wydania najnowsze dzieł H-a: 1) Londyn 1888; Hamburg 1895 (wydawca Köttgen, kommentator Lipps). 3) Heidelberg 1888 (wydawca Kirchmann). 6) Londyn 1875, 2 t. (wyd. Greene i Grose). 8) Londyn 1794 i 1806—10, 10 t. (wyd. Bowyer, przepyszne); t że 1864-5, 8 t. (z dal. ciąg. i dopełń. Smolletta); t-że 1866, 18 t. (z d. c. i d. Hug-hesa); t-że 1880, 3 t.—Zbiór pism filozoficznych „Philos. Works” Edymb. 1826-7; Londyn 1874-6, 6t.(razem z J\° 6; wyd. Greene; wyczerpujące stu-dyum). W r. 1856 w Londynie wyszedł zbiór ogólny „Works”, bez „History”. ^'Przekłady: 2) Jena 1793 (przekł. Tennemanna); 3) t-że

t. r. (tenże), Berlin 1888 (Kirchmann), Lipsk 1893 (Nathansohn); 4) Wiedeń 1883 (Massarik). 7) Berlin 1876 (1'aulsen). c) O H-e i jego filozofii: Burton Hill „Life and Corresp. of H.” (Edynburg 1846— 50, 2 t.; dzieło kapitalne); Hill „Let-ters of D. H. to Will. Strahal” (Londyn 1888); Compayrć „La philos. de D. H.” (Paryż 1873); Pfleiderer „Empirismus u. Tkepsis in D. H-s Philosophie” (Berlin 1874); Meynong „H.-Studien” (Wiedeń 1877 — 82, 2 cz.); Giżycki G. „D. Ethik D. H-s in ihrer geschichtl. Stellung” (Berlin 1878); Huxley „D.    H., his life a. his

philosophy” (w „Engli h men of letters”, Londyn 1879); Massnnk „H-s Skepsis u. Wahrscheinlichkeitsrechnung” (Wiedeń 1884V Knifrbt W.

„H.” w Blackwooda „Philosophie. Classics” (Londyn 1887).

ku. Wszakże druga z tych zasad wydaje się H-owi złożoną z 1-ej i 4-ej, a poszukiwanie węzła przyczynowego jest według niego tylko skutkiem nałogu, utrwalonego przy pomocy mowy: nie tkwi w nas a priori jako forma lub popęd wrodzony, czy też wrażony umysłowi. Skutek jest czemś całkiem odmiennym od przyczyny i z pojęcia jej nigdy wyłuszczonym być nie może. Samem tylko wnioskowaniem niepodobna wykryć ani przyczyny dla skutku, ani skutku dla przyczyny, jako faktów. Do wszystkiego potrzeba doświadczenia; ono tylko poznaje prawa natury, działanie ciał na siebie, złożoność zjawisk. H. nie określa tej siły, jej granic, jej pojęciowego wnętrza, a zwłaszcza stosunku jej do prawa przyczynowości, jako narzędzia poznania, używanego przez samo doświadczenie. Przedmiotem poznawania mogą być albo stosunki (relations; matematyka), albo fakta (matter of facts\ nauki przyrodnicze i dzieje); pierwszym wystarcza samo ich pomyślenie, do poznania drugich potrzeba narzędzi przyczynowości. Tylko prawdy matematyczne (H. uważa je wbrew Kantowi za analityczne), które nie drogą zmysłów do umysłu dochodzą, posiadają niezawodność. Trójkąt Euklidesa byłby zawsze trójkątem, choćby żaden zgoła trójkąt w rzeczywistości prze-strzeniowej nie istniał. Poza tem wszelkie poznanie ludzkie jest tylko subjektywnem, i tu jeszcze nawet nie mamy wcale pewności zali czuciom zmysłowym, wrażeniom odpowiada rzeczywistość wrzekomo w nich odbita; nałogowo tylko wyrabiamy w sobie wiarę, że tak jest, jak wrzekomo być ma. Ta wiara względem natury znajduje się w stosunku pod pojęcie harmonia praestabilita podpadającym, a o mądrości tejże natury świadczącym. Nałóg jest wielkim przewodnikiem człowieka w życiu. Natura nie ufała naszemu rozumowi: dała nam instynkt, jakby machinalny rozpęd. Trzyma nas ona od siebie w odległości osłaniającej przyczyny zjawisk tajemnicą. Sił i przyczyn istotnych nie zbadamy nigdy: ciemni jesteśmy i słabi; wszakże iść wciąż naprzód powinniśmy i musimy. Najwyższym celem pozuania jest sprowadzenie przyczyn zjawisk do jakuajwiększej jedności, a ustawiczne redukowanie skutków do nielicznych ogólnych przyczyn — poznawania zadaniem. Jedynym środkiem uwolnienia nauki od metafizyki nieprawej jest zbadanie i wykazanie, że umysł ludzki nie ma w sobie danych do niej; dopiero wtedy można będzie uprawiać metafizykę prawowitą i burzyć nią ową pokurczą, wyganiając nazawsze z mowy ludzkiej szkodliwą metafizyczną gwarę. Zbadanie umysłu zapewni wyrozumienie i uporządkowanie funkcyj duszy, jej sił i zdolności. Trud

Filozofia H-a snuła dalej wątek krytycyzmu, z którym pierwszy wystąpił był Baco. H. najbliższy Locke’owi, jego też najbardziej, przy całej oryginalności swojej, przypomina: skutek to jedności i przedmiotu, i kierunku rozumowania. Krocząc często krawędzią sensualizmu. nawet materyalizmu, jest on rzeczywiście tylko sięgającym śmiało poza empiryzm sceptykiem, jednym z największych. H. nie dostrzega istotności człowieka, nie widzi w nim żadnych idei, typów czy porządków wrodzonych, powątpiewa nawet zali wyobrażeniom umysłu, branym ze świata, odpowiada rzeczywistość świata, a powątpiewaniem tem burząc spinozowskie ordo et connexio, staje też w przeciwieństwie z Locke’m.

Dociekania swe podejmuje pod hasłem sensualizmu: „Nihil est in intellectu, quod nonprius (antea) fuerit in sensu"; aie je miarkuje—jakby w myśl Leibuizowskiego dopełnienia „nisi intellectus ipse”—i z odczuciem zmysłowem rzeczywistości, z wrażeniami za pomocą zmysłów otrzyma-nemi równouprawnia stany duchowe, syntetyczne, nie rozkładane na elementa pierwotnych tych wrażeń. Przyjmując wszakże swoje stany, mówiąc o duchu, duszy, umyśle, rozsądku i rozumie, o myśli czynnej, sile umysłowej, pamięci i wyobraźni, — czyni to tylko dyalektycznie: żadna z tych danych nie kształtuje mu się w odrębną całość, substancyę, formę, siłę czy porządek bytu; wszystkie są tylko faktycznemi ogniskami i czynnikami jakiejś energii wewnętrznej, spełniającej funkeye pojęciowe i czuciowe.

Człowiek wszystko w siebie bierze z poza siebie. Każda myśl (thought), każde wyobrażenie (idea) jest tylko wyblakłą kopią wrażenia (impression), otrzymanego z ruchu w przestrzeni, z pewnego wypadku w naturze, za pomocą zmysłów. Pojęcia nasze powstają w ten sposób, że wyobraźnia uprzytomnia nam, bądź wrażenia, bądź własne nasze stany duchowe, a myśl czjnna łączy jedne z drugiemi i urabia w nowe myśli i wyobrażenia. Na takiem przerabianiu materya-łu, jak u Locke’a, tak i u H-a polega życie nasze psychiczne. Jakim sposobem ruch przestrzeni, od zjawiska nieodłączny, udziela się naszej wrażliwości, jak z Wypadku powstaje wrażenie, a z niego znowu wyobrażenie lub pojęcie -tego dociec nie zdołamy; ale o niemożność taką człowiek uderza się wszędzie, gdzie tylko dochodzi jakiejś przyczyny. Dopuszczenie logiczne przez H-a ruchu przechodzącego ostatecznie w wyobrażenie zostawia wprawdzie miejsce wolne dla materyalizmu, nigdzie jednak wielki sceptyk nie formułuje materyalistycznych domniemań jako tez filozoficznych. Działalność nasza, polegająca, i taki podjął sam H., badając i rozsądek, i ogól-jak wyżej, na łączeniu, zrzeszaniu (assocyacyi), ! ną naturę ludzką. Wprawdzie nie postawił przy spaja między sobą zjawiska i stany na zasadzie: j tem zagadnienia duszy, jako czegoś substaneyo-1) podobieństwa; 2) przeciwieństwa; 3) styez- i nalnego; wszakże mówiąc o człowieczem „ja” ności w przestrzeni i czasie; 4) przyczyny i skut- ' (myself), ujemne przekonanie swoje jasno wypo-

wiedział: założył veto przeciwko wyposażaniu się tego „ja” w istotność. Wszystkiem tu jest nałóg. Z jednego nałogu: odbierania wrażeń, gromadzenia ich przez pamięć i odżywiania przez wyobraźnię, powstaje drugi: odczuwania stałej jakiejś ciągłej i niezmiennej, a wszystkiego tego dokonywającej istności. „Ja” ma tylko wrażenia, wyobrażenia, pojęcia, myśli i popędy danej chwili i niczego ponad to swojem nazwać nie może. Psychologia pozytywna w Anglii XIX w., nieza-wsze nawet idąc za H em, rozprowadziła jego stany duchowe, każdochwilowe w ogniwa „łańcucha świadomości”. Nieprzyjaciel metafizyki nieprawej jest wrogiem teologii rozumującej; wszelkie religie, nawet naturalną, deistyczną, uważa za szkodliwe dla ludzkości, a ta postawa filozofa nie pozwoliła historykowi sprawiedliwie osądzić takiego nawet Alfreda W. i zmroczyła niejeden jego czyn dziejopisarski w „History” (Macaulay „Essays”: Milton). Mówiąc o religii, H. uważa cud wszelki za umysłowy gwałt zadany prawu przyrody; chrześciaństwo, które wśród cudów powstało, bez cudu też wśród ludzi rozsądnych nie zdoła znaleźć wyznawców. Z wszechświata, jako skutku, wnioskować o Bogu, jako przyczynie, moglibyśmy tylko wtedy, gdybyśmy mieli inny jakiś związek przyczynowy dwu takich samych biegunów bytu: ponieważ zaś Bóg może być tylko jeden i wszechświat jeden, rozwiązanie zatem staje się niemożliwem. Wolność jest dla H-a możnością czynienia lub nieczynienia w granicach warunków trwałych, determinujących wolę, ma więc wartość energii urzeczywistniającej na ostatku działającą podnietę. Zasłużonym lub cnotliwym jest ten, kto posiada przymioty bądź dla samego siebie, bądź dla innych użyteczne lub miłe. Użyteczność daje zasadę powszechną, ale jeszcze do życia nie wystarcza. Człowiek w zbiorowości ma wspólne z innymi poczucie czegoś dobrego; można je nazwać ludzkością (humanity). Z egoistycznego stanowiska jednostka, wzbijając się coraz wyżej, napotyka też coraz większy współudział w innych dla tych swoich myśli i uczuć, które ma z innymi wspólne. Gdy rozum oddziela szkodę od pożytku, uczucie tylko może pożytek nieosobniczy urzeczywistnić. Odczuwana dola lub niedola Rodu Ludzkiego sama jedna tylko wolę do czynów powszechnych prowadzić powinna. Jest to zasada przewodnia H-a w rozważaniu stosunków społecznych i politycznych. Na umorahiienie człowieka zbiorowego filozof, pomimo owej ludzkości, patrzył sceptycznie.

Dopiero w środku XIX w. H. zyskał w Anglii samej uznanie, do którego odrazu miał pra-’wo, Daleko więcej zajmowali się nim Niemcy i oni jedni nawet z jego krytyki korzystali, nie-tylko czytając go pilnie, ale i tłómacząc starannie, jak to wskazuje samo nazwisko Tenneman-na. Dogmatycznego wszakże romantycznego kierunku w filozofii niemieckiej końoa XVIII i pierwszej połowy XIX wieku H. odwrócić nie zdołał. Wystarcza mu to, że na samego Kanta wywarł wpływ doniosły, zasadniczy. Filozof królewiecki sam ten wpływ przyznaje i stwierdza w „Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können” (wstęp; t. III dzieł w wyd. Kirchman-na „Philos. Bibliothek” tom. XXXII) w słowach: „Wspomnienie Dawida Hume’a było tem, co mi dogmatyczną moją drzemkę przed wielu już laty przerwało i moim poszukiwaniom na polu filozofii spekulatywnej nadało całkiem inny kierunek”. H. tedy dał Kantowi podnietę do krytyki rozumu, w dwa nieśmiertelne dzieła ujętej. s-H. należy też jako ekonomista do koryfeuszów tej nauki. Był on na polu badań gospodarczych poprzednikiem Adama Smitha, z którym łączył go też bardzo blizki stosunek przyjaźni. H. położył zasługi szczególue doskonałą na czas swój krytyką nauk merkantylistów; dowiódł on jednostronności tej doktryny i fałszy-wości jej poglądów, jakoby samo przyciąganie pieniędzy na dany rynek przyczyniać się miało do rozwoju ekonomicznego. Przeciw tej teoryi wystąpił z następującym argumentem: „Przypuśćmy, że stosowną polityką handlową wywołano znaczne powiększenie obiegu pieniędzy; natenczas pieniądze stanieją, a towary zdrożeją, co będzie miało za skutek nabywanie towarów za granicą, a więc znowu odpływ pieniędzy. W przeciwnym razie—gdy ilość pieniędzy zmniejszy się, podniesie się ich wartość, towary stanieją i przyciągną ku sobie zakupy zagraniczne, czyli spowodują dopływ pieniędzy”. To też — zdaniem H-a — pieniądze ostatecznie, jak woda, sprowadzają się do jednakowego poziomu, albowiem nie są same bogactwem, lecz tylko środkiem wypłat. H. z zagadnień ekonomicznych roztrząsał: handel, zbyt, pieniądze, procenty, bilans handlowy, zawiść handlową (on the jalousie), stosunki ludności, długi państwowe i podatki. Pieniądze nazywał oliwą, którą smaruje się koło obiegu i od której zależy zdolność wytwarzania; wysokość stopy procentowej nie jest w zawisłości od braku lub nadmiaru pieniędzy, lecz od stosunku między podażą a popytem. O bilansie handlowym mówi, że nie jest on sam przez się żadną wskazówką, bo naród istotnie przemysłowy wyrównywa swe różnice, nie za pomocą wypłat w gotowiźnie, ani za pośrednictwem samej wymiany towarów, lecz przez kurs wekslowy. Zastanawiał się też nad pracą za-robną i w jej zwyżce upatrywał dowód, nie poprawy bytu robotników, lecz drożyzny artykułów spożywczych. Kredytowi publicznemu przypisywał wpływ bardzo zbawienny. Co do polityki podatkowej zalecał obciążanie podatkami artykułów spożywczych i zbytku. W naukach H-a był też już poczęści zarodek teoryj socyali-styczuych; dowodził on bowiem, że przemysł i dobrobyt, pomimo swej nieograniczonej siły roz-

sama).

S Pł.

woju, od pewnego momentu zapowiadają zawsze upadek. Niektórzy przeciwnicy Marx a (ob.) widzą w tej tezie cały punkt wyjścia marxyzmu. Nadmienić jeszcze trzeba, że filozoficzna krytyka E-a pojęcia przyczynowości oraz metoda jego dodatnio wpłynęły na rozwój ekonomii. H. nie-tylko skutecznie walczył z ciasnemi pojęciami merkantylistów, nietylko stał wyżej od współczesnych sobie fizyokratów, lecz pierwszy podniósł ekonomię na wyżyny nauki prawdziwej. Główne jego teorye gospodarcze zawarte są w książce p. n. „Essays moral, political and lite-rary” (Londyn 1742), z której pojedyńcze szkice weszły do „Essays and treatises on several sub-jects”. Zbiór ten (4 t.) przetłómaczony został na kilka języków europejskich. Tu właśnie mieszczą się oddzielnie rozprawy o różnych zagadnieniach ekonomicznych. Najnowsze angielskie wydanie tych „Essays” ob. wyż. Bibliografia.— W języku polskim mamy z pism ekonomiczno-statystyczn ych H-a przekład Kamińskiego Adolfa „O ludnoś- i czasów dawnych y teraźnieyszych przez D. B une, z francuskiego” (Wrocław 1785, 86 i 29 str., 8-0; tytuł przedrukowany z dodan. „Edycya poprawiona” według Estreichera taż

St. A. K.

Hume Józef, polityk angielski (* w Mont-rose 1777 — f w Norfolk 1855). Był lekarzem w służbie Kompanii Indyjskiej i gorliwie uczył się języków hindustani i perskiego; odbył kampanie r. 1801 i 1807. Powrócił do Anglii w 1808; w 1812 Weymouth wybrało go do Izby gmin; zajął się gorliwie sprawami robotników, sprawami finansowemi i Indyjskiemi. W 1818 wybrano go ponownie i odtąd przez lat 30 był przywódzcą partyi radykalnej, brał żywy udział w rozprawach, występował gorąco przeciwko wszystkim nadużyciom i dzięki swej wytrwałości i zręczności przeprowadził niejedną pożyteczną reformę.

Hume Hamilton, podróżnik australski (* d. 18 czerwca 1797 w Garamatta, w Nowej Walii południowej—f 19 kwiet. 1873 w Yassie, tamże). R. 1824 udał się z Sydneju z Howellem w góry Błękitne na brzegu południowym Australii, a w podróży tej odkrył, nazwany od jego imienia, górny bieg rzeki Murray, i oglądał Alpy australskie, których przed nim żaden z podróżników nie widział. R. 1829 towarzyszył Stuartowi w pierwszej jego wyprawie. Z Howellem wydał: „Journey of discovery to Port Philipp” (Sydney 1837), a sam przez się „A brief Statement of facts in connection with an overland expédition from Lake George to Port Philipp” (Yass 1835, wyd. 3-e 1874).

Hume Daniel Duglas (* 1835 na Orka-dach—f 1886 w Paryżu), prestidygitator i spi-rytysta. Zawód rozpoczął w Ameryce jako medium, później sam stał się wywoływaczem i kierownikiem duchów. W latach 1870—80 miał wielkie powodzenie na obu półkulach.

Hu'ien, właściwie Ihumen (ob.).

Humerał (AwTOmzZe=naramiennik, albo amic-tus od - micire = okryć, osłonić), ubiór liturgiczny, uż, wany przy Mszy św. od VIII wieku. Jest to kawałek płótna, rodzaj chusty lnianej, wkładanej na ramiona, na sutanę, pod albę (ob.) i przytrzymywanej dwiema tasiemkami. Przy święceniach subdyakońskieh biskup wkłada święconemu H. Jest to symbol wstrzemięźliwości i umartwienia, a allegorycznie oznacza chustę św. Weroniki lub Koronę Chrystusową.— Por. De Herdt „Sacrae Liturgiae Praxis”.

Humiecki 1) Stefan (f 28 maja 1736), wojewoda podolski, syn Wojciecha, chorążego podolskiego, i Izabeli Kątskiej, siostrzeniec sławnego generała artyleryi, Kątskiego. W r. 1692 został stolnikie a podolskim. Podczas bezkrólewia po śmierci Jana Sobieskiego był marszałkiem sądów kapturowych, posłem na sejm kon-wokacyjny i maiszałkiem izby poselskiej (1696). Jako marszałek odznaczył się mądrością i surowością, połączoną jednak z wyrozumiałością. Popierał kandydaturę księcia Conti i stanął na czele rokoszu, zawyżanego w obronie kandydata francuskiego. Po rozwiązaniu rokoszu (1698) i uznaniu królem Augusta II został mianowany pułkownikiem artyleryi koronnej. W 1699, po pokoju Karłowickim, brał udział w kommissyi wyznaczonej do rozgraniczenia Rzplitej od Tur-cyi i Wołoszczyzny. Sprawozdanie z czynności tej kommissyi ogłosił drukiem p. t. „Relacya in anno 1699 circa evacuationem Kamieńca Podolskiego odprawionej (kommissyi)”. W 1702 mianowany podstolim wielkim koronnym. W następnym roku ukończył i podpisał akt powtórnego rozgraniczenia z Turcyą, a sprawozdanie znów ogłosił drukiem (Relacya rozgraniczenia Polski z Państwem Tureckiem in anno 1703). W sprawie pomiędzy Augustem II a Stanisławem Leszczyńskim stanął po stronie pierwszego. D. 13 kwietnia 1706 został wojewodą podolskim. Po abdykacyi Augusta II (1706) przez czas panowania Leszczyńskiego trzymał się na uboczu. Po powrocie .Augusta II został wyznaczony (1710) na kommissarza do trybunału skarbowego, do „hyberny”, do kommissyi gdańskiej i do kamienieckiej, która miała rozpatrzyć rachunki Kątskiego z wydatków, poczynionych na rzecz Kamieńca. Do koufederacyi Tarnogrodz-kiej przystąpił dopiero w r. 1716. Po przeniesieniu się konfederacyi do Lublina i rozpoczęciu układów z królem został wybrany na jednego z kom-missarzy i wówczas przysiągł, że póki życia, nie będzie prosił Augusta o urząd lub starostwo, a na jego wniosek wykonali taką samą przysięgę i inni kommissarze. Mianowany w roku* 1726 generałem artyleryi koronnej, został po kilku miesiącach pozbawiony tej godności, ponieważ August dowiedział się był o jego przysiędze kommissarskiej. Pomimo niełaski królewskiej używany był jednak przez Augusta

w dalszym ciągu do najważniejszych spraw kra- i otrzymywanych związków jest niejednolity: jako jowych, najczęściej jako kommissarz do ukła- i pierwszy produkt działania kwasów tworzy się dów zagranicznych. Po śmierci Augusta II stanął po stronie Leszczyńskiego, ale po upadku jego sprawy prędzej niż inni uznał Augusta III i w jego imieniu objął kommendę Kamieńca (1735).—2) Józef, synowiec poprzedniego (f 1765), w r. 1754 został kasztelanem kamienieckim i, jako senator, w r. 1762 był wyznaczony do kommissyi w celu rozpatrzenia sporów pogranicznych pomiędzy Portą, hanem krymskim i Rzplitą. Kommissya została odroczoną. W rok potem wyznaczono drugą w tym samym skła- węglowodanów, dzie, a układ, wtedy zawarty, został zatwierdzony przez sejm koronacyjny 1764 r.—(Podług artykułu Bartoszewicza w „Enc. W. Org.”).

bezbarwny kwas glucynowy (C₂₄Hl8 0₉), który następnie przechodzi w kwas apoglucynowy (C₂₄H₂₆Ol3) burego koloru, i nakoniec w kwas ulminowy (C₄₈H₃₄Ol7). Berthelot i André otrzymali z cukru trzcinowego kw. H-owy wzoru Cl8Hl40₍. (bezwodny), który dawał kilka hydratów. Alkalia przy długiem gotowaniu działają na glukozę, krochmal, cellulozę i t. p. ciała, wywołując powstawanie ciał H-owych. Berthelot mniema, że ciała H. są to najwyższe produkty kondensacyi

L. Szp.

Huminowy kwas znajduje się w torfie, w czarnoziemie i t. p. Detmer otrzymał kwas H-owy z torfu i dał mu wzór: C₆₀H₅₄O₂₇; podług niego jest to ciało bezkształtne, łatwiej rozpuszczalne w gorącej wodzie, niż w zimnej, daje odczyn kwaśny i rozkłada węglany; przez strącanie otrzymano następujące sole:

^60^46^27 ^a3 (NH₄)₂; C₆₀H₄₆O₂₇Fe₂ (NH₄)₂ ; ^60 H₄₆ C>27 ^-§8*

Thénard oczyszcza świeżo strącony i dobrze przemyty kwas przez 48-godzinne oziębianie do —12° lub 15°C. Tejże nazwy kwas otrzymuje się przy 24-godzinnem gotowaniu 1 kilogr. cukru z 4 litr. kwasu solnego (22.5°/₀). Wzór jego podany przez Berthelota i Andrego=CI8Hl60₇; przy zwykłej temperaturze, przy nagrzewaniu do 110° C., szybko traci on wodę, przecho-

L. Szp.

dząc w bezwodnik Cl8Hl40₆.

Humiriaceae, rodzaj składający się z 18-u gatunków; należy do rodziny Lnowatych (Lina-ceae). Są to drzewa, właściwe Ameryce i Afryce podzwrotnikowej, z liśćmi skrętoległemi, kwiatami prawidłowemi, dwupłciowemi z pularo-watemi dnami kwiatowemi i owocem pestcza-kiem (Drupa). Humirium balsamiferum Aubl. (Fig.

Humiliaci. Zakon powstały w 1117 r. ze szlachty lombardzkiej, więzionej w Niemczech za Henryka V. Na własną prośbę zwolnieni, by żyć w stanie zakonnym i pracą rąk własnych zarabiać na utrzymanie, założyli klasztor w Me-dyolanie, gdzie obok bogomyślności zajmowali się sukiennictwem. Habity nosili popielate, na głowach birety, stąd czasami Biretynami ich zwano. W r. 1134 rozłączyli się z żonami swe-mi, które utworzyły zgromadzenie Humiliatek, na przedstawienie o. Jana z Meda przyjęli regułę św. Benedykta i odtąd używali szat koloru białego. Z biegiem czasu zakon rósł w liczbę klasztorów i zakonników, lecz gdy dostatki wprowadziły rozluźnienie dyscypliny klasztornej i wkradł się rozkład moralny do zakonu, papież Grzegorz XIII, bullą z d. 8 lutego 1571 r., zniósł zgromadzenie.—Żeńskie zgromadzenie tegoż zakonu pod nazwą Humiliatek zatwierdzone zostało przez Innocentego III w 1200 r. Pobożność i cnoty sprawiły, że H-tki nietylko przetrwały H-ów, lecz miasta ubiegały się, by wśród nich siedzibę swą miały. Ubiór zakonnic składał się z białego habitu i szkaplerza, popielatego płaszcza, białego welonu i białych trzewików. W niektórych klasztorach welon nosiły czarny.—Por.

„Rys historyczny Zgromadzeń Zakonnych” ks.

Benjamina (t. II).

SS

Fig. 86. Humirium balsamiferum.

86) i H. floribundum dostarczają soku balsamicznego, o własnościach leczniczych podobnych

z z.

Hummel Jan Erdmann, malarz (* r. 1769 w Kassel — f 1852 w Berlinie), uczeń Akad. w Kassel; r. 1792 odbył podróż do Włoch; upo-

do Kopatowego.

Huminowe ciała są to produkty gnicia ciał roślinnych, znajdujące się w czarnoziemie, w torfie i t. p. Rozpuszczają się w alkaliach i w węglanie ammonu. Skład związków H-owyoh jest bardzo złożony: Detmer dla kwasu huminowego, otrzymanego z torfu, podaje wzór C₆₀H₅₄02r Prace Grandaux nad ciałami H-owemi ziemi (ciała te wydobywa się z niej za pomocą węglanu ammonu i następnie strąca kwasami) wykazują, że w tych ciałach znajduje się stosunkowo znaczna ilość zasad, kwasu fosforowego, krzemionki. W życiu roślin ciała H-owe grają dużą rolę. Ciała pokrewne swojemi własnościami z opisanemi naturalnemi ciałami H-owemi tworzą się przy długiem gotowaniu glukozy lub cukru trzcinowego ze słabym kwasem solnym, siarczanym lub azotnym. Skład tym sposobem

64

KnoykL Fowik. Iluatr. Zeit. 282. T. XXIX

dobuł sobie pejzaże. W 1809 został profesorem portrecista; wyrazisty w charakterystyce, chłod-architektury, perspektywy i optyki w Akad. ber- i ny w kolorycie; w rodzaju hollenderskim. lińskiej. Był równie teoretykiem jak artystą.

Hummel Ferdynand (* 6 września 1855 w Berlinie), kompozytor muzyczny. W dzieciństwie grywał na arfie, na której dawał koncerty w środkowej i południowej Europie do dwunastego roku życia. W 1868 r. oddany został przez ojca do akademii muzycznej Kullacka w Berlinie, skąd w 1875 r. przeszedł do wyższej szkoły muzycznej królewskiej. Poza temi uczelniami H. studyował jeszcze grę na fortepianie u Rudorffa i Grabau, a teoryę kompozy-cyi u Kiela i Bargiela. Utworzył dotychczas: 4 sonaty wiolonczelowe, kwintet klarynetowy, kwartet fortepianowy, sonatę na skrzypce, suitę fortepianową na cztery ręce, uwerturę „Columbus” na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę; ballady: „Jung Olaf” i „Germanenzug” na głosy solowe, chór i orkiestrę; baśni ludowe: „Rumpelstilzchen”, „Frau Holle”, „Hansel und Gretel”, „Die Meerkönigin”, „Die Najaden”, wszystkie na trzygłosowy chór żeński i głos po-jedyńczy; fantazyę koncertową na arfę i orkiestrę; opery: „Angla”, „Mara”, „Assarpai” etc., parę utworów drobniejszych na arfę, wiolonczelę i harmonium, kilka pieśni na głosy mę-

A. Pol.

Obrazy z różnych dziedzin celują perspektywą i kolorytem. — Napisał: „Die freie Perspektive”

(Berlin 1838 — 42, wyd. 2-e, 2 części); „Geometrisch-praktische Construction der Schatten”

(tamże 1830).

Hummel Jan Nepomucen (* 14 listopada 1778 r. w Presburgu — f 17 października 1837 r. w Wejmarze), słynny pianista niemiecki i kompozytor muzyczny. Początkowe wykształcenie muzyczne otrzymał w domu swego ojca, Józefa, kierownika szkoły muzycznej wojskowej w Wartenbergu, a następnie dyrektora Opery wiedeńskiej. W Wiedniu zaznajomił się z Mozartem, u którego w ciągu dwóch lat pobierał lekcye teoryi muzycznej. Od roku 1788 — 95 dawał koncerty w różnych miastach Niemiec, Danii, Anglii i Hollandyi. Wróciwszy do Wiednia, uzupełnił studya teoretyczne pod kierunkiem Albrechtsbergera, Salieriego i Haydna.

skie i t. d.

Humnicki Ignacy (* 1798—f 15 maja 1864), dramatyk, syn Wincentego, który służył pod Kościuszką; urodził się we wsi dziedzicznej Cza-jęczyce w Sandomierskiem, kształcił się w uniwersytecie krakowskim, słuchając między innemi wykładów literatury Pawła Czajkowskiego (ob.). W dziedzinie literatury debiutował r. 1818 wierszem na cześć Józefa Maksym. Ossolińskiego (druk. w „Pamiętniku Warsz.” t. XIII), wierszem gładkim, potoczystym, jak wszystkie później. W r. 1819 ogłosił pierwszy swój dramat z dziejów narodowych, w 3 aktach, p. t. „Goworek, wojewoda sandomirski, czyli tryumf cnoty obywatelskiej”, grany na scenie krakowskiej bez wielkiego powodzenia. Uznanie znaczne osiągnął tragedyą pięcioaktową, wystawioną w Warszawie, p. t. „Żółkiewski pod Cecorą” (druk. w Warsz. 1821), gdzie bohater wbrew swojemu przekonaniu stoczył bitwę, ulegając rozkazowi Zygmunta III, podu-szczonego nań przez zawistnych (Kalinowskiego), upatrujących w wahaniu się wodza zdradę kraju. Tragedya ta była wielokrotnie powtarzana. Sentencye takie np. „Próżno zawiść sąsiadów dzieje nasze czerni, Prawi Polacy zawsze swym królom są wierni”, albo też: „Sława z przodków jest tylko dawnej sławy cieniem, Gdy słaby człowiek wielkiem szczyci się imieniem” — oklaskiwano gorąco. Ostatnią tragedyą, również 5-akto-wą, był „Edyp” (Warsz. 1827), gdzie autor wziął sobie za wzór „Edypa” Woltera, z którego liczne wiersze do swego utworu przeniósł, zaznaczając je czasami cudzysłowem—chyba jedyny przykład w twórczości poetyckiej. Ogólny atoli pomysł odmienił, bo Edyp budzi w Jokaśeie silną

Od 1804 — 11 zajmował posadę kapelmistrza w orkiestrze księcia Esterhazego; w 1816 kierował orkiestrą w Sztutgardzie, aw 1819 wWei-marze. Stąd H. w 1822 r. przeniósł się do Petersburga, gdzie bawił około trzech lat. W r.

1825 przedsięwziął wycieczkę artystyczną; grał w Warszawie, Londynie, Paryżu, Wiedniu, Bruk-selli, Berlinie i w. in. stolicach europejskich.

W 1837 r. wyjechał dla poratowania nadwątlonego zdrowia do Niemiec, gdzie go śmierć zaskoczyła w Weimarze. Krytyki ówczesne wyrażały się z podziwem o nadzwyczajnej technice H-a, jego frazowaniu artystycznem i sprężystości dotknięcia, zarzucając mu jedynie brak uczucia i temperamentu. Jako kompozytor uległ w młodości przeważnemu wpływowi Mozarta, z którego już nigdy oswobodzić się nie zdołał. Napisał wogóle około 124-ch dzieł; między innemi:

A. Pol.

7 koncertów, słynny septet (op. 74), 5 sonat na dwie ręce i trzy na 4 ręce; 8 sonat skrzypcowych, 6 triów, 4 opery, 5 baletów, 4 kwartety smyczkowe, kwartet fortepianowy, wiele wa-ryacyj, rondów, fantazyj, kaprysów, parę mszy, kantat, serenad na orkiestrę i t. p. Z tych utworów pojawiają się dotąd jeszcze, aczkolwiek rzadko, na programach koncertowych jedynie koncerty: A-mol (trzeci), H-mol (czwarty), As-dur (szósty), oraz septet na fortepian, flet, obój, wal-tornię, altówkę, wiolonczelę i kontrabas.

Hummel Karol, syn muzyka Jana Nep., malarz (* 1821 w Weimarze), uczeń Prellera do 1841 r. R. 1845 został profesorem w Weimarze. Obrazy jego olejne i akwarele traktują tematy alpejskie; poczucie natury romantyczne.

Obrazy w muzeach: lipskiem, sztutgardzkiem, w Berlinie, Petersburgu, w zamku weimarskim (Ogrody Armidy 1861).

Hummel Fritz (* 1822 w Berlinie), malarz-

P. Ohm.

D.

miłość, zabija potwora (bezimiennego, nie sfinksa, coś jakby smoka wawelskiego, i tymże sposobem tj. za pomocą trucizny), żeni się, posądza Kreon-ta o spisek, jak niemniej samego arcykapłana, a dowiedziawszy się o prawdzie, sztyletem, którym się zabiła Jokasta, wykłówa sobie oczy. Zarówno Jokasta jak Edyp są wciąż gotowi do poświęcenia swego życia za pomyślność Teb i wyrażają to dobitniej niż u Woltera. Liberalne poglądy co do szlachectwa zdobywanego czynami występują silniej niż w „Żółkiewskim”. Natomiast szyderstwa z kapłanów i z wieszczbiarzy w porównaniu z Wolterowskiemi są bardzo łagodne. Piorunów wzywa H. dwukrotnie; wizya Lajusa ukazuje się Jokaście wyraźnie. Oczywiście, że zachowanie jedności miejsca i czasu zmusiło autora do przeinaczeń podania i do naciągań. Całość tętni jakiemś gorączkowem, pośpiesznem prowadzeniem rzeczy. Co porabiał H. przez resztę życia, nie wiemy. Umarł w Krakowie. Ze zmianą poglądów literackich zapomniano o nim, choć nie był bez talentu.

wa

so>

Fig. 87. Humnickich hrabiów herb.

Humnickich hrabiów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej, w polu I, czerwonem — trzy kopie złote w gwiazdę, środkowa żeleźcem na dół (herb Jelita); w II, błękitnem, nad półksiężycem złotym, takaż gwiazda sześciopromienna (herb Leliwa); w III, błękitnem, między ocelami złotej podkowy, barkiem na dół obróconej—krzyż kawalerski, srebrny (herb Jastrzębiec); w IV, dwu-dzielnem, z prawej strony czerwonem—róg bawoli, srebrny, z lewej, srebrnem, róg jeleni, brunatny (herb Rogala); w V, czerwonem — lilia srebrna (herb Gozdawa). Nad koroną hrabiowską pięć hełmów z koronami szlacheckiemu nad pierwszym jastrząb barwy naturalnej w lewo, z podkową i krzyżem w niej w szponie; nad drugim pół srebrnego kozła wyskakuje w lewo; nad trzecim, na pawim ogonie—półksiężyc złoty. z takąż gwiazdą; nad piątym róg bawoli, srebrny, i róg jeleni, brunatny. Labry w prawej połowie błękitne, podbite złotem, w lewej — czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z tytułem hrabiowskim Michałowi Humnickiemu h. Gozdawa, cześnikowi żydaczewskiemu, w r. 1790 przez Leopolda II, cesarza św. p. rz. Potwierdzenie tytułu w Austryi otrzymał wnuk rzeczonego Michała, Franciszek Floryan w 1846 r.— Źródła: Gritzner i Hildebrandt, Hefner, Kosiński (I, 177); Borkowski, Ostrowski.

Humor (z łaciny=wilgoć), w starej medycynie oznaczał „wilgotność”, jak u nas Rej go nazywał, zapewnie zgodnie z użyciem powszech-nem; odróżniano ich cztery: krew, flegmę, żółć białą i żółć czarną; stąd 4 temperamenty. Przenośnie znaczył H. tyle, co usposobienie; mamy więc: dobry i zły humor. W powszechnem też, nawet wśród literatów pojęciu humorystycznemi nazywają się pisma żartobliwe lub satyryczne; lada koncept, lada dowcip bywa podnoszony do znaczenia i godności humoru. Oczywiście wyplenić tego językowego zwyczaju niepodobna; ale w określeniach estetyczuych trzeba być ściślejszym. Humor należy wyróżnić od żartu, dowcipu, ironii, sarkazmu, komizmu. Niema, naturalnie, zupełnie czystych przejawów humoru i raniej-więcej zawsze znajduje się w nim jakaś przymieszka; lecz gdy chodzi o wyróżnienie pierwiastku H-u, musimy go od tych przymieszek odłączyć i oczyścić. W znaczeniu więc estetycznem H. jest to nastrój duszy, łączący w sobie bystrą obserwacyę, bogatą wyobraźnię, wytworny dowcip, żartobliwy lub satyryczny, z głębokiem, szczerem, tkliwem, ale w objawach swych skąpem uczuciem. Obrazowo nazywają go uśmiechem przez łzy. Pierwszy podobno dał to określenie słynny humorysta niemiecki Jean Paul (Richter) i odtąd w różnej formie powtarza się ono w estetykach i przygodnych rozprawach. Czynnik podmiotowy (subjektywny) jest w uiem silnie zaznaczony. „Humor o tyle mieści w sobie komizm powiada Lemcke w swojej Estetyce, że lubi zestawiać kontrasty, i to w ten sposób, że od jednego prześlizguje się ku drugiemu, wręcz przeciwnemu, tak nagle, iż nie zdołamy dostrzedz, kiedy tę drogę przebiegł. Widzimy czarny smutek, za chwilę uśmiech posępny zadrży na łzawych rzęsach, to znowu serdeczna zapanuje wesołość; pytamy: skąd to wszystko? a tu śmiech i płacz już zniknęły i martwe zwątpienie na twarzy: tak tu wraz spływają wzniosłość, płaskość, brzydota, pospolitość, moc, słabość. Humor jest kalejdoskopem uczuć, który za każdym szkła obrotem nowe pokazuje obrazy”. Trafnie też odróżnia H. od dowcipu: „Dowcip przemawia do rozumu, humor splata się z rozumem. Dowcip sprowadza kollizyę dwóch żywiołów, która się kończy znicestwieniem obu; humor tak je zlewa, że wielkość przestaje być zbyt wielką, a małość zbyt małą. Delikatną zręczność wynajdowania podobieństw wśród rzeczy niepodobnych, co

fantazyi.

innych.

znamionuje istotę dowcipu, musi posiadać i H.; ma on jednak szerszy zakres działania, wymaga uczucia i poetycznego poglądu; nie ma atoli rzut-kości i ostrza dowcipu. Humor, strzelający rakietami dowcipu, jest potęgą; przytem bywa on łagodniejszym i skuteczniejszym niż dowcip, dopóki nie przechodzi w sarkazm, w który lubi się przedzierzgać. Jeżeli dowcip wymaga bystrości w dopatrzeniu podobieństwa, dowodzi H. wielkiej swobody umysłu i władzy nad światem uczuć własnych. Żadnemu uczuciu nie daje on tyle nad sobą przewagi, aby go uniosło; ale w tejsamej chwili, kiedy sądzimy, że wszechwładny patos porwie go swoją falą, zahacza się i zwraca w kierunku odwrotnym. Oczy nasze przepełniają się łzami, drżą usta, serce mocniej uderza — cóż innego pozostaje jak płakać nad nędzą, której obraz kreśli nam H.? Wtem nagle zatrzymujemy się i z miną zwiedzionego patrzymy poza siebie; przedmiot smutku—zgłodniałe chłopię o bladem obliczu—gdzieś zniknął; za plecami świszczę już nam i śpiewa, jak żaczek w łachmanach, co język pokazał i umyka”. Niektórzy estetycy, jak np. Fr. Vi-scher, chcieli okiełznać subjektywizm H-u, jako łamiący piękną, skończoną formę dzieła sztuki; dążyli zatem do nadania i temu nastrojowi cechy objektywnej (przedmiotowej). U nas Bolesław Prus, czy pod wpływem obcym, czy też sam, doszedł do podobnego wyniku. Według niego humor ma polegać „na sumiennem oglądaniu rzeczy, conajmniej z dwu stron: dobrej i złej, małej i wielkiej, ciemnej i jasnej”. Stworzywszy potem dowolne przeciwieństwo optymizmu, pes-symizmu i humoryzmu, dodaje: „Dla optymisty każdy człowiek jest porządny, dla pessymisty każdy człowiek jest podejrzany; humorysta zaś, który bada ludzi wszechstronnie, w każdym człowieku widzi coś porządnego i coś łajdackiego”. W tym opisie można dojrzeć raczej charakterystykę tworzenia „przedmiotowego” niż „humorystycznego”. Niewątpliwie humorysta, im głębsze ma wywrzeć wrażenie, tern wielostronniej powinien znać i przedstawiać objawy duszy ludzkiej, lecz gdyby tylko poprzestawał na obserwacyach, gdyby spoglądał na ludzi z wyżyn, na których znikają różnice między małymi, wielkimi i bogatymi, mędrcami i prostaczkami,—to-by mógł zostać filozofem lub epikiem; ale-by nie był humorystą, bo ten właśnie zazwyczaj podnosi małych i biednych z tych nizin, w których oni giną dla zwykłego oka, maluje ich radość i cierpienia, a nie ukrywając bynajmniej ich wad i usterek, uwydatnia ukryte zalety. Ustawiczne przeskakiwanie od wesołości do smutku, od rozradowania do goryczy, od powagi przybranej do wyszydzania; gwałtowne skoki w podobnych przejściach — jednem słowem, brak harmonijnego pogodzenia sprzecznych z sobą pierwiastków, jak wszędzie tak i w H-e, jest błędem i męczy, zamiast dawać zadowolenie estetyczne. Wybryki H-u bywają

rówuie nieznośne jak wybryki rozwichrzonej

P. Chm.

Humoralna patologia, ob. Patologia.

Humoreska powinnaby oznaczać utwór piśmienniczy, mający znamiona humoru, w powyżej określonem znaczeniu; przez nadużycie atoli wyrazu nazywa się tak każde opowiadanie, tonem swobodnym, żartobliwym prowadzone, o treści komicznej albo satyrycznej. U nas pierwszy zdaje się Ksawery Edward Wojniłłowicz użył tego wyrazu, wydając pod pseudonimem Jacka Burczymuchy r. 1852: „Humoreski, szkice, fraszki i inne szpargały z mózgownicy własnej” Od owego czasu wyraz ten wielce się rozpowszechnił. H-i pisali: Bałucki, Bliziński i wielu

P. Chm.

Humorysta jest to człowiek, względnie pisarz, obdarzony „humorem”. A ponieważ humor brano w znaczeniu rozległem, nadawano więc tę nazwę ludziom nader różnego pod względem estetycznym usposobienia i uzdolnienia, a zatem: jowialistom, żartownisiom, dowcipnisiom i satyrykom. W tern znaczeniu wziął tę nazwę Karol Mecherzyński (ob.), lubo znał i sam podawał określenie prawdziwego „humoru“, napisał swój artykuł „O fantazyi i humorystyce w piśmiennictwie polskiem” (Bibl. Warsz. 1869, kwiecień), gdzie mówił o trefnisiach, facecyonistach, autorach „fraszek“ i t. p. Rzetelnie pojęcie „humorysty“ podał Hilary Meciszewski w gawędzie p. t. „Humorystyka“, pomieszczonej r. 1844 w „Dwutygodniku literackim”, wydawanym w Krakowie. Dobry humorysta, czytamy tu, „powinien łączyć wytworny dowcip z najśmielszą i najbujniejszą wyobraźnią, niepokonaną siłę myśli z tkliwością i delikatnością czucia, wytrawiony wreszcie i dojrzały rozum z surowem prawdy zamiłowaniem. Powinien być przyjacielem ludzi i na świat spoglądać okiem, nie urągającego się jego śmiesznościom, ale ubolewającego nad niemi; powinien w nim widzieć więcej słabości, aniżeli złej woli, więcej głupstwa, aniżeli zepsucia; i nie może być nigdy niczyim sędzią, lecz osobistość przedewszystkiein własną, łącznie z osobistością innych, własnemu parodyującemu poddawać sądowi... I takie-to właśnie usposobienie jego tłómaczyć w nim winno i tę łagodną rzewność, z jaką w obrazach swoich kolejno ma to zstępować w dziedzinę elegii, to wznosić się w górne sfery natchnienia i pathos ; i tę pustotę, co, śmiejąc się ze łzami w oczach i żartując drżącym od rozrzewnienia głosem, pod maską dojrzale pomyślanego libertynizmu, ogłasza wnioski i konkluzye, napo-zór potworne, przyjętym wyobrażeniom dyame-tralnie przeciwne, a mimo to we właściwem zastosowaniu pełne zdrowego sądu i nauki... H. powinien nosić głowę Janusa, po jednej stronie z twarzą pełną powagi surowej, po drugiej z śmiejącą się i żartobliwą; podwójne jednak takie oblicze swoje tak układać, żeby twarz pierw-

1853).

P. Chm.

sza ubolewała nad drugą, druga zaś zdawała się żartować z pierwszej... W oddaniu myśli swoich powinien używać stylu i kolorytu, równie niezwykłych, jak niezwykłym jest jego sposób widzenia i sądzenia świata; i sąd ten głównie powinien się malować i odbijać w języku, jakim przemawia”. Rzecz oczywista, że indywidalne właściwości człowieka muszą modyfikować przejawy ogólnie tu nakreślonego usposobienia. Jeden będzie miał więcej uczucia, drugi—fantazyi, trzeci— rozumu; ten będzie łagodnym i rzewnym bardziej niż surowym i satyrycznym; a przeróżna mieszanina czynników duchowych oraz stopień jej spójności wykaże się w tworzeniu. Ogólnie przyjęto za prawdę, iż Anglia jest miejscem rodzinnem H-ów: pisarze jej od czasów najdawniejszych celowali w tym względzie; w utworach Szekspira znaleźć można mnóstwo przykładów tego „humoru”, tak trudnego do przyswojenia przez inne narody. Wiek XVIII w Anglii szczycił się wielką liczbą znakomitych H-ów w nader urozmaiconem stopniowaniu zdolności i stopnia natężenia. Oto nazwiska najważniejsze, które w Encyklopedyi albo już były, albo będą uwzględnione: Swift, Congreve, Addison, Steele, Prior, Gay, Pope, Hogarth, Smollett, Fielding, Sterne, Goldsmith. W wieku XIX do największych zaliczono Dickensa i Thackeraya. Niemcy stosunkowo najwięcej się zbliżyli do Anglików, chociaż u nich ma-nierowane uczucie, dziwactwa fantazyi, lub też sarkazm psują harmonię potęg duchowych, jaka cechować winna prawdziwego H-ę. Za najprzedniejszego przedstawiciela H-ów niemieckich uważa się Jean Paula (Richtera), który też bodaj pierwszy dał w swojej „Vorschule der Ae-sthetik“ definicyę humoru. Po Jean Paulu częściowo tylko do rzędu H-ów zaliczyć można Henryka Heinego i Ludwika Bornego. Takich, co sami siebie nazywali H-ami, jest, naturalnie, bardzo dużo; lecz z estetycznego punktu widzenia trudno im tytuł ten przyznać. Znakomity estetyk Fr. T. Vischer próbował także sił swoich w romansie humorystycznym „Auch Einer”, ale krytyka nie przyznała mu wielkich zalet (zob. Fr. Spielhagen: „Beiträge zur Theorie und Technik des Romans”, Lipsk 1883). Z pomiędzy pisarzy romańskich jednemu tylko Cervantesowi zaszczytne miano H-y prawdziwego przysądzono. U nas wcześnie, bo już w wieku XVIII, zaczęto się zapatrywać na wzory angielskie, a ich naśladowania można widzieć w „Monitorze”, wydawanym przez Bohomolca od 1765 do 1784 na wzór „Spectatora” Addisona i Steele’a. Powieść Fieldinga „Tom Jones” również w XVIII wieku w tłómaczeniu przyswojona, a utwory Sterne’a i Goldsmitha w początkach XIX-go. Pierwszym wybitniejszym pisarzem, który, wzorując się na Sternie i Fieldingu, podjął próby napisania u-tworów humorystycznych, był Fryderyk hr. Skarbek, mianowicie w „Podróży bez celu” (1824) i w „Panu Antonim” (t. r.), gdyż inne jego

opowiadania nie mogą być do tej kategory wciągnięte. Za humorystę ogłoszono u nas potem Placyda Jankowskiego (Johna of Dycalp), ale niesłusznie; był to raczej dowcipniś, któremu czasem zaledwie udało się coś rzetelnie humorystycznego napisać, jak: „Autopopobiografia”, poczęści „Zaścianek”. „Humor staropolski”, przyznawany Rzewuskiemu i Ignacemu Chodźce, należy raczej do dziedziny „jowialności”. Wielu widzi „humor” w niektórych ustępach „Pana Tadeusza”; widać tu raczej łagodną ironię, gdyż w nich właśnie zgoła niema rzewnego uczucia (np. Zaścianek, Bitwa i t. p.); natomiast humorem tchnie „Beniowski“ Słowackiego. Nie liczę do H-ów ani Augusta Wilkońskiego, ani Alberta Wilczyńskiego: są to żartobliwi satyrycy i gdzieniegdzie jeno znaleźć w nich można ślady estetycznego humoru (np. w pierwszym ustępie „Kłopotów starego komendanta“). Są natomiast H-mi Jan Lam i Bolesław Prus; pierwszy z silnym odcieniem satyrycznym, przechodzącym nieraz w sarkazm i karykaturę; drugi z przewa-żającem rzewnem uczuciem, mianowicie w dojrzalszych utworach (od „Antka” poczynając), U innych pisarzy, zarówno starszych jak młodszych, pierwiastek humorystyczny pojawia się tylko dodatkowo; można go znaleźć i u Kraszewskiego (np. Z dziennika starego dziada), i u Sewera (w Szkicach z Anglii, w Siostrzanych duszach, w Przybłędach), i u Mikołaja Biernackiego (Rodocia), przeważnie satyryka, lecz niekiedy błyskającego humorem w swych fraszkach, tak samo jak błyska nim Kazim. Bartoszewicz w swych feljetonach.— Por.: H. Hettner „Historya lit. ang. 1660—1770“ (Warsz. 1879); W. Thackeray „The english humorists of the XVIII Century“ (Lipsk

P. Chm.

Humorystyka, przez rozległe pojmowanie wyrazu „humor”, oznacza u nas wogóle zakres twórczości zabawnej, żartobliwej, wesołej, satyrycznej. Czasopisma będące w gruncie rzeczy wydawnictwami satyrycznemi przyswoiły sobie nazwę „humorystycznych”. Przykład pierwszy w tym względzie dał Wojciech Lasocki, który od października 1839 do 17 grudnia wydawał w Warszawie „Humorystę“, przemienionego potem na „Statek parowy“. Od owego czasu przyjęło się w literaturze określanie takich czasopism mianem wygodnem, ale niewłaściwem. Daleko lepiej i trafniej scharakteryzowały treść swoją „Wolne żarty“, wydawane r. 1858 i 1859 przez Fr. H. Lewestama i Jana K. Gregorowicza w Warszawie.

Humpata (San Jan u ar i o), osada w Afryce zachodniej, w portugalskiej kolonii Angola, w pro-wincyi Mossamedes, na wyżynie Huilla (ob.), u wschodnich stóp gór Szella, w żyznej okolicy i przyjemnym klimacie. Tutaj w r. 1880 osiedliło się kilkuset Boerów z Transwalu; żyją tu oni w czystych, porządnie zbudowanych domach,

w. N.

A. Pol.

W. N.

ma około 300 000 m ców.

zajmują się rolnictwem, hodowlą bydła i polowaniem na słonie i hipopotamy.

Humperdinek Engelbert (*1 września r. 1854 w Sieburg nad Renem), kompozytor muzyczny. W czasie pobytu w konserwatoryum Kolońskiem H. objawiał talent nadzwyczajny. Zdobywał corocznie pierwsze odznaczenia za swe kompozycye i, co ważniejsza, stypendya, z których stypendyum imienia Mozarta umożliwiło mu ukończenie studyów muzycznych w szkole królewskiej w Monachium,—imienia Mendelssohna dostarczyło mu środków materyalnych na podróż artystyczną do Włoch, jak znów stypendyum Meyerbeera na wycieczkę do różnych ognisk sztuki europejskiej. W powrocie z tej wycieczki zatrzymał się H. dłużej w Barcelonie (1885), gdzie objął klasę kompozycyi w konserwatoryum miejscowem i prowadził ją przez dwa lata. W 1890 r. wykładał zasady teoryi kompozycyi w konserwatoryum frankfurckiem (nad Menem), po kilku jednak latach zrzekł się tych obowiązków i osiadł na stałe w Boppard nad Renem, gdzie oddał się wyłącznie kompozycyi. Z jego dzieł największego uznania dostąpiły: ballady chóralne „Das Glück von Edenhall” i „Die Wallfahrt nach Keevlaer”, oraz trzyaktowa opera „Hansel und Gretel” (1893), która w krótkim czasie obiegła prawie wszystkie większe sceny europejskie i nazwisko H-a rozsławiła po święcie szerokim. Treści do tej opery dostarczyła baśń Grimma „Vom Knusperhäuschen”, udrama-tyzowana przez siostrę H-a, Adelaidę, zamężną Wette, a tematów melodyjnych — głównie piosenki dziecinne, popularne w całych Niemczech. Po tej operze H. napisał „Die Königskinder” (1896) i „Die sieben Geislein” (1897), te jednak niewielkiem już cieszyły się uznaniem.

Humpóletz, miasto w Czechach, o 19 kim. na południo-zachód od Deutsch - Bród, na wysokości 530 m. nad powierzchnią morza; szkoła tkacka, szpital, fabryki sukna, browar. Przeszło 6 000 mieszkańców. Na poblizkiej górze, wysokiej na 673 m., wznosi się zamek Morlik z XIV wieku.

Hums, miasto w Syryi, ob. Em es a. Humulus, ob. Chmiel.

Humus, ob. Czarnoziem i Próchnica.

Hunald lub Hunold, książę Akwitanii, syn i następca (od 735) Eudesa, inaczej Eu do na (ob.). Zaraz po objęciu rządów musiał toczyć wojnę z Karolem Martelem, który najechał Akwitanię, dotarł aż do Bordeaux, zajął je i zmusił nowego króla do uznania zwierzchnictwa Austrazyi. Po śmierci Karola Martela uwięził opata St-Germain-des-Près nazw. Lanfroi, przedstawiciela książąt Franków na swym dworze, i rozpoczął wojnę; zwyciężony (742), uciekać musiał do Gaskonii. W roku 743 znów porwał za oręż i dotarł aż do Chartres, które spalił i zrabował. W r. 745, zagrożony przez Pipina i Karlomana, prosił o pokój, uzyskał go i usunął się do klasztoru, zdaje się, że na wyspie Ré. Następcą jego był Waifre, prawdopodobnie syn jego. Data śmierci H-a nie jest wiadoma. Może jest on tożsamym w owym księciem Akwitanii, który schronił się do Rzymu za pontyfikatu Stefana II i przyrzekł żyó w klasztorze; wkrótce złamał przyrzeczenie, połączył się z Lombardami i zginął ukamienowany („Liber Pontificalis”, wyd. Duchesne II, 441). Należy tego pierwszego H-a odróżniać od innego księcia tegoż samego imienia, który po śmierci Waifra stał na czele Akwitanii, opierającej się Austrazyi. W 168 ten drugi H. zbuntował kraj, ale nadbiegli Karol i Karloman i zmusili go do ucieczki do Gaskonii, a książę tych krain wydał go w ręce Franków. Niewiadome są dalsze losy tej drugiej osobistości, noszącej imię H-a. Roczniki Eginharda dają jej miano „Hunaldus quidam” (jakiś Hunald); dopiero później kronikarze utożsamiają go z synem Eudesa. Podanie o tem, jakoby jakiś H., książę Akwitanii, obecny był przy oblężeniu Pawii w r. 774, jest bajką.—A. Molinier w „Grande Enc.” Lamiraulta.

Hunan, prowincya Chin właściwych, na południe od środkowego Jang-tse-kiangu, obejmująca obszar 216 000 kim.    graniczy na północ

z prowincyą Hupe, na południe z górami Nan Szan, które oddzielają prowincyę H. od prowin-cyi Kwang-tung i Kwang-si, na wschód z prowincyą Kwang - si i na zachód z prowincyami Kweiczou i Sze-czwan. Z wyjątkiem części północno-wschodniej, H. jest porozdzielana górami nieznacznej wysokości na liczne kotliny. Mniej -więcej w środku prowincyi leży Heng-szan, „południowa” z pięciu świętych gór chińskich. Znaczniejsze rzeki, należące do systematu Jangtse - kiangu, są: Siang - kiang, biorąca początek w prowincyi Kwang-si, Juang-kiang, biorąca początek w prowincyi Kwei-czou, i Li-cziu. Wszystkie te trzy rzeki uchodzą do jeziora Tung - ting w północno-wschodniej części prowincyi. Jezioro to ma bardzo zmienny poziom wód i istnieje właściwie tylko w czasie letnich wylewów Jang-tse-kiangu; w innych porach roku są tu tylko nici wodne trzech wyżej wymienionych wielkich rzek i kilku drobniejszych. Rzeki te, połączone w jedno łożysko pod Ju-czou, uchodzą do Jang-tse-kiangu o 10 kim. poniżej. Wszystkie te zatoki są żeglowne. H. jest jedną z najlepiej nawodnionych i najżyźniejszych prowincyj w całych Chinach. Z produktów najważniejszą jest herbata, której najlepszy gatunek rośnie na wyspie jeziora Tung-ting, bawełna i ryż. H. jest też bogatą w skarby mineralne, szczególniej w węgiel i żelazo. Ludność oceniają na przeszło 21 milionów. Głównem miastem prowincyi jest Czang-

sza nad Siang - kiangiem pod 28°12' szer. półn.;

w. N.

Hunanian Wartan, arcybiskup lwowski orm. obrz. (* w r. 1644 w Cezarei—f r. 1715

(T. XIII str. 389).

we Lwowie). Zasiadł na stolicy arcybiskupiej po Mikołaju Torosowiczu. Położył wielkie zasługi około utwierdzenia unii Ormian lwowskich z Rzymem.—H. po raz pierwszy przybył do Lwowa w r. 1665 z legatem putryarchy eczmiadzyń-skiego, Pawłem, biskupem z Tokkat. Tutaj wstąpił do kollegium teatynów, sprowadzonych do Lwowa staraniem arcybiskupa Torosowicza. Dalsze nauki odbywał w kollegium papieskiem w Rzymie, gdzie też doktorat filozofii otrzymał. W r. 1674 został koadjutorem arcybiskupa, t. r. wyświęcony w Rzymie na biskupa. Przykry charakter Torosowicza zatruwał mu życie; opuścił więc H. Lwów i powrócił do rodzinnej Armenii. Arcybiskup umarł 24 paźdz. 1681 r. Prawnie arcybiskupstwo należało się H-owi, ale przeciwny unii z Rzymem patryarcha eczmia-dzyński, Jakób, w porozumieniu z oppozycyjną partyą Ormian lwowskich, nie chciał puścić go do Lwowa. Wyznaczono nawet potajemnie na biskupstwa Bernatowicza, który też do Lwowa przybył; ale do urzędu nie dopuścił go administrator dyecezyi, Nersesowicz, biskup trój ano-politański. Wreszcie, na żądanie króla Jana III, przybył H. do Lwowa d. 3 paźdz. 1686 r. i objął rządy dyecezyi. Z jego przybyciem wzmocniła się unia z Rzymem i poczęła się szerzyć na Ormian mołdawskich i siedmiogrodzkich. Niebawem złożył w ręce H-a wyznanie wiary biskup mołdawski, Werczyreski. W r. 1691 H. odbył synod we Lwowie i przepisał konstytucye dla mniszek ormiańskich, które do owego czasu żyły w wielkiem rozprzężeniu. Wydał pontyfi-kał orm. obrz., zbudował pałac dla arcybiskupów. Umarł w r. 1775 w przeddzień Zielonych Świątek. Pochowany w grobowcu arcybiskupów.— Sadok Barącz „Żywoty sławnych Ormian w Polsce” i „Rys dziejów ormiańskich”; Pawiński „Źródła dziejowe” (T. II). J- R-Hunczovsky Jan Nepomucen (* d. 15 maja r. 1750 w Czechu pod Prośnieami, na Morawach — f w Wiedniu d. 4 kwietnia r. 1798), chirurg zasłużony. H. był synem golarza i, wyuczywszy się rzemiosła ojcowskiego, o pustej kieszeni przybył w r. 1771 do Wiednia w celu wykształcenia się na chirurga. Biedny chłopiec byłby się może zmarnował w stolicy austryac-kiej, gdyby nie pomoc szlachetna dwu pań, które za poradą Brambilli (ob.), opatrzywszy na drogę, wysłały go do Medyolanu, gdzie dwa lata kształcił się z ich łaski pod przewodnictwem P. Moscatiego (ob.). Powróciwszy stamtąd do Wiednia, otrzymał posadę assysten-ta w szkole chirurgicznej przy Szpitalu Hiszpańskim, gdzie znalazł poparcie u łaskawego nań Brambilli, który też postarał się o to, że w r. 1777 H-ego z polecenia cesarza, Jozefa II, wysłano w podróż naukową na koszt rządu. Udał się więc naprzód do Paryża i przebył dwa lata w tej ówczesnej stolicy świata chirurgicznego, korzystając z nauk mistrzów tamtejszych,

szczególnie A. Louisa (ob.), który go i później przyjaźnią swą darzył. Następnie spędził tak samo rok przeszło w Londynie, skąd udał się na czas pewien do wielkich szpitali marynarki w Portsmouth i Plymouth, a w roku 1780, powracając przez Francyę, Turyn i Medyolan, stanął znów w Wiedniu. Podróż tę opisał następnie w dziele p. n. „Medicinisch - chirurgische Beobachtungen auf seiner Reise durch England

u. Frankreich etc.” (Wiedeń 1783). W r. 1781 został profesorem anatomii, fizyologii oraz patologii i terapii ogólnej, jako też zarządzającym kliniką chirurgiczną w świeżo założonej szkole medyko-chirurgicznej przy szpitalu wojskowym w Gumpendorfie pod Wiedniem; od r. 1784 wykładał tam chirurgię operacyjną, nauczał także położnictwa i medycyny sądowej. W czasie tym wydał cenioną pracę „Anweisung zu chirurgischen Operationen” (Wiedeń 1785 i 3 wyd. późniejsze, tamże 1787, 1794 i 1808). W roku 1791 towarzyszył cesarzowi, Leopoldowi II, w podróży do Włoch i po powrocie z niej był mianowany ces. chirurgiem przybocznym. Umarł w 47 roku życia po skaleczeniu palca podczas operacyi.—H. należał do najbieglejszych chirurgów w połowie drugiej wieku XVIII, a pomimo wykształcenia zaniedbanego w młodości umiał pracą własną zdobyć sobie później ogromny zapas wiedzy naukowej. Jako profesor miał powodzenie wielkie i wykształcił szereg pokaźny lekarzy wojskowych. — Z prac jego nielicznych, ale odznaczających się treścią, wspomnieć tu jeszcze można: „Über die neuere Geschichte der Chirurgie in den k.-k. österreichischen Staaten” (Wiedeń 1787) i „Bibliothek der neuesten me-dicinisch-chirurgischen Literatur” (Wiedeń 1790 1791, wspólnie z J. A. Schmidtem). — Por. J. A. Schmidt „Rede zum Andenken des k.-k. Rathes und Prof. J. N. H. etc.” (Wiedeń 1798); A. Louis „Eloges lus dans les séances publ. de l’Acad. royale de chirurgie de 1750 à 1795 etc.” (Paryż 1859; wydawca E. F. Dubois d'Amiens, str. 346) i „Allgem. Deutsche Biogr.”

Dr J. F.

Hundeshagen Jan Krystyan, znakomity leśnik niemiecki (* 10 sierpnia 1783 w Hanau), uczęszczał do szkół leśniczych w Waldau i Dil-lenburgu, następnie studyował nauki przyrodnicze w Heidelbergu od 1806—9, potem wstąpił do służby rządowej w zarządzie leśnym, mianowany w r. 1818 profesorem leśnictwa w Tiibin-dze, w 1821 został nadleśnym i dyrektorem nowoutworzonej szkoły leśniczej w Fuldzie, w roku 1824 zaś profesorem leśnictwa w Giessen i na tej posadzie życie zakończył 10 lutego 1834 r. W zawodzie swoim wielce się przyczynił do rozwoju leśnictwa, opierając empiryczne prawidła na naukowych podstawach z dziedziny nauk przyrodniczych i ekonomicznych czerpanych, dając początek nowej gałęzi nauki leśnictwa, mianowicie statystyki leśnej. Napisał: „Forstabschä-

St. Rew.

pośmiertne (1874).

L. K.

Pole.

Dr j. p.

tzung auf neuen wissenschaftlichen Grundlagen” (Tübinga 1826, wyd. 2-e 1848); „Encyklopädie der Forstwissenschaft” (t-że 1821—31, 3 części, wyd. 4-e 1842—59); „Bodenkunde in land- und forstwirtschaftlicher Beziehung” (tamże 1830); „Die Waldweide und Waldstreu” (tamże 1830); „Beiträge zur gesammten Forstwissenschaft” (t-że 1824—33, 7 zesz.); „Forstliche Berichte und Miscellen” (tamże 1830—32).

Hundeshagen Karol Bernard, syn literata, Jana Krystyana, teolog protestancki (* d. 30 stycznia 1810 r. w Friedewaldzie—f d. 2 lip-ca 1872 r. w Bonn). Po odbyciu studyów w Giessen i w Halli, powołany został na nadzwyczajnego profesora teologii do Bonn (1834). Tu ogłosił drukiem pracę swą p. t. „Die Konflikte des Zwinglianismus, Lutherthums und Calvinismus in der bernischen Landeskirche” (Bern

1842). Z tego czasu pochodzi i inna praca H-a: „Der deutsche Protestantismus, seine Vergangenheit und seine heutigen Lebensfragen” (Frankfurt 1846, wydanie 3-e 1849). W roku 1847 H. objął posadę profesora zwyczajnego w Heidelbergu i wydał dzieła: „Die Bekennt-nissgrundlage der vereinigten Kirche im Grossherzogthum Baden” (Frankfurt 1851); „Das Prinzip der freien Schriftforschung in seinem Ver-hältniss zu den Symbolen und der Kirche” (Darmsztad 1852); „Über die Natur und die geschichtliche Entwickelung der Humanitätsidee” (1852); „Beiträge zur Kirchenverfassungsgeschichte und Kirchenpolitik, insbesondere des Protestantismus” (Wiesbaden 1864, tom 1-szy. Jest to najudatniejsza praca historyczna w ostatnich czasach). H. wydał nadto: „Der Weg zu Christo” (Frankfurt 1853) i zbiór odczytów missyjnych. W r. 1865 H. redagował gazetę teologiczną „Theologische Studien und Kritiken”. Nie mogąc się zgodzić z poglądami badeńskiego krajowego Kościoła, H. przyjął w r. 1867 posadę profesora historyi kościelnej i dogmatyki w Bonn, gdzie życie zakończył. Po śmierci H-a profesor Teodor Christlieb wydał pomniejsze jego pisma (Gotha 1874—1875, 2 tomy). Tenże opisał życie jego (1873). Riehm w gazecie redagowanej przez H-a poświęcił mu wspomnienie

Ks. A. K. D.

Hundred, a także Hundertschaft, tj. sedna, taką nazwę nosiło jedno z ogniw organiza-cyi plemiennej Germanów. Zresztą takiej natury ogniwa odnajdujemy u wielu ludów przy przejściu z ustroju rodowego do lerrytoryalnego, kiedy plemię jeszcze nie odważa się oprzeć swej więzi społecznej na podstawie terrytoryal-nej, tymczasem organizacya rodowa dawnego okresu jest zbyt ciasną. Usiłuje ono naów-czas, dla celów praktycznych, stworzyć sztuczne i jednakowej rozciągłości jednostki organizacyjne, wiążące plemieńców w dziesiątki i setki. Ustrój secinowy był właściwy różnym grupom szczepu anglo-saskiego, odnajdujemy go u Franków, Dunów. Frankowie, zdaje się, poprzestali na secinie, hundretum a także hundreta\ Anglo-sasi dzielili secinę jeszcze na dziesiątki, decimae. W miarę osiedlania się ludów germańskich secina zamieniała się na podział terryto-ryalny: każda żupa (gau) rozpadała się na hun-dredy, a w tym charakterze dotrwała nazwa se-ciny jeszcze w podziale administracyjnym Stanów Ameryki Północnej. Z tego powodu secina w początkowym okresiej państw założonych przez Franków i Anglosasów posiada różne znaczenie: oznacza ona pewną dzielnicę żupy, co jest już dziełem czasów późniejszych, a także, w duchu pierwotnego znaczenia, roki sądowe wolnych ludzi z takiego poddziału, oraz ze stu osób wolnych złożone ogniwo tak zwanego fridhborgu (t. j. „rękojmi pokoju”), zobowiązane do dostarczania sądom winowajców z pośród siebie i do uiszczania za nich grzywny, jeśli byli biedni. Na czele seciny stał setnik, hundredarius. W Anglii wybierali go wolni ludzie; za Edwarda II wybór powierzono kanclerzowi, podskarbiemiu i pewnej grupie baronów, za Edwarda III zaś — wicehrabiom.

Hundsfeld, miasto na Szląsku, ob. Psie

Hundt (Hund, Canis) Magnus (* r. 1449 w Magdeburgu—f w r. 1519 prawdopodobnie w Miśni), lekarz i teolog. W r. 1482 rozpoczął dopiero naukę w uniwersytecie lipskim, naprzód na wydziale filozoficznym, następnie przeszedł na lekarski, nakoniec na teologiczny, w r. 1499 osiągnął godność doktora medycyny. Wstąpiwszy do stanu duchownego, zajmował się odtąd przeważnie tylko teologią, której był profesorem w Lipsku. Życia dokonał jako kanonik katedralny miśnieński. Pomijając prace H-a treści teologicznej i filozoficznej, wymienić tu trzeba jego „Antropologium de hominis dignitate, natura et proprietatibus etc.” (Lipsk 1501). Dzieło to, nadzwyczaj dziś rzadkie, jest ciekawe z tego powodu, że rozdział jego ostatni zawiera krótką anatomię ludzką, zaopatrzoną w drzeworyty niezdarne, należące do najdawniejszych znanych rysunków anatomicznych; kopię jednego z nich ogłosił L. Choulant w „Geschichte der anatomischen Abbildungen” (Lipsk 1852, str. 23). Również na uwagę zasługują w książce tej rozdziały: 20, 32, 41 i 46, w których autor mówi o objawach przymiotu (syphilis), jako spółczes-ny ukazaniu się pierwszemu choroby tej w końcu wieku XV.— Por. C. H. Fuchs „Die ältesten Schriftsteller über die Lustseuche in Deutschland etc.” (Getynga 1843, str. 321) i H. Hae-ser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 22).

Hundwyl (Hundwil), wieś w Szwajcaryi, w kantonie Appenzell-Asserrhoden, o 4 klm. na południo - wschód od Herisau, na wysokości 790 m. nad powierzchnią morza, na tarasie północ-

w. N.

falviego.

u.

nego stoku góry Hund wylerhöhle (1 300 m.), nad rzeką Urnäsch, dopływem Sitter, wpadającej do Thuru (systemat Renu); przemysł bawełniany, gospodarstwo alpejskie, okolice malownicze, szczególniej wąwóz Urnäsch.

Hunfalvy Paweł, znakomity językoznawca i etnograf węgierski, ur. 12 marca 1810 roku w Wielkim - Sławkowie (Nagy-Szńlok) na Spiżu, um. 30 listop. 1891 w Budapeszcie: do gimnazjum uczęszczał w Kiesmarku i Miszkowcu (Mi-skolcz), potym uczył się prawa w liceum kies-marskim i w uniwersytecie peszteńskim i w r. 1842 został profesorem prawa w kolegjum ewan-gielickim w Kiesmarku. W roku 1848 był wybrany na posła z okręgu komitatu Spiskiego do sejmu węgierskiego; podczas powstania, w drugiej połowie tegoż roku porzucił stanowisko profesora, został członkiem zgromadzenia narodowego i był nim aż do katastrofy pod Vilagosz (13 sierpnia 1849). Po zupełnym stłumieniu powstania zamieszkał w Peszcie, gdzie oddał się wyłącznie pracy naukowej, mianowicie studjom filologji klasycznej, następnie semickiej, w końcu badaniu języków ugro - ałtajskich, i w tych ostatnich starał się określić stosunek języka madziarskiego do fińskiego z jednej strony i do tureckiego z drugiej. Prace swoje w tych przedmiotach ogłaszał w wydawnictwach akademji umiejętności, w specjalnych pismach etnograficz nych i w sprawozdaniach kongresów orjental-nych; obok tego wydał osobno szereg cennych dzieł, dotyczących bliżej języka i etnografji Węgier. W roku 1856 założył i redagował pismo perjodyczne językoznawcze p. n. „Magyar Nyel-vészet” (Językoznawstwo madziarskie, 6 tomów, Peszt 1856—61), które od r. 1862 zmieniło nagłówek na: „Nyelvtudomänyi Kôzlemények” (Wiadomości językoznawcze). W r. 1859 został członkiem zwyczajnym akademji umiejętności, gdzie był także starszym bibljotekarzem. Z zakresu etnografji i językoznawstwa ugro-fińskiego ogłosił dzieła następujące: „Finn olvasmânyok” (Chrestomatja fińska, Peszt 1861); „A Vogul fóld és nép” (Kraj i lud Wogułów; t-że 1864), ułożone z polecenia akademji peszteńskiej na podstawie pism pozostałych po Reguly’m, podróżniku i lingwiście madziarskim (f 1856 r.); „A Kondai Vogul nyelo” (język Wogułów kou-dajskich [południowych], tamże 1872); „Utazńs a Balt-tenger vidékein” (Podróż po krajach Nadbałtyckich; t-że 1871, 2 tomy; część 1-sza tego dzieła, dotycząca Estonji, wyszła po niemiecku p. n. „Reise in den Ostseeprovinzen Russlands”, Lipsk 1883); „Az észak Osztjâk nyelv” (Język północnych Ostjaków: Budapeszt 1875); „Magyarorszag ethnographiàja” (Etnografja państwa madziarskiego; Budapeszt 1876; przekład niemiecki Schwickera: «Ethnographie vonUngarn», t-że 1877). Od r. 1877 do 1881 H. wydawał, z polecenia akademji peszteńskiej, wiadomości o literaturze węgierskiej p. n. „Litterarische Berichte aus Ungarn”, poczym od 1883 redagował wspólnie z Heinrichem „Ungarische Revue”, również wydawane przez akademję. W tym czasie napisał także dzieło „Die Ungarn oder Magyaren” (Cieszyn 1881), stanowiące tom 5-ty wydawnictwa «Die Völker Oesterreich - Ungarns», nadto rozprawę treści polemicznej „Die Rumänen und ihre Ansprüche” (t-że 1883). W roku 1901 akademja peszteńska, w 80-ą rocznicę urodzin H ego, wydała ku uczczeniu zasług jego naukowych dzieło zbiorowe, złożone z prac wybitnych uczonych węgierskich, p. n. Album Hun-

A. A. K.

Hunfalvy Jan, geograf, brat poprzedniego (* 9 czerwca 1820 w Gross Schlagendorf — f 6 grudnia 1888 w Budapeszcie). W r. 1846 był profesorem prawa w Kiesmarku; za udział w rewolucyi 1848 przez długi czas internowany, 1853 zamieszkał w Peszcie; 1861 został profesorem geografii i statystyki na politechnice w Budzie, a 1871 r. ordynaryuszem geografii w uniwersytecie peszteńskim. Od r. 1872 był prezesem węgierskiego Towarzystwa geograficznego. Z dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Egyetemes fôrtérelem” (Historya powszechna; Peszt 1850—51, 3 tomy, ponawiana w licznych wydaniach); „Ungarn und Siebenbürgen in Bel-dern” (po niemiecku i po węgiersku, Darmsztad 1856); węgierskie i niemieckie opracowanie podróży L. Magyara (Peszt 1859); „A magyar hi-rodalom természeti viszoniainak leirâsa” (Opisanie stosunków fizycznych państwa Węgierskiego, tamże 1863—66, 3 tomy), za które został członkiem zwyczajnym węgierskiej Akademii umiejętności. Z głównego dzieła jego, obliczonego na pięć tomów, Geografii powszechnej, wyszły: Tom I. Europa południowa (Budapeszt

1884); Tom II. Węgry i kraje przyległe (1886); a po zgonie jego G. Thiring wydał Tom III. Zachodnia i północna Europa. K-

Hünfeld, miasto powiatowe w pruskim obwodzie regencyjnym Kasselskim, nad rzeką Haun i na linii Frankfurt-Getynga pruskich państwowych dróg żelaznych, po wielkim pożarze r. 1888 prawie całkowicie nanowo zbudowane. Ma kościół katolicki, ewangielicki, synagogę, cukrownię, papiernię, przędzalnię mechaniczną, desty-larnię parową, młyn parowy, browar i tartak. Mieszkańców liczy z górą 2 000, przeważnie katolików.— R. 1866 pruska dywizya pod dowództwem Beyera odniosła tu walne zwycięstwo nad kawaleryą bawarską, pod Taxisem.

Hung Czjun, rodem z Soochow (Suczou) (* 1840—f 1893). W 1887 r. otrzymał nomina-cyę na ministra pełnomocnego na Rossyę, Niemcy, Hollandyę i Austryę. W 1890 został starszym wice-prezydentem w Radzie Wojny, a w końcu r. 1891 ministrem w Tsuug-li-Yamenie.— Por. Herbert A. Giles „Chinese Dictionary”. s-Pł-

Hung Hsiu-CZ’uan lub Hung-siu-Tseuen (* 1812—f 1864), z miejscowości Hua w Kuang-

roether: Hist. Kościoła.

j. B.

ryb.

tung, jeden z organizatorów i przewódzców wielkiego Powstania Tajpingów (ob.). Zapoznawszy się z zasadami chrystyanizmu przez missyo-narza anglikańskiego Robertsa, ogłosił się za posłańca Niebios, upoważnionego do burzenia bałwanów i założenia Królestwa Pokoju (1843). Rozpoczął, jako Król Niebieski, nową dynastyę Zupełnego Pokoju. W marcu r. 1853 zdobył Nankin i kilkakrotnie zwyciężał wysyłane przeciwko niemu wojska cesarskie. W 1864 r. 30 czerwca wojska cesarskie przy pomocy Europejczyków zdobyły Nankin, a H. widząc się zgubionym, zażył truciznę. Ciało jego spalono.—Por. Herbert A. Giles „Chinese Dictionary” i Hergen-

s. Pł.

Hunia Dymitr Tymosiewicz (Tymasze-wicz), watażka kozacki. Odznaczył się podobno dzielnie w bitwie pod Kumejkami (16 grudnia 1637), walcząc po stronie Pawluka przeciwko wojsku kwarcianemu pod hetmanem polnym Mikołajem Potockim. Po bitwie zdołał ujść z oddziałem kozaków i działami do Borowicy i połączyć się z Pawlukiem, poczem udał się na Zaporoże i, obrany tam przez kozaków na „starszego”, począł się pisać „hetmanem wojsk J. K. Mości Zaporoskich”, zyskując coraz większe uznanie wśród kozaków. Z Zaporoża, gotując się do nowych buntów, pisał (26 lutego 1638) do sułtana Gałgi, z prośbą o przysłanie Tatarów, za co „my”, jak się wyrażał, „powinni będziemy waszej carskiej mości odsługiwać na każdą potrzebę i rozkazanie w. c. m., gdzie tylko w. c. m. rozkażesz”. Na wiosnę wziął udział w powstaniu Ostrzauina, a gdy ten został pod Żołninem (13 czerwca) rozbity przez wojsko polskie i uszedł za Dniepr, H. objął nad kozakami dowództwo i, zatoczywszy tabor, bronił się jeszcze dnia następnego; widząc atoli przewagę po stronie Wiśniowieckiego, zaproponował układy, stawiając jednak wygórowane żądania, mianowicie: wydanie Iliasza Karaimowicza, zwrotu armat, zabranych pod Kumejkami, i na przyszłość wolnego obioru atamana. Ośmieleni wiadomością o zbliżeniu się Skidana, kozacy, nie czekając na odpowiedź, wystąpili znów zaczepnie. Nadciągającego jednak Skidana powstrzymał Stanisław Potocki, a gdy nadciągnęły świeże wojska polskie, H. dnia 22 czerwca w nocy cofnął kozaków do oszańcowanego obozu między Starcem a Dnieprem. D. 24 czerwca hetman polny Mikołaj Potocki rozpoczął oblężenie szańca, wtedy H. oświadczył że się podda, byle kozakom dawne potwierdzono wolności, „inaczej” twierdził „gotowiśmy pomrzeć i jeden na drugim głowy swoje położyć, aniż takie przymierze, jak z pod Kumejek, mieć”. Oblężenie wśród układów, przerywanycli utarczkami, przeciągnęło się aż do początku sierpnia. Nareszcie po klęsce Fiłoneńki, przychodzącego kozakom z odsieczą (6 sierpnia), przystali oblężeni na łagodne warunki, podyktowane przez hetmana,

i poddali się 7 sierpnia, 9-go zaś rozeszli się do domów. H. zdołał w trzysta koni umknąć do Moskwy. — Szymon Okolski „Kontynua-cya Dyaryusza wojennego... w r. 1638” (wydanie Turowskiego, Kraków 1858); J. Szujski „Dzieje Narodu Polskiego” t. III; W. I. Soło-wjew „HcTopk Poccin” (t. X str. 100).

Hüningen, miasto w Alzacyi, w okręgu Mülhausen, na lewym brzegu Renu, o 4 kim. poniżej Bazylei, a o 31 kim. na południo-wschód od Mülhausen, między Renem i kanałem Huningeń-skim, który łączy Ren z kanałem Rodauo - Reńskim; dwa mosty przez Ren; fabryki przetworów • chemicznych, farb anilinowych, farbiernie jedwabiu, wyrób cygar, handel drzewem i rybami. H. był dawniej siluą fortecą francuską, broniącą przeprawy przez Ren, i zasłynął mężną obroną przeciw Austryakom w 1796 i w 1815 roku.

O 3 kim. od H u leży wzorowy zakład hodowli

w. N.

Hûnkjâr, właściwiej Chûukjâr, z perskiego Chudavendkjâr—zwierzchni pan. Jest to tytuł sułtana tureckiego, równoznaczny z tytułem cesarz. — Hûnkjâr-Skalessi (Cesarskie schody), nazwa miejscowości na azyatyckim brzegu Bosforu, upamiętnionej przez zawarcie w niej między Rossyą a Turcyą przymierza zaczepno-odpornego d. 26 maja r. 1833.

Hunnowie i Hiung-nu. I. Dzieje. Nazwa H-ów ogarnia różne plemiona tatarskie, rozmaitego prawdopodobnie pochodzenia. Zamieszanie to powstało, po-pierwsze, z winy pisarzów starożytnych, ponieważ nadawali oni nazwę H-ów wszystkim plemionom azyatyckim, które najeżdżały państwo Rzymskie po H-ach prawdziwych, następnie zaś, od przeszłego wieku, z winy uczonej pracy de Guignes’a, który w swej „Histoire générale des Huns” (1756) rozciągnął nazwę H-ów na wszystkie plemiona barbarzyńskie Azyi środkowej. Nazwa H. jest bardzo dawna: spotykamy ją po raz pierwszy u Ptolemeusza, który umieszcza t. zw. Xoùvot pomiędzy Bastar-nami a Roksolanami na południu Rossyi dzisiejszej; Dyonizy Periegeta wspomina również o Oowot, zamieszkałych nad morzem Kaspijskiem. Zeuss zakwestyonował te ustępy, uważając je za interpolacye; widzimy jednak z dziejów Chin, że H. w II wieku ery naszej przebywali rzeczywiście pomiędzy morzami Czarnem i Kaspijskiem, a Uralem; stają się znani jako łupieżcy w połowie wieku III, gdy przekroczyli Don. Zdaje się, że byli to właściwie Turcy i że H. III, IV i V wieku są tym samym narodem, co i Hiung-nu. Wiadomości o tym okresie dziejów Azyi szukać należy u historyków chińskich. Naród Hiung-nu gra ważną rolę w dziejach Chin dawnych; przybył z Azyi wschodniej z nad rzeki Orchonu i Mandżuryi, i dzielił się na plemiona, których nazwy powstały zapewne od nazw miejsc pochodzenia lub zamieszkania; byli to H. (jedna z nazw rzeki Orchon), Hun-je i Hu-jen.

Osiedlenie się H-ów na północy Azyi sięgać może wieku XIII przed Chr. Za dynastyi Czeów nazywali się Hien-jun. Począwszy od wieku I, spotyka się też nazwę Kiang - nu. Państwo ich rozciągało się przez czas jakiś od morza Ochockiego do gór Ałtajskich, a nawet do Uralu; zajmowali całą zachodnią część Azyi, skąd nazwa ich „Tatarzy zachodni”, w stosunku do narodów Topa, Sien-pi, Dżu-dżuen, którzy byli Tatarami wschodnimi. Naród Hiung-nu był dla Chiu powodem ciągłych zamieszek i wojen. Choć znacznie potężniejsi od Chin, które składały się wtedy tylko z kilku prowincyj, nie zostawili dotąd żadnego pomnika języka swego i więcej ucywilizowani od nich Chińczycy uważali ich zawsze za „Hu”, t. j. za ludy barbarzyńskie. Władzca narodu H-ów nosił tytuł „tengri kutu szen-ji” (syn słońca, majestat wysoki), skrócony na „szen-ji” lub „tan-dżu”, a żona jego tytuł „jen-szi”. Tandżu wybierany był z rodu Sien-pi Hu-jenów, który był wśród H-ów najszlachetniejszy i zajmował zawsze lewą stronę (Zachód) państwa; następca tronu nazywał się „hien-wang (mądry książę) lewej strony”; wszyscy urzędnicy dworscy tworzyli dokładnie zorganizowaną hierarchię. Tandżu rezydował na górze Inszan (na Półn.-Wsch. od dzisiejszego miasta Kuei-hoa-czeng), jednem z rozgałęzień Ałtaju, niedaleko od źródeł Irtyszu, który był półn. - zachodnią granicą państwa Hiung-nu. Tandżu traktował cesarza chińskiego jako równego sobie. Stosunki historyczne pomiędzy Chinami a państwem Hiung-nu zaczynają się od r. 210 przed Chr. W roku tym Teu-men był tandżu. Następca jego Mo-te (lub Me-te), panujący od 206 do 174 przed Chr., porobił zuaczne zdobycze. Cesarstwo Chińskie po gwałtownych przewrotach dostało się w ręce Kao-hoang-ti, założyciela dynastyi Han. Zaledwie ten cesarz zasiadł na tronie, gdy Mo-te zaatakował go i zaczął oblegać miasto Ma-je (obecnie So-ping-tu); zdobył je i zapuścił się do Szen si aż pod Si-ngan-fu na czele 300 000 H-ów. Kao-ti nie mógł się opierać i musiał prosić o pokój, który otrzymał, po oddaniu za żonę Mo-temu swej córki. Odtąd związki małżeńskie pomiędzy władzcami H-ów a córkami cesarzów chińskich stały się częstemi.— Około r. 175 przed Chr. Hiung-nu wypędzili naród Jue-czi z Kansu i Szensi i zmusili ich do schronienia się na zachód, pomiędzy jeziora Balchasz i Ili. Jeden z następców Mo-tego, Lao-czang, zamordował ich króla i wypędził ich za Ta-uan. Jue-czi zajęli siedziby narodu Sse lub Sakas i zdobyli Sogdyanę i Baktryanę. W tym samym czasie tandżu obalił potęgę Tatarów wschodnich; resztki tego narodu usunęły się w góry Wu-huan (na północ od Pekinu) i Sien-pi. Później Wu-sun, sprzymierzeńcy Hiung-nu, osiedlili się na Półn -Zachodzie, pomiędzy Irtyszem a krajem Kipczak aż do jeziora Aralskiego, mniej więcej w tym samym czasie, w którym Jue-czi weszli do Trans-oxiany. Wu-sun mieli oczy niebieskie; głowa ich nosił tytuł kun mi; rezydencya jego znajdowała się na brzegach Ili; kraj Wu-sunów Chińczycy nazywali „Kun-mi-kue” (królestwo Kun-miego). W r. 70 przed Chr. naród Wu-huan powstał przeciwko Hiun-nu i znieważył groby ich królów, zwłaszcza Mo-tego. Hiung-nu usunąć się musieli o sto mil na Zachód; opuszczone przez nich ziemie zajęli Wu-huan. Wkrótce potem (54 przed Chr.) Sien-pi dopomogli Chińczykom do pozbycia się Wu-huanów, lecz ci wrócili potem do potęgi i zachowali ją aż do pogromu w r. 207 po Chr. — Około r. 43 po Chr. państwo H ów Hiung-nu podzielone jest na dwa królestwa: H-ów Północnych i H ów Południowych. W r. 65 H-owie Północni, przy pomocy Południowych, spustoszyli Szensi i Hami, zostali jednak pobici i musieli wracać do swych prowincyj północnych; wódz chiński Teu-hien pociągnął za nimi, zajął ich kraj i po wielkiej klęsce pod górą Kiluszan tandżu uciekł na Zachód. Tak upadło w r. 93 państwo H ów Północnych. Dwieście tysięcy H-ów poddało się Chińczykom; reszta przeszła za góry Ałtajskie i zatrzymała się ua stepach Uralskich i w kraju Baszkirów. Utworzyli wtedy na granicy Azyi i Europy nowe państwo Hiung-nu czyli H-ów zachodnich, pod rządami tandżu, które kilka wieków przetrwało. Pisarze chińscy wspominają to nowe państwo, nazywając je „królestwem tandżu”, ze stolicą Jue-pan u źródeł rzeki Ural, nie przytaczają jednak żadnych szczegółów z jego dziejów. Ci-to H-owie Zachodni, zmieszani z Uigurami, Onogurami, Sien-pi i in-neini plemionami tureckiemi, zaleli później Europę pod imieniem H-ów. Pierwszym skutkiem ich przybycia na granicę Europy było wypędzenie zamieszkałych tom przedtem plemion i pchnięcie ich na południe. Plemionami temi byli Alanowie („A-la-ni” Chińczyków); z autorów łacińskich wiemy, że Alanowie ukazali się na Kaukazie, weszli do Medyi i zetknęli się z Partami w r. 78 i z Rzymianami, za Marka Aureliusza, w r. 168. W sto lat później, za Gordyana III, dotarli do Macedonii. Około r. 290 Tiridates, król Armenii, miał w armii swej oddział z Alanów i H-ów (podług Faustusa z Byzancyum, który pisał ok. 350); jest to najstarsza wzmianka o H-ach; ich król nazywał się Sanesan (podług Mojżesza z Choren „Sanatrug”). W 317 Chosroes II Armeński ożenił się z Satiniką, córką króla Alanów. — Tymczasem Hiung-nu Południowi zajmowali kraj Szensi i ich tandżu, Hieu-lan-szi, otrzymał 34 000 rodzin z H-ów Północnych, którzy się poddali Chińczykom w r. 93. W r. 125 spadł na nich najazd narodów Sien-pi, Wu-huan i Kiang. Stopniowo jednak państwo H-ów Południowych zaczęło słabnąć i ich tandżu stał się narzędziem w ręku Chin. W r. 206 cesarstwo Chińskie rozpadło się na trzy królestwa: Wei, Wu i Małych Hanów. W r. 207 Wei napadli na plemiona sąsiednie, podbili Wu huanów; wkrótce kolej przyszła na H-ów Południowych; po długiej walce ostatni ich tandżu poddał się cesarzowi chińskiemu i państwo H-ów południowych istnieć ptżeśtało (221). Część mieszkańców została w prowincyach Kansu i Szensi, reszta pociągnęła na Zachód i połączyła się z pierwszymi wychodźcami z r. 93. Około 225 Sien-pi zeszli do środkowej części Azyi i zajęli ziemie, opuszczone przez H-ów; założyli pod imieniem To-pa i So-teu olbrzymie państwo, które w sto lat później (320) rozciągało się od rzeki Ili do Amuru. Ale około r. 360 zjawiają się od Wschodu nowe plemiona tureckie, pokrewne Sien-pi, znane w historyi pod imieniem Dźuen-dżuen, Dżu-dżu, Dżeu-dżen, Dżu-dżuen. Sien-pi zostają wypędzeni i ich państwo upada (390). Dżu-dżuen stajaj się stopniowo panami całej Tarta-ryi. Królowie ich mieli też tytuł tandżu. Jeden z nich, Tu-lun, przyjął ok. 402 nowy tytuł chakana (po chińsku cho-han), który stał się później nazwą wszystkich przywódzców plemion tatarskich. Tu-lun był wielkim zdobywcą i prawodawcą; za jego rządów państwo Dżu - dżuen rozciągało się od Korei do Europy; przez czas jakiś obejmowało nawet kraj Baszkirów, w którym siedzieli H-owie Zachodni; niema wątpliwości, że pojawieniu się tych nowych przybyszów przypisać należy najazd Attyli, ok. r. 430. Historycy chińscy zachowali zupełny wykaz cha-kanów Dżu-dżuenów aż do upadku ich państwa. Za O-na - lioei i Ngan - lo - czina Turcy Tu - kiue zdobyli kraj Dżu-dżuen i wymordowali mnóstwo mieszkańców (552—554). Tu-kiue stali się też panami Azyi Północnej. Przeszli następnie za Jaxartes i wespół z Chosroesem Anuszyrwanem, królem Persyi, zniszczyli państwo H-ów Eftali-tów w Transoxianie (557). Dżu-dżuen uciekli, prowadzeni przez książąt War i Kuni; od nich pochodzi nazwa Warkuni lub Warkonici, pod którą znali plemię to Uigurowie, Sabirowie i Turcy. Lecz gdy przybyli do Europy przybrali imię Awarów (Aßaps?); spotkamy się z nimi później. — Wracając do H-ów Europejskich, zaczniemy od drugiej połowy wieku IV, opuszczając napady, jakie poczynili na terryto-ryum rzymskie przed tą epoką. H-owie pojawiają się właściwie w historyi dopiero około r. 375, w którym po przejściu przez Don, będący wonczas ich granicą, rzucili się na Germanię i cesarstwo Rzymskie. Ammianus Marcelinus, współczesny ich przybyciu, zostawił nam bardzo szczegółowy i dokładny opis ich wyglądu i obyczajów. Dowiadujemy się też dużo o nich od Klaudyana, który pisał około 400, Sydoniusza Apolinaryjskiego (ok. 460), Zozima (ok. 480) i Jordanisa (ok. 550). Wszyscy przedstawiają nam zgodnie wygląd H-ów jako ohydny: wzrost nizki, głowa spłaszczona, cera ciemna, oczy małe i zapadłe; życie spędzali na koniu, na którym siedzieli jak przykuci, „equis prope affixi” (Ammianus); mieli wszystkie wady, dżikość i okrucieństwo barbarzyńców („omnem modum ferita-tis excedunt”). Prowadzą żywot koczowniczy, włócząc się po górach i dolinach z wielkiemi stadami. Jordanis zachował nam imiona pierwszych plemion H-ów, które najechały Europę; są to Alipzurowie, Alcidzurowie, Itamarowie, Tun-kassowie i Boiskowie; Balamber czy Balameir był jednym z ich wodzów. Pierwszy cios do-sięguął Alanów; później zwyciężeni zostali Ostrogoci i Wizygoci. Plemię Scirów, które tworzyło część narodu Alanów i żyło nad Borystenem w dobrych stosunkach z Rzymem, zgniecione zostało przez H-ów w 410. Jednocześnie rzucili się H-owie na Mezopotamię i zaczęli oblegać Edessę, lecz zwyciężył ich w 384 Richimer, wódz Teodozyusza. Pisarze bizantyjscy przypisują tę wyprawę Eftalitom, co jest jednak błędem, gdyż Eftalici zjawiają się dopiero później. W kilka lat potem ciż sami H-owie spustoszyli Armenię, Mezopotamię i Syryę, stanęli nawet pod Ktesifonem, odpędził ich jednak Babram IV (396). — Około r. 430 miał miejsce drugi najazd H-ów, najstraszniejszy i najsławniejszy, pod Attylą (ob.). H-owie Attyli, jak i H-owie Balamira, są to Hiung-nu; ich przybycie do Europy odpowiada wielkim ruchom plemion tatarskich, które zaszły w Azyi wskutek zwycięstw Tu-luna. Gdy H-owie Attyli wstrząsali Europą, inne plemiona tegoż imienia, przez Dżu-dżueD wypędzone, rozlewały się po Azyi południowej: jest to epoka, w której Eftalici ukazali się w Turkiestanie, Kabulu i nawet w Indyach, gdzie ich nazywano „Hunas”; inny odłam H-ów przebył rzekę Ural i zapuścił się do Europy; część została nad morzem Kaspijskiem i Wołgą pod imieniem Kidarytów; reszta połączyła się z H-ami z poprzednich najazdów. Utworzyła się tym sposobem olbrzymia masa 600 do 700 tysięcy barbarzyńców, z którą Attyla rzucił się na cesarstwo Zachodnie. Szczegóły tego najazdu ob. w artykule Attyla.—Po śmierci Attyli (453) synowie jego nie mogli się zgodzić co do podziału podbitych krajów. Zwyciężone przez H-ów narody, Gotowie, Gepidowie, Rugowie, Herule, Sarmaci, Alani, Swewi, skorzystali ze sposobności, by zrzucić jarzmo najeźdźców. Po kilku starciach Gepidowie zwyciężyli H-ów w krwawej bitwie w Pannonii nad nieznaną rzeką, którą Jordanis nazywa Netad; 30 000 H-ów i syn Attyli, Ellak, polegli na pobojowisku. Pozostali synowie Attyli uciekli z resztą H-ów nad morze Czarne. W wieku następnym potomkowie tych H-ów nazywali się S acramontisii i Fosatisii, zapewne od miejscowości, w których mieszkali. W r. 454 H-owie napadli na Ostrogotów, zostali jednak pokonani i zmuszeni do schronienia się w części Scytyi, przez którą Dunaj przepływa, znanej w ich języku Hunniwar. W 462 ciż sami H-owie zjawiają się pod dowództwem Dengisi-ka na pomoc H-om Satagarom, osiadłym w P#nno-

nii, na których napadli byli Ostrogoci. H-ów znów odparto i wypędzono za Dunaj. Według Jorda-nisa . w tym najeździe brały udział następne plemiona H-ów: Ulzingurowie, Rittugorowie, An-giscirowie i Bardorowie. W dwu pierwszych nazwach spotykamy wyraz „uigur”, z czego wnosić-by należało, że były to plemiona pochodzenia tureckiego, zmieszane z H-ami. Ze zlania nazw H-ów i uigur utworzył się, jak się zdaje, wyraz Hunugari, którym od wieku VI oznaczane bywają ludy, zamieszkujące Węgry dzisiejsze. Za czasów Dengisika nowe plemiona, również pochodzenia tureckiego, wypędzone przez innych barbarzyńców, przekraczają Wołgę, zmuszają Akatzirów i Awarów do opuszczenia siedzib i ostatecznie wysyłają posłów do cesarza Leona, prosząc o przymierze; są to Saraguro-wie, Ugorowie i Onogurowie.—W r. 470 wybuchła nowa wojna pomiędzy Rzymianami a H-ami Dengisika skończyła się pogromem tych ostatnich. Wskutek całego szeregu klęsk H-owie Attyli znikają z dziejów i nawet ze swego terrytoryum, które stopniowo zajmują Bulgarowie, naród turecki, przybyły z nad Wołgi, którzy aż do wieku XIII pozostali na południu Rossyi dzisiejszej i przy uściu Dunaju. Pisarze byzantyjscy nazywają ich Honogendurami i Hunnobundobulga-rami: ten dziwaczny wyraz zdaje się wskazywać na pomieszanie różnych narodów: H-ów, Bułgarów i Słowian, które żyły nad morzem Czar-nem.—Hunnowie Ki dary ci. W 464 cesarstwo Wschodnie i Persowie walczą z innym odłamem H-ów, których współczesny Priscus nazywa H-ami Kidarytami. Byli to właściwie H-owie Południowi, wypędzeni na początku wieku V przez Dżu-dźuen, H-owie Biali lub Eftalici Byzantyjczyków, Hoa, Hoatun i Je-ta-i-li-to Chińczyków, Hajetal Arabów, Persów i Ormian. Nazwa H-ów Kidarytów, niewłaściwie przez Pryska na nich wszystkich rozciągnięta, stosować się winna wyłącznie do H-ów kaukaskich. Spotykamy się z tymi H-ami Kidarytami z Kaukazu ponownie w r. 502 z powodu twierdzy Wirapahak: Ambazuk, wódz H-ów, zajął ją i chciał sprzedać Anastazemu, który jej jednak kupić nie chciał. Po śmierci Ambazuka Persowie odebrali twierdzę. Podróżnik żydowski, Petakia, stwierdził w wieku XII istnienie plemienia „Kidar” nad morzem Czarnem. — Hunnowie Sabirowie. W r. 515 groźny najazd barbarzyńców z za Kaukazu przeraził Armenię, Pont i Kappadocyę. Bizancyum nie broniło się, Ormianie jednak stawili opór i marzban Medżeż zwyciężył w kilku bitwach tych barbarzyńców i przerzucił ich za Kaukaz. Pisarze armeńscy nazywają tych najeźdźców H-ami, lecz Teofanes, Malalala i inni wskazują, że byli to H-owie Sabirowie (Ouwoi HäßTjpoi, Sißeipot). W 522 wódz ich, Zildżibis, zdradził równocześnie Justyna i Kobada; Ko-bad na śmierć go skazał. W r. 528 królowa ich, Boareks, wdowa po Balachu, wystąpiła na

czele 100 000 ludzi przeciwko wodzom innych plemion H-ów, którzy szli przez jej ziemie, aby się połączyć z wojskami Kobada. Wodzowie ci nazywali się Styraks (Tyranks) i Glones (Glom). Jeden zginął, drugiego Justynian powiesić kazał. Sabirowie byli w dobrych stosunkach z Grekami. W roku 530 znajdujemy w armii bizantyjskiej oddział H-ów, sprzymierzeńców pod Suniką i Ascha-nem; Prokopiusz nazywa ich H-ami Massage-tami; byli to prawdopodobnie Kuszanowie. W r. 550 Sabirowie występują w wojnie pomiędzy Justynianem a Chozroesem i budują machiny wojenne; w roku 558 znikają po najściu Awarów, z którymi ostatecznie się zlewają. Sabirowie byli Uigurami, a zatem Turkami. — Hunnowie Awarowie zjawiają się w Europie około r. 558, po pogromie Dżu-dżuenów przez Turków; jest słuszne przypuszczenie, że ci H-owie byli, jeżeli nie samymi Dżu-dżuenami, to przynajmniej narodem tatarskim, wypędzonym ze stepów Aralu i Uralu przez Dżu-dżuenów i Eftalitów. Właściwie, jak się zdaje, nazywali się Warchoni-tami. Historycy bizantyjscy zostawili o nich dużo ciekawych szczegółów. Ich ubranie, wzrost, dziki wyraz twarzy, długie włosy, żywo przypominały H-ów Attyli. Ich król miał tytuł chaka-na (^ayAvo;). W r. 558 stanęło przed Justynianem ich poselstwo, na którego czele stał Kandik; Justynian zawarł układ z chakanem, który znajdował się wtedy w Lazyce; na mocy tego układu Awarowie zobowiązywali się do wojny ze wszystkimi barbarzyńcami, nieprzyjaciółmi cesarstwa. Awarowie napadli na plemiona H-ów, osiadłe nad morzem Czarnem, pobili Barseltów, Sabirów, Onogurów, wreszcie przeszli za Dunaj i zagrozili samemu cesarstwu Greckiemu. Przestraszony Justynian zawiązał stosunki z Turkami, którzy się wtedy byli pojawili i gotowi byli zgnieść Awarów; jeździły poselstwa (558, 569, 571 i in.) od cesarza do wielkiego chana Turków (pi^aę ^aYàvoç twv Toopxwv). Awarowie, z chakanem Bajanem na czele, osiedli w Pan-nonii i w Mezyi nad dolnym Dunajem. Posunęli się nawet do Francy i Austrazyjskiej, pobił ich jednak Sigebert, syn Klotaryusza I w Turyngii nad Salą (562); w cztery lata potem zwyciężyli i zawarli przymierze z Frankami. Grzegorz z Tours, współczesny temu najazdowi, mówi o „Gaganie, królu H-ów”. Przez długi czas Awarowie stykali się z Grekami. W roku 580 chakanem ich był jeszcze Bajan. On-to, na czele licznej armii, z machinami woj ennemi, przerzucił most przez Sawę i zdobył Sirmium; Tyberyusz II zrzekł się miasta i zobowiązał się do płacenia daniny w ilości 80 000 sztuk złota (około 900 000 franków). W r. 583 wpada w ich ręce Singidunum (Belgrad). Przez dwa wieki jeszcze byli groźnymi wrogami Cesarstwa Wschodniego, wreszcie pokonał ich Pipin, a ostatecznie Karol Wielki (799). Poza Bajanem historycy nie zachowali nam imienia żadnego z mo-

i „tatarskich”.

nocnego.

Hunsrück, t. j. wysoki grzbiet (niewłaściwie Hundsrücken), góry wyżynowe w zachodnich Niemczech, południowo - zachodnia część wyżyny Łupkowej Reńskiej albo gór Łupkowych Reń-

narchów Awarów, których nazywają poprostu chakanami („Cacauus Hunnorum” lub „Avarum”); mamy za to nazwiska ich posłów: Kan-dik w 588, Jobulidas i Targetius w 583, Solak w 580. Nie zostało prawie śladów z cywiliza-cyi Awarów; na Węgrzech kopano w wielu miejscach, które miały byó zamieszkiwane przez nich; znaleziono tylko zbroje, klejnoty i naczynia srebrne, trochę broni i medale Justyniana. Według roczników z czasów Karolingów, które opisują rozbicie Awarów przez Karola Welkiego, ostatnimi ich chakanami mieli byó Tudun i Kajam; Alkuin nazywa Awarów „gens certe idiota et sine litteris”. Na chrzcie w r. 805 chakan przybrał imię Abrahama.— Hunnowie Kutry-gurowie byli bardzo potężni w r. 557, w którym zaraza dziesiątkowała Konstantynopol. Wódz ich, Zabergan, opuścił brzegi morza Czarnego, przeszedł przez Dunaj z liczną jazdą, spustoszył Mezyę i Turcyę i stanął pod murami Konstantynopola (559). Belizaryusz ocalił miasto, ale H-owie pustoszyli dalej półwysep Bałkański; cesarz zdołał ich nakłonić do powrotu dopiero po opłaceniu sowitego okupu, poczem zbudował flotę na Dunaju, która miała nie puszczać barbarzyńców przez tę rzekę. Wkrótce potem pokłócił Kutrygurów z innymi H-ami, Utiguraini, i dwa te narody wytępiły się wzajemnie i wsiąkły w inne plemiona, które ich kraj zajęły. Zostały z nich tylko drobne resztki, za słabe, by niepokoić państwo Bizantyjskie. Za Herakliusza, około 618, przybył do Konstantynopola jakiś wódz H-ów i ochrzcił się; fakt ten opowiada patryar-cha Nicefor, historyk z wieku XIII. Począwszy od wieku VII, nie spotykamy nigdzie wzmianki o H-ach; zmieszali się oni wkrótce zupełnie z ludami sąsiednimi.

II. Język i pismo. Nie posiadamy ani jednego pomnika pisanego, dzieła literackiego, napisu, medalu narodu Hiung-nu i różnych H-ów europejskich. Autorowie starożytni nie zachowali nam ani jednego wyrazu z ich języka, oprócz nielicznych nazwisk osób i plemion. Gdy H-owie przybyli do Europy, nie znali pisma, używać jednak musieli alfabetów rozpowszechnionych wśród ludów, z którymi się stykali. Otóż w IV i V wieku z pewnością istniały w Gocyi, Pannonii i w całej Europie środkowej, oprócz pisma greckiego i łacińskiego, używanego przez urzędników i żołnierzy rzymskich, jeszcze dwa alfabety—runy i alfabet gotycki Ulfilasa. Gdy Attyla pokazywał posłom Teodozyusza tablicę, na której spisane były nazwiska zbiegłych H-ów i gdy kazał swym sekretarzom pisać listy do Teodozyusza, które potem przełożono na język grecki, bardzo jest prawdopodobne, że dokumenty te pisane były alfabetem runicznym, który był daleko więcej rozpowszechniony nad Dunajem niż grecki. Uczony rossyjski Jadrincew odkrył w r. 1889 na Syberyi kamień z napisem chińskim i tureckim, pismem runicznem; napis ten pochodzi z r. 733 po Chr. i dowodzi, że prawdopodobnie alfabet runiczny zaniesiony został z Europy przez H-ów i innych Tatarów, których siedziby ciągnęły się wtedy od Dunaju do Azyi środkowej i że posługiwali się oni nim przez dwa lub trzy wieki przed zaprowadzeniem alfabetu ujgurskiego.—Por. A. Remusat „Recherches sur les langues tartares” (1820); Lebeau „Histoire du Bas-Empire” (wyd. Saint Martin, t. IV— IX); Neumann „Die Völker des Südlichen Russlands” (1847); Zeuss „Die Deutschen und die Nachbarstämme” (1837); Vivien de Saint-Martin „Les Huns ouraliens” (1848); tenże „Les Huns blancs ou Ephalites" (1859); Hunfalvy „Etnograph. von Ungarn” (1877) i in.; W. Tomaschek „Über den Skythischen Norden” (1888); Howorth (notatki o H-ach, Sabirach, Awarach, w „Mémoires du congrès des Oriental.” Lejda 1885 i w „Journal of royal asiatic Society” 1889 i 1892); Ter-rian de Lacouperie „Khan Khakan” (1888); Rad-lof, wstęp do „Kudatku-Bilik” (1891).—E. Drouin w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hunnów grobowce, Hünen gräber, Hünenbetten, pod taką nazwą słyną najniesłuszniej w różnych punktach Europy środkowej grobowce i pomniki epoki przedhistorycznej. Te pozostałości okresu barbarzyńskiego nie mają nic wspólnego z Hunnami historycznymi. Ale nazwa tego ludu pozostała w pamięci gminu przez wieki całe, i fantazya gminna, widząc w polach starodawne kurhany, przypisała je Hunuom. Tak samo u nas wszystkie horodyszcza przedhistoryczne słyną pod nazwą „okopów szwedzkich”

L. K.

Hunold Krystyn Fryderyk (* 1680 r. w Wandersleben — f 1721 roku w Halli), poeta niemiecki. Należał do tak zwanej drugiej szkoły szląskiej (ob. Niemiecka litera-r a tur a), odznaczającej się bardzo zepsutym smakiem, który w wymuszonym, napuszystym stylu głównie się ujawniał. W takim stylu pisywał H. liczne romanse, poematy, satyry i dramaty muzyczne czyli opery. Wszystkie te utwory (a szczególnie opery: „Salomon” i „Nebu-bukadnezar” oraz komedya „Der thörichte Pritschmeister”) dość znacznem w swoim czasie cieszyły się powodzeniem. Dzisiaj są zupełnie zapomniane i w literaturze niemieckiej żadnego nie posiadają znaczenia.    w<

Hunse albo Huwse, rzeka w północnej Hol-landyi, w prowincyi Drenthe; powstaje z trzech rzeczek, przepływa jezioro Zuidlaarder Meer, wchodzi do prowincyi Groningen pod nazwą Schuitendiep i wpada jako Reitdiep albo

H. pod Wadden do Lauwersee, zatoki morza Pół-

w. N.

w. N.

W. N.

skich, zawarta między Renem, Mozellą, Nahe (dopływ Renu) i Saarem (dopływ Mozelli). H. tworzy czworokątną masę, rozciągającą się z po-łudnio-zachodu na północo-wschód z powierzchnią mało-urozmaiconą, około 600 m. średniej wysokości. Składa się z paleozoicznych piaskowców, wapieni, łupków i kwarcytów. Na południo-za-chodzie, nad doliną Saaru, wznosi się grzbiet Hohwald, około 44 kim. szeroki, ciągnący się do drogi, prowadzącej od Birkenfeld w pobliżu Nahe do Bernkastel nad Mozellą; w szczycie Erbeskopf wznosi on się blizko na 820 m. Dalej na północo-wschód ciągnie się grzbiet Idar-wald, długi do 30 kim., kończący się szczytem Idarkopf, blizko 750 m. wysokim; inne szczyty, mianowicie Steine i Steingerüttel, wznoszą się nieco wyżej (około 760 m.). Jeszcze dalej ku północo-wschodowi aż do Renu pod Bacharach na długość 30 kim. ciągnie się Soonwald, który w szczycie Schanzerkopf sięga około 650 m. Spadki H. ku dolinie Saaru i Nahe są bardzo strome, ku Renowi zaś i Mozelli — łagodniejsze; tutaj pozostawiają one rozszerzenia dolin, porozdzielane zresztą często stromemi, wysuniętemi ku rzekom przylądkami, wywołującemi, zwłaszcza u Mozelli, bieg nadzwyczaj kręty. Na łagodnych pochyłościach wyżyny mieszkańcy uprawiają żyto, na wyższych częściach wyżyny—owies i jęczmień, a szczególniej konopie i len; prócz tego udaje się też dobrze koniczyna, której nasienie idzie stąd Renem przez Hollandyę do Anglii. W nizkich dolinach z ciepłym klimatem kwitnie uprawa owoców i wina. Ze skarbów mineralnych znajduje się żelazo, a szczególniej węgiel kamienny, mianowicie w części południowo - zachodniej pod Saarbrücken. Pod względem genetycznym H., jak i cała wyżyna Łupkowa Reńska, przedstawia bardzo stare góry fałdowe, których powierzchnia została zniszczona, zrównana przez denudacyę morską (abrazyę) czy też wód lądowych; równe ukształtowanie powierzchni jest tu w rażącej niezgodzie z silnem sfałdo-waniem warstw.

Hunstanton, miejscowość w Anglii, w hrabstwie Norfolk, na południowem wybrzeżu zatoki Wash; na plaskiem wybrzeżu uczęszczane kąpiele morskie; w pobliżu zamek, należący do rodziny 1’Estrange.

Hunt Henryk, polityk angielski (* 1773—f 1835). Po dość burzliwej młodości objął zarząd ferm ojca swego w Wiltschire, wkrótce jednak zajął się polityką i przyłączył się do stronników Home Tooke’a. W r. 1807 zawarł stosunki z przywódzcami radykalistów i założył w Bristolu „Patriotic and constitutional Association” w celu wywołania reformy wyborczej. Był przyjacielem Cobbetta, z którym razem go uwięziono w 1810; od 1816 organizował liczne mityngi i prezydował na mityngu w Manchesterze (16 sierp. 1819), rozpędzonym gwałtownie przez policyę i znanym pod nazwą Peterloo Massacre.

SnoykL Powie, naatr. Zeu. 288. T. XXX.

Aresztowany i skazany na dwa lata więzienia, odzyskał wolność w 1822. Wybrany przez Preston do Izby gmin w 1830, napadał gwałtownie na rządowy plan reformy parlamentarnej, żądał głosowania powszechnego i zniesienia cła od zboża. On-to przedstawiał pierwsze petycye za równouprawnieniem kobiet. Niewybrany ponownie w 1833, wrócił do życia prywatnego. Wysoki i tęgi, obdarzony głosem donośnym, wywierał na masy wpływ znaczny; ale próżny, kapryśny, bardzo zazdrosny o swą popularność, nie zdołał utworzyć trwałego stronnictwa. Wydał Pamiętniki (1820) i Korrespondencyę(1820).— Por. Huish „Life of Hunt” (1836); Samuel Bam-ford „Passages from the life of a Radical”.

Hunt Jakób Henryk Leigh (* w South-gate 19 października 1784 r.—f w Putney 28 sierpnia 1859 roku), poeta i pisarz angielski. Głównie przez swój poemat młodzieńczy „The story of Rimini” (Londyn 1816) zdobył sobie wybitne stanowisko pośród licznych następców Byrona. Żaden z późniejszych jego utworów ani siłą fantazyi i uczucia, ani pięknością formy nie przewyższył tego arcydzieła młodości. Szerszem i twalszem uznaniem cieszył się H. jako krytyk i dziennikarz. Już w dwudziestym roku życia pisywał artykuły krytyczne w wydawanej przez jego brata gazecie p. t. „The News” a w roku 1808 wspólnie z bratem założył miesięcznik „The Examiner”, w którym pomieścił (1813) artykuł sarkastyczny przeciw księciu-re-gentowi, odpokutowany dwuletniem więzieniem. Od r. 1819 do 1821 wydawał czasopismo „The Indicator” na wzór słynnego Spektatora Ad-disona (ob.), a następnie, opuściwszy ojczyznę, założył we Włoszech, wspólnie z Byronem i Shelleyem czasopismo „The Liberal”, które miało rzucić nowe zupełnie światło na wszystkie zagadnienia religijne, społeczne i polityczne epoki współczesnej. Wydawnictwo to upadło, a raczej wcale nie weszło* w życie. H., powróciwszy do Anglii, zrzucił całą odpowiedzialność za to niepowodzenie na Byrona (w pracy p. t. „Recollec-tions of Lord Byron”). Po powrocie do kraju zamieszkał stale w Londynie, oddany literaturze i dziennikarstwu. Wymieniamy tu ważniejsze późniejsze jego pisma poetyckie i prozaiczne: „Captain Sword and Captain Pen”, poemat (1831); „The Legend of Florence” dramat (1840); „Lord Byron and some of his contemporaries” (1828); „Imagination and Fancy” (1845); „Wit and Humour, selected from the English Poets” (1846); „Men Women and Books”; „A Jar of Honey from Mount Hybla” (1847); „The Town” (1848); „Autobiography” (1850); „The Religion of the Heart” (1853); „The old Court Suburb” (1855). Korrespondencya jego wydana przez syna, w 2 tomach 1862 r. Zbiorowe wydanie mniejszych pism prozaicznych ogłoszone w Londynie przez samego autora 1834 r. Pisma poetyckie wydano zbiorowo p. t. „Poetical works” (Londyn

66

(1869).

nie dorównał temu artyście.

fizyki (1851) i in.

wśród ziomków swoich.

L. Szp.

s. s.

s. s.

1875; wybór w 2-ch tomacli tamże 1891). — Por. E. Kent „Leigh H. as poet and essayist”

w. G.

Hunt William, malarz angielski (* 1790 r. w Londynie—f 1864 r. tamże). Kształcił się w pracowni Varley’a, a następnie skończył akademię londyńską. H. malował farbami wodnemi; tworzył dużo, co rok dostarczał od 20-u do 30-u prac swoich londyńskiemu Towarzystwu akwa-rellistów, którego członkiem został w roku 1827. H. malował szeroko i lekko zarazem, koloryt jego pełen jest świeżości i świetny. Uprawiał on pejzaże, sceny wiejskie; celował zaś przede-wszystkiem w malowaniu kwiatów i owoców, w czem żaden ze współczesnych mu akwarellistów

s. s.

Hunt Robert, fizyk i mineralog (* 1807 r. w Devenport — f 1887), wykształcenie naukowe zdobył własną pracą, był konserwatorem archiwum górniczego w muzeum geologii praktycznej, oraz profesorem mechaniki w szkole górniczej w Londynie. Pracował nad udoskonaleniem fotografii, nad działaniem chemicznem promieni światła i wpływem ich na wzrost roślin. Prowadził też doświadczenia nad powstawaniem obrazów Mosera i przypisywał je ciepłu utajonemu, skąd objawy te nazwał termografią. W r. 1846 dostrzegł, że pod wpływem bieguna magnetycznego kryształy, opadające z roztworów soli, układają się w prawidłowe linie krzywe. Z jego inicyatywy zarząd górnictwa w Anglii zaczął ogłaszać corocznie wykazy statystyczne. Oprócz wielu rozpraw ogłosił podręcznik

s. K.

Hunt William Morris, malarz amerykański (* 1824 w Brattleborough, w Stanach Zjednoczonych— f 1879 r. w Bostonie). Kształcił się w Europie w akademii diisseldorfskiej (1846— 48), a następnie w Paryżu pod kierunkiem Cou-ture’a. Powróciwszy do Ameryki (1875), osiadł w Bostonie, gdzie uprawiał pejzaż, portret i malarstwo rodzajowe. Obrazy jego odznaczają się dobrym kolorytem. H. drukował także broszury o sztukach pięknych, czem przyczynił się w znacznej mierze do wyrobienia smaku artystycznego

s. s.

Hunt Tomasz Sterry, chemik i geolog amerykański (* dnia 5 września 1826 r. w Nor-wich [Connecticut]). Był przez pewien czas assy-stentem w Yale College, a od r. 1847 do 1872 — chemikiem i mineralogiem w Canadian Geo-logical Survey. Wykładał również chemię w Laval University (1856—1862) i w M’Gill Univer-sity (1862—1868). Od 1872 r. do 1878 zajmował katedrę geologii w Massachussets Institute of Technology. Pomiędzy 1848 i 1851 r. wydał szereg prac z zakresu chemii teoretycznej w „American Journal of Science”. Jego badania nad składem skał mają dotąd wielkie znaczenie. W tym samym czasie został człon-kiem Royal Society. Był oficerem legii honorowej. Napisał z górą 200 artykułów i kilka większych prac z dziedziny chemii i mineralogii.

Hunt Jan, duchowny anglikański i pisarz (* 1827 r. w Perth w Szkocyi). Ukończywszy studya w mieście rodzinnem, przeszedł z kościoła presbiteryańBkiego do państwowego i został proboszczem w Otford pod Seven Oaks. Wydał tom przekładów pieśni religijnych Lutra (1847); Poezyj Goethego, Schillera i Biirgera (1861); „Essay on pantheism” (1866), oraz cały szereg pism teologicznych („Religious thought in England”, wyd. 2-e 1884, 3 tomy; „Contemporary Essays”, 1873; „Pantheism and Christianity”,

1884). Brał żywy udział w ruchu starokatolickim i przetłómaczył na język angielski pisma Dóllingera, Reinkensa i v. Schultego. Zona jego, Eliza z domu Meadows Sheppard, urodzona 1845, gorąco popierała tę dążność i jako autorka zyskała sobie pewny rozgłos, szczególniej przez romans historyczny „The wards of Plotinus” (1881, 3 tomy).    *

Hunt William Holm an, współczesny malarz angielski (* 1827 w Londynie). Wychowa-niec miejscowej Akademii królewskiej, zaczął wystawiać obrazy swoje od r. 1846. H. należy do angielskiej Szkoły Prerafaelitów, naczelny obraz jego w tym kierunku: Chrystus jako Światło przedwieczne (1885) wywarł wielkie wrażenie na widzach, i nabyty został za 5 000 funtów sterlingów. Pokrewnym mu obrazem jest Chrystus nauczający w świątyni. Z innych obrazów jego ważniejsze są: Przebudzenie się Sumienia, Kościół ofiarny, Cień śmierci (1873, w muzeum manczesterskiem) i Ucieczka do Egiptu (w muzeum liweorpulskiem). H. uprawia także malarstwo akwarellowe; maluje mianowicie widoki z pod nieba południowego w Europie oraz ze Wschodu, widoki odznaczające się wybornie uchwyconą grą światła. H. mieszka obecnie w Jerozolimie.

Hunt Alfred William, malarz angielski (* 1830 w Liverpoolu—f 1896 w Londynie). Syn malarza-pejzażysty, poświęcił się także temu rodzajowi malarstwa. Widoki jego wybrzeży angielskich i szkockich, oraz widoki morskie tchną poetyckim nastrojem, przy tern traktowane są realistycznie; znać na nich sumienne studya natury, woda, drzewa wybornie są malowane, perspektywa powietrzna odczuta przez artystę. H. maluje zarówno olejno jak i akwarellą. Z olejnych obrazów jego ważniejsze są: Ulewa z burzą (1860), Mgła ranna w Loch Maree (1870), Goring Lock nad Tamizą (1871), Księżyc wschodzący nad Bamborough (1872), Wybrzeże w Yorkshire (1877); z akwarel: Durham, Loch Torridon, Streatley nad Tamizą, Bamborough od strony południowej, i wreszcie Widoki z Northumberland. H. jest wiceprezesem Stowarzyszenia królewskiego akwarellistów.

rzecze jej jest błotniste.

Hüllten Franciszek (* 26 grudnia 1793 r. w Koblencyi — f tamże 22 lutego 1878 r.), kompozytor muzyczny, wychowaniec konserwa-toryum paryskiego. Napisał muóstwo utworów fortepianowych: waryacyj, rondów, divertissemen-tów, fantazyj i t. p., utrzymanych w stylu lekkim, które w swoim czasie wielką cieszyły się wziętością w kołach amatorskich. Prócz tego napisał wyborną „szkołę na fortepian”.

w. N.

Hunte, rzeka zachodniej części niziny Niemieckiej, największy lewy dopływ Wezery, wypływa w zachodniej części gór Wezerskich, na wschód od Osnabriicku, niedaleko rzeki Hase (prawego dopływu Emsu), płynie na północ, przepływa jezioro Dümmer, tworzy granicę między Oldenburgiem i Hannowerem, zwraca się następnie na północo-zachód, płynąc przez Oldenburg; od miasta Oldenburga skręca na północo-wschód i, przebiegłszy blizko 190 km., wpada do Wezery powyżej Elsfleth. Jest spławną od jeziora Dümmer. Kanałem Hunte-Ems łączy się z rzeką Leda, prawym dopływem dolnego Emsu; do-

w. n.

A. Pol.

Hunter, rzeka nadbrzeżna w Australii wschodniej, w kolonii Nowej Południowej Walii, wypływa w górach Liverpool Range, płynie z początku na południe, następnie po przyjęciu rzeki Goulburn, zwraca się na wschód i uchodzi do oceanu Wielkiego pod Newcastle (około 33° szer. pn.). Długość jej wynosi przeszło 480 km., z których tylko 40 km. są spławne. Dolina H. jest bardzo żyzna (zboże, wino), posiada też bogate pokłady węgla kamiennego.

Hunter Wilhelm (* w Long Colderwood [Szkocya] d. 23 maja r. 1718 — f w Londynie 30 marca r. 1783), znakomity lekarz i anatom, brat starszy słynnego Jana H-a (ob.). Początkowo uczył się w Glasgowie teologii, ale nie czując w sobie powołania do stanu duchownego, udał się do Cullena (ob.), zajmającego się wówczas wykonawstwem lekarskiem w Hamiltonie i pod jego kierownictwem zaczął kształcić się w medycynie; następnie zapisał się na wydział lekarski w Edynburgu i pracował tam głównie nad anatomią. Przesiedliwszy się do Londynu, z początku został assystentem ginekologa Smelliego (ob.), następnie takież stanowisko zajął przy J. Douglasie (ob.), którego dzieci był nauczycielem domowym. Równocześnie ksztołcił się dalej w anatomii w Royal College of Surgeons, w chirurgii zaś w szpitalu św. Jerzego. W r. 1746 mianowano go profesorem anatomii w Society of Navy Surgeons (Covent Garden), w roku zaś następnym został członkiem stowarzyszenia chirurgów (Corporation of Surgeons). W celu uzupełnienia wiedzy swej odbył w r. 1748 podróż do Hollandyi i Francyi, a powróciwszy po roku do Londynu otrzymał posadę chirurga w British Lying in Hospital; w r. 1750 uniwersytet glasgowski przyznał mu

dyplom doktora medycyny. Od czasu tego zaniechał wykonawstwa chirurgii, zajmując się teraz głównie już tylko położnictwem i ginekologią, ale nie zaniedbując przytem anatomii, dla której żywił przez życie całe zamiłowanie graniczące z namiętnością. W r. 1756 został członkiem królewskiego towarzystwa lekarskiego (Royal College of Physicians), w r. 1764 lekarzem przybocznym królowej, w 1767 członkiem (Felloiv) towarzystwa Royal Society, nakoniec w r. 1768 profesorem anatomii w nowo-otwo-rzonej Royal Academy of Arts, a w r. 1781 powołano go na prezesa tejże akademii.—H. był mężem nadzwyczaj zdolnym, wielce uczonym i bardzo wykwintnym, profesorem świetnym, pisarzem wytwornym, a jako wykonawca sztuki swej, niezwykle biegłym i doświadczonym lekarzem. Powodzenie służyło mu też stale i doszedł do bardzo znacznego majątku, a dostatków swych używał rozumnie i z pożytkiem dla społeczeństwa. Na muzeum swe, będące dziś własnością uniwersytetu glasgowskiego, wydał 100 000 funtów sterlingów, zbiór numizmatów kosztował go 20 000 fnntów; nie mniejsze summy pochłonęło urządzenie zakładów anatomicznych prywatnych jego, w których, otoczony licznem gronem uczniów pracował i wykładał: pierwszy z nich znajdował się przy Lichtfield Street, drugi zaś, osobliwie sławny, przy Windmill Street. Oprócz anatomii nauczał też położnictwa i ginekologii.—W dziejach lecznictwa zdobył sobie H. na zawsze miejsce zaszczytne, wydając dzieło pomnikowe p. n. „Anatomy of the human gravid utérus” (Birmigham 1774 in fol. i wyd. późniejsze), tekst łaciński i angielski wyszedł z pod pióra ucznia H-a, M. Bailli ego, tablice zaś, w liczbie 34, są arcydziełami sztuki mie-dziorytniczej, wykonanemi podług wyrobów anatomicznych, po mistrzowsku sporządzonych przez H-a samego. Jest to owoc pracy 20-letniej. Jeszcze w r. 1851 londyńska Sydenham Society postarała się o wydanie nowe tej księgi wspaniałej, niemającej równej sobie w całej literaturze anatomicznej. Z innych prac H-a wymienić wypada jeszcze: „Medical commentaries etc.” (Londyn 1740 i dopełnienia, tamże 1764 i 1777) i „Two introductory lectures to his anatoinical courses etc.” (tamże 1785; wyd. pośmiertne staraniem M. Bailliego). Prace drobniejsze, treści przyrodniczej i lekarskiej, ogłaszał w „Phi-losophical Transactions” i w „Medical Observations and Inquiries”; wszystkie rozprawy te razem zebrane wydał w przekładzie niemieckim

C. G. Kühn p. n. „W. Hunter’s medicinische Beobachtungen und Heilmethoden” (Lipsk 1784— 1785, 2 tomy).—H. zbogacił anatomię niejednem odkryciem, jednakże tu wyszczególniać ich nie możemy. Do zasług jego zaliczyć i to należy, iż wykształcił poważny szereg anatomów słynących po nim na katedrach angielskich i szkockich.—Por. Simmons „Account of the life and

ana-

roz-

towarzystwa królewskiego (Royal Society), następnie zgromadzenia chirurgów (College of Surgeons) w czasie późniejszym, będąc już r. 1768 chirurgiem starszym szpitala S-go Jerzego, wykładającym tamże anatomię i chirurgię, został nadto inspektorem głównym szpitala, chirurgiem czelnym (Surgeon Master) wojsk angielskich, nakoniec prezesem zgromadzenia weterynarzy londyńskich. Umarł nagle w szpitalu podczas spełniania obowiązków. Na rok przed śmiercią przestał wykładać jako profesor. — Wskutek zaniedbanego w młodości wychowania i wykształcenia, zachował H., pomimo usposobienia szlachetnego i zacnego, pewną szorstkość w obejściu, graniczącą czasami z prostactwem; wykład jego

na

na-

writings of W H.” (Londyn 1785); M. Dune an „On the life of W. H.” („Edinbourg Med. Journal”, r. 1872, Cz. II, str. 1061, z portretem), „Biographie médicale” (T. V str. 315), H. Hae-ser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e,

T. II str. 551) i pracę G. R. Mathera przywiedzioną pod życiorysem J. Huntera. Df J* p*

Hunter Jan (* d. 13 lutego r. 1728 w Long Calderwood [hrabstwo Lanark w Szkocyi] — f w Londynie d. 16 października r. 1793), lekarz znakomity, któremu, według słów Haesera, ze spółczesnych nikt nie dorównał, z późniejszych zaś niewielu tylko. Jan był najmłod-szem z 10-a dzieci H-a of Hunterstown, właściciela drobnego majątku ziemskiego Long Calderwood. Wychowanie i wykształcenie jego w dzieciństwie i w pierwszych latach młodzień-stwa zaniedbano prawie zupełnie, a gdy skończył lat 17, oddano go do Glasgowa na naukę do stolarza, ożenionego z siostrą jego starszą.

Dwa lata parał się H. rzemiosłem, lecz, zbrzy-dziwszy je sobie nakoniec, udał się z prośbą do brata o 10 lat starszego, Wilhelma (ob.), aby go przyjął na pomocnika w pracach anatomicznych, gdyby zaś prośba nie była wysłuchana, zamierzał zaciągnąć się do wojska. Brat zgodził się, więc na jesieni r. 1748 stanął H. w Londynie, jako młodzieniec nieokrzesany i bez wszelkiego wykształcenia naukowego. Pod przewodnictwem brata, oraz Cheseldena i P. Pot-ta (ob. te nazw.) zaczął wtedy uczyć się tomii i chirurgii, pracując zarazem gorliwie nad naprawą, czyli raczej nad osiągnięciem, wykształcenia ogólnego; w tymże celu w r. 1753 udał się do Oksfordu, a wróciwszy stamtąd po roku, wstąpił jako wychowaniec (Surgeon pupil) do londyńskiego szpitala Ś-go Jerzego; w r. 1756 został prosektorem i assystentem brata i w tymże roku otrzymał posadę chirurga młodszego w wymienionym szpitalu. Od r. 1760 do 1763 służył jako chirurg w marynarce angielskiej, odbył wyprawę do Portugalii i uczestniczył w bitwie morskiej w pobliżu Belle-Isle. Wróciwszy do Londynu, zajął się wykonawstwem chirurgii oraz badaniami uczonemi i szybko dobił się głosu i wziętości. W r. 1767 został członkiem

nabywał ciężki, nie porywający słuchaczów, styl zaś niezgrabny i niezawsze jasny; ale przywary te okupywał H. sowicie bystrością spostrzegawczą zdumiewającą, krytycyzmem surowym, rozumem rzadkim i wyjątkową znajomością anatomii, fizyologii, embryologii, patologii, nakoniec chirurgii. Z przymiotami temi łączyła się w nim pracowitość niesłychana, dozwalająca mu, pomimo bardzo wielkiej wziętości, którą miał jako chirurg, dokonywać prac naukowych nadzwyczaj cennych, a czasu niemało pochłaniających. H. był anatomem wybornym, szczególnie zaś znawcą wielkim anatomii porównawczej, w której nikt ze spółczesnych z nim mierzyć się nie mógł: świadczy o tern, między innemi, muzeum jego, w którem zgromadził w ciągu lat 30-u przeszło 14 000 okazów anatomicznych, wyrobionych przeważnie ręką jego własną. Od r. 1785 otworzył zbiory swe ogółowi, a po śmierci jego rząd angielski nabył je od spadkobierców w r. 1799 za 15 000 funtów sterlingów dla londyńskiego College of Surgeons, gdzie, powiększone staraniem R. Owena i W. Flowera, znajdują się dotąd i w zakresie zootomii oraz anatomii porównawczej należą do najpierwszych w świecie (por. J. B. Bailey „Catalogue ot the collection of Hunterian relicts exhibited at the R. C. S. of England” Londyn 1893). Niemniej odznaczył się H. jako fizyolog, embryolog i patolog wytrawny, wzbogacający odkryciami swemi wymienione działy nauki lekarskiej, szczególną zaś uwagę zasługują jego prace wzorowe z zakresu patologii doświadczalnej. Jako chirurg - wykonawca doszedł do biegłości niepospolitej; nie na tem wszakże polega jego zasługa, jeno na tem, że pierwszy w Anglii umiał oprzeć chirurgię o naukę rzeczywistą, przystosowując do niej umiejętnie wyniki badań fizyolo-gicznych i patologicznych, własnych i cudzych, a przez to z rzemiosła, którem niemal dotąd była, podniósł ją do godności nauki prawdziwej. — Nie mogąc tu wymienić mnogich odkryć H-a, zarówno licznych w dziale anatomii, jako w fizyologii, embryologii, patologii oraz chirurgii teoretycznej i stosowanej, odesłać musimy czytelnika do niżej przywiedzionych źródeł szych. — Do pióra zabrał się H. dość późno, gdyż dopiero w 43-m roku życia, pozostawił jednakże prac niemało, odznaczających się bez wyjątku treścią bogatą i krytycyzmem niezrównanym; z pomiędzy nich przytoczyć należy: „Natural history of the human teeth, explaining their structure, use, formation, growth and diseases” (Londyn, Cz. I 1771; Cz. II 1778; przekł. niem. Lipsk 1780); dzieło to jest podstawą najgłówniejszą późniejszej znajomości budowy i chorób zębów i dziś jeszcze godne jest czytania. W „Observations on certain parts of the animal economy” (Londyn 1786; przekł. niem. Schellera, Brunświk 1808) zawarł H. szereg rozpraw fizyologicznych i anatomicznych, niezmiernie cie-

Dr J. P.

Gesch. der exactem Wisseusch.

Dr J. P.

kawych. Powodzeniem bardzo wielkiem aż do początku połowy drugiej wieku XIX cieszyła się jego syfilidologia p. n. „On the venereal diseases” (Londyn 1786 i wyd. późn.; przekłady franc. Paryż 1787, 1852 i 1859; przekł. niem. Lipsk 1787). Już po śmierci H-a wydał E. Home (ob.) pracę jego klasyczną „On the nature of the blood inflammation and gun shot wounds” (Londyn 1794, z dodaniem życiorysu autora; przekład niem. Hebenstreit a, Lipsk 1797—1800, 3 tomy). W londyńskich „Philoso-pliical Transactions” pomieszczał H. prace swe drobniejsze, osobliwie z zakresu anatomii porównawczej i fizyologii. Wydanie zbiorowe wszystkich dzieł jego wyszło staraniem J. F. P aimera (Londyn 1835, z wybornym życiorysem, napisanym przez D. Ot tle y a; przekł. franc. Rieh el o ta, Paryż 1843, 4 tomy z atlasem; przekład niem. Branissa z dopiskami B. v. Lan-genbecka, Berlin 1848—1850, 2 tomy). Podobno po H-e pozostało kilka tomów rękopisów, których część jakoby zniszczył E. Home, inną zaś wydać miał jako pracę swoją, co jednak nie jest dowiedzione. — Ku uczczeniu pamięci H-a corocznie w londyńskiem College of Surgeons wypowiadana bywa mowa pochwalna, t. zw. „Hunterian oration”. — Por. J. Foot „The life of J. H.” (Londyn 1794; autor był przeciwnikiem osobistym H-a, życiorys ten więc jest napisany stronnie, pełen goryczy, oraz zarzutów niesłusznych); J. Adams „Memoirs of the Jife and doctrines of the late J. H. etc.” (Londyn 1817, z portretem; wyd. 2-e tamże 1818); Ch. Daremberg „Hist. des sciences méd.” (Paryż 1870, T. II str. 1006 i 1256); H. Haeser „Lehrbuch der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 552—555 i 672—674); R. Cl. Lukas „The life and work of J. H. and his influence on surgery” („Brit. med. Journal” r. 1888);

G. R. Math er „Two great Scotsmen. Will. and John Hunter” Glazgow 1894) i J. Pa-gel „Gesch. der Med.” (Berlin 1898, Cz. I str. 289, 310, 312, 373 i Cz. II str. 634 i 635, gdzie wyliczono prace H-a dotyczące, wydane między rokiem 1875 a 1896). — Równocześnie z H-em żył drugi J. H. (* w hrabstwie Perth [Szkocya] — f d. 29 stycznia r. 1809), lekarz wykształcony w Edynburgu, gdzie w r. 1775 dyplom doktorski osiągnął. Służył w wojsku jako lekarz, odbywał dalekie podróże morskie, nako-niec osiadł w Londynie, gdzie został lekarzem ówczesnego księcia Walii. Między innemi napisał dzieło p. n. „Observations on the diseases of the army in Iamaica, and on the best ineans of preserving the health in hot climates” (Londyn 1788), częstokroć mylnie przypisywane wielkiemu J. H-owi.

Hunter Robert, administrator angielski (f 1734 na Jamajce). Wstąpił do wojska, walczył pod Blenheim i dosłużył się stopnia podpułkownika. Dzięki protekcyi Jerzego Hamiltona mia

nowano go gubernatorem Wirginii (1707). Po drodze na miejsce przeznaczenia wpadł w ręce Francuzów, którzy zatrzymali go w Paryżu do 1709. Bywał tam w najlepszych towarzystwach i przypisywano mu autorstwo słynnego „Letter concerning Enthusiasm” (Londyn 1708), który rzeczywiście był dziełem Shaftesburego. Wypuszczony na wolność, H. zaproponował swemu rządowi osiedlenie w okolicach Nowego Yorku protestantów, którzy uciekli byli z Palatynatu. Mianowany gubernatorem New-Yorku, zabrał z sobą 3 000 tych wygnańców i osadził ich nad brzegami Hudsonu (1710). Amerykanie uważają go za jednego z najzręczniejszych gubernatorów N. Yorku; zwalczać on musiał ciągłe trudności ze strony zgromadzenia miejscowego, z powodu swych osadników. W r. 1719 wrócił do Londynu; w r. 1729 mianowano go generałem-ma-jorem i gubernatorem Jamajki.

Hunter Wilhelm (* w Montrose [Szkocya] około r. 1760—f w Kalkucie w r. 1815), lekarz, podróżnik i biegły znawca języków wschodnich; należy go odróżniać od słynnego anatoma Wilhelma H-a (ob.). Do nauk przykładał się w Aberdeen i tam w r. 1777 dyplom osiągnął. Początkowo służył jako lekarz w marynarce angielskiej; w r. 1781 wstąpił do służby Kompanii Wschodnio indyjskiej w Bengalu. Od r. 1784 do 1794 był kolejno inspektorem naczelnym szpitali angielskich na wyspie Jawie, profesorem nauk lekarskich oraz egzaminatorem w Kalkucie, nakoniec sekretarzem towarzystwa Asiatic Society. W r. 1808 udał się z majorem Palmerem na wyprawę do Davulet Raï Scin-diah i powróciwszy z niej, umarł wtedy właśnie, gdy miał wrócić do Europy. H. był członkiem związkowym towarzystwa lekarskiego londyńskiego (Medical Society of London) i odznaczał się głęboką znajomością języków: arabskiego, perskiego, sanskryckiego i hindostańskiego. Ogłosił prac wiele o literaturze indyjskiej, o geografii, astronomii, nakoniec o rzeczach lekarskich; tu przytaczamy tylko jego „Concise account of the kingdom of Pegu, its climate, produce, trade, government, and inhabitants.... And a description of the caves Elephanta, Ambola and Canara” (Londyn 1785); „Account of some artificiel caverns near Bombay” (tamże 1788) i „Au essay on the diseases incident to India seamen, or lascars, im long voyages” (Kalkuta 1804). — Por. „Dictionn. histor.” (T. III str. 256) i J. C. Poggendorff „Biograph. - literarisches Hand-wörterb. zur

etc.” (Lipsk 1863, T. I str. 1161).

Hunter Robert Mercer Taliaferro, polityk amerykański (* 1809 w Wirginii). W r. 1830 został adwokatem, w 1837 członkiem kongresu; w 1839 wybrano go na speakera tego zgromadzenia, po pamiętnej walce z Johnem Quincy Adamsem; od 1847 był senatorem związkowym. Przed wojną domową występował jako stanow-

zów.

Miasto

urodzenia Cromwella.

K.

na wyspie Long Island i t. d.

s. s.

w. N.

w. N.

czy zwolennik dążeń Południowców. W r. 1849— 1861 był prezesem komitetu skarbowego w Senacie; sprzeciwiał się billowi o Homesteadach (ob.) i billom o wykonywaniu robót publicznych na koszt rządu związkowego; był jednym z promotorów taryfy przeciwprotekcyjnej z r. 1857.

H. brał żywy udział w walce Stanów Południowych z Północnemi i niewiele brakło do powierzenia mu urzędu prezydenta Stanów Skonfede-rowanych. W 1868 prez. Johnston dał mu amnestyę. W 1885 prez. Cleveland zamianował go poborcą ceł. H. przez całe życie należał do stron, demokratycznego.

Hunter Colin, współczesny malarz szkocki (*. 1842 r. w Glazgowie). Jeden z wybitniejszych współczesnych malarzy morza; celuje zwłaszcza w chwytaniu pędzlem ruchu fal morskich, jak np. na słynnym obrazie: Niagara (1885). H. zamieszkuje stale Londyn, gdzie co rok wystawia prace swoje w Akademii królewskiej.

Muzeum w Sydney posiada najwięcej jego obra-

s. s.

Huntingdon, hrabstwo w Anglii wschodniej, ograniczone z zachodu i północy przez hrabstwo Northampton, na południe przez hrabstwo Bedford, na wschodzie przez hrabstwo Cambridge. Zajmuje zlewisko zatoki Wash (głównie rzeki Ouse); północna jego część jest bagnistą krainą fenów (ob.); część południowa jest malowniczą krainą pagórkowatą; mieszkańcy zajmują się rolnictwem i hodowlą bydła; znaczna jest pro-dukcya masła i serów (ser Stilton).

główne tejże nazwy, nad rzeką Ouse; miejsce

w. N.

Na prawym brzegu Ouse leży przedmieście H-u, Godmanc li ester, na miejscu dawnej rzymskiej osady Durolipons, a nieopodal piękna siedziba letnia hr. Karola Sandwich, Hitchin-brook, z galeryą ciekawych portretów. H. jest to stare miasto anglosaskie, Huntentum, obwarowane jeszcze przez króla anglosask., Edwarda, r. 919 i przez króla szkockiego, Dawida. — Hrabstwo H. ma obszaru 948 km. □ i około 60 000 m-ców. Żeglowna Ouse przepływa w kierunku południowym, Nen—na granicy północnej. Grunt wogóle żyzny; 58.5°/₀ znajduje się pod uprawą, 33.3n/₀ pod pastwiskami, 1.8°/₀ pod łąkami. Z produktów mineralnych godna jest uwagi tak zw. glina oksfordzka. Zresztą hrabstwo nie posiada ani górnictwa, ani fabryk znaczniejszych.

Huntington, kilka miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej: 1) w zachodniej części stanu Wirginii (West Virginia), na lewym brzegu rzeki Ohio, powyżej uścia Big Sandy-River, krzyżownica kolei żelaznych, fabryka wagonów kolejowych; 2) w stanie Indiana, na po-łudnio-zachód od fortu Wayne; miasto główne hrabstwa tejże nazwy, w okolicy rolniczej, piece wapienne, cegielnie; 3) w stanie New York,

w. N.

Huntington Daniel, współczesny malarz amerykański (* 14 października 1816 w Nowym Yorku). Uczeń słynnego Morsa, malarza i wynalazcy elektromagnetycznego aparatu telegraficznego, oraz Henryka Inmana, kształcił się następnie w Europie, głównie we Florencyi i w Rzymie, gdzie uprawiał malarstwo portretowe i rodzajowe. Powróciwszy do miasta rodzinnego, oddał się z powodzeniem malarstwu religijnemu i historycznemu. Do najlepszych obrazów jego religijnych zaliczają: Ucieczka z doliny śmierci, Sen o łasce, Jałmużna, Samarytanka u studni, Chory kommunikujący się. Z historycznych obrazów H-a najlepsze są: Joanna Grey w Tower, Henryk VIII i Katarzyna Parr (1850); Tycyan w towarzystwie Karola V i papieża Klemensa VII w Bolonii (1870); Dwór republikański w Waszyngtonie (1876). W r. 1866 H. wybrany został powtórnie na prezesa Akademii narodowej w Nowym Yorku.

Huntingtower, wieś w Szkocyi wschodniej, w hrabstwie Forfar, o 4 km. na północo-wschód od Perth; stary zamek, zwany dawniej Ruthven-C as tle, znany ze związku angielskiej, protestanckiej partyi szlacheckiej pod przewodnictwem lorda Ruthvena w 1582 r.

Huntley, ob. Gordon, ród szkocki.

Huntsville, miasto w południowej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Alabama, w hrabstwie Madison, o 265 km. na północ od Montgomery, nad małą rzeczką, wpadającą z prawej strony do Tennessee, w żyznej okolicy; prowadzi handel zbożem, jest połączone kanałem żeglownym z rzeką Tennessee; fabryki bawełniane; w pobliżu kopalnie węgla oraz liczne jaskinie.

Hunyad, komitat w południowo-zachodnim rogu Siedmiogrodu, w dawnym kraju Szeklerów. graniczy na zachód z komitatami Krasso-Szöre-ny i Arad, na północ z komitatem Torda-Ara-nyos, na północo-wschód z Also-Feher (Unter-weissenburg Niemców), na wschód z komitatem Szeben (Hermannstadt Niemców); na południe z Alpami Transylwańskiemi, które go dzielą od Wołoszczyzny i których rozgałęzienia wypełniają znaczną część komitatu; tym sposobem kraj jest przeważnie górzysty; najwyższe szczyty są Mandra i Pelaga, przeszło po 2 500 m. i Re-tyesat blizko 2 500 m.; u stóp tej góry, we wsi Gradistye (Varhely), leżą zwaliska Sarmizegetusy. W zach. części komitatu występują Siedmiogrodzkie Góry Kruszcowe (kopalnie złota i srebra). Przez góry południowe prowadzi przejście Wulkanu—na Wołoszczyznę, a przez góry zachodnie przejście Żelaznej Bramy—na Węgry. Rzeka Maros płynie w północnej części komitatu do Cissy. W drugiej dolinie z kotliną Hatseg, słynną z zabytków rzymskich, płynie rzeka Streiu; równolegle z nią ciągnie się dolina Cserna śród gór obfitujących w żelazo. Na południu leży dolina

w. N.

mąż stał się bohaterem licznych pieśni ludowych Słowian bałkańskich, którzy opiewają go pod imieniem Janka lub Jankuła,—Syn jego starszy, Władysław H., był przez króla mianowany banem slaweńskim i po śmierci ojca kommendan-tem twierdzy białogrodzkiej. Mimo to był jednak skrytym wrogiem Władysława Pogrobowca i dążył do niezależnych rządów w Sławonii i nad Białogrodem; przytem nieustannie kłócił się z największym swoim i swojego ojca nieprzyjacielem, Ulrykiem Cylejskim. Wprawdzie na sejmie w Futaku (1456) obiecał wydać królowi Władysławowi Białogród i inne twierdze i pozornie pogodził się z Ulrykiem, wszakże niebawem podstępnie zamordował go w Biało-grodzie. Król Władysław, obawiając się Wład. H-go, na chwilę ukrył swój gniew i nawet dał mu urząd hetmana królestwa Węgierskiego, lecz gdy hetman przybył do Budy, kazał go razem z bratem jego, Maciejem, uwięzić, pod pozorem, że godził na życie królewskie, a następnie ściąć r. 1457.

Hunyady Eugeniusz (* 1838—f 1889 r.), matematyk węgierski. Pisał o zasadniczych własnościach krzywych algebraicznych (Getynga 1864), o teoryi powierzchni („Crelles Journal” i Sprawozdanie Akademii paryskiej), o krzywych stopnia trzeciego, biegunie, biegunowych powierzchniach stopnia trzeciego (w pismach Aka-

s. D.

Silu z pokładami węgla kamiennego pod Petro-seny. Klimat odpowiednio do urozmaiconej plastyki jest bardzo rozmaity: na górach surowy, w głębokich dolinach sprzyja uprawie wina. Mieszkańcy, przeważnie Rumuni (w mniejszej części Madiarowie i Niemcy), zajmują się głównie hodowlą bydła, a prócz tego rolnictwem i górnictwem. Miasto główne De va.

Hunyady Jan Korwin (* około 1388—f 1456), głośny w dziejach wojewoda i wódz węgierski, pochodził niewątpliwie z rodziny rumuńskiej, spokrewnionej z wołoskim rodem bojarskim Danów. Późniejsze opowiadania uczyniły z niego syna króla Zygmunta i Katarzyny Morz-siray. Niewiadomo, dlaczego nazwano go Korwinem, gdyż on sam siebie nigdy tak nie nazywał. Wstąpiwszy do służby cesarskiej, stał się jednym z ulubieńców Zygmunta. Brał udział w wyprawie Albrechta II do Czech (1438 r.) i był mianowany banem szóreńskim. Po śmierci Albrechta wystąpił energicznie przeciw Habsburgom; pobiwszy Władysława Garę, przeciwnika nowego króla, Władysława, otrzymał województwo Siedmiogrodzkie. W r. 1441 i 1442 odniósł szereg świetnych zwycięstw nad Turkami i odparł ich aż za Bałkany. Później brał udział w wyprawie przeciw Turkom w r. 1443 i w nieszczęśliwej wyprawie r. 1444, zakończonej klęską warneńską. Z licznych sporów i walk wewnętrznych, które po śmierci Warneńczyka wybuchły, H. wyszedł zwycięscą, zostawszy w r. 1446 wielkorządzcą Węgier. Na tern stanowisku rządził niezmiernie energicznie i przezornie i wykazał wielką dbałość o dobro kraju, aczkolwiek nie zapomniał i o sobie: pragnął regencyę w swych ręku zatrzymać jak najdłużej, porozumiawszy się w tym względzie w r. 1450 z cesarzem Fryderykiem III, opiekunem obranego już króla Węgier, Władysława Pogrobowca. W dalszym ciągu toczył bitwy z Turkami, korzystając z wojny pomiędzy nimi i Skanderbegiein, wtargnął nawet do Serbii, ale tu w trzydniowej bitwie na polu Kosowem (1448) był pobity na głowę. Podczas ucieczki dostał się do niewoli swojego wroga, Jerzego Brankowicza, który go wszakże, za wstawieniem się szlachty węgierskiej, po dwóch miesiącach wypuścił na wolność. Gdy w r. 1453 ujął rządy w swe ręce Władysław Pogrobowiec, H., obdarzony łaskami kró-lewskiemi, otrzymał na prawie dziedzicznem komitat Bystrzycki, tytuł wojewody siedmiogrodzkiego i naczelnego hetmana krajowego, przytem został zarządzającym dochodami królewskiemi. Natomiast musiał zrzec się tytułu wielkorządzcy Węgier na korzyść hrabiego Ulryka Cylejskiego. Ostatnim rozgłośnym czynem H-go było świetne zwycięstwo jego nad Turkami, oblegającymi w r. 1456 Białogród; pobity na głowę pod murami tej twierdzy, Mahomet II musiał wyrzec się swych zamiarów podbicia Węgier, a H. wkrótce potem umarł na zarazę morową. Rycerski ten

N.

demii węgierskiej) i t. d.

Hunziker Otto, historyk i pedagog szwajcarski (*13 sierp. 1841 r. w Hottingen w Kantonie Ziirych). Odbywszy studya teologiczne w mieście rodzinnem, od r. 1867 do 1871 był proboszczem w Unterstrars pod Ziirycbem, potem się poświęcił szkolnictwu i spełniał rozmaite obowiązki w Kautonie Zurychskim: od r. 1879 był nauczycielem seminaryum w Küssnacht, a r. 1890 został profesorem uniwersytetu w Zurychu. Napisał: „Zur Regierung und Christenverfolgung des Kaisers Diocletianus und seiner Nachfolger” (Lipsk 1868); „Pestalozzi und Feilenberg” (Langensalza 1879); „Geschichte der schweizerischen Volksschule” (Zürych 1881 — 83, 3 tomy, wyd.

2-e 1886); „Rousseau und Pestalozzi” (Bazylea

1885); „Bilder zur neueren Geschichte der schweizerischen Volksschule” (Zürych 1889). Od r. 1880 redaguje „Schweizerisches Schularchiv” i „Pestalozziblätter”.    *

Huon, grupa wysp na oceanie Wielkim, na północo-zachód Nowej Kaledonii, pod 18° szer. połud. Grupa ta, otoczona rafą koralową, obejmuje wyspy: H., Leleizur, Fabre i Surprise. Wyspy te składają się z piasku wapiennego oraz okruchów koralowych i muszlowych; zresztą posiadają drzewa i bogatą faunę ptasią, a stąd też i pokłady guana. Największa z wysp, Leleizur, jest zamieszkana: Europejczycy przy pomocy robotników Hindów i Kanaków zajmują się tu eksploatacyą guana. Na wyspie H. silne wiatry przeszkadzają gromadzeniu się guana; wyspa

w. N.

W. N.

W. N.

A. A. K.

ta jednak jest odwiedzana dla połowu żółwi, bardzo tu licznych i wielkich. Wyspy te, wraz z Nową Kaledonią, należą do Francyi.

Huongolf, zatoka na wschodniem wybrzeżu Nowej Gwinei (około 7° szer. połud.), w południowo-wschodniej części kolonii niemieckiej Kaiser Wilhelms Land. Zatoka wrzyna się ostrym kątem w wyspę, skąd płynie do niej rzeka Markham; wybrzeża zatoki są górzyste, na polu dnio wem występują skały starokrystaliczne, stare osadowe, oraz wulkaniczne.

Hupe, t. j. „północ jeziora”, prowincya chińska między 29° i 33° szer. pn. nad średnim Jang-tse-Kiangem, głównie na północ odeń. Obejmuje obszar 185 000 km. Q; jest ograniczona z północy prowincyami: Szensi i Honan, na wschodzie prowincyą Ngan-Hwei, na południu prowincyami Kiangsi i Hunan, na zachodzie Sze-czuanem i Szensi. H. z północną częścią Hunan u (ob.) tworzy dobrze nawodnioną i żyzną nizinę, przerżniętą z zachodu na wschód przez Jang-tse-Kiang, a z półnoeo-zachodu na południo-wschód—jej dopływem, Hau-Kiangiem; na połączeniu tych rzek znajduje się wiele jezior. Kraj ten wydaje herbatę, bawełnę i ryż, lasy dostarczają drzewa bambusowego, a rzeki masy ryb. Ludność oceniają na 30 milionów; miasto główne Wu-Czang, nad Jang-tse-Kiangiem; prócz tego leżą tu miasta Han-Jang i Han-Kou, oddzielone od Wu-Czangu tylko Jang-tse-Kiangiem, a od siebie — Han-Kiangiem.

Hupfeld Herman, hebraista niemiecki i teolog protestancki, ur. 31 marca 1796 r. w Marburgu, urn. 24 kwietnia 1866 r. w Halli; studjo-wał teologję i filologję w Marburgu, od r. 1819 do 1823 był profesorem gimnazjum w Hanau, następnie habilitował się 1824 roku na docenta uniwersytetu w Halli, w 1825 został w Marburgu profesorem nadzwyczajnym teologji, w 1827 profesorem zwyczajnym języków wschodnich, a obok tego w 1830 profesorem teologji. W r. 1843 był powołany do Halli na katedrę teologji, na miejsce Geseniusa (f 1842), gdzie pozostał do końca życia. Z dzieł ogłoszonych przez H-a godne uwagi: „Exercitationes Aethiopicae” (Lipsk 1825); „De emendanda ratione lexicographiae semiticae commentatio” (Marburg 1827), z którym w pewnym związku zostają poszukiwania H-a w przedmiocie najdawniejszych dziejów gramatyki hebrajskiej, a mianowicie: „De rei gram-maticae apud Judaeos initiis antiquissimisque scriptoribus” (Halla 1846) i „De antiquioribus apud Judaeos accentuum scriptoribus” (Halla 1846—47, 2 części). Nadto napisał: „Ueber Begriff und Methode der sogeu. biblischen Einleitung” (Marburg 1844); poszukiwania dotyczące świąt hebrajskich: „Commentatio qua Festorum memoriae apud rerum hebraicarum scriptores cum legibus Mosaicis collatae examinantur” (Halla 1851 — 64), 4 części); „Die Quellen der Genesis...” (Berlin 1853). Głównym zaś dziełem

H-a jest egzegetyczno - krytyczna praca, poświęcona tłumaczeniu i wykładowi Psalmów p. n. „Uebersetzung und Auslegung der Psalmen” (Gota 1855—62, 4 tomy; wyd. 2-e, Riehma, 1867 — 1871; wyd. 3-e, Nowaka, 1888, 2 tomy). Ogłosił także część pierwszą dzieła nieukończonego: „Ausführliche hebräische Grammatik” (Kassel 1841, część I) i „Die heutige theosophische und mythologische Theologie und Schrifterklärung” (Berlin 1861); nadto w osobnych pismach zabierał głos w bieżących sprawach kościelnych, politycznych i akademickich. Życiorys jego skreślił E. K. Riehm: „Dr. Hermann Hupfeid. Lebens- und Charakterbild” (Halla 1867).

Hüppe F., ob. Hueppe.

Huquier Gabryel, sztycharz francuski (* 1695 r. w Orleanie — f 11 czerwca 1772 roku w Paryżu). Trudnił się handlem rycin, gromadził je z zamiłowaniem, a w końcu sam wziął się do rytownictwa. Kopiował przeważnie obrazy Klaudyusza Gillota, Watteau, Lajoue i wogó-le mistrzów XVIII wieku, lubujących się w tematach obyczajowych lekkich, celował zaś prze-dewszystkiem w przedmiotach dekoracyjnych i arabeskach, tworzonych w guście owej epoki. Jedną z rycin swoich, treści satyrycznej, skierowanej przeciwko jezuitom, naraził się rządowi, a w obawie dostania się do Bastylii, przesiedlił się do Anglii. Syn jego, Jakób Gabryel H. (* 1730 w Paryżu—f 7 czerwca 1805 w Shrews-bury w Anglii), odziedziczył po ojcu talent rysunkowy. Jego małe portrety, ołówkiem robione, były w swoim czasie bardzo cenione. J. G. H. uprawiał także i rytownictwo, głównie kopiował obrazy Bouchera.—Por. Ed. de Goncourt „La maison d’un artiste”; Bar. Roger Portalis i H. Béraldi „Les graveurs du XVIII siècle” (Paryż 1880—82, 3 tomy); Guilmart „Les maîtres ornementistes”. Katalog dzieł H-a starszego, wystawionych na sprzedaż, zredagowany przez Joullaina, syna: „Vente de Huquier père, novembre, 1772”.    s-s-

Hura L., rodzaj z rodziny Wilczomleczowa-tych (Euphorbiaceae), jest właściwy Ameryce środkowej i Indyom Wschodnim. Najpospolitsza H. cregitans, Łoskotnica, jest drzewem wysokości około 10 m., z pniem prostym i szeroko rozga-łęzionemi konarami. Owoc, wielkości pomarańczy, dojrzewając, otwiera się z łoskotem silnym i mocą, która odrzuca nasiona daleko od pnia macierzystego. Okrągławe, spłaszczone nasiona mają smak nader przyjemny, lecz w skutkach są niebezpieczne, gdyż sprowadzają wymioty i rozwolnienie. Wszystkie narządy rośliny zawierają sok mleczny, trujący. Z niedojrzałych owoców, po wyjęciu ziarn, wyrabiają piasecz-niczki.    z-z*

Hurban Józef Ludwik Miłosław, wybitny słowacki działacz polityczny i społeczny, oraz poeta i powieściopisarz (* 19 marca 1819 roku w Beckowie — f 21 lutego 1888 r.). Stu-dya odbył w Presburgu. Od roku 1843 aż do końca życia był pastorem ewangielickirn w Hlu-bokiem (komitat Nitrzański). Działalność swą rozpoczął H. dość wcześnie, jeszcze jako członek małego kółka studentów presburskicb, z którego właśnie w epoce zaniku sił szkoły Bernolaka (1762—1813) zjawiła się nowa pomoc, z niego bowiem wyszło hasło pracy narodowej. W r. 1841 wydał H. opis swej wycieczki do Wiednia, Moraw i Czech z r. 1839, a w następnym I rocznik „Nitry”. Obie te książki, aczkolwiek pisane w języku czeskim, natchnione były ideą odrębności narodowej Słowaków. W r. 1846 wydał H. pracę p. t. „Unia ciii spojeni Lutheranû s kalviny v Uhróch”, w której ostro występował w imię zasad narodowych przeciwko łączności luteranów (Słowaków) z kalwinami (Madiarami). Rocznik II „Nitry” (1844) wydał H. w języku słowackim. Wywołało to wiele hałasu. Kollar, który był zai językiem czeskim jako literackim Słowaków, i większość duchowieństwa ewangielickiego nie uznali języka „Nitry”; katolicy zaś, którzy, idąc śladami Bernolaka, używali narzecza tarnawskiego, jako języka literackiego—milczeli. H. szedł śladami przyjaciela swego, Sztura, który, stając w obronie języka rodzinnego od zalewu czeszczyzny, stworzył język literacki, oparłszy się na najbardziej wolnym od wpływów czeskich i polskich tak zw. narzeczu średnio-słowaekiem. Pisowni używał fonetycznej. W r. 1846, w którym wyszła kodyfikacya tego nowego języka literackiego przez Sztura („Nauka reći slovenskej”), H. założył pierwszy naukowo - literacki miesięcznik słowacki p. t. „Slovenskje Pohlńdy na redy, umenia a literatńru” (1846—1852, z wyjątkiem 1848—49), w którym zamieszczał bardzo wiele cennych własnych rozpraw i przyczynków literackich i historycznych (np. „Slovensko a jeho zivot literârny” Rocz. I). Zaznajamiał też w nim rodaków z literaturami innych szczepów słowiańskich. W roczniku „Nitry“ (w R. I 1842, po czes.; w II 1844, III 1846 i IV 1847 po słów.) drukował swoje poezye, pisane w duchu szkoły romantycznej, z widoeznemi śladami wpływów Macha. Równocześnie też z największym po-wieściopisarzem słowackim, Kaliczakiem, występuje H. ze swemi powieściami pseudo-historycz-nemi, dla których wątek czerpał z dziejów Wielkiej Morawy („Svatba króle velkomoravského”, „Svatoplukovci”—obie po czesku) i z epoki Mateusza Trenczyńskiego („Olej kar” po słów.) i wiele innych. Powieść „Olejkar” miała wielki wpływ na młodzież. Wogóle H. swą działalnością literacką i dziennikarską, licznemi broszurami i artykułami, w których poruszał żywotne kwestye społeczne, wielce się przyczynił do znacznego posunięcia się literatury, języka i życia narodowego Słowaków. Swemi powieściami historycznemi, w których brak wiadomości dzie-

Encykl. Powsz, Ilustr. Zesz. 233. T. XXX.

jowych wypełniał własną fantazyą, starał się obudzić u swoich współziomków zamiłowanie do przeszłości. Niebawem też wstąpił na szerszą arenę życia politycznego. W roku 1848 Słowacy, uciskani przez Madiarów, zwołali trzy zgromadzenia w Wiedniu, Liptów, św. Mikulaszu i Brezowej. Duszą dwóch ostatnich był H. Z jego udziałem zredagowano znane Żądania narodu słowackiego. W tymże czasie wydał szereg odezw do Słowaków („Bratia Słovóci”, „Öo kazi Slovakov?...”). Wskutek tych agitacyj, uchodząc zemsty Madiarów, opuścić musiał Słowacyę. Wówczas-to wziął udział w zjeździe słowackim w Pradze. Następnie udał się do Zagrzebia, szukając u Chorwatów pomocy przeciwko wspólnemu wrogowi. Otrzymawszy od Serbów Ko-złowickich zapas broni, uzbroiwszy ochotników, puścił się na pole walki orężnej, odnosząc zwycięstwa i ponosząc klęski, aż z wkroczeniem wojsk rossyjskich powstanie madiarskie zostało stłumione. W rozruchach tych brał H. tak dalece czynny udział, iż nosi ono nazwę „powstania Hurbanowego”. Ustawą z d. 4 marca 1849 roku, na mocy której równouprawniono wszystkie narodowości Austryi, Słowacy zyskali tylko tyle, iż język ich uznano za urzędowy. Na podstawie przedstawienia Kollara uznało mini-steryum za urzędową tak zw. „starosłowaczyznę”. Dr Radliński napisał odpowiednią gramatykę (1850). Sztur jednak, H. i inni rozpoczęli starania, aby język, wprowadzony przez nich do piśmiennictwa, został uznany za urzędowy. Ostatecznie obie partye, po wzajemnych ustępstwach, przyszły do zgody, a rezultatem jej była „Kratka mluvnica slovenskâ” (1852) Hattali. W czasie panowania reakcyi niemieckiej H. wraz ze Sztu-rem przedstawił ministrowi Bachowi memoryał, upominając się o przyobiecaną organizacyę narodową—niestety, jednak bez skutku. Kiedy zaś dyplomem październikowym zniesiono absolutyzm na Węgrzech i zaprowadzono ustawę krajową, Słowacy znów się upomnieli o swe prawa. W d. 6 i 7 lipca 1861 odbyło się „Słowackie zgromadzenie narodowe”, które przyjęło memorandum opracowane przez Dexuera (odrębność Słowaków, państwowość ich języka i t. d.). Większa część pracy i tu przypadła na H-a, pomimo, że i tym razem nic nie wskórano. Idea jednak narodowości, dzięki usilnej agitacyi H-a, coraz bardziej przenikała do szerokich warstw społeczeństwa słowackiego. W r. 1861 wychodzi zbiór poezyj H-a „Piesne na teraz”, a w roku 1870 „Vzdychy vacovské”; te drugie pisane były pod wpływem wspomnień więziennych, H. bowiem za swą wybitną działalność patryotyczną kilkakrotnie był więziony w Vacowie, a prześladowany przez Madiarów aż do śmierci. Nie będąc z powołania poetą, pisał H. poezye, ulegając jedynie ogólnemu prądowi; nie posiadają więc one trwalszej artystycznej wartości; są to przeważnie wiersze okolicznościowe, w formie piosenek, lecz

67

H. Uł.

126).

tchnące gorącym patryotyzmem. Pod wpływem licznych ciosów politycznych, jakich doznała ojczyzna jego, zwątpił o przyjęciu się języka słowackiego jako literackiego. Jeszcze w roku 1861 napisał powieść „Gottśalk” po czesku, a w r. 1876 w tymże języku wydał odezwę, w której nawoływał do języka czeskiego, jako literackiego dla Słowaków, przypisując „Sloven-śtine” nawet „Kulturne pohromy”. Rocznik „Nitry” VI (1876, poświęcony „córkom i synom Słowacyi, Moraw, Czech i Szląska”) i VII (1877) wydał też w języku czeskim. W „Slovenskÿch Pohlàdach” z r. 1881—84 ogłosił życiorys Sztura, zawierający bardzo cenne przyczynki do dziejów odrodzenia się literatury i języka słowackiego. Był też współpracownikiem „Narodnich Novin”; dla duchownych zaś swego wyznania założył tygodnik „Cirkevne listy”. Znany jest również H. w świecie naukowym jako biegły teolog ewan-gielicki i dzielny szermierz apologii luteranizmu („Z neucteni pamatky dra M. Luthera”).

Hurban - Vajanskÿ Svetozar, poeta i po-wieściopisarz, najpopularniejszy z żyjących dziś pisarzy słowackich, bardziej znany pod pseudonimem Vajanskiego (* 16 styeznia 1847 r.), syn Józefa Miłosława H-a (ob.). Do gim-nazyum uczęszczał w Stendalu (w Niemczech), następnie studyował prawo w Preszburgu i Peszcie. Brał udział w okkupacyi Bośnii. W latach 1874 — 1878 trudnił się adwokaturą w Skalicy, Namiestowie i Liptowskim św. Mikulaszu. Od roku 1873 drukuje H. swoje utwory w czasopismach słowackich, w roku 1874 wydaje „Du-chovia sudov”, obrazek z najnowszych czasów, a w 1876 przekład Psalmów z gór Scheff-la. W r. 1878 wstępuje do redakcyi nowozało-żouego w Turczańskim św. Marcinie czasopisma politycznego „Narodné Noviny”, pozostając w niej do dziś jako najbardziej wpływający na kierunek tego pisma redaktor. Uwagę ogółu zwróciły na H-a dopiero drukowane w tem czasopiśmie „Ja-derskie listy” (1878), pisane wierszem, w których dał wyraz sympatyi dla braci południowych. W roku następnym wyszedł pierwszy zbiór jego utworów poetyckich: „Tatry a morę”. Już od czasów Sladkowicza (Mickiewicza Słowaków) Chałupka i Botta, poezya słowacka oczekiwała z niecierpliwością na poetę, który-by tchnął w nią świeży powiew, pchnął ją na nowe tory, przyciągnął ku niej młode talenty i zaśpiewał z pełnej piersi, szczerze. Taką właśnie poezyę przyniosły „Tatry a morę”. Stanowią one epokę w dziejach literatury słowackiej. Po nich nastąpiły: „Z pod jarma” (1884), „Vilm” (1885), poemat malujący życie obecne i „Verse” (1890). Wspaniałe obrazy natury, plastyka, subtelność w cieniowaniu, polot fantastyczny, język barwny, wyrobiony (w kształtowaniu się języka literackiego słowackiego położył H. wielkie zasługi), sprawiły, iż H. uznany został za najwybitniejszego poetę słowackiego po Hwiezdosławie (ob.). Z pod jego pióra dopiero wyszedł bez zarzutu sonet i stanca. Wyżej stoi on jeszcze jako nowellista i powieściopisarz. W tym zakresie jest H. stanowczo pierwszym w swojej ojczyźnie. Nowelle swoje i powieści drukował H.-V. we wskrzeszonych „Slovenskÿch Pohl’adach”, założonych i wydawanych niegdyś przez ojca jego, Józefa H-a (ob.). Część ich wyszła osobno p. t. „Besedy a dumy” (1883 — 84, 2 tomy). W powieści większej „Sucha ra-tolest’” chłoszcze renegatów i wskazuje im cel pracy narodowej. Jest to najlepsza powieść H-a, profesor Vlcek uważa ją nawet za jeden z najpiękniejszych utworów całej zachodnio - słowiańskiej literatury. Następnie wydał powieści: „Na rozhrani” i „Koreń a vyhonkÿ” (w „Slov. Pohl’.” z 1890 i 1896). Ostatnią powieścią H-a jest wielki romans „Kotlin” (1901), w którym barwnie skreślił prześladowania, jakich doznają Słowacy ze strony Madiarów. Tak jak H. nikt przed nim nie malował życia Słowaków w mieście i na wsi, obywateli i księży; jest przecież najlepszym portrecistą warstwy średniej. Nikt dobitniej od niego nie przedstawił radości i goryczy swoich spółziomków; nikt tak dokładnie nie odtworzył tego tonu elegijnego, jaki towarzyszy życiu Słowaka pod naciskiem madiar-skim. Charakterystyka psychologiczna postaci zgodna z prawdą, plastyka doskonała; obrazy przyrody wspaniałe. Styl mistrzowski, potoczysty, barwny, dokładnie oddający najsubtelniejsze odcienie uczuć i myśli. Wpływ H-a na młodszych literatów jest bardzo wielki. Popularność swą zawdzięcza on jeszcze temu, iż jest pisarzem tendencyjnym, w utworach swoich dotyka zawsze najżywotniejszych, będących na czasie, palących stosunków i kwestyj społecznych. Pracuje H. również na polu krytyki literackiej, której jest właściwym twórcą, i na niwie dziennikarskiej. Jego pióra jest też obszerny Żywot Stefana Mojżesza, skreślony na tle dziejów odrodzenia słowackiego (w „Storoćnń pamiatka na-rodenia Stefana Moysesa, biskupa bańsko - by-strickćho...” Turcz. sv. Marcin, 1897, str. 5—

H. Uł.

Hurdalek Józef Franciszek, biskup lito-mierzycki w Czechach (* 1747 w Nachodzie—f 1833 w Fradze). Pochodził ze stanu włościańskiego, uczył się naprzód w Kładzku, potem w Pradze u jezuitów na Nowem Mieście. Roku 1771 został księdzem, a zarazem magistrem filozofii i nauk wyzwolonych i bakałarzem teologii. W r. 1775 udawszy się do Wiednia dla osiągnięcia doktoratu teologicznego, otrzymał tam od nuncyusza papieskiego pozwolenie na posiadanie i czytanie wszelkich ksiąg będących na indeksie z wyjątkiem kilkunastu, co wielki wpływ wywarło na jego liberaluy sposób myślenia i dążność postępową. Przeszedłszy przez różne stopnie i godności duchowne, r. 1775 został rektorem generalnym seminaryum w Pradze, a zna-

w. N.

s. s.

W. N.

W. N.

lazłszy w niem wiele złego, usiłował je zreformować w duchu nowoczesnym, przez co ściągnął na siebie mnóstwo przykrości i podejrzeń, jednakże ze wszystkich czynionych mu zarzutów usprawiedliwił się osobiście przed cesarzem Józefem II, a nawet względy jego pozyskał. Po zniesieniu w r. 1790 seminaryów generalnych, H. utrzymywał się z pensyi tymczasowej do r. 1794, w którym zamianowano go dziekanem kapituły w Litomierzycach, gdzie r. 1815 został biskupem. Na tem stanowisku niezależnem, z energią i zapałem zabrał się H. do upragnionych reform, do podniesienia w swej dyecezyi umysłowego i moralnego poziomu duchowieństwa, któremu jako najwyższy i najpierwszy obowiązek zalecał czystość obyczajów, oraz pracę żarliwą nad umoralnieniem, oświeceniem i uszczęśliwieniem swojej owczarni. Szczególną obok tego opieką otoczył swoje seminaryum dyece-zyalne, pracując nad zreformowaniem w niem systematu naukowego, ku czemu przybrał sobie dzielnego pomocnika w powołanym z Pragi młodym księdzu, Michale Feslu, uczniu i zwolenniku słynnego Bolzana (ob.), którego zamianował radzcą konsystorza i egzaminatorem synodalnym. Rychło wszakże gorliwość tych dwóch mężów spotkała się z wielkiemi przeciwnościami: szczegô’nie Fesl został oskarżony w Rzymie o kacerstwo, a w Wiedniu o karbonaryzm. R. 1820, d. 5 stycznia otrzymał H. list z Rzymu, pełen cierpkich wyrzutów za to, że ważne stanowiska powierza nieprzyjaciołom Kościoła i papieża, takiemu np. Feslowi, który jadem herezyi zatruwa przyszłych kapłanów. Zawezwano go przytem, aby Fesla i pomocników jego wydalił. Gorąca i wymowna obrona H-a nie odniosła skutku żadnego. D. 11 marca zarządzono w seminaryum litomierzyckiem surowe śledztwo; niektórych profesorów (Wernera, Krombholza, Fesla) i alumnów uwięziono, różne papiery przy rewi-zyi zabrano, a d. 16 marca Fesla zawieziono do Wiednia i zamknięto w klasztorze. Na tem wszakże nie koniec. Teraz nieprzyjaciele rzucili się na samego biskupa: oskarżyli go o niepra-womyślność przed cesarzem i ten własnoręcznym swym listem nakazał mu zmienić niektórych profesorów; potem zmuszono go do zamianowania swoim zastępcą w zarządzie dyecezyą swego wroga, kanonika Faulhabra, który objął i zarząd seminaryum. Wkrótce potem nieprzyjaciele H-a odnieśli nad nim ostateczne zwycięstwo: zagrożony w imieniu cesarza zapowiedzią, że jeśli dobrowolnie ze stolicy biskupiej nie zrezygnuje, to się doczeka, że będzie z niej skandalicznie strącony, w r. 1822 wyjednał u papieża, Piusa VII, pozwolenie na zrzeczenie się swego urzędu. Cesarz później wymawiał mu uprzejmie, że się zanadto z rezygnacyą swoją pośpieszył. H. resztę życia przepędził w Pradze, studyom naukowym oddany. R. 1824 wydał pod pseudonimem M. A. Keladruh „Mravne

vypravoväni a povidacky pro malé a dospéle” (w Hradcu); „Svétozor” 1890, str. 562; Öasopis katolio. duchovenstva” 1834, str. 104.

Hurdes, szereg wąwozów w Hiszpanii, na południowo-wschodnim stoku gór Sierra de Gata (Estremadura); potoki płynące w tych wąwozach należą do systematu rzeki Alagon, prawego dopływu Tagu. Potoki te płyną między ścianami skalistemi tak stromemi i tak wysokiemi, że do dna ich dolin słońce rzadko zagląda. Na brzegach potoków rzadko gdzie jest miejsce na uprawę ziemi, ale stoki gór posiadają bujną roślinność leśną. Ludność tych niedostępnych dolin należy do najbardziej zacofanych w Europie.

Hurdwar, miasto w Indyach, ob. H a r d -war.

Huret Grzegorz, rysownik i sztycharz francuski (* 1610 r. w Lionie — f 4 stycznia 1670 w Paryżu). Wyborny rysownik, H. sztychował wyłącznic niemal własne swoje kompozycye. Ważniejsze z nich są: 32 tablice in-folio Męki Pańskiej; Votum Ludwika XIII, wielkie folio (1638); portret Anny austryackiej i Ludwika XVI (oboje w całej postawie; 1645); portret Henryka IV wraz z Ludwikiem XIII; portrety kardynałów: Richelieugo i Mazariniego, portret księcia Kondeusza, kanclerza Sćguiera, księcia Lesdi-gièra, marszałka de Gućbriant, Maryi Stuart i w. in. H. jest także autorem kilku rozpraw o perspektywie. Jedna z nich, „Règle précise pour décrire le profil élevé du fust des colonnes” (Paryż 1665), wywołała żywą polemikę autora z pismem naukowem „Journal des Savants”. Porów. A. Firmin-Didot „Les graveurs de portraits en France” (Paryż 1877, T. I).

Hnriel, miasteczko we Francyi środkowej, w departamencie Allier, o 13 km. na zachodo-północo-zachód od Montluęon, nad rzeką Magierę, lewym dopływem Cheru, wpadającego z lewej strony do Loary, na wysokości 320 m. nad p. m., stacya kolei żelaznej między Montluęon i Limoges. Zamek z wieku XIV z wieżą pochodzącą z w. XII, jeden z najlepiej dochowanych tego rodzaju zabytków.

Hurigny, miasteczko we Francyi, w departamencie Saône-et-Loire, o 6 km. na północo-pół-noco-zachód od Mâcon, na wzgórzach panujących nad prawym brzegiem Saony, na wysokości 300 m. n. p. m. Kamieniołomy.

Hurko, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, na belce srebrnej, poprzecznej, łączącej barki dwóch haków czy też pałąków, spodem również złączonych belką ukośnie w lewo—strzała czy włócznia srebrna, żeleźcein do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Pieczętują się nim rodziny: Chocimskich, Hurków, Kamienieckich, Omelańskich i Hurków - Romejków — wszystkie jednego pnia i pochodzenia, —Źródła: Kojało-

D.

lip

Fig. 88. Hurko (herb).

R.

wicz, Niesiecki, Darow-ski „Znaki pieczętne“, Borkowski, Polaczek, Żer-nicki.

Hurko, czyli Romej-ko - Hurko, białoruski ród szlachecki, herbu Hurko. Protoplastą ich był H. Olechnowicz Ro-mejko, namiestnik smoleński w województwie Witebskiem (1539). Prawnuk jego, Andrzej, podczas wojny r. 1654—56 wzięty był do niewoli przez Rossyan, a starszy *‘*syn Andrzeja, rotmistrz Daniel, pozostał w poddaństwie rossyjskiem. Jedyna wnuczka jego wyszła za księcia Eliasza Druckiego-Soko-lińskiego, który w r. 1723 przybrał nazwisko Romejko-H., a potomkowie, pochodzący z tego małżeństwa, zwą się Druccy-Sokolińscy-Romejko-H. Młodszy syn Andrzeja pozostał w Polsce. Z jego potomków Józef, syn Aleksandra H. (f 1857), był senatorem; Włodzimierz, syn Józefa (f 1852) — naczelnikiem wszystkich wojsk zapasowych i rezerwowych; Józef, syn Włodzimierza—generał-gubernatorem warszawskim. K-Hurko (Gurko) Józef (* r. 1828 — f 28 stycznia 1901 r., w dobrach swych Sacharowie, w gub. Twerskiej). Wychowywał się w korpusie paziów; przed wojną r. 1877 dowodził 2-ą dywizyą kawaleryi gwardyjskiej. Kiedy wojska rossyjskie przeszły przez Dunaj pod Sistową, głównodowodzący wielki książę zdecydował się wysłać przodem oddział osobny dla szybkiego opanowania niektórych przejść przez Bałkany. Wypełnić to postanowienie polecono generałowi H-e, ktbry był odkomenderowany do armii czynnej i d. 6 lipca objął dowództwo nad tym przednim oddziałem, składającym się z czterech pułków jazdy, brygady strzelców i świeżo-sformo-wanego pospolitego ruszenia bułgarskiego. Odtąd generał H. stał się jednym z najwybitniejszych działaczy w wojnie 1877—78. On-to opanował Tyrnowę, zajął wąwozy bałkańskie Chainkioj i Szypkę, poraził Turków pod Uflany, Kazanłykiem, Jenizagrą i Dżuranli; zdobył szańce nieprzyjacielskie pod Górnym Dubniakiem (24 paźdz.) i pod Tyliszem (28 paździer.); zimową porą przeszedł przez Bałkany; stoczył bitwę pod Taszkisenem i trzy dni walczył pod Filippopo-lem (15, 16 i 17 stycznia 1878), a wreszcie energicznie ścigał rozgromioną armię turecką aż do Adryanopola. W kwietniu r. 1879 zamianowany został pomocnikiem głównodowodzącego wojskami gwardyi i petersburskiego okręgu wojskowego, a od 19 kwietnia 1879 do 26 lutego 1880 spełniał obowiązek tymczasowego geuerał-gubernatora petersburskiego. W styczniu 1882 zamianowany był tymczasowym generał-guber-natorein odeskim i dowodzącym wojskami odes-kiego okręgu wojennego; w czerwcu zaś roku 1883 został generał-gubernatorem warszawskim i dowodzącym wojskami warszawskiego okręgu wojskowego. Uwolniony od tego obowiązku przez cesarza Mikołaja II w grudniu 1894, w nagrodę za zasługi wojenne otrzymał nominacyę na feldmarszałka. — („Encikłopiediczeskij słowar'” Brokhausa i Efrona).

Hurmak, Agelastiea (Galeruca), rodzaj owadów tęgopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodzaju Galerucini zaliczony. Niewielkie te, najczęściej o metalicznym połysku, ciemne lub kolorowe owady ogałacają nieraz drzewa liściaste z liści. Znany jest szczególniej z tego gatunek H-a Agelastiea alni\ chrząszcz zwierzchu niebieski lub zielonkawy, metalicznie połyskujący, zdo-łu czarny lub granatowy od 5—6 mm. długości składa swe żółte jajeczka na liściach olszyny. Wylęgające się z nich larwy oraz dorosłe chrząszcze wyjadają w taki sposób tkankę miękiszo-wą z liści, że pozostaje tylko gęsta dolikatna siatka żyłek, tworząca ażurową blaszkę. Przeistoczenie w poczwarkę odbywa się w ziemi. K- K*°-

My |i|

WÊ<Mu& mmmm

■PowMËm

'1.....

■y:

Fig. 89. Agelastiea alni — Hurmak. ą—larwa; b—owad rozwinięty; c—liść olchy, zjadany przez larwy i owada.

w. N.

rybaków.

Huroni, plemię czerwonoskóre Ameryki północnej, należące do irockiej (ob. Irokowie) rodziny lingwistycznej. H. zamieszkiwali obszary pomiędzy jeziorami Hurońskiem a Ontario. Szczątki ich słyną dzisiaj pod nazwą „Wyando-tów” i dostarczyły J. W. Powellowi materyału do niewielkiej, acz cennej monografii „Wyandot government, a short study of Tribal Society” w pierwszym Roczniku waszyngtońskiego biura etnologicznego. Jak wszystkie plemioDa irokie-skie, H. rozpadali się na rody totemiczne z zakazem zawierania małżeństwa wewnątrz rodu; „kobieta utrzymywała ród”, t. j. obowiązywało prawo macierzyste, godność wodza przechodziła z brata na brata lub z wuja na siostrzeńca. O szczegółach ustroju społecznego ob. Irokowie.

w. n.

Hurmüz Edward, arcyb. orm. (* w Konstantynopolu d. 22 stycznia 1793 r.—f w Wenecyi), wstąpił do zgromadzenia Mechitarystów na wysepce S. Lazaro pod Wenecyą. Wyświęcony tamże na kapłana w r. 1816, a później w Rzymie na biskupa Chiragh „in part. inf.”, zajmował się głównie literaturą ormiańską. Napisał Zasady retoryki, poetyki i o sztuce rymotwór-czej w ormiańskim języku, tudzież większy poemat w 4-ch pieśniach O ogrodach. Przetłóma-czył Eneidę i Eklogi Wergilego, bajki Fedra, jako też z francuskiego Podróż młodego Ana-charsysa, oraz Telemaka Fénelona. Wydał Katalog ksiąg drukarni ormiańskiej św. Łazarza. J- E-

Huron, nazwa dwóch drobnych miasteczek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej: 1) w stanie Michigan, o 35 km. na południo-połud-nio-zachód od Detroit, nad rzeką H. w pobliżu jej uścia do jeziora Erie; 2) w stanie New York, o 55 km. na wschód od Rochester, nad jeziorem Ontario.

Hnron, jezioro w Ameryce Północnej na granicy Stanów Zjednoczonych i Kanady, jedno z pięciu wielkich jezior, stanowiących t. zw. „morze wody słodkiej”. H. łączy się z jeziorem Wyższem na północo-zachodzie za pomocą rzeki Sainte Marie (stanowiącej odpływ tego jeziora); z jeziorem Michigan, na zachodzie, za pomocą cieśniny Mackinac albo Michili Mac-kinac; z jeziorem Erie, na południu, za pomocą rzeki Saint Clair, jeziora Saint Clair i wypływającej zeń rzeki Detroit. Na północo-wschodzie przez liczne cieśniny śród archipelagu wysp Manituline jezioro to łączy się, jakby z nowem jeziorem, z zatoką Georgian-Bai. Jezioro H. rozciąga się z północo-zachodu na południo-wschód między 46° i 43° szer. półn. Długość jego wynosi 470 km., największa szerokość 230 km.; obszar 40 000 km. □ , razem zaś z zatoką Georgian przeszło 61 000 km. Q. Wysokość jego poziomu wynosi 177 m. n. p. m.; największa głębokość 525 m. Z wysp szczególniej zasługuje na uwagę szereg ich, oddzielający właściwe jezioro od zatoki Georgian; ciągnie on się jako przedłużenie półwyspu Saugeen, długiego na sto kilometrów, są to mianowicie wyspy Co-ve, Yeo, Fitz-William, Grande Manituline i Cock-burn; szereg ten kończy się wyspą Drummont przy uściu rzeki Sainte Marie. Poza tym szeregiem właściwe jezioro H. jest prawie zupełnie pozbawione wysp, podczas gdy zatoka Georgian, o wybrzeżach skalistych, fiordowych, posiada liczne drobne wysepki skaliste. Wybrzeża właściwego jeziora H. są nizkie i jednostajne. Prócz wyżej wspomnianej rzeki Sainte Marie H. przyjmuje rzek niewiele, mianowicie: na wybrzeżu zachodnim wpada Rivière-au-Sable i Saginaw, krótsza od poprzedniej, na wybrzeżu wschodniem wpadają rzeki Maitlaud i Saugeen. Do zatoki Georgian wpadają: Mississagui, Rivière Espagnole, Rivière Française Manganatawan i Severn.

H. posiada swobodną kommunikacyę żeglowną z jeziorami Erie i Michigan; tylko z jeziorem Wyższem kommunikacya naturalna jest przerwana przez wodospad na rzece Sainte Marie i trzeba ją było ustanowić sztucznie, za pomocą kanału ze szluzami. Żegluga na jeziorze jest utrudniona: nie posiada ono dogodnych przystani, podlega silnym burzom i zamarzaniu, jakkolwiek swemi północnemi częściami sięga niewiele poza szerokość Wenecyi i Tryestu. Za to bogactwo ryb jest wielkie; to też w zimie powstaje tu na lodzie pośród jeziora prawdziwe miasto, zbudowane i zamieszkane przez

W. N.

L. K.

Hurońska formacya, miejscowa, północno-ame-rykańska (na północ od Wielkich Jezior) nazwa górnego piętra formacyi Archaicznej, stanowiącego przejście do leżącego na nim dolnego piętra formacyj paleozoicznych (formacyi prekam-bryjskiej). Odpowiednio do takiego przejściowego charakteru formacya H. składa się z dwóch seryi niezgodnie na sobie leżących: serya dolna albo Keewatin, składa się z łupków krystalicznych, kwarcytów, konglomeratów i skał wybuchowych; serya górna albo Animikie, obejmuje górne, żeleziste warstwy Vermilion i Marquette; żelazo to występuje tutaj z dolomitami, kwarcytami i gabbro. Dawniej nazwy „Formacya H.” używano na oznaczenie całego górnego piętra formacyi Archaicznej, czyli formacyi łupków krystalicznych (ob.).

Hurrikan, wyraz indyjski, uformowany z pierwotnego Hurranrucan, od którego pochodzą europejskie huragan i orkan, oznacza gwałtowny wiatr wirowy, cyklon (z greckiego ky-klos = koło), występujący szczególnie w okolicach podzwrotnikowych (ob. Cyklon).

Hurtado de Toledo Luis, poeta i dramaturg hiszpański (* 1530 r. w Toledo — f po 1598). Przez długi czas był proboszczem przy kościele św. Wincentego w Toledo. — Z dzieł pod jego imieniem wydrukowanych godne uwagi: sławny romans rycerski „Palmeirim de Iuglaterra” (To-

S. Pł.

s. Pł.

i T. XXIX str. 106).

Hurwicz (Hourwitz) Zalkind, uczony Żyd polski (ur. w Kownie około r. 1740, um. w Paryżu w r. 1812). Studyował za młodu wyłącznie prawie język i literaturę hebrajską, lecz gnany żądzą wiedzy wyemigrował do Berlina, a stąd do Francyi. Po długich studyach otrzymał posadę kustosza rękopisów wschodnich w bibliotece królewskiej w Paryżu, potem zaś zajmował się nauczaniem języków. Gdy w r. 1787 królewskie towarzystwo nauk i sztuk w Me-tzu ogłosiło konkurs na temat: „Czy jest środek uczynić Żydów szczęśliwszymi i pożyteczniejszymi we Francyi?”, H. był jednym z trzech autorów, którym przyznano konkurs. Dzieło jego uzyskało wielki rozgłos, wyszło zaś p. t. „Apologie des Juifs en réponse à la question: Est-il des moyens de rendre les Juifs heureux et plus utiles en France?” (Paryż 1789). „Środek ten, tak powiada H., jest bardzo prosty. Przestańcie

ledo 1547); wiele dramatów, a pomiędzy inne-mi: „Tragedia Policiana” (tamże 1548); „Comedia de Preteo z Tibaldo” (tamże 1552) i „Eglo-ga Silviana” (tamże 1555), dalej: „Las córtes del casto amor” i „Las córtes de la muerte” (tamże 1557); wreszcie epopea „Historia de San Joseph” (tamże 1598). Właściwie jednak nie jest on autorem tych siedmiu dzieł. „Palmeirim” jest przekładem portugalskiego oryginału Morae-sa, tragedya—utworem Sebastyana Fernandeza, komedye niewykończone pozostawił Pedro Alvarez de Ayllon; autorem „Cortez” był Miguet de Carvajas, epopeję zaś o św. Józefie napisał mistrz Valdivieso. W rzeczywistości sam H. tworzył tylko roman ze i wydał przekład Metamorfoz Owidyusza (Toledo 1580). Inne jego utwory dotąd niewydane. — (Por. Ticknor: Hi-storya literatury hiszp.).

Hurtado 1) Kacper, jezuita, dogmatyk, profesor uniwersytetu w Alkali de Henarez (f r. 1647 w Alkali); 2) de Mendoza Piotr, teolog współczesny poprzedniemu, również jezuita (f 1651 w Madrycie); 3) Tomasz, franciszkanin, teolog-moralista i filozof (f 1659 w Sewilli). Por. „Encykl. Kość.”.

Hurtado de Mendoza Diego, poeta hiszpański, ob. Mendoza.

Hurter Fryderyk Emmanuel, historyk niemiecki (* 19 marca 1787 w Szafhuzie — f 27 sierpnia 1865 w Gradcu). Zrazu był teologiem i pastorem ewangelickim, w r. 1835 został przednim zwierzchnikiem tegoż wyznania (antistes) w Szafhuzie. W r. 1834—42 wydał „Gesch. Papst Innocenz’ III u. seiner Zeitgenossen” (Hamburg, 4 t.), gdzie hierarchię średn. wystawił w całym blasku. Uwikłała go ta teza historyczna w spory z „braćmi w urzędzie” (Amtsbrüder), których odbiciem jest samoobrona „D. Antistes H. v. Schaffhausen u. seine sogenannten Amtsbrüder” (Szafh. 1840), a przeciwnicy jej zmusili go do złożenia w r. 1841 urzędu. W r. 1844 H. przeszedł w Rzymie na katolicyzm; krok ten usprawiedliwił w obszernem dziele „Geburt u. Wiedergeburt” (Szafh. 1845— 46, 3 t.). W r. 1846 otrzymał wezwanie do Wiednia na historyografa dworskiego; r. 1848 utracił to stanowisko, odzyskał je w r. 1852. Jednocześnie został dziedzicznym szlachcicem austryackim. Głównem jego dziełem jest „Gesch. Ferdinands II u. seiner Eltern” (Szafh, 1850— 64, 11 t.); z innych ważniejsze: „Denkwürdigkeiten aus d. letzten Decennium d. XVIII Jahrh.” (t-że 1840); „Zur Gesch. Wallensteins” (Freiburg w Bryzg. 1855); „Wallensteins vier letzte Lebensjahre” (Wiedeń 1862). — O nim Hurter Fryd. „H. und seine Zeit” (Gradée 1876 — 77, 2 tomy).

Hurter Hugo, jezuita, teolog, sławny profesor teol. dogmatycznej w uniwersytecie w Inns-bruku (* w Szafhuzie 11 stycznia 1832 r.). Syn protestanta, sławnego historyka, Fryderyka, na

I dwa jeszcze lata przed przejściem swego ojca na łono Kościoła został katolikiem (30 paźdz.

1842). W Rzymie odbywał studya filozoficzno-teologiczne i otrzymał stopnie doktora filozofii (185T) i teologii (1855). W 1857 r. wstąpił do jezuitów i zanim skończył nowieyat, mianowany został profesorem teol. dogmatycznej w cesarskim uniwersytecie w Innsbruku, które-to stanowisko do dziś zajmuje.—Najdokładniejszy spis prac H-a drukiem ogłoszonych znajduje się w „Encyclopaedia of Living Divines” (str. 106) Filipa Schaff z New-Yorku.—Kürschner w „Deutscher Litteratur-Kalender” (1901, str. 620) wymienia główniejsze: „Rechte der Vernunft und des Glaubens” (1863); „Nomenclator litterarius” (wyd. 2-e 1892 —1899 r., 4 1); „Theologia dogm. comp.” (wyd. 10-e 1900 r., 3 t.); „Medulla theol. dogm.” (wyd. 6-e 1898); „Opusculla SS. Patrum” (1868— 1892 r. 52 t.); „Lessius de summo bono” (1869). Ilość wydań sama mówi o wartości dzieł.

Hurtrel d’Arboval Ludwik Henryk Józef (*, d. 7 czerwca r. 1777 w Montreuil-sur-Mer [Pas-de-Calais] — f d. 20 lipca r. 1839), uczony weterynarz, pisarz znakomity i człowiek bardzo zacny i dobroczynny. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Alforcie, a wykonawstwem weterynaryi zajmował się zawsze bezpłatnie.— Oprócz prac drobniejszych, ale dobrych, o ospie owczej i krowiej, wydał dzieło poważne p. n. „Dictionnaire de médecine et de chirurgie vétérinaire” (Paryż 1827—28, 4 tomy; wyd. 2-e tamże 1837 — 39, 6 tomów z atlasem; przedruk belgijski 1838; przekł. niem. z dopiskami T. Renner a, Wejmar 1830—32, 4 tomy, atlas tamże 1828; tłómaczenie wł. T. Zamberlichiego, Forli 1837).—Por. G. M. Shrader „Biograph.-literarisches Lexicou der Thierärzte... vervollständigt

u. herausgegeben von E. Hering etc.” (Sztut-gard 1863, str. 210). Spis prac w Callise-na „Med. Schriftsteller-Lex.” (T. IX str. 321

Dr J. P.

ryż 1898, str. 130—150).

Hurwitz 1) Abraham, autor talmudyczuy w Lwowie, w drugiej połowie XVI wieku. Napisał następujące dzieła: „Berith Abraham”, to jest Przymierze Abrahama; zawiera modlitwy i przepisy o pokucie (wyd. 1-e Lublin 1577—78); „Chesed Abraham”, t. j. Łaska Abrahama, kom-mentarz do 8-u rozdziałów etycznych („Szemo-na Perakim”) Maimonidesa (drukowane razem z pierwszem dziełem); „Emek Beracha”, to jest Dolina błogosławieństwa, o błogosławieństwach liturgicznych (wyd. 1-e Kraków 1597) i testament p. t. „Jesz Nochalin” (wydanie 1-e Praga 1597). — 2) J e z a j a s z, syn poprzedzającego. Jeden z najwybitniejszych rabinów w pierwszej połowie wieku XVII. Kształcił się w uczelniach talmudycznych w Poznaniu i Lublinie. Był rabinem we Frankfurcie nad Menem i w Pradze

Dr s. P.

(tamże LV).

Hurysa, Huryska (z dawnego arabs. haura =:czarnooka, o oczach gazelli), dziewica rajska, wiecznie młoda i niewinna, niezmiernie piękna, mająca być nagrodą wiernych muzułmanów w życiu przyszłem, którego miejscem, według Koranu, ma być ogród rajski. — Porów. Kazi-mirskiego „Gulistan” str. 254—255 i Al-Koran

J. K.

Dr J. M.

czynić Żydów nieszczęśliwymi i niepożytecznymi; udzielcie im praw obywatelskich, których im odmawiacie wbrew wszelkim prawom boskim i ludzkim”. Gdy wybuchła rewolucya, H. bierze czynny udział w życiu publicznem i pisuje do wielu dzienników paryskich, szczególnie staje w obronie swoich współwyznawców, których einaucy-pacya stała wówczas na porządku dziennym spraw ogólno-państwowych. Oprócz tego H. zajmował się studyami lingwistycznemi i wydał w tym zakresie kilka prac: „Polygraphie ou l’art de correspondre à l’aide d’un dictionnaire dans toutes les langues etc.” (1881); „Origine des langues” (1808); „Lacographie ou entretiens laconiques aussi vite que l’on peut parler” (1811). Dzieła i artykuły swoje podpisywał zwykle: „Zal-kind Hourwitz Polonais” lub też „Z. H. Juif Polonais”.—Por. jeszcze: Léon Kahn „Les Juifs

de Paris pendant la Révolution” (wyd. 2-e Pa-

Dr s. P.

czeskiej, poczem wyemigrował w roku 1621 do Palestyny i umarł tam około r. 1630. Tu wykończył najgłówniejsze swoje dzieło p. t. „Szne Luchoth ha-berith”, t. j. Dwie tablice przymierza, dzieło treści etycznej, kabalistycznej i talmu-dycznej (wyd. 1-e Amsterdam 1648—49). Oprócz tego napisał obszerny kommentarz do modlitw p. t. „Szaar ha-szamajim”, to jest Brama Niebios, modlitwy pokutne („Selichoth”), oraz kilka innych jeszcze dzieł. — 3) Sabbataj czyli Szeftel, syn poprzedzającego. Był kaznodzieją w Pradze, potem rabinem w Fürth, Frankfurcie nad Menem, Poznaniu i Wiedniu i umarł 12 kwietnia 1660 roku. Napisał dzieło treści etycznej i talmudycznej p. t. „Wawe ha - amu-dim” (drukowane razem z dziełem ojca), modlitwę pokutną z okazyi rzezi Chmielnickiego i testament z przepisami etycznemi.—4) Jeza-jasz, syn poprzedzającego. Był rabinem we Frankfurcie nad Menem i Poznaniu i umarł w r. 1689.—5) Abraham, syn poprzedzającego. Był assesorem rabinicznym Poznaniu i wydał w roku 1717 wyżej wymieniony kommentarz do modlitw swego pradziada.

Hurwitz Adolf (* 1859), spółczesny matematyk niemiecki, profesor politechniki w Ziiry-chu, jest autorem bardzo wielu ważnych i oryginalnych badań w dziedzinie analizy wyższej i geometryi.—Z prac tych wymieniamy następujące: Zasady niezależnej teoryi funkcyj eliptycznych modułowych (w „Math. Ann.”, XVIII); O arytmetycznych własnościach funkcyj przestępnych (tamże XXII, XXXII); O odpowiednio-ściach algebraicznych i o uogólnionej zasadzie odpowiedniości (Sprawozdania Akad. Saskiej 1886); O miejscach zerowych funkcyj hypergeometrycz-nych (w „Nachr. der Gesell, d. Wiss. zu Göttingen”

1890); O powierzchniach Riemanna z danemi punktami rozgałęzienia (w „Math. Ann.” XXXIX); Dowód przestępności liczby e (tamże XLIII), oraz Prace mat. fiz., t. V (Warsz. 1894); O redukcyi form kwadratowych dwójkowych (Math. Ann. XLV); Niektóre twierdzenia ogólne o krzywych przestrzennych (tamże XXV, XXVII); O liczbie powierzchni Riemanna z danemi punktami rozgałęzienia

s. D.

II, 23; LV, 72; LVI, 22.

Hurzuf (Gurzuf), stacya klimatyczna i kąpiele morskie na południowym brzegu Krymu, 12 wiorst od Jałty, w malowniczej dolinie. Naj-odpowiedniejszemi do pobytu tutaj są miesiące: sierpień, wrzesień i październik. Pobyt dość urozmaicony i wesoły, lecz drogi.

Hus Jan (* 1369 — f 1415), od wioski, w której się urodził, zwany pierwotnie Janem z Hu sińca, reformator religijny czeski w XV w., był synem niezamożnego wieśniaka, który jednak chciał synowi dać większe wykształcenie. Najpierw uczęszczał do szkoły elementarnej w Pradze, gdzie utrzymywał się, jak większość ówczesnych żaków, z jałmużny i śpiewu po kościołach. Tamże studyował i na uniwersytecie, gdzie nabył wszechstronnego wykształcenia, Pomimo wielkiego niedostatku materyalnego, od-zuaczał się zawsze wesołem usposobieniem, lubił się ładnie ubierać i rad spędzał czas na wesołej pogawędce lub uczcie z kolegami i znajomymi; zwłaszcza lubił grę szachową. To jednak nie przeszkadzało mu bynajmniej w studyach naukowych; specyalnie poświęcał się naukom teologicznym, których najwyższym wyrazem w akademii praskiej wówczas były „Libri sen-tentiarum” Piotra Lombarda; obok nich H. również gorliwie studyował „Decretum Gratiani”, a także zapoznał się wcześnie z dziełami śś. Augustyna, Grzegorza i Bernarda. W r. 1393 otrzymał stopień bakałarza, w r. 1396 — magistra nauk wyzwolonych i wkrótce potem—bakałarza teologii. Z profesorów swych H. sam wspomina między innymi Stanisława ze Znój ma, późniejszego przeciwnika swego. Od r. 1398 widzimy go już jako profesora w akademii, od r. 1401 piastuje urząd dziekana, a wreszcie w r. 1401 obrany był rektorem akademii i na tym urzędzie pozostawał do r. 1403. W tym samym czasie został pierwszym kaznodzieją w kaplicy Betleem, zbudowanej przez kilku panów w Pradze i przeznaczonej na kazania wr języku narodowym. Kiedy H. przyjął święcenia kapłańskie? dokładnie nie wiemy; prawdopodobnie około 1400 roku. W kazaniach jego, wygłaszanych w Betleem, można się już dopatrzyć pewnej samodzielności myśli, niezawsze zgodnej z poglądami kościelnemi. Wszakże były to tylko zdania luźne, nie oparte na żadnej podstawie trwalszej, a niewątpliwie i sam H. nie przypuszczał, aby one mogły w czemkolwiek sprzeciwiać się nauce Kościoła. Dopiero gdy w r. 1402 rycerz czeski, Hieronim z Pragi, przywiózł z za granicy dzieła Wiklefa, H., czytając je wielokrotnie z zapałem, urobił sobie powoli jasne poglądy na sprawy kościelne. Wiklef ze wszystkich obowiązków księży najwyżej kładł kaznodziejstwo; H. doszedł do tegoż samego wniosku i do swej działalności, jako kaznodziei, przywiązywał wielką wagę. Tłumy ludu śpieszyły słuchać jego kazań, w których żarliwy mówca potrącał śmiało o rozmaite kwestye re-ligijno-społeczne, o jakich wtedy wogóle wiele mówiono w całej Europie, jak np. o potrzebie reformy wśród duchowieństwa. Dzieła Wiklefa, czytywane w Pradze, zajmowały żywo profesorów akademii, z których jedni, przeważnie Czesi, stali po stronie reformatora angielskiego, drudzy, przeważnie cudzoziemcy, występowali przeciw niemu. Gdy mistrz Jan Hubner ze Szląska do 24-ch tez, ułożonych przez synod londyński (1382), dodał jeszcze 21 nowych, wyciągniętych z dzieł Wiklefa, akademia zwołała specyalne posiedzenie dla ich rozpatrzenia. Profesorowie, ze Stanisławem ze Znojma na czele, w znacznej większości wystąpili przeciw Hubnerowi i po dłuższej polemice uchwalili, aby nikt nie ważył się tych artykułów głosić publicznie. H. w tym czasie napisał dwa dzieła: „De corpore Christi in sacramento altaris” i „De corpore Christi”; to drugie jest tylko rozszerzeniem pierwszego; w nich stoi on jeszcze zupełnie na stanowisku kościelnem w poglądach swych na Kommunię i zyskuje wielkie uznanie ze strony arcybiskupa praskiego, Zbyńka, który zaszczyca go swą przyjaźnią i żąda od niego, by mu wskazywał wady duchowieństwa, wadliwości w jego ustroju i podawał środki poprawy złego. Gdy w mieście Wilsnack w Brandenburgii wynikły spory w kwe styi zaszłego tam jakoby cudu, a mianowicie ukazania się krwi Chrystusowej w Kommunii, arcybp zamianował H-a członkiem kommissyi, mającej na celu rozpatrzenie tej kwestyi; wynikiem tych badań był zakaz odbywania pielgrzy* mek do tej miejscowości, ogłoszony na synodzie 1405 r. H. napisał wtedy dzieło „De omni sanguine Christi glonficato”, w którem staje na gruncie czysto katolickim. W tym samym czasie układa pieśni nabożne w języku czeskim i pisze kilka traktatów religijno - moralnych w tymże języku, w celu rozpowszechnienia ich między ludem i podniesienia temsamem jego pobożności i moralności. Obok tego pisze traktat „Orthographia bohemica”, w którym żąda ujednostajnienia pisowni czeskiej. Wkrótce potem zostaje kapelanem królewskim, w dalszym ciągu miewa kazania w Betleem i, ufny w opiekę arcybiskupa, coraz gwałtowniej występuje przeciw zepsuciu duchowieństwa. Za jego przykładem poszli i inni księża, skutkiem czego papież Grzegorz XII upominał arcybpa, wyrzucając mu, iż pozwala u siebie krzewić się błędom Wiklefa; pomawiał nawet króla Wacława o sprzyjanie herezyi. Arcybp i król zarządzili w tej mierze ścisłe dochodzenie: jednym księżom zabroniono miewać kazania, innym kazano odwołać publicznie to, co głosili. H. stanął tu po raz pierwszy w obronie jednego z obwinionych księży, który w myśl Wiklefa nie chciał przysięgać na Pismo św., tylko na imię Boże. Przeciwnicy H-a usiłowali teraz podkopać jego stanowisko i oddziaływali usilnie na arcybpa, który stopniowo przechylał się na ich stronę i począł podejrzliwie patrzeć na działalność kaznodziejską H-a. W r. 1408 ułożono nawet szereg artykułów, oskarżających go o nieposłuszeństwo arcybiskupowi i o publiczne występowanie przeciw nadużyciom duchowieństwa. H. bronił się z godnością i napisał w tej kwestyi traktat „Quae-stio de arguendo cl ero pro concione”, w którym jeszcze wpływ Wiklefa nie da się widocznie zauważyć. Gdy dwaj profesorowie akademii: Stanisław ze Znój ma i Stefan z Palczy, wysłani przez króla w poselstwie do Włoch, byli przez kardynała Cossę uwięzieni pod zarzutem herezyi Wiklefa, H., jak zresztą i cała akademia, żądał uwolnienia kolegów; miał też, jako kapelan królewski, wpływ na króla Wacława. W tym czasie wśród samych profesorów akademii rozpoczęły się niesnaski na gruncie narodowości i religii; Niemcy niechętnie patrzyli na Czechów, a gdy ostatecznie król Wacław, zmieniając ustawę uniwersytetu, dał Czechom trzy głosy, a wszystkim cudzoziemcom jeden tylko, rozżaleni Niemcy tłumnie opuścili Pragę (1409). H. w jednem ze swych kazań fakt ten nazwał wielkiem zwycięstwem sprawy czeskiej; mianowany, za staraniem króla, rektorem akademii, ostatecznie zraził do siebie arcybpa, który tem chętniej dawał posłuch swym zausznikom. Jeden z nich, ksiądz Jan Protiva, zarzucił H-owi herezyę; arcybp wyznaczył inkwizytora, przed którym jednak oskarżony zdołał się usprawiedliwić. Wkrótce potem nadeszła do Pragi wyjed-naua przez arcybpa bulla papieska (1410), nakazująca spalenie dzieł Wiklefa i zabraniająca H-owi pod karą ekskommuniki miewać kazania w kościołach praskich, z wyjątkiem czterech tylko. H. odrazu postanowił nie usłuchać tego rozkazu i niebawem wypowiedział w Betleem kazanie, w którem protestował przeciw spaleniu dzieł Wiklefa, mając po swej stronie niemal wszystkich profesorów akademii. Udano się nawet w tej kwestyi do króla, który wymógł na arcybpie odłożenie egzekucyi do czasu aż nowy papież, obrany po śmierci Aleksandra V, potwierdzi wydaną przez swego poprzednika bullę. Arcybp Zbyńko wysłał natychmiast poselstwo do Rzymu, żądając potwierdzenia bulli i oskarżając H-a o nieposłuszeństwo i herezyę, prosił przytem papieża, aby go pozwał do Rzymu dla tłómaczenia się. Jednocześnie, nie czekając odpowiedzi papieskiej, publicznie na dziedzińcu swego pałacu spalił księgi Wiklefa, na H-a zaś i jego zwolenników rzucił klątwę, czem wywołał wielkie wzburzenie wśród ludności praskiej. H. klątwy nie uznał za słuszną i protestował przeciw spaleniu ksiąg Wiklefa, broniąc go w dziele, p. t. „De libris haereticorum legendis” i w pięciodniowej dyspucie publicznej, popierany przez kilku stronników, a zwłaszcza przez Szymona z Tisznowa. Król Wacław groźbą surowych kar przywrócił względny spokój wśród wzburzonej ludności praskiej, ale stanął w obronie H a i wysłał do papieża poselstwo z prośbą o zniesienie zakazu wygłaszania kazań w kościołach; w tej kwestyi zwrócił się także listownie do kilku kardynałów; to samo uczyniła żona jego, Zofia, i kilku panów czeskich. Jednakże w tym czasie arcybp otrzymał potwierdzenie bulli papieża Aleksandra V i pozew dla H-a do Bolonii przed sąd papieski; skutkiem czego wygłosił agrawacyę rzuconej klątwy. Wówczas król i królowa znowu udali się z prośbą do papieża i kardynałów, aby nie pozywać H-a do Włoch, gdzie jego pobyt byłby bardzo niebezpieczny ze względu na licznych nieprzyjaciół w duchowieństwie tamecznem. Sam też H. pozwu papieskiego nie usłuchał, wysłał tylko od siebie przyjaciół, prosząc przez nich, aby sam osobiście nie był zmuszony stawać przed sądem. Ale papież rzucił na niego klątwę, jako na kapłana nieposłusznego władzy kościelnej, a arcybiskup Zbyńko wnet klątwę tę kazał ogłosić we wszystkich kościołach praskich (1411). W tym czasie H. napisał broszurę p. t. „Replica contra occultum adversarium”, wywołaną twierdzeniem jego przeciwników, że uie wolno wytykać publicznie wad księży. Rozgniewany na arcybpa król Wacław, pod pretekstem, że właściciele spalonych ksiąg Wiklefa wynagrodzenia pieniężnego nie otrzymali, kazał sekwestratorom zająć część dóbr jego; Zbyńko zaś wyklął wykonawców woli królewskiej, a gdy to nie odniosło żadnego skutku, rzucił interdykt na całą Pragę.

Eno. ?ow    ®#.’Ł 8J3. T. XXX

Kroi zagroził wszystkim, którzyby się interdyk-towi poddali, sekwestracyą dóbr. Stąd rozpoczęła się walka między królem i arcybpem, zakończona jednak pozorną zgodą, gdy Zbyńko obiecał upokorzyć się przed tronem, zapewnić papieża, że w jego dyecezyi herezyi niema, a nawet prosić o zdjęcie klątwy, rzuconej na H-a i jego stronników. Natomiast król przyrzekał wszystkie zagarnięte dobra zwrócić arcybiskupowi. Upokorzony w ten sposób Zbyńko postanowił udać się do cesarza Zygmunta, mając nadzieję, że przy jego pomocy pokona króla; jednakże podczas podroży umarł w Presburgu (1411). Następcą jego został słaby i bez energii Albik z Uniczowa, „bardziej lekarz, niż teolog, bardziej dworzanin, niż arcybp”. W tym czasie przybyło do Pragi poselstwo angielskie, złożone przeważnie z profesorów uniwersytetu, których profesorowie czescy uważali za wyznawców Wiklefa; jakież było zdziwienie ogól-ue, gdy jeden z wybitniejszych członków tego poselstwa, John Stokes, publicznie potępił tych, którzy studyują reformatora angielskiego. Wtedy H. wystąpił z obroną Wiklefa w dziele p. t. „Replica contra anglicum Joannem Stokes, Wi-cleffi calumniatorem”; a wkrótce potem (w r. 1412) w liście otwartym poruszył rozmaite kwe-stye religijne, między któremi dwie były najważniejsze: czy papież jest nieomylny i czy u-mierający bez spowiedzi człowiek może być zbawionym? Na pierwsze pytanie odpowiedział przecząco, na drugie—twierdząco. Tu, jak widzimy, po raz pierwszy H. stanął w sprzeczności z twierdzeniem Kościoła i mógł już być uważany przez Rzym za heretyka. W tym samym roku papież Jan XXIII, nazwany publicznie przez jednego z głośniejszych zwolenników H-a, Ja-kóbka ze Sztybra, Antychrystem, chcąc zebrać pieniądze na wojnę z królem neapolitańskim, przysłał do Pragi wysłańców swoich z odpustami, które sprzedawano na rynku z trąbieniem i bębnami. H. i przyjaciel jego, Hieronim Praski, wystąpili energicznie przeciw tej sprzedaży odpustów, przytem pierwszy zażądał w akademii dysputy w tej sprawie; atoli profesorowie, obawiając się złych dla siebie następstw, odmówili. Mimo to dysputa później doszła do skutku, a wygłoszona na niej mowa H-a p. t. „Quaestio de indulgentiis sive de cruciata papae Joannis XXIII fulminata contra Ladislaum Apuliae regem”, była złożona z tez, zaczerpniętych niemal całkowicie z dzieł Wiklefa. Hieronim zaś z całym zastępem studentów akademii i mieszkańców Pragi spalił cały pęk buli papieskich pod pręgierzem wśród szyderskiej processyi. Przestraszeni tym faktem profesorowie wydziału teologicznego, prosili króla, aby wymógł na arcybiskupie i kapitule ponowne potępienie artykułów Wiklefa. Wtedy H. podjął się ich obrony w dziele „Defensio quorundam articulorum Joannis Wi-cleffi”, w którem występuje przeciw dziesięci-

68

nom kościelnym i twierdzi, że grzechem jest ności. O wiele ostrzejsze pismo posłał na sy-z obawy ekskommuniki zaprzestawać kazań. Proś- nod Jakóbek ze Strzybra, dowodząc, że dla uspo-ba profesorów miała ten tylko skutek, że król z»ebrał wprawdzie u siebie na zamku teologów z obu obozów, ale dysputy ich nie doprowadziły do żadnego rezultatu. Natomiast zaszedł wypadek, który stał się przyczyną niesłychanego dotychczas oburzenia wśród mieszkańców Pragi.

kojenia umysłów potrzeba przedewszystkiem za-pobiedz nadużyciom duchowieństwa. Prócz tego wystąpili z listem, zredagowanym przez Jana z Jesenicy, profesorowie akademii, przyjaciele H-a, stając w jego obronie. Z drugiej strony biskup Litomyśla, Jan, nietylko godził się na potępienie artykułów Wiklefa, ale jeszcze żądał zakazania czeskich dzieł H-a, jako szerzących herezyę. Po długich sporach i rozprawach synod zamknął swe obrady, nic zgoła nie postanowiwszy; H. powtórnie opuścił Pragę na żądanie króla, który powołał specyalną kommissyę, aby ostatecznie dokonać tego, czego synod nie uczynił, t. j. położyć kres rozterkom i wytworzyć spokój. Kommissya ta ostatecznie orzekła niewinność H-a i zagroziła tym wszystkim, któ-rzyby przeciw niemu występowali, gniewem królewskim. Niezadowoleni z takiego obrotu rzeczy przeciwnicy H-a w znacznej części poszli na dobrowolne wygnanie, a król zakazał im wracać do kraju. H. tymczasem przebywał powtórnie na Kozim gródku, dokąd kazaniami swemi przyciągał mnóstwo ludzi z okolic nawet dalszych. Wszakże gdy wyemigrowali zacieklejsi jego wrogowie, wrócił do stolicy i tu napisał w dalszym ciągu kilka dzieł w języku bądź czeskim, bądź łacińskim, a mianowicie: „O śesti bludich” (O sześciu błędach, rzecz wypisana na ścianie kaplicy Betleemskiej), „De ecclesia”, „Responsio ad scripta Stephani Paletz, theologiae doctoris”, „Responsio ad scripta Stanislai de Zuoyma, doctoris theologiae” i „Refutatio scripti octo docto-rum theologiae”. Jednocześnie próbował w dalszym ciągu miewać kazania; ale wnet przeciwnicy jego zażądali zawieszenia nabożeństw w kościołach; skutkiem tego, aby nie dać powodu do nowych zaburzeń, H. po raz trzeci opuścił Pragę i na dłuższy czas osiadł na Kozim gródku, gdzie swobodnie obok działalności kaznodziejskiej poświęcał się piśmiennictwu. Napisał, mianowicie: Postyllę, zbiór kazań na wszystkie niedziele wT ciągu roku, „Vylozenë svatÿch ćteni nedël-nich”, wreszcie traktat „O manzelstvi”. Około połowy 1414 r. umarł przyjaciel i protektor H-a, Jan z Uścia, spadkobierca zaś jego nie był mu przychylnym; przeto H. osiadł najpierw w Uściu, gdzie napisał dziełko p. t. „Jadro uće-ni krestanského”, a wkrótce potem przeniósł się do Krakowca, dokąd zaprosił go właściciel tego majątku, Henryk Lefla z Lazan. W tym czasie cesarz Zygmunt w porozumieniu z Janem XXIII, jednym z trzech panujących jednocześnie papieży, postanowił dla usunięcia nieporządków i nadużyć w kościele katolickim zwołać sobór powszechny do Konstancyi (Kostnicy) i przed sąd jego powołał także H a, zaręczając mu wszelkie bezpieczeństwo. H., który zawsze twierdził, że postępuje w zupełnej zgodzie z nauką Kościoła, zdecydował się chętnie na przyjazd do

Wobec zamieszek, wynikłych skutkiem sprzedaży indulgencyj papieskich, urząd miejski, aby przywrócić spokój, kazał uwięzić trzech wybitniejszych przewódzców ruchu ulicznego i następnie ich stracić. Ludność stolicy w wielkiem oburzeniu ciała straconych, owinięte w białe prześcieradła, w uroczystej processyi pogrzebała w kaplicy Betleemskiej, a mistrz Jan z Jiczy-na wypowiedział gorącą mowę, poczynającą się od słów antyfony: „Isti sunt sancti”. H. w pogrzebie udziału nie wziął, może dla tego, by nie spotęgować rozjątrzenia ludności miejskiej.

Papież, dowiedziawszy się o wystąpieniu H-a przeciw odpustom, ogłosił (1413) nową klątwę na niego, oraz interdykt na wszystkie miasta, w których-by on bezpiecznie przebywał, a także nakazał zburzenie kaplicy Betleemskiej. Charakterystycznym jest fakt, że i tym razem H. nie jest jeszcze urzędownie uznany za heretyka; klątwa zaś dosięga go jedynie za nieposłuszeństwo kuryi rzymskiej. Powtórnej tej klątwy H. nie uląkł się bynajmniej i odwołał się do sądu Chrystusa; wszakże nie czując się już bezpiecznym w Pradze pomimo protekcyi króla, skorzystał z zaproszenia Jana z Uścia i osiadł w jego zameczku. Kozim gródku. Przedtem jeszcze napisał dziełko po łacinie „Quaestio de credere” i dwa po czesku: „Vÿklad véry” i „Provâzek tripramennÿ”. Później, wróciwszy do Pragi, także po czesku napisał trzy traktaty: „O sva-tokupectvi”, „Zrcadlo clovëka hriśneho” i „O poznani cesty prawe k spaseni”. W pracach tych wogóle powstaje przeciw zepsuciu duchowieństwa i krytykuje liczne ustawy i zwyczaje kościelne. Nowy, znacznie energiczniejszy od poprzedniego, arcybiskup praski, Konrad z Weeh-ty, zwołał synod nadzwyczajny dla rozpatrzenia sprawy H-a i jego zwolenników. Zagajono go żądaniem potępienia artykułów Wiklefa, uznania klątwy rzuconej na H-a i interdyktu na stolicę w razie, gdyby on jej nie opuścił. Natomiast ze swej strony członkowie synodu obiecywali, skoro H. podda się klątwie papieskiej, ogłosić, że w rzeczach tyczących się wiary nie mają mu nic do zarzucenia. Chciano zakończyć sprawę spokojnie, aby nie jątrzyć jego stronników.

H. na to wystosował pismo do obradujących z prośbą, aby mu wolno było stanąć osobiście przed synodem, gdzie każdy może go obwiniać „sub poena talionis”, przytem dowodził, że ka-cerstwa i kacerzy w królestwie Cześkiem niema, nakoniec prosił, aby nie zawieszano nabożeństwa w kościołach stolicy z powodu jego w niej obec-

Konstancyi, mając nadzieję zupełnego oczyszczenia się przed soborem z czynionych sobie zarzutów kacerstwa. Zaraz tedy poprosił cesarza o przysłanie mu listu żelaznego, gwarantującego bezpieczeństwo jego osoby, i w towarzystwie trzech panów czeskich (Jana z Chlumu, Wacława z Duby i Henryka Lacemboka) puścił się w drogę. Król, królowa i gorliwsi słuchacze kazań w kaplicy Betleemskiej zaopatrzyli go w pieniądze. Podczas podróży w różnych miejscowościach H. był witany i podejmowany z o-znakami szacunku i przyjaźni. Gdy przybył do Konstancyi, papież oświadczył panom czeskim, że ani prześladować, ani szykanować H-a nie zamierza i nawet zdjął z niego chwilowo klątwę, aby jego obecność w Konstancyi nie spowodowała zawieszenia nabożeństw w tern mieście; pozwolono mu także uczęszczać do kościołów, z tern wszakże zastrzeżeniem, aby nie miewał kazań. Zamknąwszy się w swojem mieszkaniu, H. począł przygotowywać się do obrony: w osobnej broszurce p. t. „Ordo procedendi in causa m. J. Hus per ipsummet signatus” wyłożył dzieje swego zatargu z arcybiskupem Zbyń-kiem i Stolicą Apostolską, a także przygotował trzy kazania: „De sufflcientia legis Christi ad regendam ecclesiam”, „De fidei suae elucidatio-ne” i „Pax huic domui”, w których twierdząc, iż w niczem od nauki Kościoła nie odstępuje, najwidoczniej jednak głosi zasady Wiklefa. Jednocześnie najzagorzalsi przeciwnicy H a: Michał de Causis, niegdyś ksiądz czeski, i Stefan z Palczy, publicznie obwiniali go o herezyę i u-siłowali wrogo przeciw niemu usposobić papieża i kardynałów, podsuwając im myśl uwięzienia kacerza. Sobór jednak z początku wahał się, nie chcąc naruszyć żelaznego listu cesarza. Zaciekli nieprzyjaciele wszakże i na to wynaleźli sposób: pewnego dnia rozeszła się po mieście pogłoska, jakoby H. zamierzał uciec z Konstancyi, a tegoż dnia wieczorem biskupi trydencki i augsburski kazali mu stanąć przed kardynałami, którzy zarzucali mu herezyę. H. posłuchał i w towarzystwie Jana z Chlumu udał się na ich posiedzenie, a na zapytania, tyczące się kwestyi prawowierności, odpowiedział stanowczo, że żadnego błędu się nie trzyma i od Kościoła odrywać się nie zamierza. Mimo to kardynałowie na nowem posiedzeniu postanowili uwięzić oskarżonego, co wnet było wykonane. H. został osadzony w więzieniu przy klasztorze dominikańskim pod strażą biskupa miejscowego, który kazał go nawet przykuwać na noc do ściany. Gorące protesty Jana z Chlumu, który powoływał się na list żelazny cesarza, nie odniosły żadnego skutku. W ciemnem i wilgotnem więzieniu H. ciężko zachorował i przez pewien czas walczył między życiem a śmiercią; później dano mu zdrowszą celę; tymczasem na soborze rozpoczął się jego proces. Stefan z Palczy wy-piągnął z dzieła jego „De ecclesia” 42 punkty

oskarżenia o herezyę. H. odpowiedział na nie, twierdząc na piśmie, że jedne z nich są sfałszowane, inne zaś w dziele jego mają zupełnie odmienne znaczenie od tego, jakie im przypisywano. Jednocześnie, siedząc w więzieniu, H. wykończył kilka traktatów po łacinie, jak np. „De peceato mortali”, „De cognitioue et dilectione Dei”, „De sacramento corporis et sanguinis Domini”, wreszcie traktat „De sanguine Christi sub specie vini a laicis sumendo”, w którym aprobuje kommunię pod obiema postaciami (sub utraque), co wnet po jego śmierci począł wprowadzać w Czechach Jakóbek ze Strzybra. Tymczasem sobór, który odniósł tryumf nad papieżem i ogłosił się najwyższą instancyą w rzeczach wiary, uprzedzony względem H-a, postanowił wydać wyrok na zasadzie oskarżenia, bez powołania nawet oskarżonego do obrony. Ulegając dopiero cesarzowi Zygmuntowi, który, z obawy narażenia się soborowi, zachowywał się zwykle obojętnie w całej tej sprawie, zgodził się sobór zawezwać H-a, uważając to za ustępstwo ze swej strony. W ciągu trzech dni (5, 7 i 8 go czerwca 1415 r.) toczyły się w obecności cesarza nader burzliwe obrady w sprawie H-a, któremu oskarżyciele i sędziowie w zaciekłości swej nie pozwalali nawet się bronić. Ilekroć oskarżony zwracał uwagę, że ten lub ów punkt oskarżenia oparty na błędnie rozumianem zdaniu w jego pismach, kazano mu milczeć i tylko odpowiadać na pytauie jednem słowem: „tak” lub „nie”. Ilekroć powoływał się na dzieła ojców Kościoła, wołano, że odbiega od przedmiotu, krzykiem lub śmiechem zmuszano go do milczenia, co wszystko razem wzięte zmusiło wreszcie H a wyrzec słowa: „Sądziłem, że w tern zgromadzeniu znajdę więcej sprawiedliwości, pobożności i karności”. Do ważniejszych punktów oskarżenia, które sobór ułożył, należą: szerzenie przez H-a nauki Wiklefa w Czechach; protest przeciw spaleniu jego ksiąg i publiczne wyrażenie żądania, by dusza H-a dostała się po śmierci tam, gdzie jest dusza reformatora angielskiego; odrzucanie dogmatu o czyśćcu; twierdzenie, że kapłaństwo i namaszczenie święte nie są sakramentami, że iustytucye papiestwa j są obce nauce chrześciańskiej, że' spowiedź uszna nie jest skuteczną, posty i śpiew kościelny nie są potrzebne i t. d. Trzeciego dnia rozpraw sobór zakończył swoje obrady żądaniem,

1) aby oskarżony przyznał się do błędów, które mu zarzucano, 2) aby się ich wyrzekł i obiecał nie głosić ich na przyszłość, 3) aby je odwołał publicznie i 4) aby nadal wierzył jako katolik, i głosił tylko to, co zgodne jest z nauką Kościoła.

Na to H. zaklął_s_o.bór, aby nie zmuszał go do wyrzekania się tego, czego on nigdy nie głosił; oświadczył przytem, że gotów jest odwołać w każdej chwili wszelką herezyę, jeśli mu jej dowiodą. Gdy Stefan z Palczy i Michał de Causis poczęli się tłómaczyć przed soborem, że, występując

przeciw H-owi, nie kierowali się żadną zawiścią względem niego, oskarżony na to odpowiedział:

o tyle jedynie, o ile do prawdziwego Kościoła wybranych należą. Wszelka nauka od Stolicy Apostolskiej pochodząca do prawdziwości swej potrzebuje zgodności z Pismem św.: badać zatem należy pilnie wszystko, co papież ogłasza, lecz przyjmować tylko wtedy, gdy w danym akcie władzy papieskiej widzi się łączność z nauką Biblii. Władza kluczów jest raczej tylko synii boliczną; podstawę jedyną do pojednania się z Bogiem daje tylko skrucha. Beż łączności z Bogiem, t. w stanie grzechu śmiertelnego, człowiek traci wszelką władzę, bez względu na to, czy jest świeckim czy duchownym, a więc rozkazów grzesznika nie należy przyjmować. Posłuszeństwo w Kościele jest wymysłem hierarchicznym i sprzeciwia się Pismu św., tembardziej, że Kościół mylić się może, o ile kierownikiem jego nie jest predestynowany, czego znowu bez szczególnego objawienia wiedzieć nie można. Stąd często nieomylny, bo predestynowany, członek Kościoła musiałby słuchać skazanego na potępienie, który, choćby chciał, nie

( „Stoję przed sądem Boga, który i mnie, i was wedle zasług osądzi*. H a zamknięto znów w więzieniu, aby po miesiącu wywieść go stamtąd już na stos. Sobór ociągał się z wydaniem ostatecznej decyzyi w jego sprawie, krępowany z listem żelaznym Zygmunta; ale gdy sam cesarz w poufnej rozmowie z kardynałami w refektarzu // karmelitów bosych podsunął im myśl pozbycia się ^eretyka, wtedy nie wahano się już dalej: dnia 6 lipca po raz ostatni wprowadzono H-a przed generalne zgromadzenie członków soboru, biskup zdjął z niego święcenia kapłańskie, a arcybiskup moguncki rzekł: „Kościół nie ma już nic do czynienia z tobą, oddaje więc twoje ciało wła-,-dzy świeckiej, a duszę dyabłu”. Zakutego w kajdany, w czapce papierowej z napisem:

„Hic est haeresiarcha” oddano go w ręce władzy świeckiej. Gdy prowadzony za miasto ujrzał jak jego dzieła palono, zaklinał towarzyszące mu tłumy, aby nie wierzyły, iż jest heretykiem.

liwe, dobre uczynki są rzeczą nieodzowną i miłą Bogu, i w tern różni się zasadniczo H. od następcy swego, Lutra. Zasady H-a potępione zostały przez Kościół, który je uznał nietylko błędy, dogmatyczne i moralne, ale i za nauki głęboko rewolucyjne.    s* pł-

Husyckie wojny, wielki ruch religijno-narodowy czeski, wszczęty po męczeńskiej śmierci Jana Husa przez jego stronników, stworzył epokę przełomową, znaną w historyi pod mianem „doby husyckiej” (1419—1526), a przez lat kilkanaście (1419—1437) wpływały poważnie na politykę państw ościennych. Wojny te, będące przedewszystkiem wypadkiem wewnętrznym czeskim, miały, ze względu na swą pobudkę i przebieg, znaczenie potrójne: dla świata,

Gdy przybył na miejsce tracenia, przywiązano umiałby uczyć według Pisma św.—Życie cnot-go sznurami do słupa, obłożono w około słomą i drzewem i, gdy na wezwanie cesarza po raz ostatni, aby odwołał herezyę, H. dał odpowiedź ₍ odmowną, zapalono stos; wśród buchających płomieni słyszano głos modlitwy i śpiewanie psal- za ,mu przez skazanego. Prochy jego wrzucono do Renu. — Ważniejsze wydania dzieł Husa są następujące: „Joannis H. et Hieronim)

Pragensis confessorum Christi Historia et Monu-meuta” (wyd. 2-e Norymberga 1715), „Joh. H.

niczy: walka z Kościołem Rzymskim i z jego obrońcami, zlał się chronologicznie w dziejach z narodzinami reformacyi; ich pół-świadomy pierwiastek narodowy wycisnął swe piętno na przyszłym rozwoju wewnętrznym Czech, a wreszcie — wywołana przez te wojny, anty-niemiecka polityka czeska stała się jedną z najpoważniejszych dźwigni w polityce zachodniej domu Jagiellońskiego. Ważne te wypadki rozwijały się na razie bardzo powolnie. Liczna partya szlachty czeskiej, oburzona na predestynowanego, bo niekoronowanego jeszcze, cesarza Zygmunta Lu-ksemburezyka za jego wiarołomstwo, którego ofiarą padł Hus na soborze w Konstancyi (dnia 6 VII 1415 r.), wymówiła posłuszeństwo „cesarskiemu” soborowi, zastępującemu papieża, i postanowiła stosować się w rzeczach wiary do uniwersytetu praskiego. Brat cesarza, król czeski, Wacław IV, nie mogąc temu zaradzić, dał się wreszcie na schyłku 1418 r. nakłonić Zygmuntowi do użycia siły. Oba, kardynalne ze

Predigten” (Zgorzelec 1854), „M. Jana H-a se-brané spisy ćeskć” (Praga 1865—63, 3 tomy, wydał K. J. Erben).—Z ważniejszych prac, traktujących o H-ie, wymieńiamy: „Dejiuy nńroda ćeskćho” Palackiego (Praga, t. III); Tosti „Geschichte des Konziliums von Konstanz” (Szafhuza 1860); Hełfert „M. Jan H.” (Praga 1857); Ber- dla Czech i dla Polski. Ich pierwiastek zasad ger „Joh. H. und König Siegmund” (Augsburg 1871); Lechler „Joh. H.” (Halla 1890; przekład na język czeski Maresza, który tu podaje szczegółową bibliografię dzieł H-a i wszystkich prac o nim); Loserth „H. und Wicliff” (Praga-Lipsk 1884); Lenz „Ućeni M. Jana H-a” (Praga 1875);

N.

Michał Gliszczyński „H. i husyci” (Warszawa

1859).

Nauka religijna H-a, choć powstała na gruncie panteistycznej teoryi Wiklefa, różni się od niej w główniejszych zarysach. Osią doktryny H-a jest predestynacya, przeznaczenie (ob). Kościół jest to ciało mistyczne, składające się wyłącznie z predestynowanych. Ci szczęśliwi wybrańcy, mimo złego życia, mimo kar kościelnych, wyłączeń (ekskomunika), wnijdą do szczęścia wiecznego; potępieni (praesciti), choćby się starali, nie mogą ujść zatracenia. Głową Kościoła jest tylko Chrystus, a papież i kollegium kardynalskie są uzurpatorami. Wprawdzie i papież i kardynałowie mogą być zbawieni, ale

tych szkód i strat, jakie w przyszłości ponieść iała Polska, rzekomo z tytułu swego niedołę-wa i sobkostwa w sprawie husyckiej. Błędność obu tych założeń ex post występuje jednak jaskrawo na tle ówczesnych stosunków dziejowych. Czesi XV wieku, bezpośredni potomkowie kilkunastu pokoleń, wychowanych przez Przemysłowiców i Luksemburczyków w atmosfe- dawno Prażanie, połączyli się z obozem cesarza rze zaciekłego współzawodnictwa z Polską, nie ZygmuntaV Żyżka, odniósłszy nad nimi zwycię-myśleli w dobie husyckiej o braterstwie ple- stwo, doprowadził wprawdzie do chwilowej zgo-miennem ź ludami Piastów, a usposobienie to dy, ale rychły zgon jego (1424) sprawił, że znajdowało pełną wzajemność niechęci histo- kiedy w r. 1424 Korybutowic przybył ponownie rycznej wśród Polaków. Nękani przez niemiec- do Pragi, uwięzili go sami mieszczanie. Nadzie-kiego dynastę i jego stronników, zwracali się ja ładu w sprawach i dążeniach husyekich opóź-Çzesi nie ku, pobratymcom, lecz — ku najbliż- niła się znowu. Nie świtała też i nadzieja po-/ szym sąsiadom, mającym właśnie liczne, smutne, koju, pomimo, że większość Czechów, znękanych a niezałatwione rachunki z Luksemburczykiem. kilkuletnim bojem, pożądała go szczerze. Wśród Polacy nie widzieli w nich również pobratym- partyjnych zawiści i zabiegów, wśród bitew * ców, lecz żywioł polityczny, podatny w walce z wojskami cesarza i stronniczych walk podjaz-podziemnej z ces. Zygmuntem. Mimo to odrzu- dowych, zdołali jednak Husyci odnieść walne ciii ich ofiarę, a istniał po temu jeden, niezmier- zwycięstwo nad armią ces. Zygmunta w czerwcu nie wtedy ważny, powód zasadniczy. Oto — » 1426 r. dzięki wodzowi swemu, Pr kopowi Go-

stanowiska niemieckiego, błędy polityczne Zygmunta: spalenie Husa i rada, udzielona Wacławowi, miały rychło zemścić się na nim samym, ukazując go Czechom w świetle narodowego ich wroga. W odpowiedzi na kroki Wacława IV lud praski, prowadzony przez husytę - demagoga, Jana Żeliwskiego, zburzył w lipcu 1419 r. ratusz stołeczny i, pokonawszy miejscowych przeciwników utrakwizmu, przyprawił pono króla o śmierć z przerażenia. Kiedy znienawidzony Zygmunt wyciągnął w tych warunkach rękę po koronę braterską, stało się to pobudką do walki zajadłej, w której wzięli udział nietylko zdecydowani zwolennicy Husa, ale wszyscy wogóle nieprzyjaciele Niemców i domu Luksemburskiego w ziemiach czeskich. Zdradzieckie instynkty Zygmunta i geniusz naczelnych wojowników czeskich wznieciły na całej linii płomień długoletniej i krwawej wojny religijno-politycznej i „narodowej Kiedy pomiędzy katolikami czeskimi a Zygmuntem przyszło do niejakiego porozumienia, zajął on wprawdzie chwilowo tron czeski; wkrótce jednak Husyci, zespoleni pod sztandarem Jana z Trocnowa, wszczęli walkę, świetnie zorganizowaną, w obronie postulatów swoich, noszących miano „czterech artykułów praskich” (ob. BazyJejski jsobór, Enc. t.VII str. 192). Zygmunt ogłosTTTjył jeszcze w r. 1420 we Wrocław wiu wielką krucyatę przeciw kacerzom. Chybiła ona jednak, podobnie jak wszystkie następna wyprawy cesarza na Czechy. Wśród potoków krwi, zalewających ziemie św. Wacława, błys-⁽¹'-iręła już w pierwszym roku wojny w głowach r"/ Husytów oryginalna myśl polityczna, myśl powo-łania na tron czeski Jagiełły, króla polskiego, od którego oczekiwano pomocy skutecznej prze-

eiw Zygmuntowi, „smokowi apokaliptycznemu”. A- Na myśl tę zwykło się patrzeć dzisiaj ze stano-/ wiska idei słowiańskiej, albo z punktu widzenia

Polska, która z wielkim wysiłkiem wyrobiła sobie właśnie uznanie i powagę na Zachodzie; która w myśl interesów swoich posadziła niedawno na chrześciańskim swym tronie „pogani- i na” Jagiełłę; która walczyła ze „świątobliwym” / Zakonem, a stawała wielokrotnie w obronie pogan rzekomych, czy prawdziwych, nie mogła podać teraz ręki „heretyckiemu” ruchowi w Czechach. Względów, jakie krępowały Polskę w sprawie husyckiej, nie mógł odczuwać w tym stopniu ks. Witold względem Litwy - prozelitki, która, chociażby dzięki opiniom, rozsiewanym przez Krzyżaków, bynajmniej za prawowierną nie uchodziła na Zachodzie. Zarzut kacerstwa zmiażdżyć Jej nie mógł, a zapas junactwa, z jakiem wielokrotnie poważne wygrywała sprawy, posiadała ona zarówno sama, jak i sędziwy jej władzca, obdarzony zapałem młodzieńczym. Położenie było tego rodzaju, że podjęcie polityki czeskiej na własną rękę przez Witolda, mogło było do-pomódz rzetelnie do wywyższenia Litwy nad sąsiadów bliższych i dalszych. Kiedy przeto na zjeździe łęczyckim w kwietniu 1420 r. wahała się Polska, co począć z propozycyami Husytów, ks. Witold postanowił wyciągnąć z nich korzyści dla siebie i swego kraju. Kiedy nowe wyprawy cesarskie na Czechy, jedna za drugą, chybiały celu, postanowił Witold, niemogący wskutek biegu spraw ościennych opuszczać Litwy, wysłać nad Wełtawę własnego namiestnika i, opanowawszy placówkę w Czechach, zapewnić im tymczasem poparcie Polski. Zamiarom tym stanęła jednak na przeszkodzie, pomimo zręcznej dyplomacyi Witolda, polityka Zbigniewa Oleśnickiego. Na zjazdach w Nowym Korczynie i w Warcie (1423) polityka Witolda w sprawie czeskiej doznała zupełnej porażki; mimo to, nie byłby może Witold zwracał na nią uwagi, gdyby nie położenie jego namiestnika, ks. Zygmunta Kory-butowica, w Czechach, podminowane przez niezgodę miejscowych partyj politycznych. Nie mówiąc o katolikach i większości szlachty czeskiej, powstały wtedy rozterki w łonie samych Husytów: umiarkowanych i skrajnych (Tabory-tów), przeciw którym w chwili odwrotu Korybu-towica na Litwę (1423), sami, tak zajadli nie-

■y

roku życia oddano go do szkoły chóralnej w La Rochelle, w której otrzymał gruntowne wykształcenie muzyczne. W 1792 r. wstąpił do kompanii strzelców wojsk rewolucyjnych w charakterze trębacza, a w cztery lata później objął posadę wiolonczelisty w teatrze Lyoóskim. Po otwarciu konserwatoryum paryskiego H.-D. zapisał się w poczet uczniów tej uczelni, do klasy wiolonczeli, prowadzonej przez Jansona starszego, zarabiając jednocześnie na utrzymanie w orkiestrze Théâtre des troubadours. W r. 1800 udał się do Petersburga, gdzie bawił lat kilka. Od 1810—17 podróżował po różnych miastach Europy, poczem założył szkołę muzyczną w Metz, a gdy mu się w tern przedsiębiorstwie nie powiodło, objął posadę dyrektora paryskiego teatru Gymnase (1828). Napisał kilka waryacyj, koncertów, sonat, duetów i drobiazgów na wiolonczelę, kwartetów i kwintetów smyczkowych, symfonię na skrzypce i wiolonczelę, oraz wyborną „szkołę na wiolonczelę”. Jego kompo-zycye w swoim czasie cieszyły się wziętością, głównie we Francyi.

o-

loiiemu (Holÿ), który, zachęcony nowym wawrzynem, postanowił, dla nadania swojej przewadze rozgłosu, potęgi i grozy, zamienić dotychczasową taktykę obronną Husytów na taktykę zaczepną. Płacić złem gorszem za złe doznane stało się jego hasłem, i pod tem-to hasłem opętani duchem wojennym rycerze husyccy napełniać zaczęli miasta i ziemie sąsiednie krwią i pożogą. Zagony ich, rozlane na cztery strony świata, docierały w Polsce aż pod Częstochowę; jednocześnie pokojowa, ale zbyt łagodna, polityczna, ale pozbawiona siły, działalność Zygmunta Korybutowicza doczekała się w Czechach zupełnego fiasca. Jego upadek ostateczny zeszedł się z ponownem zwycięstwem Husytów nad armią cesarską, odniesionem w r. 1427. Była to ilustracya tych „korzyści” ewentualnych, jakie rzekomo utraciła Polska, nie chcąc się mieszać w sprawy husyckie. Nowa, rozbójnicza faza czeskiego ruchu miała ten skutek, że są-siedzi, zmuszeni do opłacania się napastnikom, rozwinęli energiczne starania o pokój dobrowolny, lub przymusowy. Na prośby uciśnionych, w r. 1431 wyprawił papież Marcin V kardynała Juliana do Niemiec, aby zwołał koncylium, nie wyrzekając się wszakże ponownych usiłowań zgnębienia Husytów za pomocą oręża, Kiedy jednak w sierpniu t. r. Husyci odnieśli ponowne zwycięstwo nad sprzymierzonymi pod Domażli-cami, zmiękł sam ces. Zygmunt, obarczony in-nemi sprawamîTôzîegîëJ⁻polityki swojej, i okazał gotowość do pokojowych układów. Parła do nich także kraj czeski większość Husytów, ale nie rozszalali w wiecznym boju Taboryci. Po umowach przedwstępnych w Chebie, mających za przedmiot sprawę wystąpienia Czechów przed zwołanym świeżo soborem Bazylejskim, stanęło w r. 1433 poselstwo Husytów w Bazylei, gdzie, za cenę wierności Kościołowi przyznano im exequatur czterech artykułów praskich. Nie ukróciło to jednak rozbójnictwa, którego ofiarą padło katolickie Pilzno w r. 1433—34.

A. Pol.

zniecierpliwieni panowie czescy, szlachta i mieszczaństwo praskie, wzdychający do pokoju, utworzyli związek, któremu udało się odnieść walne zwycięstwo nad Taborytami pod Lipanarai d. 30 kwietnia 1434 r. Zapanował na razie spokój, którego kraj cały pożądał; sprawa husycka nie zgasła jednak pod jego popiołami. Nie zgasła ona pomimo układów i obietnic^ jakie poczynił ces. Zygmunt, obejmując tron czeski w lipcu 1436 r., zwłaszcza, że układów tych nie dochowywały obie strony. Stracenie następcy Żyżki, Jana Rohaca z Dubia, przywódzcy nieprzejednanych, dokonane z rozkazu Zygmunta w r. 1437, o mało nie zapaliło ponownej wojny. Wstrzymała ją śmierć cesarza, zmarłego w tymże roku (ob. Czechy tom XIV, str. 759).

j. K. K.

Husarya, Husarze albo Usarze, konnica ciężka, bogato przybrana, skrzydlata, znana tylko w Polsce i wsławiona od czasu bitwy Chodkiewicza z królem szwedzkim Karolem IX pod Kircholmem (1605) we wszystkich wojnach XVII w. i w odsieczy wiedeńskiej 1683, nosząca w aktach wojskowych miano: gravioris armatu-rae” a w mowie potocznej „poważnych znaków”. Owoczesny wygląd H-rza znajdzie czytelnik na fig. 407 przy artykule Archeologia (tom IV str. 632, tablica p. t. „Archeologia polska”). Na obrazie wjazdu Ossolińskiego do Rzymu, malowanym przez Dolabellę, na wybornych miedziorytach Hondiusa, przedstawiających kapi-tulacyę Szeina w 1634 roku, i na ilustracyach historyi Karola Gustawa, napisanej przez Pufen-dorfa, uwagę naszą zwracają przedewszystkiem skrzydła pierzaste, przyprawiane do zbroi lub Wreszcie do siodła. Miały one szelestem swoim przy ataku z kopyta w cwał płoszyć nieprzyjacielskie konie lub trwożyć piechotę. Z przechowanych do dziś dnia kilku egzemplarzy widzimy, że to były pióra orle, sępie lub gęsie, powtykane w drewniane zagięte drążki. Jeździec miał na głowie szyszak czyli kapalin, na piersiach zbroję z grubej blachy, naramienniki i rękawice żelazne, długi koncerz przy siodle pod prawą nogą i krzywą szablę przy lewym boku; zamiast płaszcza skórę z włosiem lamparcią, albo tygrysią, konia rosłego i silnego, bardzo kosztownego. Najważniejszą jednak częścią uzbrojenia była kopia, zwana .pospolicie drzewcem, albo drzewem, długa na 8 łokci z proporcem kitajkowym i ostrem żeleźcem na końcu, zewnątrz malowana, albo obleczona przędziwem a wewnątrz wydrą-Hus-Desforges Piotr Ludwik (* 14 marca I żona dla zmniejszenia ciężaru. Kopie takie moż-1773 w Tulonie — f 20 stycznia 1838), głośny I na widzieć jedynie w Podhorcach, przechowane wiolonczelista francuski i kompozytor. W ósmym I w liczbie około 40 sztuk przy całkowitych zbro*

jaoh (Wład. Kryczyński „Zamek w Podhor-cach” nakł. Zukerkandla w Złoczowie, str. 57). Podczas marszu spoczywały one na wozach; „rozdawał” je wódz dopiero przed bitwą. Służyły na jedno tylko uderzenie, bo się zaraz łamały, jako próżne wewnątrz; tak też należy rozumieć wyrażenie techniczne: „skruszyć kopię”. Ale to jedyne uderzenie wystarczało zwykle do złamania szyku nieprzyjacielskiego; potem H. brała się do szabel i koncerzy, siekła i kłóła pierzchających. Wyższy oficer francuski Millet, przysłany przez Ludwika XIV do Jana Kazimierza dla zasiadania w jego radzie wojennej podczas rokoszu Lubomirskiego, wyraża się w raporcie swoim z d. 11 września 1665 r. (Teka Lukasa XIII, str. 442): „hussards si formidables", a sam należał przecię do najznakomitszej wówczas ze wszystkich armij europejskich. Ze względu na kosztowność ekwipażu H. nigdy

nie była bardzo liczną: czytamy o 4, 6 najwyżej 8-u tysiącach (pod Chocimem 1621). Formować te „złote roty” mogli tylko magnaci. Organizacya była towarzyska, t. j. każdy szeregowy był towarzyszem, bratem-szlachcicem, równym z urodzenia swemu rotmistrzowi, lub jego namiestnikowi, a nawet i samemu hetmanowi. Poza szeregami bojowemi stawali pachołkowie krwi plebejuszowskiej, lecz oni inaczej byli ekwipowani i do sprawy rycerskiej przypadkowo tylko przychodzić mogli w zamęcie walki. Po zakończonej kampanii towarzysz częstokroć zasiadał w izbie sejmowej, jako poseł obrany na sejmiku swego województwa, i mógł wpływową zyskać rolę w najważniejszych czynnościach prawodawczych lub rządowych. Więc szeregi H-i różniły się od wszelkiej jazdy innych narodów w XVII w. nie tylko odmienną powierzchownością, ale i duchem ożywiającym każdego ryce-

si

’ i#'J!

V>

yrM

»fis

kè

sü

U 'S

a?

i :3li

ïl

'w

-V

Igr// v,

>J!

i. ■<

V'

■>4>-

Fig. 90. Zbroja husarska kompletna, z czasów Zygmunta III i Władysława IV — własność Strza-łeckich; fotogr. (Z wystawy dzieł sztuki i starożytności w r. 1881 w Warszawie).

Fig. 91. Husarz na koniu.

(Fotogr. z obrazu Anotniego Strzałeckiego),

T. K.

rza. Przez niezwykłą waleczność zasłużyła H. na zaszczytne miejsce w dziejach wojskowości i na zbadanie jej pochodzenia. Obowiązku tego starał się też dopełnić Konst. Górski w swojej „Historyi jazdy polskiej” (Kraków 1894) i doszedł do wniosków: 1) że „rok 1500 był rokiem narodzenia się u nas H-rzy, 2) że pierwsi H-rze pochodzili z Serbii, a zwali się „Racami”. Za podstawę posłużyły mu wynalezione w archiwach 4 popisy żołnierzy królewskich zacięż-nych z lat 1500 i 1501, gdzie jest wymienionych po kilka i kilkanaście koni „pod Raczem”, lub „H-rzy” oraz dwa ustępy z Bielskiego, z których jeden jest bałamutny (o przybyciu do Polski Raców z narodu słowiańskiego za króla Ludwika, zatem w XIV w.), drugi zaś bardzo wyraźnie rozstrzyga kwestyę twierdzeniem, że „w r. 1503, przyjechawszy Aleksander z Litwy, złożył sejm w Lublinie, na którym uradzili służebne przyjąć i przyjęli obyczajem usarskim czyli rackim, z drzewy, z tarczami”. Na poparcie powołany jest jeszcze Stryjkowski, który zamieścił pod r. 1501 mniej wyraźną notatkę: „Raców nie mało za litewskie pieniądze żołniersko po usar-sku służyli”. Wreszcie dowiedział się Górski od Miklosicha, że „usar, gussar” po serbsku oznacza rozbójnika (str. 17—19). Całą inter-pretacyę tych źródeł zakwestyonowaliśiny, pisząc recenzyę książki Górskiego do Kwartalnika Historycznego (1895, str. 223—226), proponując prawdopodobniejszy domysł, że po śmierci Macieja Korwina żołnierze z jego sławnego czarnego legionu przychodzili na służbę do polskich Jagiellonów z Węgier, gdzie panował Władysław Jagiellończyk. Legion ten posiadał konnicę, u-znawaną za pierwowzór huzarów (ob.), a znajdować się w nim mogli nietylko Madiarowie (jak zapisany w regestrach Grzegorz Ferens), ale i Słowianie węgierscy, a więc i Serbowie czyli Racowie (bo Długosz Serbię nazywał zawsze Rascią). W języku też madiarskim huzar ma przyzwoitsze znaczenie, bo wybrańca z dwudziestu, od wyrazu „husz”=20. Mogli więc przybysze chlubić się mianem huzara z czarnego legionu, a żołnierze polscy przejęli je przerabiając nieco. Gotowi jesteśmy tedy uznać koniec XV w. za czas narodzenia się u nas nazwy H., ale tylko nazwy. Co do uzbrojenia bowiem huzarzy Macieja Korwina byli kawaleryą lekką, więc nie podobną do polskiej H-i, drzewo zaś czyli kopia z wytokiem i gałką, jak przyznaje sam Górski „niczem nie różniła się od dawniejszej i ogólnie od kopij, przez rycerzy używanych”. Wszak i pod Grunwaldem (1410) kruszono kopie, a gdy „z nich w dolinie most prawie się uformował, sieczono się toporami i mieczami”. Przejmować kopii od „Raczów” Polacy nie potrzebowali w r. 1500; chyba może im do rąk dali, podziwiając wszakże ich dzielność i przybierając ich sławne miano. O skrzydłach pierwszą wzmiankę znalazł Górski dopiero

pod r. 1553 u Orzechowskiego w Panegyrieus nuptiarum S. A. R.: były to wszakże skrzydła srebrne, a przystrajały, nie rycerzy, lecz giermków podczas festynów, urządzanych dla przybywającej do Krakowa trzeciej żony Zygmunta Augusta, Katarzyny Austryaczki (str. 64). Ale kronikarz Thietmar, biskup merseburski, pod r. 1015 mówi o „koniu skrzydlatym” (equo alato) Bolesława Chrobrego. Wyrażenie to nie mogło być zapożyczone od pisarzy starożytnych, gdyż jedyny podobno przykład z Owidyusza (Fasti III, 415) stosuje się do Feba, pędzącego przez etery, a Thietmar ani do poetyzowania skłonnym nie był, ani też ubóstwiać tak nienawistnego sobie Bolesława nie zechciałby. Wyrażenie jego należy przeto brać w dosłownem znaczeniu i widzieć w tym skrzydlatym koniu pierwowzór husarskiego. Wspomniane pod 1553 r. skrzydła srebrne możemy uznać za ogniwo, łączące H-ę ^ XVII wieku z tradycyą Bolesławowską, która mogła ożywić się w epoce wielkich wojen i pod wpływem rozpowszechnionej wśród szlacheckiego rycerstwa literatury złotego wieku.

Husarzewski Tomasz (* 1732—f 13 grud. 1807), profesor historyi i krytyki, urodził się na Litwie z rodziny dość zamożnej i liczne związki mającej; r. 1752 wstąpił do stanu duchownego ks. missyonarzy; był następnie prawie przez lat 24 regensem seminaryum dyecezyalnego wileńskiego. W r. 1760 na żądanie kardynała Mi-gazzi’ego, arcybpa wiedeńskiego, H., wraz z ks. Hardelay i Tilianem do Wiednia wysłany, przez lat pięć pełnił obowiązki missyjne, z wielkiem uznaniem przełożonych. Za powrotem do kraju wprowadził w seminaryum niektóre reformy, mające na celu odświeżenie sposobu udzielania nauk w duchu nowszym, z odrzuceniem przestarzałej scholastyki, w której sam był kształcony.

W roku 1766, na zlecenie bpa Ignacego Massalskiego, ułożył „Książkę jubileuszową na dyece-zyę Wileńską”. Przygotował też tłómaczenie i wykład psalmów, gdzie, jak powiada Golański, „dobrze i z gruntu poznał co pracowici i wielcy mężowie z taką swoją usilnością i krytyką rozeznali”. Napisał także rozprawę o Condil-lacu, wówczas, gdy jeszcze ten autor „nie tak był u nas znanym, jak następnie być zaczął”; lecz i tej pracy nie ogłosił. Podobnie się stało z obrobionem już Przygotowaniem do nauki Pisma św. Powołany przez Kommissyę edukacyjną na katedrę historyi powszechnej i krytyki w świeżo-zreformowanej Szkole głównej wileńskiej, rozpoczął lekcye w 1783 i pierwszy od czyt ogłosił drukiem: „Przemowa przy rozpoczęciu lekcyj publicznych historyi powszechnej”. Podobnież i w roku następnym (1784): „Mowa na zaczęciu lekcyj”. W r. 1798 ogłosił po łacinie rozprawę o Piśmie św. „Tractatus de San-cta Scriptura. Pars I: De libris sacris in generali”. Kiedy w r. 1804 Lelewel przybył do Wilna na naukę i zgłosił się do H-go, ten już

publicznie nie wykładał, młodemu badaczowi okazało się, iż o niemiec- i 2-e T. II str. 849). kich historykach nie wiedział, całą zaś umiejętność czerpał od Francuzów; zalecał jednak Lelewelowi, ażeby na wskazówki obce się nie spuszczał, ale sam sobie drogi szukał, co też Lelewel uczynił (por. Lelewel „Polska, dzieje i rzeczy jej rozpatrywane” 1858, t. I str. VIII i IX). Ogólną charakterystykę H-go podał jego i wieloletni kolega. „Wyżej wzniesiony umysł, od | najmniejszego upodlenia daleki, godnie zawsze odpowiadał moralnej swojej wartości. Bystry i dowcip, czysty rozum, równie od wszelkich przesądów, jak od wszelkiego nadużycia ochroniony; pojęcie niepospolite, przenikliwość wielka, pamięć do zadziwienia, która aż do ostatnich dni jego wiernie mu towarzyszyła: bo co gdzie aby raz czytał, słyszał, patrzył, uważał, nigdy mu tego nie dawała zapomnieć; wielki skarb różnego rodzaju wiadomości, zręcznych obserwacyj, przyzwoitych a ważnych stosunków, wielki ten skarb coraz więcej z latami jego pomnażany, w objęcie tak obszernej jego myśli zgromadziła”

(F. N. Golański „Pamiątka T. H-go i Franciszka Smuglewicza... w głosie prof. na publicznem posiedzeniu Imp. Uniw. w publicznej bibliotece 15 września 1808” Wilno, str. 66). — Pohl Jędrzej „Zycie JX. T. H-go” b. r. i m. druku, cytowane przez Estreichera w „Bibliografii XIX stólecia”.    p-Chm-

a z rad dawanych i H. Haesera „Lehrb. d. Geseh. d. Med.” (wyd.

Dr J. p.

Huschke Filip, prawnik niemiecki (* 1801 — f 8 lutego 1886), od r. 1822 profesor prawa w Getyndze, Rostocku, wreszcie we Wrocławiu. W swoim czasie znany i płodny romani-sta.—Ważniejsze prace: „Studien des römischen Rechts” (1830); „Die Verfassung des Königs Servius Tullius” (1838); „Ueber des Recht des Nexum und das alte römische Schuldrecht”

! (1846); „Gaius” (1855); „Jurisprudentiae ante-justinianeae quae supersunt” (1861, wyd. 5-e 1886); „Die Multa und das Sacramentum” (1874); „Das Recht der publieianischeii Klage” (1874); „Die Lehre des römischen Rechts vom Darlehen”

s. P.

(1882).

sę i u.

Husein, Hussein, ob. Ho sain.

Husein-Pasza, ostatni bej Algieru, ob. Hos

Husi (Husz), miasto w Mołdawii, w obwodzie Falcin, niedaleko granicy rossyjskiej, o 66 km. na południo-wschód od Jas, nad rzeką Husi, dopływem poblizkiego Prutu; siedlisko biskupa, seminaryum duchowne; blizko 15 000 m-ców; na okolicznych wzgórzach rośnie wyborne wino. Tutaj w 1711 r. Piotr Wielki, otoczony przez armię turecką śród bagnisk Prutu, zawarł pokój

W. N.

z Turkami.

Husiatyn (U siat y u, Wsiatyn), miasto pograniczne między gubernią Podolską a Galicyą, po obu brzegach rzeki Zbrucz, połączonych mostem. H. Podolski, lewobrzeżny, jest to nędzne, błotniste, źle zabudowane miasteczko, liczące około 3 000 mieszkańców, śród których 40°/0 samych Żydów. Ma zarząd policyjny, pocztę, cerkiew, wymurowaną przed 20 laty, aptekę, telegraf, komorę celną, szkołę wiejską, młyny. H. Galicyjski, prawobrzeżny, jest miastem po-

Huschke Emil (* w Wejmarze d. 14 grudnia roku 1797—f w Jenie d. 19 czerwca roku 1858), wielce zasłużony anatom i embryolog.

Kształcił się w Jenie i w r. 1818, po obronieniu rozprawy „Quaedam de organorum respira-toriorum in animalium serie metamorphosi ge-neratim scripta et de vesica natatoria piscium quaestio”, otrzymał dyplom doktorski, poczem wyjechał na czas dłuższy do Paryża. Powró- wiatowem, liczącem około ö¹/* tysiąca mieszkańców, przeważnie Polaków; ma urząd podatkowy, sąd powiatowy, pocztę, telegraf, stacyę kończącej się tu drogi żelaznej transwersalnej, komorę celną, kościół parafialny katolicki i unicki, dwie pograniczne strażnice i stacyę kontu-macyjną dla bydła, przepędzanego z Podola. Godna uwagi synagoga, w ostatniej ćwierci wieku XVIII wymurowana, z gotyckiemi oknami i płaskim dachem niewidzialnym. Przemysł miejscowy obejmuje, prócz rolnictwa, którem prawie cała ludność chrześciańska się trudni: wyroby szewckie, grubego sukna i odzieży dla włościan, wyroby kuśnierskie i narzędzi gospodarczych. Gorzelnia tutejsza założoua na wielkie rozmiary; browar pospolity, lecz ma słynne w całej okolicy piwnice. Aż do roku 1872 H. był ważnym punktem handlowym na drodze z Podola galicyjskiego do rossyjskiego; po otwarciu kolei z Tarnopola do Podwołoczysk stracił był dawne znaczenie, lecz znów je odzyskał dzięki kolei transwersalnej. — H. był pierwotnie

ciwszy stamtąd, osiadł w Jenie jako docent prywatny anatomii; w r. 1824 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, w trzy lata zaś później ' otrzymał tamże katedrę zwyczajną anatomii i zajmował ją do śmierci, jako profesor ceniony powszechnie. H. był anatomem biegłym, pilnym i starannym, przyczyniającym się stanowczo do postępu nauki, pomimo, że w niektórych pracach swych wkraczał na bezdroża tak zwanej filozofii przyrodniczej (Naturphilosophie), którą przesiąkł był za młodu, szczególnie pod wpływem Ok en a (ob.), profesora swego. Embryo-logia zawdzięcza mu niejedno spostrzeżenie wyborne i kilka odkryć drobniejszych.—Z prac jego wyróżniają się: „Beiträge zur Physiologie und Naturgeschichte. Ueber die Sinne” (Wejmar 1824); „Schädel, Hirn und Seele des Menschen und der Thiere etc.” (Jena 1854) i „Cranioscle-rosis totalis rhachitica” (tamże 1858). Pisywał też dla wydawnictwa Okenowego „Isis”. — Por. „Allgem. Deutsche Biographie’’ (T. III str. 149)

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 233. T. XXX.

K.

W. N.

wsią, należącą do dóbr królewskich. Królowa Bona, dla zaokrąglenia Barskiego starostwa swego, za graniczącą z niem wieś Manikowce oddała jej posiadaczowi, Janowi Świerczowi, Hu-siatyn (Wsiathin), a Zygmunt August roku 1559 pozwolił mu wieś tę przeistoczyć na miasto i obdarzył je prawem magdeburskiem. Staraniem i nakładem Świercza nowe miasto urosło w ludność i dobrobyt; po nim przeszło do Kalinowskich. Urodzony tu watażka kozacki, Semen Nalewajko, mszcząc się na Kalinowskim za śmierć ojca, który był kuśnierzem, a umarł z pobicia przez sługi pańskie, roku 1594 uderzył na H., zdobył zamek, miasto złupił i spalił. Od r. 1633 władał H-em Marcin Kalinowski, hetman wielki koronny, który najwięcej pozostawił w nim po sobie pamiątek: on-to około roku 1645 wymurował po prawej stronie rzeki farę i klasztor bernardynów, oraz wiele przyczynił się do obmurowania miasta i wzmocnienia zamku. Wkrótce potem (1652) Marcin Kalinowski, wraz z synem, Samuelem, zginął pod Batohem, został tylko syn Samuela, Marcin, starosta gniewkowski, którego córka, Helena, wyszedłszy za Jakóba Morsztyna, wniosła w dom jego całą kolosalną fortunę swoją, a z nią i H. Ale umierając bezdzietnie, ostatnia ta latorośl świetnego domu Kalinowskich, uczyniła swym spadkobiercą krewnego swego, Stanisława Potockiego, wojewodę bełskiego, który, również nie mając dzieci, po sześciu leciech władania, spadek ten przekazał synowcowi swojemu, Franciszkowi Sa-lezemu Potockiemu (1732). Traktatem buczackim H. dostał się Turkom i wcielony został do pa-szałyku Podolskiego. Dopiero za Jana III, podczas wyprawy wiedeńskiej, Jędrzej Potocki, kasztelan krakowski, H. i inne grody podolskie wyzwolił z jarzma tureckiego. Po podziale Rzeczypospolitej część H-a, leżąca na prawym brzegu Zbrucza, przeszła pod panowanie austryackie. W roku 1819 od Potockich cały H. dostał się był w posiadanie Łabędzkich, obecnie zaś galicyjski należy do Gołuchowskich, podolski posiadają Żelscy. H., który dawniej należał do powiatu Czerwonogrodzkiego a województwa Podolskiego, pamiętny jest pobytem Władysława IV i Jana Kazimierza podczas wojen tureckich i kozackich, a także przejazdem cesarza Piotra I. Oprócz zwalisk dawnego zamku, zburzonego przez Turków, popod H. na polu ornem „Mogiłki”, są ślady kurhanów, a znajdowane tam urny starożytne, bronzy, jako też wydobyty ze Zbrucza r. 1848 olbrzymi posąg kamienny Światowida, oraz wykopane dwie płyty kwadratowe z wyobrażeniami ludzi i zwierząt, świadczą, że H. jest jedną z najdawniejszych osad w tych stronach.

Husinetz, miasteczko w Czechach, o 31 km. na południopołudniowschód od Strakonic; przędzalnie wełny, wyrób pończoch, przemysł drzewny. Miejsce urodzenia Jana Husa, którego dom rodzinny posiada tablicę pamiątkową z popiersiem reformatora.

Huskisson Wilhelm, ekonomista i mąż stanu angielski (* w Birch Moreton 1770 roku — w Eccles 1830). W młodym wieku oddał się życiu publicznemu; od r. 1791 był podsekretarzem stanu w wydziale wojny; w r. 1796 zasiadł w Izbie gmin, której członkiem był prawie bez przerwy aż do śmierci; przemawiał w niej często i okazał wielką znajomość spraw ekonomicznych i finansowych. Od r. 1803 do 1809 był sekretarzem skarbu; powrócił do rządu w r. 1814 wraz Canningiem, jako główny administrator lasów i członek rady tajnej; w styczniu 1823 został prezesem biura handlu i podskarbim marynarki. W ministeryum Godericha (1827) był sekretarzem stanu kolonij; w 1828, choć stronnik emancypacyi katolików, wszedł do gabinetu Wellingtona, wystąpił jednak z niego w r. 1820 z powodu nieporozumień z Wellingtonem w sprawie reformy wyborczej. W roku następnym zginął podczas wypadku na drodze żelaznej z Liverpoolu do Manchesteru, w dniu jej otwarcia.

Husnik Jakób, wynalazca czeski (* 1837 r. w Vejprnicach), syn leśniczego w dobrach Krzymickich ks. Lobkowica. Ukończywszy nauki szkolne w Pradze, r. 1852 wstąpił tamże do niemieckiej szkoły realnej; w latach 1855—59 uczęszczał do Akademii malarskiej, a potem przez szesnaście miesięcy uzupełniał swe studya artystyczne w Akademii antwerpskiej. Zaproszony przez swego wuja Pr. Morawca, dziekana w Uhrinësi, wykonał dla okolicznych kościołów kilka obrazów ołtarzowych, a na wystawę praską dwa rodzajowe: Godzina odpoczynku i Gospodarstwo studenckie. R. 1864 został profesorem rysunków i stenografii w gimna-zyum realnem w Taborze. R. 1868 wynalazł fototypię i pierwsze fototypy dał poznać światu r. 1869 w czasopiśmie berlińskiem „Photographische Mittheilungen”, posławszy mu 2 000 odbitek. Współcześnie ten sam wynalazek zrobił nadworny fotograf monachijski Józef Albert i przywiózł piękne próbki. Tam zawarł umowę regentalną z H-iem, który za stosowne wynagrodzenie zobowiązał się przez lat pięć swój wynalazek zachować w tajemnicy. R. 1873 na żądanie ministeryum finansów pozwolono mu w drukarni rządowej w Wiedniu nauczać przez 3 lata fototypii, fotolitografii i fotocynkografii. Tu H. wynalazł heliogratię i reprodukował mnóstwo obrazów kreskowym i tonowym sposobem. R. 1879 został profesorem gimnazyum realnego w Pradze. W tym roku urządził sobie niewielki zakład fotocynkograficzny i wydał kilka książek o różnych sposobach fotodruku mechanicznego, pierwszych w tym przedmiocie: „Das Gesammt-gebiet des Lichtdruckes”; „Die Heliographie”; „Die Zinkätzung” i „Die Reproductionsphotogra-phie“. R. 1888 uwolnił się od służby i wspól-

,T. H-ch.

str. 325).

nie z zięciem swoim, Arturem Hausierern, otworzył pod firmą „Husnik i Häusler” zakład reprodukcyjny, słynny dziś w całym świecie. Z innych wynalazków H a ważne są: Reliefy żelatynowe do znaków wodnych (r. 1888) i dokonane, wespół z synem, Jarosławem, udoskonalenie reprodukcyj trójbarwnych, które dziś jego zakład z wielkiem powodzeniem uprawia. R-

Huss Jan, budowniczy. Przybył do Polski z Węgier na wezwanie hr. Potockich i budował w r. 1695 kościół jezuitów z kollegium (dziś kościół parafialny, do r. 1826 katedra) w Krasnym stawie w gub. Lubelskiej, kosztem hr. Anny Potockiej; w tym też kościele pochowany.— (Z notatek budown. Heuricha).

Huss Magnus (* w Torpie [Medelpad] d. 22 października r. 1807—f w Sztokholmie r. 1890), bardzo zasłużony lekarz szwedzki. Do nauk przykładał się od r. 1824 w uniwersytecie upsal-skim, poczem służył w wojsku i w marynarce, a osiągnąwszy w Upsali w r. 1834 dyplom doktorski, został lekarzem młodszym w sztokholmskim Scrafimer - Lazareth\ w r. 1839 posunięto go na zastępcę lekarza naczelnego tegoż szpitala i zarządzającego nowo-otworzoną kliniką lekarską. W r. 1840 został lekarzem naczelnym i profesorem nadzwyczajnym Instytutu Karolińskiego w Sztokholmie, w r. 1846 profesorem zwyczajnym. Od r. 1854 do 1860 był nadto pierwszym lekarzem szpitala dziecięcego, imienia królewiczowej Ludwiki. W r. 1860 mianowano go inspektorem Instytutu Karolińskiego, przewodniczącym wr Kollegium lekarskiem i dyrektorem naczelnym wszystkich szpitali szwedzkich. W r. 1857 otrzymał od króla godność szlachecką.—H. należał niewątpliwie do najza-służeńszych lekarzów szwedzkich podczas wieku XIX żyjących; przyczynił się do pomyślnego rozwoju szpitalnictwa w ojczyźnie swej, jako też do podniesienia służby zdrowia wogóle, piórem też oddał nauce przysługi rzetelne. Oprócz licznych prac mniejszych w wydawnictwach lekarskich szwedzkich i sprawozdań szpitalnych, bardzo starannych, wydał między innemi osobno uastępujące dzieła poważne: „Observation sur la fièvre typhoide” (Paryż 1845); „Al-coholismus chronicus, eller kronisk alkoholssjuk-doin” (Sztokholm 1849 — 51, 2 tomy; przekład niem. Gerharda von dem Busch, Lipsk 1852; za dzieło to otrzymał H. od Akademii fran^skiej nagrodę Monthyona); „Om Sweri-ges endemiska sjukdomar” (Sztokholm 1851; przekł. niem. Gerh. v. d. Busch, Brema 1853); „Om tyfus och tyfoidfeberns statistika förhällan-den och behandling” (tamże 1855; przekład ang. tamże i franc. Gothenburg, oba w tymże roku; tłom. niem. G. v. d. Busch, Brema 1856) i „Om lunginflammationens statistika förhällanden och behandling” (tamże 1861). — Por. „Biographisches'^ Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III

Dr J. P.

Huss Henryk, inżynier polski (* 29 listopada 1837 w Krakowie); ukończył szkołę politechniczną w Wiedniu 1859 r. Pod inżynierem H. Hodelem pracował przy budowie drogi żelaz. Karola Ludwika w Galicyi, następnie pod kierunkiem inżyniera Rosenbauma przy budowie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej oddziału Bydgoskiego. Budował drogę żelazną Terespolską na dystansie od Warszawy do Siedlec, a w końcu został starszym inżynierem całej drogi. Budował kolej Południowo - Zachodnią oddział Grajewski, następnie oddział Brześć-Kijów kolei żelaznej Południowo-Zachodniej w charakterze inżyniera-przedsiębiorcy, poczem wrócił do Warszawy i tu, powołany przez inżyniera Chrzanowskiego, zajął stanowisko jego współpracownika przy budowie kolei Nadwiślańskiej Obwodowej, przyczem brał udział w budowie mostu na Wiśle pod cytadelą. Współcześnie lat kilka był profesorem geometryi wykreślnej i teoryi mechaniki w szkole technicznej kolejowej. H. powołany na naczelnego inżyniera budowy dróg żelaznych strategicznych rządowych w Cesarstwie, zbudował odnogę kolei Wilno-Pińsk-Kowno; według jego też projektu została zbudowana kolej przecinająca błota Pińskie 1881—84. Po ukończeniu tych robót zajął się budową kolejek wązkotoro-wych podjazdowych; pierwsza taka kolejka w Królestwie zbudowana została na dystansie Warsza-wa-Wilanów-Piaseczno; rozpoczęta 1885, wykończona 1891.

Huss Józef, współczesny budowniczy polski (* w Krzeszowicach pod Krakowem d. 11 kwietnia 1845), jest synem Józefa H-a, oficera b. wojsk polskich. Ukończył Instytut techniczny w Krakowie, W r. 1864 wstąpił do berlińskiej Akademii budownictwa; ukończył ją w r. 1866. Przyjechawszy do Warszawy w r. 1866 praktykował u Józefa Orłowskiego. Od r. 1867 prowadził, jako budowniczy-konduktor, budowę pałacu L. Kronenberga aż do zupełnego jej ukończenia. W r. 1875 otrzymawszy prawo prowadzenia robót budowlanych, rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. W tym samym roku wzniósł pałac hr. Starzyńskiego w Pietkowie, w gub. Łomżyńskiej, według projektu Ankiewicza. W r. 1876 projektował i budował willę dla wice-pre-zesa Nagórnego. W r. 1876 i 77 zaprojektował i zbudował dwie wille w aiejach Ujazdowskich (,M 1714a). W r. 1880 odbudował pałac w Królikarni pod Warszawą dla hr. Pusłowskiego, odtworzywszy całość pierwotną z drobnych szczegółów, po pożarze pozostałych. W r. 1881 według jego projektu i pod jego kierunkiem stanął kościół w Czermnie; w r. 1884 dom Fuchsa przy placu św. Aleksandra w Warsz., w którym brama i klatka schodowa odznaczają się wy-kwintnem wykończeniem. W r. 1890 według szkicu budown. Edw, Cichockiego, rozpoczął budowę kościoła św. Augustyna przy ulicy Dzielnej w Warsz., ukończoną w r. 1895. W roku

J. H-ch.

1894 odbudował w stylu gotyckim zameczek w Opinogórze, w pow. Ciechanowskim. W r. 1896 zaprojektował i zbudował pałac hr. Tyszkiewicza w Zatroczu pod Wilnem.—Za swe prace architektoniczne otrzymał w r. 1887 na wystawie krajowej sztuki polskiej w Krakowie medal bronzowy. W r. 1888 przyznano mu I-szą nagrodę za projekt konkursowy domu dochodowego Teatrów warszaw, rządowych, przy ul. Wierzbowej (wówczas niewykonany). Oprócz tego H. wykonał wiele prac pomniejszych.

HussałZewski, czyli Prus i Bas, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w polu górnem, czerwouem — półtora krzyża srebrnego (herb Prus I); w dolnem, błękitnem, nad półksiężycem srebrnym—trzy srebrne gwiazdy sześciopromien-ne rzędem. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna z mieczem. Labry z prawej strony czerwone, podbite srebrem, z lewej błę-wisku okazał się dobrym organizatorem. Po śmierci swego protektora, Alego Paszy (1871), H. poszedł na wygnanie do Isparty, wkrótce jednak wrócił i otrzymał nominacyę na gubernatora Smyrny, a w 1874 na wielkiego wezyra. Słabość jego na tern stanowisku przyniosła dużo strat państwu, zwłaszcza na punkcie finansów. H. ponownie wpadł w niełaskę, wyjechał do Smyrny, poczem udał się w podróż po Francyi i Anglii; po powrocie był znów ministrem wojny (1875), ale krótko. Wysłany do Brussy, stanął na czele spisku, który obalił Abd-ul-Asi-za; w nocy z 29 na 30 maja 1876 wprowadził Murada do pałacu Dolma-Bagcze i kazał zabić Abd-ul-Azisa. Murad mianował go ministrem wojny, w parę dni potem jednak (w nocy z 15 na 16 czerwca 1876) oficer Hassan Bej zamordował H-a w domu Midhata Paszy.

Husseinite (order domowy), order tune-tański, ustanowiony przez Ahmeda Beja (panował 1837 — 55). Ma tylko jedną klasę; w Tunisie noszą go tylko bej, książęta i dwaj najwyżsi dygnitarze. Za granicą udzielany bywa monarchom i książętom krwi. Dekoracya składa się ze złotej tarczy z brylantami, zawieszonej na agrafie ze złota i brylantów. Nosi się na zielonej wstędze z ezerwonemi wypustkami.

Husson Henryk Marya (*w Reims dnia 25 maja r. 1772 — f w r. 1853), lekarz i chirurg francuski. Na chirurga wykształcił się w Paryżu, głównie pod przewodnictwem De-saulta (ob.); w r. 1792 wstąpił do służby wojskowej, jako chirurg młodszy (Chirurgien sous-aicle), w roku następnym posunięto go na assy-stenta starszego (Aide - major). W roku 1794 wystąpił ze służby i, powróciwszy do Paryża, zapisał się na wydział lekarski, ukończył go zaś w r. 1799 jako doktor medycyny; równocześnie został bibliotekarzem w szkole zdrowia (École de santé), od roku zaś następnego pełnił obowiązki sekretarza komitetu do szczepienia ospy, oraz lekarza w szpitalu ospowatych. W r. 1806 został ordynatorem w paryskim Hôtel - Dieu, gdzie także miewał wykłady kliniczne; od roku 1809 był również lekarzem liceum cesarskiego; w r. 1811 szczepił ospę ochronną jedynakowi Napoleona I.—Główną zasługę położył H. jako gorliwy krzewiciel szczepienia krowianki; prace jego pomijamy, jako przestarzałe; wyliczenie ich znaleźć można w Cal li sen a „Med. Schriftsteller - Lexikon” (T. IX str. 324 i T. XXIV str. 110). Literaturze naszej przyswojono „Uwagi nad wakcyną podług Hussona, przez Sylwestra Pleszkowskiego” (Grodno 1828, w 8-ce, str. 82 i nl. 8).—Por. „Biograph, médicale” (T. V str. 321) i S. Kośmińskiego „Słown. lek.

Dr j. p.

pols.” (str. 178).

Husson Eugeniusz Aleksander, generał

Fig. 92. Hussarzewski (herb).

kitne, podbite złotem. Nadany wraz ze szlachectwem Łukaszowi Stanisławowi Hussarzewskiemu przez Jana III za dzieła rycerskie, w dniu 15 kwietnia 1676 roku. — Źródło: „Metr. Koronna” (ks. 211, f. 513).

Hussein Awni Pasza, mąż stanu turecki (* 1818 w Dostkoj w Azyi Mniejszej—f 1876 roku). W r. 1825 przybył do Konstantynopola, studyował prawo, poczem wstąpił do szkoły wojskowej (Harbidże - Mekteb); w r. 1845 został nauczycielem w niej, w 1850 majorem, w 1853 generałem - porucznikiem. Pod Omerem Paszą budował fortyfikacye w przejściach przez Bałkany. Był potem szefem sztabu Omera Paszy, a po wojnie, w r. 1856, mianowano go szefem sztabu głównego i dyrektorem szkoły wojskowej.

W r. 1859 dowodził dywizyą w wojnie z Czar-nogórzem; w r. 1864 został generałem gwardyi, w 1869 polecono mu stłumić powstanie na Krecie; po dokonaniu tego polecenia z powodzeniem i mąż stanu francuski (* w Reims 1786 roku— mianowano go ministrem wojny; na tern stano- ; f w Fontainebleau 1868 r.). Wstąpił do woj-

445—457).

sukna.

w. N.

Fig. 93. Huszcza (herb).

ska w r. 1804, odbył kampanie 1805 i 1806— 1807; służył potem w Hiszpanii; pod Baylen fw r. 1808) dostał się do niewoli; wrócił do Francyi dopiero w roku 1814. Odznaczył się w bitwie pod Quatre - Bras (1815), gdzie otrzymał ranę; w r. 1819 został szefem batalionu, w r. 1822 wystąpił z wojska. Brał czynny udział w rewolucyi Lipcowej; wrócił potem do wojska; dowodził 42 pułkiem piechoty w Boulogne, w r. 1838 podczas zamachu Ludwika Bonapartego. W r. 1845 mianowano go marszałkiem polnym; po rewolucyi 1848 otrzymał dymissyę. Zasiadał w Zgromadzeniu prawodawczem jako przedstawiciel departamentu Aube; od 1862 zasiadał w senacie; odznaczył się mowami, pełnemi nienawiści względem Anglii. Napisał między in-nemi: „L’Aide - Mémoire de l’officier supérieur d’infanterie” (1836); „Les Maximes de guerre de Napoléon I” (1850); „Pensées et Maximes de l’empereur Napoléon” (1852).

Hussovianus Mikołaj (prawdopodobnie: Hus-sowski; * około 1480 — f w pierwszej połowie XVI w.), poeta, piszący wyłącznie po łacinie, najpewniej nieszlacheckiego pochodzenia, rodem może z Hussowa (w pow. Łańcuckim na Rusi Czerwonej), młodość miał twardą, spędził ją nie na naukach, lecz na łowach pod kierunkiem ojca w wielkich lasach na grubego zwierza, którego nieraz ścigał konno aż za Dniestr. Kiedy i gdzie pobierał wykształcenie, niewiadomo; dostawszy się na dwór biskupa płockiego, Erazma Ciołka, mecenasa uczonych i poetów, z nim razem r. 1521 i 1522 spędził w Rzymie. Tu podczas igrzyska walki byków, na którem obecny był papież Leon X, ktoś z Polaków wspomniał o łowach, urządzanych w Polsce na żubry. H., jako znawca przedmiotu, zabrał głos i tak zaciekawił papieża, zapalonego myśliwego, że ten zwrócił się do Ciołka z prośbą, by mu przysłał wypchanego żubra. Ciołek wysłał w tym celu list do Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego, a równocześnie polecił H-u, by ułożył po łacinie opis polowania na żubry. H. lubo niechętnie, jako niewprawny, zabrał się do pracy i ukończył ją w początkach r. 1522 p. t. „Carmen de statura, feritate ac veuatione bison-tis”. Tymczasem w grudniu już 1521 Leon X umarł, w 10 miesięcy potem umarł także Ciołek, a poeta, pozostawszy bez protektora, wrócił zbiedzony do kraju, dedykował swój utwór Bonie i wydrukował go w Krakowie r. 1523; zawiera on wierszy 1072; są to dystychy; natura sama dzieła, dydaktyczna, opisowa, niezbyt się nadawała do poezyi, a forma źle była obrana; to też niektóre tylko epizody są w nim ładne. Z powodu ciekawej treści czytano go, a nawet przedrukowano r. 1855 w Petersburgu nakładem Akademii Nauk. Pomimo ciężkiej choroby, w jaką popadł H. za powrotem do kraju, w pracy nie ustawał: w r. 1524 wydał dobrze napisany w przeciągu jednego dnia poemacik o zwycięstwie przez Firleja nad Turkami odniesionem: „Nova et miranda de Turcis Victoria mense Julio”, a w r. 1525 o życiu bł. Jacka: „De vita et gestis divi Hyacinthi”. To są trzy rzeczy najważniejsze H-go; inne są drobne i podrzędne mają znaczenie. Cechą znamienną jego utworów jest powaga, prostota uczucia, głęboka religijność w połączeniu z otwartą niechęcią względem Lutra i jego nauki, którą przy każdej sposobności potępia. W wierszowaniu byli mu wzorem głównie Wergili i Owidyusz, ale nie wypisywał z nich dosłownie, jak to robili inni humaniści; raczej brał od nich myśli. Humaniści polscy, a mianowicie Paweł z Krosna i Andrzej Krzycki, także nań wpływ wywarli. Łacina jego nie była poprawną, nawet w takich napozór elementarnych rzeczach jak użycie zaimków, spójników, czasów i trybów; wierszowanie łacińskie również jest częstokroć wadliwe. Warto także zaznaczyć, że wbrew zwyczajowi humanistycznemu nie wzywał Muz, nie posługiwał się mitologią, jako środkiem upiększenia dykcyi, prócz kilku małoznaczących wyjątków (Styks, Tartar, Orkus itp.). Miłość ojczyzny silnie się w jego utworach przebijała. Nowem wydaniem poezyj H-a zajął się nauczyciel gimnazyum Tarnowskiego Jan Pelczar p. t. „Nicolai Hussoviani Carmina” (Kraków 1894); poprzedził je obszerną przedmową. Z powodu tego wydania napisał Dr Michał Jezienicki cenny artykuł p. t. „Mikołaj Hussovianus (Hussowski) w świetle najnowszych badań” („Kwartalnik historyczny” r. 1895, str.

P. Chm.

Hustopecz, miasteczko na Morawach, o 4 km. na południopołudniowschód od Weisskirchen

nad Beczwą, lewym dopływem Morawy; fabryka

W. N.

Husum, miasto w Prusach, w regencyi Szlezwicko - Holsztyńskiej, o 32 km. na zachód od Szlezwigu, nad rzeką Husumeraue, w pobliżu jej uścia do morza Północnego, naprzeciwko wyspy Nordstrand, na północ od półwyspu Eider-stedt, pod 54%° szer. pn.; 7 000 m-ców; handel zbożem i bydłem, hodowla ostryg.

Hnsynec, ob. Husinetz.

Huszcza, herb polski. Na tarczy, w polu barwy niewiadomej—belka poprzeczna, krzyżem kawalerskim obarczona i z obu

końców prosto ku dołowi załamana, następnie jakby w kotwicę zgięta. Pod belką kółko przewleczone na sznurku, przytwierdzonym w załamaniach. Nad hełmem korona szlachecka.— Źródło:    Pieczęć Iwana

Huszczy, horodniczego ho-

melskiego, z końca XVI wieku, w posiadaniu sokiej temperatury) otrzymuje się pożądany wyrób; więc spotyka się: Glashütte, Schmelz-, Pech-, Ziegelhütte i t. d, W języku polskim nazwę H-y nosi • zakład, w którym robią szkło i wytapiają metale; a więc po polsku bywa: H. szklana, H. żelazna, H. cynkowa, H. miedziana i t. d. Pod wyrazem „Huta” nie należy rozumieć jedynie pieca przeznaczonego do wytapiania, lecz wszystkie urządzenia z wytapianiem i fabrykacyą wyrobu związane. Ob. Hutnictwo, nadto przy szkle i pojedynczych metalach.

numizmatyka Wittyga.

Huszcza, a właściwie Ho szcza lub Hoj-szcza, miasteczko w gub. Wołyńskiej, w pow. Ostrogskim, nad Horyniem, o 5 mil od Ostroga, o trzy od Równego, nieopodal dr. żel. brzesko-kijowskiej. Założycielem tej osady był jeden z Kierdejów i od niej pisał się Hościckim, Hostskim, Hojskim, Hośćskim (ob. Hośćcy, T. XXIX str. 388). Potomkowie jego, Gabryel i Roman, byli żarliwymi opiekunami aryanizmu, istniał też w H-y zbór i kwitły szkoły, któremi zawiadywali: Feliks Molitor, Daniel Durotius, Salomon Paludius i Wojciech Cuperius. Dla przeciwdziałania arya-nom, Zemna (Irena), właściwie zaś Regina z Hość-skich ks. Sołomerecka, kasztelanowa smoleńska, założyła tu r. 1629 monaster bazyliański i urządziła w nim wyższą szkołę. Mury tego klasztoru, zniesionego w roku 1834, dotąd istnieją, a przy nich cerkiew, obecnie prawosławna, w której znajduje się portret ks. Sołomereckiej, mający na odwrotnej stronie napis, że ona tę cerkiew i klasztor fundowała. Karamzin w Hi-

D.

A. Kusz.

storyi państwa rossyjskiego pisze, że Dymitr Samozwaniec był w szkołach H-y u aryanów około 1602, a po skasowaniu zboru aryańskiego miał jakoby przejść do kollegium jezuitów w Ostrogu, co jest widocznie błędem, gdyż kollegium ostrogskie dopiero około r. 1622 ukończone zostało. H. od ks. Sołomereckich przeszła po kądzieli do Kisielów, — jej to był dziedzicem Adam Kisiel, wojewoda kijowski, który się pisał na Bracławiu i H-y; w wieku przeszłym dostała się w posiadanie Walewskich, w których ręku pięknie się rozwinęła: już przed laty sześćdziesięciu było w niej wzorowo urządzone gospodarstwo płodozmienne, hodowla owiec merynosów i angielskich, krów szwajcarskich, tyrolskich i hollenderskich, oraz koni najlepszych ras. Ozdobą H-y jest piękny pałacyk z parkiem angielskim, posiadający wiele ciekawych zabytków starożytnych, jakich nie brak także i w cerkwi pobazyliańskiej. Mieszkańców jest tu z górą 2 000; włościanie, siedzący po przedmieściach, trudnią się przeważnie rolnictwem, a są śród nich także i szewcy, krawcy, kuśnierze, tkacze; kobiety wyrabiają płótno na bieliznę i sukno na siermięgi. W miasteczku, oprócz wyżej wspomnianej cerkwi, znajduje się synagoga i trzy domy modlitwy żydowskie, szkółka elementarna i stacya pocztowa.

M.

CÓW.

W. N.

Hutcheson Franciszek, filozof angielski (* w Irlandyi 8 sierpnia 1694—f w Glasgowie 1746). Ojciec jego był duchownym kongrega-cyi dyssydenckiej. Po odbytych studyach uniwersyteckich w Glasgowie H. powrócił do Dublina, gdzie założył szkołę; ale wkrótce ją zwinął, bo już w r. 1729 powołano go na katedrę filozofii w Glasgowie. H. napisał sześć dzieł, z których trzy po łacinie: „Logicae compendium”, „Synopsis metaphysicae” i „Philosophiae moralis institutio compendiaria, ethices et juris* prudentiae naturalis principia continens” (Glasgow 1745) i trzy po angielsku: „Inquiry into the origin of our ideas of beauty and virtue” (Londyn 1725), „Essay on the nature and con-duct of passions and affections, with illustrations on the moral sense” (Londyn 1728), „A system of moral philosophy, with Some account of the life, writings and eharacter of the author by William Leechman” (2 tomy, wyd. pośmiertne, Glasgow 1755). Kompendyum logiki H-a jest pospolitym podręcznikiem szkolnym, wzorowanym na „Logique de Port-Royal” (ob. Port-Royal). „Synopsis metaphysicae” jest wykładem głównych zagadnień z ontologii i teodycei; szczególnie IX rozdział księgi I rozwodzi się nad dowodami istnienia Boga; są one następujące:

1) ogólny plan wszechświata; 2) budowa ciała zwierzęcego; 3) stosunek słońca i atmosfery do ziemi, którą zamieszkuje człowiek i zwierzęta. Jest to t. zw. dowód fizyko-teologiczny. Istotnym przymiotem Boga jest dobroć; istnienie zaś złego w stworzonym przezeń świecie H. objaśnia, jak Tomasz z Akwinu i Leibniz, tern, że Bóg dopuścił niejakie złe, ażeby umożliwić istnienie tem większego dobra. Dusza ludzka jest nieśmiertelna, gdyż 1) nadzieja życia przyszłego jest powszechną; 2) dowiedzenie śmiertelności duszy jest niemożebne; 3) dusza różni się zasad-Huszt, miasto na Węgrzech, w komitacie niczo od ciała; 4) sprawiedliwej nagrody cnoty, Marmaros, o 52 km. na północo-zachód od Szy- mianowicie szczęścia, nie osiąga się na tym getu, nad Cissą, stacya kolei żelaznej z Szygetu świecie. „Philosophiae moralis institutio” jest do Dobreczynu. Zamek na stromej skale; oko- jakby pierwszą redakcyą głównego dzieła „Sy-ło 8 000 m-ców, Rusinów, Madiarów i Niem- stem of moral philosophy”. W angielskich dziełach swoich H. jest przedewszystkiem etykiem Huta, wyraz oddawna przyswojony, pochodzi i psychologiem. W psychologii stoi na sta-od niemieckiego Hütte, lecz odmiennie jest nowisku Locke’a (ob.); rozróżnia dwie główne u nas używany. W mowie niemieckiej nazwę władze duszy: umysł i wolę (System, book I, Hütte nosi zakład, gdzie za pomocą ognia (wy- 1 ch. 1, sect. 5); w skład umysłu wchodzą władze

Roztropność nigdy nie uchodziłaby za cnotę, gdyby służyła tylko interesom osobistym; a co do sprawiedliwości, to gdyby nie miała ona na względzie szczęścia ludzkiego, byłaby przymiotem bardziej odpowiednim dla wag, które są jej symbolem, niż dla istoty rozumnej”. Jest to oczywiście utylitaryzm eudemonistyczny. Szczególnie obszernie rozwodzi się H. nad moralnością społeczną i polityką. Zagadnieniom tym poświęca księgi II i III Systemu filozofii moralności. Rozprawia tam o konieczności życia społecznego, o prawach obowiązujących i przysługujących, o umowach cywilnych i przyczynach powstawania rządów, o prawach przysługujących tym, którzy rządzą, i o wartości różnych form rządu. Rządy dzieli na proste i mieszane; do prostych zalicza monarchię, arystokracyę i de-mokracyę. Rząd mieszany, który byłby kombi-nacyą tamtych trzech prostych, byłby najlepszym, gdyż zobojętniałby ich jednostronności. Innemi słowy, H. jest wielbicielem konstytucyi angielskiej. Jednak we wcześniejszem dziele swojem „Philosophiae moralis institutio” pisał: „Osoby, sprawiające władzę najwyższą, mają tyle tylko władzy i praw, ile im przyznały pierwotne postanowienia narodu” (ks. III, rozdz. 7). Jest to zasada wszechwładztwa narodu i usprawiedliwienie rewolucyi. Pod względem metody H. jest empirykiem w etyce swojej; ze względu na główną zasadę moralności—jest przeciwnikiem panującego intelektualizmu i intuicyonistą altrui-stycznym; ze względu na cel moralności jest utylitarnym eudemonistą.— Literatura: prócz wymienionego szkicu biograficzno - krytycznego, który Leechman dodał do „System of moral phi-losophy” H-a; V. Cousin „Cours d’histoire de la philosophie morale au XVIII siècle. Ecole écossaise” (tom II, wykłady 2 i 3); Friedrich Jodl „Geschichte der Ethik in der neueren Philosophie” (tom I str. 222—8, Sztutgard 1882). Obszerny wykład teoryi estetycznej H-a w Zimmermanna „Geschichte der Aesthetik als philos. Wissenschaft” (Wieden 1858).

elementarne: percepcya zmysłowa, samowiedza, sądzenie i rozumowanie. Wola zawiera w sobie: pożądanie, wstręt, przyjemność, przykrość. W in-nem wszakże dziele (Inquiry etc.) nasze oceny piękna i dobra uzależnia od dwóch nowych władz: „zmysłu wewnętrznego” czyli estetycznego i „zmysłu moralnego” (intern and morał senses), których nie znajdujemy w powyższej liście władz duszy. Są to te zmysły, dzięki którym bezpośrednio oceniamy co jest piękne lub brzydkie, dobre lub złe, jak smakiem oceniamy słodycz i gorycz. „Nazwą zmysłu wewnętrznego oznaczam władzę postrzegania piękna, wynikającego z prawidłowości, porządku i harmonii; nazwą zaś zmysłu moralnego oznaczam naszą gotowość do pochwalania tych afektów, postępków i przymiotów istot rozumnych, które noszą miano cnotliwych”. Są to zmysły, a więc władze umysłowe, chociaż H. odróżnia je od zmysłów zewnętrznych, właściwych także zwierzętom, u których niekiedy nawet bywają bardziej rozwinięte, niż u człowieka. Zmysłów estetycznego i "moralnego zwierzęta nie posiadają, albo w bardzo nikłej postaci. Zmysły te są instynkto-wemi, nie zaś nabytemi przez wychowanie, i nadto powszechnemi, gdyż wszyscy ludzie są niemi obdarzeni. W kwestyi rodowodu idei H. podziela także zapatrywania Locke’a: jedne idee powstają z czuć zmysłowych, inne z refleksyi czyli samowiedzy; tylko z tych dwóch źródeł pochodzi cała treść wiedzy naszej. Jak w psychologii Locke, tak w etyce Shaftesbury jest punktem wyjścia H-a. Shaftesbury (ob.) tylko zaznaczył życzliwość, sympatyę, jako podstawę moralności; poza tein był intelektualistą w etyce. H. rozwija szczegółowo tę zasadę i stanowczo przeciwstawia etyce intelektualistycz-nej swoją, intuicyonalistyczną. Tym sposobem zakłada grunt dla szkockiej szkoły etycznej, do której należą Hume (ob.) i Adam Smith (ob.).

Jest to pierwszorzędna zasługa H-a. Życzliwość (benevolence) bezinteresowna, miłość człowieka ku człowiekowi i wogóle każdej żywej istoty ku sobie podobnym jest powszechną, o ile jej nie ogranicza interes osobisty, samolubstwo. Życzliwość jest tak niezłomnem prawem, jak ciążenie powszechne. Samolubstwo o tyle bywa pra-wowitem, o ile kochamy samych siebie jako cząstkę ogółu. Zmysł moralny jest władzą kontemplacyjną tylko; nie popycha on do czynu, lecz tylko sądzi, jak również zmysł estetyczny. Dopiero życzliwość jest dźwignią postępków moralnych. Oto ustęp z „System of moral philoso-phy” streszczający zasadniczą ideę etyki H-a:

„Wszelki postępek, uważany przez nas za moralny lub niemoralny, zawsze wynika z jakiegoś afektu względem istot czujących. Gdyby wstrzemięźliwość nie uzdolniała nas do służenia Rodzajowi Ludzkiemu, nie byłaby dobrem moral-nem.

ca, o ile nie zmierza do obrony niewinnego, sokość od 3 do 10 cm.

Ad. M.

Hutchinsia R. Br. z rodziny Krzyżowych (Gruciferae). Gatunki: H. alpina (H. alpejska, albo Rzeżucha skalna); ma liście pierzaste, łodygę pojedydczą, opatrzoną tylko od dołu liśćmi; korony dwa razy od kielicha dłuższe; łusz-czynki podłużne, po obu stronach kończyste, w krótką szyjkę wybiegające. Kwiaty białe, zebrane w długie grona. Odmiana H. brevicaulis ma grono owocowe krótkie i jakby baldoszkogron tworzące, łuszczynki podłużnie-przewrotnie-jajo-wate, tępe. Wysok. do 10 cm. Kwitnie w lip-cu i sierpniu; trwała. H. petraea (Rzeżuszka kamienista) ma łodygę gałęzistą ulistnioną. Liście głęboko-pierzasto-wrębne; płatki korony niewiele od kielicha dłuższe. Łuszczynki podłużne, tępe; jednoletnia; kwiaty białe. Cała

Właściwa odwaga jest tylko cnotą szaleń- roślina nader nikła, łatwa do przeoczenia. Wy-

z. z.

w. N.

Ks. A. K. D.

str. 200).

Hutcłlinson, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Kansas, nad rzeką Arkansas, w żyznej okolicy; wielkie rzeźnie, wydobywanie soli, handel drzewem, cegłami i węglem.

Hutchinson Jan, filozof i teolog angielski (* 1674 r. — f 28 sierpnia 1737). Początkowo był marszałkiem dworu u księcia Somerset i towarzyszył mu w podróżach po Europie. Aby się poświęcić pracom teologicznym, opuścił służbę u księcia i otrzymał od króla Jerzego I dwieście funtów rocznej zapomogi. W r. 1724 H. wydał pierwszą część dzieła „Mosis principia”, w którem broili przeciwko Newtonowi historyi biblijnej o stworzeniu świata. Druga część wyszła w r. 1727. Wszystkie dzieła H-a składają się z 13 tomów. System jego religijny znalazł wielu zwolenników, zwanych Hutchinson i-stami, i najdokładniej rozwinięty jest w dziele „Thoughts concerning religion” (Edymburg 1743) i polega na tern, że Pismo Święte zawiera podstawy nietylko rozumowej filozofii, ale i prawdziwej religii.

Hutchinson Jan (* r. 1811 w New Castle upon Tyne — f na wyspach Fidży w r. 1861), lekarz, fizyolog, wynalazca spirometru (ob.). Nauki zawodowe odbył w londyńskiem Univer-sity College, poczem był lat kilka assystentem w bromptońskim zakładzie dla suchotników oraz lekarzem towarzystwa ubezpieczeń Britannia Life Assurance Company. Zajęcia te przywiodły go do badań drobiazgowych fizyologii oddychania, uwieńczonych wynikami bardzo pouczaj ącemi. H. pierwszy wyjaśnił dokładnie działanie mięśni międzyżebernych, oraz wskazał sposób mierzenia pojemności płuc za pomocą wynalezionego przez siebie spirometru. Opis odkryć tych znajduje się w artykule „Thorax”, pomieszczonym przez niego w wydawnictwie zbiorowem „Encyclopae-dia of Physiology”. Zasłużył się też odczytami popularnemi, jako krzewiciel wiedzy przyrodniczej, zarówno w Londynie, jak i w koloniach angielskich. Podczas podróży swych zgromadził bogate zbiory geologiczne, które przekazał na własność Muzeum brytańskiemu. W r. 1852 wyjechał z Anglii, podróżując po koloniach, czas dłuższy mieszkał w Wiktoryi (Australia), potem bawił na wyspach Fidży, gdzie umarł, gdy się właśnie wybierał z powrotem dę Anglii. Z nielicznych prac jego wymienimy tü tylko: „The spirometer, the stéthoscope and seale-balance etc.” (Londyn 1852). —Por. „The Medical Times and Gaz.” (r. 1862, półrocze II,

Dr j. p.

Hutchinson Tomasz Józef, podróżnik angielski (* 1820 w Stonyford w Irlandyi—f 1885 w Ballinescar Lodge w Irlandyi), brał udział w 1854 — 55 jako lekarz na pokładzie „Plejady” w wyprawie nad Niger i Binue, w r. 1855 został konsulem angielskim na Fernando Po, w 1861 objął takież stanowisko w Rosario w Ar-geutynie, w 1870 w Callao; w 1873 porzucił służbę i osiadł w posiadłości swej w Irlandyi.-— Napisał: „Narrative of the Niger-Tshadda and Binuë expédition” (Londyn 1855, 2 tomy); „Impressions of Western Africa” (1858); „Ten years’ wanderings among the Ethiopians” (1861); „Buenos Ayres and Argentine” (1865); „The Parana” (1868); „Up the rivers and through some terri-tories of the Rio de la Plata districts” (1868); „Two years in Peru” (1874, 2 tomy); „Summer rambles in Britany” (1876) i in.

Hutchinson Jan H e l y, hr. von Donough-more, ob. Hely-Hutchinson.

Hutnictwo, w znaczeniu „umiejętność hutnicza” (niem. Hüttekunde), obejmuje opis sposobów przerabiania rozmaitych rud, w celu otrzymania zawartych w nich metalów. Przerabianie to, czyli „postępowanie hutnicze” (Hüttenprocess), odbywa się albo „drogą suchą”, przez topienie w odpowiednio urządzonych piecach, przy wysokiej temperaturze, mieszaniny rudy i dodanego do niej „roztopu” (np. wapienia, piaskowca lub innej skały w zależności od składu chemicznego samej rudy), albo też „drogą mokrą”, kiedy rudę odpowiednio już przygotowaną poddaje się działaniu płynów (np. kwasów). Płyny te rozpuszczają zawarte w rudach metale, poczem strąca się je już z roztworów rozmaitemi sposobami chemicznemi lub elektrolitycznemi. Zakłady przemysłowe, w których odbywa się przerabianie rud, noszą nazwy hut, np. huta żelazna, cynkowa i t. p. Jako materyał surowy dla postępowania hutniczego służą: rudy, materyały opałowe (np. węgiel, koks), roztopy (rozmaite skały), kwasy chemiczne i t. p. Otrzymywane na hutach produkty („wytwory hutnicze”) są rozmaite. Rzadko z rudy po pierwszej operacyi dostaje się czysty metal, lub wogóle produkt, mający handlową wartość; najczęściej zaś bywa to produkt „pośredni”, nieczysty, zawierający domieszki chemicznej i mechanicznej natury. Taki produkt podlega całemu szeregowi dalszych przeróbek. Ostatecznym ich rezultatem jest czysty metal, albo produkt, przedstawiający pewien określony związek chemiczny i mający już bezpośrednie w życiu zastosowanie (np. stal—związek chemiczny żelaza i węgla); oprócz tego na hutach otrzymuje się zwykle w znacznych ilościach „poboczne” produkty (np. rozmaite żużle), zawierające w sobie różne części składowe przerabianych rud i mogące mieć to lub inne zastosowanie (np. otrzymane na hutach żelaznych żużle Thomasa zawierają w sobie fosfor i używane są w rolnictwie, jako sztuczny nawóz). Nakoniec wymienić należy przeróżne „odpadki” hutnicze, które, chociaż mogą zawierać w sobie małe ilości metalów, często jednak nie mają już żadnej przemysłowej wartości. Postępowanie swe H. opiera głównie na zasadach chemii i fizyki; pomocniczemi naukami są: mineralogia, mechanika, budownictwo, matematyka. H. ściśle się wiąże ze sztuką probierczą, wskazującą spo-

(1880); Dürre „Allgemeine Hüttenkunde” (1877). W zakresie H-a wytwarzającego żelazo zasługują na uwagę wyczerpujące prace niemieckich metalurgów: Dürrego, Weddinga, Ledebura i innych; przedmiotowi temu poświęcone jest także osobne czasopismo w niemieckim języku: „Stahl und Eisen”. W polskim języku mamy tłómacze-nie dzieła Gurlta: „Górnictwo i hutnictwo” (Warszawa 1883); tyczące się H-a monografie drukuje „Przegląd Techniczny”. — H. jako przemysł hutniczy, mający na celu produkcyę metalów, ściśle związane jest z przemysłem górniczym, dostarczającym potrzebnych dla H-a surowych materyałów i, naturalnie, rozwija się z niem równolegle. O historyi hutnictwa i obecnym stanie przemysłu ob. Górnic-

M. Ł.

<>.

TTTTÏÏl I

Fig. 94. Hutor (herb).

Nad heł-

soby prędkiego określania zawartości metalu w rudach lub wytworach hutniczych; każda większa huta posiada laboratoryum probiercze, w któ-rem odbywają się stale powyższe określenia, i wyniki ich służą dla normowania samego „postępowania” hutniczego. Kurs H-a, wykładany w szkołach górniczych, dzieli się zwykle na dwie części: ogólną i specyalną. Pierwsza przedstawia opis używanych w H-ie materyałów surowych, a także pieców i innych aparatów, w których odbywa się ich przerabianie; zawiera również wyjaśnienie tych chemicznych i fizycznych praw i zjawisk, na których opiera się wszelkie postępowanie hutnicze. Część specyal-na, nosząca także nazwę metalurgii (ob.) obejmuje opis praktycznych sposobów, używanych dla otrzymania każdego metalu w szczególności i rozpada się na tyle oddziałów, ile jest metalów; z tych oddziałów w obecnym stanie przemysłu najważniejszym i najobszerniejszym jest oddział żelaza. — Z dzieł traktujących o H-ie wymienić należy prace angielskiego metalurga Percy’ego; tłómaczone one są na różne języki i obejmują H. żelaza i innych metalów, po niemiecku wydane w r. 1881, 4 tomy pod tytułem „Metalurgie”; oprócz tego całkowity kurs H-a znajduje się w dziełach: Pivot „Principes généraux du traitement des minerais métalliques” (1872); Stöl-zel „Metallhüttenkunde” (1886); Balling „Die Metallhüttenkuude” (1885); Kerl „Grundriss der Metallhüttenkuude und der Eisenhüttenkunde”

Avw/i -v

t WO.

Hutor, herb polski. Na tarczy, w polu czer-wonem, dwie belki srebrne poprzeczne, równe i równoległe w końcach: raz jedna do góry, druga na dół prostopadle, — drugi raz nieco na boki załamane, słupkiem w środku złączone, mem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Herb litewsko-rus-ki, znany już w XV stuleciu; pieczętują się nim rodziny: Hutorów, Hutorowiczów, Kleckich, Serey-ków i Szymonowiczów.— Źródła: Kojałowicz „Metryka Wołyńska”; Darowski „Znaki pieczętue ruskie”; Żernicki; Ostrowski.

Hutorowicz Józefat, unicki arcybp smoleński w XVII — XVIII w., ze szlachty ruskiej wołyńskiej, osiadłej następnie na Litwie. No-wicyat odbył u bazylianów w Wilnie, gdzie, skończywszy studya filozoficzne, prosto z nowi-cyatu wysłany był na pierwszego kaznodzieję do Witebska, skąd starszyzna, oceniwszy jego wielkie zdolności, wyprawiła go na naukę do Rzymu, gdzie osiągnął podobno stopień doktora teologii. Powróciwszy do kraju, został wikarym i kaznodzieją nadzwyczajnym w Żyrowicach, potem superyorem wileńskim i sekretarzem zakonu. W r. 1696 po śmierci arcybpa smoleńskiego. Jerzego Malejewskiego, ufając w łaski, jakich w zakonie doznawał, zaczął starać się o to arcybpstwo; ale mu w drodze stanął nielada spółzawodnik, bo prowineyał, generał bazylianów, Symeon Ohurcewicz. Walka między nimi trwała dwa lata, a zakończyła się ze śmiercią Ohurce-wicza. Przez cały ten czas arcybpstwo wakowało. Kapituła bazyliańska, zgromadzona w Bi-teniu, dała H-owi do wyboru generalstwo zakonu lub arcybpstwo; po namyśle zdecydował się na to drugie; ale dostojeństwo to piastował tylko cztery lata; a ponieważ podonczas województwo Smoleńskie do Rossyi już należało, zerwały się więc między H - em i bazylianami litewskimi wszelkie stosunki, i urzędowe, i serdeczne, i stąd też niewiadomo, jak poczynał sobie na swej stolicy i czem się odznaczył. — Porów, artykuł J. Bartoszewicza w „Enc. S. Orgel.”. B* Hutowskie starostwo niegrodowe było położone w województwie Brzesko-litewskiem, powiecie Pińskim. W r. 1771 składało się z dóbr Hutowa i wsi Kleszcze z przyległościami. Posiadał je w tym roku Józef Bystry, kasztelan brzesko-litewski, opłacając kwarty złp. 558, a hyberny złp. 400. Na sejmie warszawskim z r. 1773—75 Stany Rzplitej wyznaczyły szczegółową kommissyę z 7 urzędników litewskich dla ostatecznego uregulowania granic tego starostwa, które w skutek klęsk wojennych i zaborów sąsiedzkich od wielu lat były niepewne i liczne sprawy o nie toczono.

Hutshow (Hu-czau), miasto w Chinach, w prow. Cze-kiang; fabryki wyrobów jedwabnych i tuszu; handel herbatą. Około 100 000 m-ców.

Hutsky z Krzywoklatu Maciej, rysownik i miniaturzysta czeski (* między 1596— 1660); urodzony w dobrach Krzywoklackich, ka-ryerę swą artystyczną zawdzięczał pomocy arcy-księcia Ferdynanda, oraz słynnej z piękności i wykształcenia małżonki jego morganatycznej, Filipiny Welser, za którymi r. 1563 udał się był do Tyrolu i tam się kunsztu swego nauczył. Po-

70

En o. Pow. 1¹ uifcr.    233. T. XXX

1891).

ar

(Ù

Hutten-Czapskich, hrabiów, herb. Na tarczy czterodzielnej, w polach I i IV, czerwonych — dwa pasy srebrne, równoległe, ukośnie wprawo idące; w III i IV, błękitnych — nad złotym półksiężycem takaż sześciopromienna gwiazda. Nad

tern r. 1568 zamieszkał w Pradze, uzyskał w niej prawa mieszczańskie, a r. 1572 został przyjęty, jako mistrz samodzielny, do cechu malarskiego. Roku 1585 przyozdobił malowidłami ściennemi kaplicę św. Wacława na zamku praskim, a egzemplarz, wykonany na pergaminie, ofiarował arcyksięciu Ferdynandowi. Będąc malarzem nadwornym tego arcyksięcia, malował także większe obrazy sztalugowe, ale te wszystkie zaginęły.    *

Huttary Józef, malarz czeski (f 1890 roku w Pradze), był uczniem Akademii praskiej. Po ukończeniu studyów osiadł w Karlsbadzie, gdzie głównie wykonywał portrety olejne i pastelowe. Do obrazów swych rodzajowych z upodobaniem czerpał temata z życia Czarnogórców, idąc w tern za przykładem Czermaka. Takiemi są: Epizod z wojny Czarnogórców z Turkami (1877); Wspomnienie Czarnogórza (1877), i Czarnogórska Judyta (1886), reprodukowana w tygodniku „Zlata Praha” jako ilustracya do poematu Krasuohor-skiej. Z późniejszych obrazów jego wymienimy: Wołoska studnia wiejska; Ustroń leśna; Po łaźni. Prócz tego w r. 1885 wykonał dla króla hollenderskiego pięć obrazów, z których jeden przedstawiał Czarnogórkę.    *

Hütten Ulrych von (*21 kwietnia 1488 w zamku Steckelberg — f 23 sierpnia 1523 na Ufnau, wyspie Ziirychskiego jeziora), pisarz i działacz niemiecki z epoki humanizmu i reformacyi. Pochodził ze starożytnej szlachty frankońskiej; przeznaczony był przez rodziców do stanu duchownego i oddany na wychowanie do słynnego opactwa w Fuldzie. Nie czując wcale powołania na księdza, porzucił niebawem szkoły i zakłady duchowne, studyował w różnych uniwersytetach i wiódł żywot bardzo niespokojny, poczęści rycerza, poczęści uczonego literata. Nie odziedziczywszy po rodzicach żadnego majątku, znajdował się nieraz w niedostatku. Książęta współcześni, elektor brandenburski i arcybiskup moguncki, chcieli mu zapewnić byt niezależny i płacili stałą pensyę roczną, ale H. nie umiał się nagiąć do warunków spokojnego, normalnego żywota i przez swoje, bardzo szlachetne, lecz wielce krańcowe, dążności zrażał sobie wszystkich protektorów i na różne narażał się prześladowania. W młodzieńczych latach walczył pod chorągwią cesarską we Włoszech, następnie prowadził zaciekłe spory literackie, naukowe i religijne. Wystąpienie Lutra powitał z entuzyazmem i z jego reformy pragnął wysnuć doniosłe przeobrażenia polityczne i społeczne w Niemczech. Powodowany takiemi ideami, związał się z Franciszkiem von Sickingen, z którym dążył wspólnie do reformy cesarstwa przez zniesienie księstw duchownych. Pokonany, wraz ze swoim sprzymierzeńcem, musiał uchodzić z Niemiec i szukać schronienia w Szwaj-caryi, gdzie umarł w niedostatku i opuszczeniu na wyspie jeziora Ziirychskiego.—Pozostawił pi-sma łacińskie i niemieckie. W języku ojczystym wsławił się głównie prez swoje odezwy prozą i wierszem w sprawie reformacyi, a szczególnie przez rozgłośne pismo p. t. „Klag und vermanung gegen den uebermoessigen gewalt der Bapsts”, oraz „Gesprächbüchleiu”. Pisma jego łacińskie postawiły go w rzędzie najwybitniejszych humanistów współczesnych. Oprócz prac naukowych, jak ogłoszony w r. 1511 traktat „Ars Versificatoria”, pozostawił utwory satyryczne, jak „Phalarismus”, „Triumphus Capnio-nis”, „Epistolae obscurorum virorum” (napisane wspólnie z innymi humanistami współczesnymi w zaognionej sprawie reformacyi); „Ad Principes Germaniae ut bellum Turcis invehant Exhorta-toria”. Wydał Wawrz. Valla „De falso crédita et ementita Constantini donatione deelamatio”

(Bazylea 1517). Zbiorowe wydanie pism H-a przez Bóckinga (5 tomów z dwoma suplementami, Lipsk 1859—70) i poprzedzone przez „Index bibliographicus Huttenianus” (tamże 1858) Poezye młodzieńcze H-a („Jugenddichtuugen”) wy-, dane przez Miiucha (Sztutgard 1838); jego dya-logi łacińskie ogłoszone w przekładzie niemieckim przez Straussa („Gespräche”, Lipsk 1860). Literatura niemiecka posiada liczne biografie H-a oraz studya o jego pismach i działalności. Najważniejsza z nich praca Straussa („Ulrich von H.”, 2 tomy, Lipsk 1857; nowe wydanie Bonn 1878). Z nowszych prac o H-nie godne jeszcze uwagi: H. Prutza (tamże 1876), Reichen-

bacha (tamże 1877) i Szamatolskiego (Sztrasburg

w. G.

'-'W 111

\A

JlJ JO

Fig. 95. Hutten-Czapskich hr. herb.

W. N.

Ks. A. K. D.

R.

S. D.

koroną hrabiowską dwa hełmy: nad pierwszym, mąż z brodą, wlewo zwrócony, w szatach czerwonych i w takiejże czapce z białym wyłogiem, trzema piórkami z przodu, dwoma z tyłu zdobnej; nad drugim, w koronie szlacheckiej, na pawim ogonie półksiężyc złoty z gwiazdą, jak na tarczy. Labry z prawej strony czerwone, podbite srebrem; z lewej błękitne, podbite złotem. Po bokach tarczy gryfy białe, tarczę z Leliwą na piersiach mające. Godło: VITAM PATRIAE, HONOREM NEMINI. Odmiana herbu Leliwa (ob.), przyznana w Cesarstwie Rossyjskiem 12 czerwca 1874 r. Emerykowi hr. Czapskiemu, właścicielowi dóbr w mińskiein, wileńskiem i na Inflantach, znanemu numizmatykowi, z rodziny czysto małopolskiej, od XV w. w Pr. Zach. osiadłej, biorącej przydomek von Hutten ze względu na bezzasadną tradycyę, jakoby od rodu niemieckiego Huttenów pochodziła.—Z r ó d ł a: Kojałowicz, Nie-siecki, Borkowski, Ostrowski.

Hüttenberg, miasteczko w Karyntyi, o 30 km. na północopółnocowschód od Sanct-Veit, u stóp góry Erzberg; zakłady metalurgiczne.

Hutter Leonard, żarliwy obrońca Kościoła luterańskiego (* w styczniu 1563 roku we wsi Nellingen pod Ulmem—f 23 października 1616 roku w Wittenberdze). Studyując długie lata w Sztrasburgu, Lipsku, Heidelbergu i Jenie, został dopiero w roku 1594 profesorem w Jenie, a w dwa lata później przeniósł się do Wittenberg!, gdzie życie zakończył. H. był najdzielniejszym, chociaż jednostronnym, obrońcą zasad swego wyznania, o ile one wypowiedziane zostały w księdze symbolicznej: Formuła Zgody. Jego dzieło „Compendium locorum theologico-rum ex scripturis sacris et libro Concordiae collectum” (Wittenberga 1610; nowe wyd., przez prof. A. Twestena, Berlin 1863) zostało z polecenia elektora saskiego, Krystyana II, uznane za podręcznik przy nauce religii w gimnazyach. W tym samym duchu H. wydał: „Loci communes theologici” (Wittenberga 1610). Przeciw Kościołowi reformowanemu H. ogłosił wiele polemicznych pism, napisanych namiętnie, mianowicie: „Concordia concors” (Wittenberga 1614) w odpowiedzi na dzieło rektora z Zurychu R. Hospiniana „Concordia discors” (1607). Przejście do wyznania reformowanego elektora brandenburskiego, Jana Zygmunta, zniewoliło H-a do wystąpienia z pismem: „Calvinista Aulico-Politi-cus alter” (Wittenberga 1610).

Hütter Karol Albert Maurycy, chirurg, ob. Hu etter.

Huttfeld, herb polski. Na tarczy, w polu srebrnem — czerwona krokiew, ozdobiona trzema orlemi łbami czarnemi. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwiema błękitno - złote-mi trąbami—czarna orla głowa. Pieczętuje się nim rodzina Huttfeldów v. Huettfeldów, już w r. 1385 zaliczana do patrycyuszowskich toruńskich.— Źródła: Kneschke, Żernicki.    D-

Hüttner Karol, profesor statystyki we Lwowie, Niemiec, umarł w 29-m roku życia tamże d. 16 marca 1822 r. Był on pierwszy, który w Ga-licyi wydał rodzaj noworocznika, to jest „Kalendarz”, ze zbiorem prac kilku literatów polskich; tytuł jego: „Pielgrzym lwowski” (w 4-ce, na r. 1822). Według ówczesnego przepisu musiał byó każdy taki rocznik wydany i po niemiecku, i na ten język musiano tłómaczyó dosłownie artykuły. „Pielgrzyma” wydał na r. 1823 prof. J. Mauss. H. zbierał materyały do dziejów miasta Lwowa; posiadał także Dyaryusz łaciński ostatniego oblężenia miasta przez Szwedów. Niewiadomo co się z temi rękopisami stało. Zasilał niemiecką Gazetę Lwowską.

Hntton James, geolog angielski (* 1726 r. w Edynburgu — f 1797 tamże), studyował medycynę w Edynburgu i w Lejdzie, zajmował się rolnictwem w majętności swej własnej, a później oddał się wyłącznie studyom geologicznym. W dziejach geologii zajmuje stanowisko wybitne, jako pierwszy twórca teoryi o wulkanicznem pochodzeniu skorupy ziemskiej, wbrew teoryi Wernera (neptunizm). Poglądy swe wyłożył w dziele „Theory of the Earth” (Edynburg 1796, 2 tomy), ale zrazu nie zwracano na nie wielkiej uwagi; dopiero szerzej rozwinięte przez ucznia jego, Playfaira („Illustration of the Huttonian theory” tamże 1802) i poparte doświadczeniami Halla i Watta nad krystalizacyą rozpuszczonej materyi, stały się panującemi, dzięki wystąpieniu

L. Bucha. Obok wspomnianego powyżej dzieła i rozpraw, ogłaszanych w wydawnictwach Królewskiego towarzystwa edynburskiego, którego H. był członkiem, napisał jeszcze: „Considérations on the nature, quality and distinctions of coal and culm” (1777); „Dissertation on natural Philosophy” (1792); „On the philosophy of light, heat and fire” (1794); „Investigation of the principles of knowledge” (1894).

Hntton Karol (1737 — 1823), matematyk angielski, profesor matematyki w akademii wojskowej w Woolwich, jest autorem trzytomowego Kursu matematyki („Course of mathematics”, 1798 — 1801); Tablic iloczynów i potęg liczb (1781); Tablic logarytmów hyperbolicznych (1785, 1811); Słownika matematycznego i filozo-zoflcznego („A mathematical and philosophical dictionnary” (2 tomy), 1795 — 96, wyd. 2-e 1815) dzieła „Récréations in mathematics and natural philosophy” (4 tomy, 1803), oraz rozpraw w „Philosophical Transactions”, z pomiędzy których wymieniamy następujące: o równaniach stopnia trzeciego, o szeregach nieskończonych (1780), o nowym podziale kwadrantu (1781), o średniej gęstości ziemi (1821).

Huvé Jan Jakób, architekt francuski (* w Boinvilliers w lipcu 1742 — f w Wersalu 24 maja 1808). Był uczniem Jakóba Franciszka Blondela. W r. 1770, zdobywszy wielką nagro-

de La Suse.

rady budownictwa cywilnego.

usas

mm

pil

Fig. 96.

Huwald v. Houwald.

D.

330).

der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 561 i 577), i E. E. M of J. H.”

1885/86).

Huxley (czyt. Heksli) Tomasz Henryk, jeden z największych zoologów angielskich i najwybitniejszych przywódzców wielkiego ruchu umysłowego na polu przyrodoznawstwa XIX w. (* 4 maja 1825 w Ealing Middlesex—f 29 czerwca 1895 w Lond.). Żeby zdać sobie sprawę z ogromu działalności i wpływu, jakie H-a w nauce i w życiu społecznem znamionują, należy razejrzeć się oddzielnie w jego działalności, jako biologa, pedagoga i filozofa.—Jako biolog i badacz na polu zoologii nie zadawalniał się on samem gromadzeniem i odkrywaniem nowych faktów, lecz starał się i—dodaó należy—umiał to znakomicie zrobić — z najdrobniejszych nawet spostrzeżeń wyciągać wnioski ogólne, rozumiejąc, że w dociekaniach przyrodniczych za analizą powinna postępować synteza. Był on jednym z tych nielicznych przyrodników - myślicieli, którzy, obejmując głębokim swym umysłem najszersze horyzonty wiedzy ścisłej, stają się twórcami płodnych w skutki teoryj. Będąc z zawodu lekarzem, po ukończeniu studyów medycznych w Lon-

dę za architekturę, wyjechał do Włoch i Grecyi, skąd przywiózł liczne rysunki, wystawione w r. 1793 w Salonie paryskim. Po powrocie do Francyi mianowany inspektorem robót pałacu wersalskiego, dokonał przeróbki małego pałacyku w Montreuil pod Wersalem. Z pośród licznych prac jego wyróżniają się dwa pałace, wystawione przy ulicy de Varennes dla markiza

Ap. N.

Huvé Jan Jakób Marya, architekt francuski, syn poprzedzającego (* 28 kwietnia 1783 w Wersalu—f w Paryżu 28 listopada r. 1852), kształcił się w akademii architektury. W roku 1808 został architektem prowadzącym roboty kościoła św. Magdaleny, w epoce kiedy kościół ten zamieniano na świątynię Chwały aż do wykończenia go w roku 1842 tak, jak się nam obecnie przedstawia. W 1817, należąc do liczby wybranych czterech architektów, zajmujących się w Paryżu zakładami dobroczynnemi, zajął się wzniesieniem przytułku Maryi Teresy, oraz sporządzeniem planów nowego szpitala Hôtel Dieu i odnowieniem frontonu kościoła Notre Dame w Paryżu. Zbudował teatr Ventadour, dzieło swe największe, przerobiony potem na bank, i zamek w Saint Ouen pod Paryżem, dla króla Ludwika XVIII. H. został członkiem rady robót publicznych, następnie architektem królewskim, w r. 1839 członkiem Instytutu na miejsce Perciera, a w 1841 członkiem honorowym

Ap, N.

Huwald, Houwald, herb polski z indygie-natu. Na tarczy ściętej w jednej - czwartej od góry, w polu błękitnem—orzeł biały ukoronowany; w trzech - czwartych od dołu dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem — lew złoty wlewo, w lewem—szachownica czerwono-srebrna. Nad tarczą korona baronowska o siedmiu pałkach. Herb rodziny saskiej Houwal-dów. z której Krzysztof, szwedzki, saski, brandenburski, a wreszcie polski generał, otrzymał szlachectwo szwedzkie w roku 1632, a 28 czerwca 1662 roku polski indygienat.—

Źródła: „Volumina Le-gum” (V, 383); Siebma-cher (III, 1, 14); Ostrowski; Kosiński (I, 202); Borkowski.

Huwé Jan (f w Haarlemie r. 1724), lekarz bardzo zasłużony w położnictwie, zajmujący się wykonawstwem w Haarlemie. Szczegóły życia jego nie są znane. H. pierwszy wskazał sposoby mierzenia miednicy (ob.) niewiast żywych, jako i główki oraz ciała dziecka rodzącego się, przez co przyczynił się niezmiernie do udoskonalenia położnictwa. Znamy tylko jedyne

dzieło jego pod napisem „Onderwys der vrouwen aangaande het baaren” (Haarlem 1717 i 1735). Por. F. Schad „Gesch. der Forschungen über den Geburtsmechanismus” (Giessen 1855); H. Ha es er „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 730) i C. E. Daniels w „Biograph. Lex. d. hervorrag. Aerzte” (T. III str.

Dr J. p.

Huxham Jan (* w Halbertonie [Devonshire] w r. 1694 — f w Plymouth dnia 12 sierpnia r. 1768), lekarz słynny, zasłużony osobliwie na polu epidemiografii. Zawodowo wykształcił się w Lejdzie, poczem do śmierci zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Plymouthcie. H. bjł członkiem londyńskiej Royal Society i jednym z najdzielniejszych lekarzów w połowie pierwszej wieku XVIII, wsławił się szczególnie jako bystry postrzegacz kliniczny, oraz jako pisarz wyborny. — Z dzieł jego na uwagę zasługują: „Observationes de aëre et morbis epidemicis ab anno 1728 ad exitum usque 1738 Plymuthi factae” (T. I, Londyn 1739; tom II obejmuje lata 1738 — 1748, III sięga do r. 1752,—oba tomy te wydał po angielsku syn H-a w Londynie 1771; wyd. 2-e, łać., Neapol 1765) i „Essay on fevers, with their various kinds etc.” (Londyn 1739 i do r. 1769 5 wydań późn.; przekł. niem. Augsburg 1755, jest też i w tłómacz. portu-galskiem). Nadto kilka książek innych i liczne prace mniejsze w „Philosophical Transactions”. Wydania zbiorowe wszystkich prac H-a p. n. „Opera physico-medica” wyszły staraniem H. C. Rei chi a (Lipsk 1764, 3 tomy) i A. T. Haene-la (tamże 1829). — Por. „Biogr. médicale” (T. V str. 324); H. Haeser „Lehrb. der Gesch.

610 i T. III

„Biography (w „West Antiquary”, Plymouth

Dr J. P.

dynie oddał się z niezwykłym zapałem i namiętnością badaniom anatomiczno-zoologicznym. A jakie były tych badań owoce, ten tylko oceni, kto potrafi zgłębić jego przeszło 150 mono-grafij i rozpraw ściśle naukowych. W badaniach swych uwzględnił wszystkie prawie typy królestwa zwierzęcego; znakomite bowiem są jego prace nad pierwotniakami (Protozoa), jamochłonami (Coelenterata), skorupiakami (Grustacea), mięczakami {Mollusca), osłonicami (Tunicata) i kręgowcami (Vertebrda). Trudno jest w tern miejscu dać nawet w przybliżeniu pojęcie o tych różnych spostrzeżeniach i odkryciach, które związane są z imieniem H-a. Nie poprzestając—jak powiedziano wyżej—na samem gromadzeniu spostrzeżeń i faktów, H. zawsze miał na oku wnioski ogólne, wyniki teoretyczne, zawsze widać w nim było zoologa-filozofa.—Będąc gorącym wielbicielem i obrońcą teoryi Darwina, H. niezliczoną ilość razy zabierał glos w artykułach różnych pism, w wykładach i odczytach, dowodząc słuszności i doniosłości „teoryi o powstawaniu gatunków.”—Niezwykły zmysł krytyczny H-a maluje ta okoliczność, że już w r. 1860, t. j. w rok po ogłoszeniu dzieła Darwina O powstawaniu gatunków, wygłosił następujące zdanie: „...od czasu ogłoszenia przez Baera badań embryologicznych nie zjawiła się żadna inna praca, któraby, równie jak książka Darwina, nie-tylko wywarła wpływ olbrzymi na przyszłość biologii, ale przyczyniła się nadto do opanowania przez naukę takich dziedzin myśli, jakiemi ona dotąd się nie zajmowała”, zaznaczając, że „okaże się może, jednak, iż tu i owdzie stosunki w przyrodzie nie dają się objaśnić przez dobór naturalny”—zdania i uwagi, pod które-mi i dziś, po tak olbrzymim postępie w naukach przyrodniczych, każdy naturalista bez wahania-by się podpisał.—Wierząc niewzruszenie w teoryę ewolucyjną w świecie organicznym, H. przysporzył nauce osobiście wiele dowodów na korzyść tej teoryi. lecz najważniejszem może dla zoologii teoretycznej było to jego spostrzeżenie, że zarodki kręgowców (a jak się potem okazało, i innych zwierząt), będąc w tej fazie rozwoju, że się tylko z dwóch listków zarodkowych (ektodermy i entodermy) składają, podobne są do dorosłych jamochłonów, których ciało z dwóch tylko warstw jest zbudowane. Wskazał on w ten sposób na homologię pomiędzy listkami zarodkowemi zwierząt wyższych z za-sadniczemi warstwami ciała (ektodermą i ento-dermą) zwierząt jamochłonnych. Opierając się na tej idei, H. (później E. Haeckel) rozwinął swoje drugie prawo biogenetyczne. — Niemniej-szej doniosłości dla antropologii, jak poprzednia idea dla biologii, są dociekania H-a w kwestyi stanowiska człowieka w przyrodzie („Man’s place in Nature”). Wskazał on mianowicie, że jajeczko ludzkie i jaja zwierząt ssących (psa, małpy) niczem się (dla naszego, nawet w najlepsze mikroskopy uzbrojonego, oka) nie różnią. Rozwijające się z tych komórek jajowatych zarodki podlegają z początku zupełnie tymsamyin procesom rozwojowym i dopiero w późniejszych fazach embryologiczuych występują różnice pomiędzy zarodkiem psa z jednej strony, a człowieka i małpy—z drugiej. Różnice zaś pomiędzy zarodkami ludzkim i małpim występują bardzo późno. Opierając się na tym i do tego podobnych faktach anatomicznych, H. przychodzi do wniosku, że różne rasy ludzkie pomiędzy sobą— z jednej strony, i różne gatunki małp pomiędzy sobą—z drugiej, więcej się różnią, niż człowiek od szympansa lub goryla—i dlatego zalicza człowieka do tego samego, co i małpy, rzędu, tworząc dla niego odosobnioną rodzinę Anthropini.— Pozostając zawsze nieubłaganie ścisłym w swych badaniach przyrodniczych, H. stara się jednak złagodzić swe twierdzenia, dotyczące stanowiska człowieka w naturze, twierdzenia, które mogłyby obrazić poglądy i wierzenia czytelników, mówiąc: „Cześć nasza dla godności Rodu Ludzkiego nie maleje bynajmniej przez to, iż poznaliśmy, że człowiek ze względu na swą istotę i budowę ma tyle wspólności ze zwierzęciem. Albowiem on jeden posiada przedziwną zdolność rozumnej mowy, wskutek czego w ciągu wiekowego okresu swojej egzystencyi nabrał doświadczenia (nauki), które u zwierząt z końcem każdego życia indywidualnego zupełnie prawie ginie. Doświadczenie to powoli nagromadził i ogranicznie przerobił, tak, że obecnie stoi jakby na szczycie góry, wysoko ponad niższemi swemi współisto-tami, uduchowiony w swej grubej naturze przez to, iż tu i owdzie mógł czerpać z nieskończonego źródła siecznej prawdy”. Z poświęceniem oddając się badaniom laboratoryjnym zoologicznym, H. przejęty był jednak zawsze szlachetną miłością Ludzkości i dlatego nie uważał czystej nauki za abstrakcję, dla sfer „niepoświę-conych” niedostępną, lecz przeciwnie: starał się we współczesne sobie społeczeństwo jaknajgłęb-sze wpoić przekonanie, że pedagogika i nauczanie powinny oprzeć się na najszerszych podstawach naukowo-przyrodniczych. Był wrogiem nauczania przyrodoznawstwa z książki. Wydał cały szereg bardzo cennych podręczników, w których wykazuje, jak należy wpajać w młode umysły prawa przyrody, jak rozwijać spostrzegawczość i samodzielne wysnuwanie wniosków. Wyższość pedagogiczną nauk przyrodniczych nad naukami innemi H. widzi w tem, że uczący się „historyi naturalnej” może uczyć się wprost z natury, może stykać się bezpośrednio z faktami, i dlatego może być wolny od wiary w autorytety» wiary, która paraliżuje samodzielność myśli; inaczej jest w historyi, gdzie np. „nie można uczniowi pokazać bitwy pod Termopilami, ani też przekonać go w sposób niezbity, że Cromwell opanował niegdyś Anglię”. To też, podług H-a, nic tak nie przygotowuje młodzieży do życia

K. K-ó.

w. N.

W. G.

praktycznego, jak nauki przyrodnicze.—W wykładach swych uniwersyteckich H. tej trzymał się metody, że „prelekeye” polegały na kom-mentowaniu tego, co studenci sami widzieli podczas swych zajęć praktycznych laboratoryjnych. Metody swoich wykładów H. wyłożył w kilku swych znakomitych podręcznikach do praktycznych zajęć zoologicznych. Szczególniej wielkiej wartości pod tym względem jest jego „Biologia praktyczna” (na język polski przełożona przez prof. A. Wrześniewskiego, Warszawa 1883); Anatomia zwierząt bezkręgowych (1877); Anatomia kręgowców (1871) i Rak rzeczny.—Wobec tak olbrzymich zasług naukowych i humanitarnych nic dziwnego, że H. bardzo prędko wznosił się coraz wyżej w hierarchii społecznej. W latach 1846 — 1850 bierze on udział w wyprawie do północnych i wschodnich wybrzeży Australii oraz wysp sąsiednich, jako młodszy lekarz na okręcie Rattlesnake; w r. 1851 zostaje członkiem Towarzystwa królewskiego, a w r. 1854 obejmuje katedrę nauk przyrodniczych w królewskiej szkole górniczej w Londynie, oraz zostaje członkiem Royal College of Science South Kensington. W r. 1885 otrzymuje katedrę fizyo-logii w instytucie królewskim, od r. zaś 1863 do r. 1869 prowadzi wykłady anatomii porównawczej w College of Surgeons. W roku 1869 został prezesem towarzystwa geologicznego i etnograficznego, w następnym zaś roku prezesem British Association for the promotion of Science. Przez czas od r. 1868 do r. 1872 był H. członkiem rady szkolnej w Londynie. W latach 1864 — 66 i 1881 — 85 brał czynny udział w pracach kommissyi królewskiej do spraw rybołówstwa (w końcu mianowany inspektorem połowu łososi). W r. 1884 wybrany na prezesa Royal Society; po roku jednak wskutek choroby zrzekł się tej godności. W r. 1892 został członkiem Rady Tajnej. — Najważniejsze prace H-a są następujące: „The oceanie hydro-zoa” (Londyn 1858); „Man’s place in nature” (Londyn 1863); „Elements of comparative ana-tomy” (Londyn 1864); „Lessons in elementary physiology” (Londyn 1866 i 1885); „The phy-sical basis of life” (Londyn 1868); „Lay sermons” (Londyn 1870 i 1871); „Critiques and addresses” (1873); „Hume” (1879); „Science and culture” (1881); „Controverted questions” (1892); „Evolution and Ethics” (1893); „A manuał of the anatomy of vertebrated animais” (1871); „Anatomy of invertebrated animais” (1877); „The crayfish” (1884); „Physiography” (1877 i 1880). W r. 1893 rozpoczęto wydawnictwo wszystkich dzieł H-a.

Huy, po flamandzku Hoey, miasto w Belgii, w prowincyi Liège, o 27 kim. na południo - zachód od miasta Liège (Lüttich), na obu brzegach Mozy (Maas), przy uściach rzek Hoyoux z prawej i Mehaigue z lewej, stacya kolei żelaznej z Liège do Namur. Położenie tego miasta, ścieś-nionego między górami i rzeką, z jego wieżami i cytadelą, z przepływającą pośród niego rzeką, z winnicami na wzgórzacli okolicznych, jest bardzo malownicze. Jest to miasto przemysłowe i handlowe, posiada papiernie i zakłady metalurgiczne; 15 000 m-ców. W dawnych czasach ulegało zmiennym losom wojny, zajmowane kolejno przez Francuzów, Hollendrów, Hiszpanów. W pobliżu, na brzegu rzeki Hoyoux, bije źródło tak obfite w tuf wapienny, że inkrustuje raki jeszcze żyjące. W poblizkiem opactwie Neuf Moutier umarł Piotr Pustelnik.

Huydecoper Baltazar, poeta i filolog hol-lenderski (* 1695 w Amsterdamie—f 1778 roku tamże), był rządzcą wyspy Texel, potem ławnikiem w Amsterdamie. Odznaczył się przeważnie jako językoznawca. Głównemi jego dziełami z tego zakresu są: uwagi nad przekładem Metamorfoz Owidiusza przez Bondela (Amsterdam 1730; wydanie nowe Lejda 1782 — 91, 4 tomy) i wydanie Kroniki Reimskiej Melisa Stoke z objaśnieniami (lamże 1772, 3 tomy), pierwsza próba krytycznego i egzegetyczuego wydania pisarza starohollenderskiego. Jako poeta próbował sił swoich w czterech tragedyach: „Arsaces” (1715, wydanie 2-e 1743); „De triompherende standvastigheid, of verijdelde wraakzucht” (Amsterdam 1717) według romansu Calprenède’a „Cleopatra”; „Edipus” (1720) według Corneille’a i „Achilles” (1719). W r. 1726 wydał prozaiczny, a 1737 metryczny przekład Satyr i Listów Horacyusza. Zbiór poezyj H-a wyszedł po jego śmierci w Amsterdamie r. 1788. Dziesięć jego utworów poetycznych łacińskich van Santen umieścił w zbiorze „Deliciae poeticae” (Lejda 1796).

Huygens Konstanty (* 4 września 1596 w Hadze—f tamże 28 marca 1687), poeta hol-lenderski. Był synem wysokiego urzędnika, otrzymał bardzo staranne wykształcenie, podróżował wiele za granicą. W r. 1625 mianowany został sekretarzem stadhudera, księcia Fryderyka Henryka orańskiego; następnie pełnił też same obowiązki w służbie Wilhelma II aż do śmierci swojej, która w bardzo sędziwym spotkała go wieku.—H. pozostawił zbiór poezyj p. t. Kwiecie żytnie („Korenbloemen”, wyd 1-e Haga 1658 — 72, najzupełniejsze nowe wydanie przez W. Bilderdijka w Lejdzie 1824) zaliczanych do najgodniejszych uwagi płodów literatury hollenderskiej w głównym okresie jej rozwoju. Pod względem wysoce artystycznej formy stawiane one bywają tuż po utworach najznakomitszego z poetów hollenderskich, Vondela; pod względem prawdy głębokiej w przedstawieniu przyrody i obyczajów życia współczesnego przypomiuają najwybitniejsze arcydzieła malarstwa hollenderskiego. Oprócz tego pisywał H. poezye łacińskie, które wydano zbiorowo p. t. „Monumenta desultoria” (Lejda 1644).

Jim

\Wj

/3

--------=

\ : :c i

Huygens (H u y g h e II s, łac. H u g e 11 i u s) Chrystyan, fizyk i matematyk, wraz z Galileuszem i Newtonem twórca mechaniki nowoczesnej, syn poprzedzającego (* 14 kwietnia 1628 roku w Hadze—f 8 lipca 1695 r. tamże). Nauczył się pierwszych początków matematyki i mechaniki od ojca; w 16-ym roku życia wstąpił do uniwersytetu w Lejdzie, i tam oraz w Bre-dzie studyował prawo; zapewne jednak nie zaniedbywał matematyki, już bowiem w roku 1651 ukazało się pierwsze jego dzieło: „Theoremata de quadratura hyperboles, elipsis et circuli”, za którem poszły i inne, jak „De circuli magnitu-dine inventa nova” (1654), a zwłaszcza rozprawa „De ratiociniis in ludo aleae” (1657), w której położył podstawy rachunku prawdopodobieństwa. Obok tego pracował nad udoskonaleniem lunety i zbudował dobry przyrząd, za pomocą którego odkrył w r. 1656 nowy, szósty księżyc Saturna, a wkrótce potem rozstrzygnął trudną kwestyę osobliwej postaci tej planety, wykazawszy, że Saturu otoczony jest pierścieniem, który stosownie do położenia swego względem ziemi rozmaicie się nam przedstawia. W tymże czasie rozpoczął doświadczenia nad zastosowaniem wahadła do zegarów i już w roku 1657 rezultat pomyślny osiągnął. W r. 1660—1663 odbywał podróże do Francyi i Anglii, w r. 1663 został członkiem Royal-Society, a w r. 1666 członkiem nowo założonej akademii nauk w Paryżu, co mu zapewniło znaczną płacę i mieszkanie w bibliotece królewskiej. W Paryżu przepędził lat 15 i dopiero, gdy rozpoczęły się prześladowania religijne we Francyi, zanim jeszcze edykt nan-tejski odwołany został, opuścił swe stanowisko w r. 1681 i wrócił do miasta rodzinnego. Tam zajmował się znowu budową wielkich lunet, urządzeniem planetarium, a zwłaszcza badaniami teo-retycznemi światła. Jak wielu innych wielkich fizyków owoczesnych, H. pozostał w stanie bez-żennym; wszystką swą pracę i cały swój majątek na usługi nauki oddawał, pozostawił też potężne podwaliny w mechanice i optyce, w astronomii i matematyce. Prace H-a w zakresie mechaniki wiążą się głównie z jego wynalazkiem zegarów. Odkąd Galileusz wykazał zasadę rów* noczesności kołysań wahadła, posługiwano się niem do mierzenia czasu, napróżuo jednak starano się o połączenie wahadła z odpowiednim mechanizmem skazówkowym, któryby bieg czasu zaznaczał. H'. dopiero, zamiast urządzenie zegara naginać do wahadła, zwrócił się do dawnych zegarów wagowych i do nich zastosował wahadło, które równoczesnością swych wahań jednostajny im bieg zapewniło. Patent na swe zegary wahadłowe uzyskał H. od stanów generalnych w 1657 i opisał je w rozprawie „Ho-rologium”. Nie obyło się tu wprawdzie bez sporów o pierwszeństwo wynalazku (ob. Zegar), nie zdołały one jednak w niczem obniżyć zasług H-a; następnie pracował też jeszcze nad udoskona

leniem zegarów, co go powiodło do nader ważnych badań teoretycznych, które ogłosił w więk-szem dziele: „Horologium oscillatorium, sive de motu pendulorum ad horologia aptato demonstra-tiones geometricae” (1673). Wykazał tu prawa ruchu wahadła złożonego, wprowadził zasadę momentów bezwładności, podał metodę oznaczenia środka wahań, dowiódł, że spadek punktu po cykloidzie jest zupełnie izochroniczny, niezależnie od drogi, jaką punkt ten przebiega, czyli że cykloida jest tautochroną; wykrył też, że rozwinięta cykloidy jest również cykloidą i według tego wahadło kołowe zastąpił cykloi-dalnein, chociaż zegary takie rozpowszechnienia nie zyskały. W dalszym ciągu zastosował wa-

r.: -

m\4

U-V i

mm

JM

S”Msli5waiSi

mmm

chrjstianijs hugenius

natiis 14 Aprilis \6iy. denatuS 8 Jurtii '65)5.

Fig. 97. Huygens Chrystyan.

Kogia ze sztychu Pr. Ottons.

hadło do mierzenia natężenia siły ciężkości, a długość wahadła sekundowego zaproponował jako jednostkę zasadniczą miar długości. Przeprowadził nadto badania nad wyprężeniem nici wahadła pod wpływem siły odśrodkowej, a dokładny rozbiór biegu ciał po liniach krzywych przeprowadził w rozprawie „De motu et vi cen-trifuga”, ogłoszonej już po jego śmierci w zbiorze „Opuscula posthuma”. W tymże zbiorze mieści się traktat o uderzaniu się ciał sprężystych: „De motu corporum ex percussione”; wyłożone tam prawa odegrały następnie ważną rolę w długim sporze o siły martwe i żywe. W rozprawie „Discours sur la cause de la pesanteur”

S. K.

s. s.

zgodnie z Newtonem przyjmuje spłaszczenie ziemi podbiegunowe, ale oblicza je według pewnych błędnych założeń na Y₅₇₈; w tejże rozprawie wykazuje, że wiry Kartezyusza ciężkości wyjaśnić nie mogą. Niemniej doniosłego znaczenia są badania optyczne H-a. Już w roku 1678 czytał w akademii paryskiej rozprawę, w której wykazał, że objawy światła wyjaśnione być mogą jedynie teoryą undulacyjną, ale drukiem rzecz tę, p. t. „Traité de la lumière” ogłosił dopiero w roku 1690 (wyd. nowe Lipsk 1885, oraz w przekładzie niemieckim Lommela w zbiorze Ostwalda „Klassiker der exacten Wissenschaften” 1890). Jest to już zupełny traktat teoryi undulacyjnej światła, obejmujący nie-tylko teoryę odbicia i załamania światła, ale nadto i teoryę podwójnego załamania; do objawów rozszczepiania światła jednak H. teoryi swej rozciągnąć nie zdołał i pominął je zupełnie milczeniem; ponieważ zaś na tym właśnie punkcie Newton teoryą emanacyjną osiągnął tryumf niewątpliwy, optyka H-a nie zyskała żadnego zgoła uznania u spółczesnych i popadła w zapomnienie, z którego wydobyć jej nawet nie zdołał w wieku XVIII Euler, gorący stronnik teoryi undulacyjnej, a na drogę utorowaną przez H-a optyka wkroczyła dopiero w początkach XIX wieku. W tejże rozprawie podał też H. obliczenie linij ogniskowych zwierciadła wklęsłego. Obok badań mechanicznych i optycznych zajmowały go i inne działy fizyki; podał pewne udoskonalenie barometru, prowadził doświadczenia nad temperaturą wrzenia, nad rozszerzalnością wody przy krzepnięciu, miał udział w oznaczeniu szybkości głosu, podjętem przez członków akademii paryskiej, i in. W r. 1660 wynalazł sposób szlifowania soczewek i z pomocą brata swego Konstantego wyrabiał soczewki znacznych wymiarów, a z nich składał olbrzymie lunety, w których soczewki nie były osadzone w rurze, ale uczepione tylko na końcach długiego pręta; za pomocą takiej właśnie lunety zbadał układ Saturna i podał wyżej już przytoczone jego wyjaśnienie. W dziele „Kosmo-theoreos” (1698), obejmującem fantazye astronomiczne o zaludnieniu światów, opisał fotometr, za pomocą którego oznaczył stosunek jasności słońca i Syryusza. Niemniej doniosłe są wreszcie zasługi H-a w matematyce: zbadał cykloidę, podał metody oznaczania długości cykloidy i innych linij krzywych, oraz powierzchni parabo-loid i hyperboloid, wprowadził teoryę ewolut czyli linij rozwiniętych, położył podstawy rachunku prawdopodobieństwa. Z przyrządów Huygensa przechował się w Lejdzie pierwszy jego zegar wahadłowy, oraz jedna z jego lunet; w Utrechcie znajduje się soczewka, którą odkrył szósty księżyc Saturna. Zbiorowe wydanie dzieł H-a sporządził s’Gravesande (4 tomy, Lejda 1724, oraz 2 tomy, Amsterdam 1728) i towarz. nauk. hollenderskie (Haga 188n—94, 5 tomów).

Huygensa prawidło, zasada tycząca się rozchodzenia fal, ob. Falowy ruch.

Huyn (wym. Heun) Ludwika, autorka niemiecka, ur. 1843 r. w Koblencyi, gdzie mieszka stale, z wyjątkiem czasu spędzonego w licznych podróżach. Pod pseudonimem M. Lu-dolff ogłosiła wiele nowelli i powieści, odznaczających się polotem poetycznym, który ją stawia w rzędzie najbardziej utalentowanych nowoczesnych pisarzy katolickich w Niemczech. *

Huyot Jan Mikołaj, architekt francuski (* w Paryżu 28 grud. 1780—f 2 sierpnia 1840), syn architekta przedsiębiorcy i uczeń szkoły akademickiej, malarza Ludwika Dawida, H. 1807 zdobył wielką nagrodę architektury. Od 1808 do 1812 jako stypendysta nagrody Rzymu, pracował nad planami odbudowania świątyni Fortuny w Preneste, którą wykonał w sześciu planszach. Pracował nad planami restauracyi Starożytnego Rzymu, według pomiarów przez siebie dokonanych, które w r. 1820 po ponownym powrocie do Rzymu ogłosił. H. pozostał tylko cztery lata w Paryżu, od 1813 do 1817, następnie wyjechał w towarzystwie M. de For-bin na wschód i do Egiptu. W Konstantynopolu wykonał projekt na pałac ambasady francuskiej i na szpital francuski tamże. W Egipcie odbył studya nad staremi gmachami tego kraju, topografią dawnych Teb, ruin Ipsambulu (Nubia). Wykonał rysunki znaczniejszych budowli Azyi Mniejszej i Archipelagu. W Atenach uietylko zajął się studyami nad budowlami, ale odtworzył starożytne miasto topograficznie. Na podstawie studyów swych, popartych znakomitą kollekcyą kartonów, został mianowany w r. 1822 profesorem historyi architektury w szkole sztuk pięknych, a następnie członkiem akademii sztuk pięknych. H. przyczynił się w znakomitej części do ozdobienia pięknego łuku tryumfalnego de 1’Etoile w Paryżu, odznaczył się projektami kościoła św. Karola, powiększenia i restauracyi pałacu sprawiedliwości i wielu innemi. ap- n>

Huyot Stefan Fryderyk, sztycharz francuski (* 1808 roku w Paryżu — f 1886 w Cla-mart). Uczeń Arouina, został sztycharzem banku francuskiego i w tym charakterze wykonał wspaniały bilet bankowy na 10 000 fr., który jednakże, jako republikański, nie był puszczony w ruch z powodu nastania „drugiego cesarstwa”. W r. 1855 H. założył pracownię rytow-niczą, w której wykonane zostały wszystkie niemal ilustracye do wydawnictw firmy Firmin Di-dota, w okresie od 1855 do 1878.

Huyot Juliusz Jan Marya Józef, współczesny sztycharz francuski (* 11 stycznia 1841 roku w Tuluzie), syn i uczeń poprzedzającego. W roku 1878 objął po ojcu zarząd zakładu ry-towniczego w Paryżu. H. uprawia specyalnie drzeworytnictwo; jest mianowicie przedstawicielem, a zarazem i głównym rzecznikiem, nowej

szkoły drzeworytniczej, współzawodniczącej w zakresie rytownictwa z akwafortą. Począwszy od r. 1868, H. niemal co rok wystawia w Salonie liczne swoje prace drzeworytnicze, wykonane zarówno podług dawnych jak i nowszych mistrzów, a od r. 1880 jest najpopularniejszym ze wszystkich ilustratorów, biorących udział w ozdobnych wydawnictwach książkowych. Ważniejsze z nich są następujące: „Walter Scott illustré” (Paryż 1880 — 91, 20 tomów); „Cooper illustré” (tamże 1884 — 86, 4 tomy); „Roméo et Juliette de Shakespeare” (tamże 1886, in 4-o), podług rysunków Andriollego; „Manon Lescaut” (tamże 1885) i „Paul et Virginie” (tamże 1888), podług rysunków Maurycego Leloir; „Les Oiseaux” (t-że 1888), podług Giacomellego; „LTm-mortel” Daudeta (1888), podług rysunków Emila Bayarda; „Candide” Voltaire’a (1893), podług rysunku Adryana Moreau; „Les Trois Mousquetaires” Dumasa (1894), podług rysunku Leloira;

i wreszcie „Le livre d’or du centenaire de l’Eco-

s. s.

Był uczniem F. van Bloemana.

Huysmans Jan Chrzciciel, malarz flamandzki (* 1654 w Antwerpii — f około 1711), brat poprzedzającego; był w 1676 mistrzem gildyi św. Łukasza w mieście rodzinnem, bawił czas jakiś we Włoszech. Obrazy jego, podobnie jak brata jego, noszą cechy wielkiego poczucia piękna przyrody; często też sprzedawane były jako obrazy Ruisdaela. Bruksella posiada pejzaż jego, wielkich rozmiarów, z r. 1697, o wybornym układzie i bardzo pięknym kolorycie.

łacu Buckinghamskim.

le polytechnique” (1894).

Huysmans Cornelis, znany także pod nazwą Huysmans z Malinęs, malarz szkoły flamandzkiej (* r. 1648 w Antwerpii—f 1727 r. w Malines). Syn budowniczego, Henryka H-a, po wczesnej śmierci ojca wychowywał się pod opieką Kacpra de Witte w Antwerpii, a następnie Jakóba d’Arthois w Brukselli, poczem przeniósł się do Malines, gdzie 1688 r. został mistrzem wyzwolonym. W r. 1702 opuścił to miasto i udał się do Antwerpii, a uzyskawszy i tam patent na mistrza wyzwolonego gildyi 1706 r., pracował w swem mieście rodziunem aż do r. 1716, w którym osiadł na stałe w Malines, gdzie długiego życia dokonał. H. jest jednym z największych pejzażystów szkoły flamandzkiej; obdarzony Wysokiem poczuciem piękna natury, H. malował szeroko, paletę posiadał bogatą w żywe kolory, któremi barwił swe drzewa i niebo. Obrazy jego odznaczają się przytem przyjemnym, pełnym harmonii układem i wybornemi figurkami ludzi i zwierząt; widzieć je można w zbiorach miast stołecznych Francyi, Anglii i Irlandyi, Niemiec, Danii, Belgii i Ros-syi, oprócz tego w Rouen, Dreźnie, Monachium i wielu miastach niemieckich, a w Ameryce w Nowym Yorku.— H. pozostawił syna, Piotra Baltazara (* 1684 w Malines —f 1706 r.

w Antwerpii), który także uprawiał malarstwo.

s. s.

s. s.

Huysmans Jakób, malarz flamandzki (* 1654 w Antwerpii—f 1696 w Londynie). Uczeń Gil-lesa Backereel, poświęcił się malarstwu historycznemu (obraz w kaplicy królowej Katarzyny w Saint-James), a także portretowemu. Z licznych portretów jego pędzla najsłynniejszym jest portret Katarzyny, królowej portugalskiej, w pa-

s. s.

Huysmans Jorris Karol (* w Paryżu 8 lutego 1848), współczesny romansopisarz francuski. Pochodzi z osiadłej we Francyi rodziny hollenderskiej. Studyował prawo i otrzymał naprzód urząd w ministeryum spraw wewnętrznych. Wkrótce po r. 1870 począł pracować na polu literatury, której niebawem całkowicie się poświęcił. Jako wydawca czasopisma „La comédie humaine” należał do teoretycznych bojowników naturalizmu, który następnie znalazł praktyczne zastosowanie w licznych jego romansach. Już dwa pierwsze: „Le drageoir aux épices” (Paryż 1874) i „Marthe” (tamże 1876) okazywały wybitny talent i skłonność do bezwzględnego fotografowania najpospolitszych zjawisk życia codziennego, oraz upodobanie do wszelkich jego stron wstrętnych i odrażających. Początek europejskiego rozgłosu osiągnął H. przez następny swój romans p. t. „Les Soeurs Vatard” (Paryż 1879), w którym z właściwą po-wieściopisarzom naturalistycznym ścisłością przedstawił życie robotnic paryskich, rozwijające się na tle uajtrywialniejszych brudów fizycznych i moralnych. Brutalny naturalizm tego utworu prześcignięty jeszcze został w następnych romansach H-a: „En ménagé” (Paryż 1881); „Croquis parisiens” (t-że 1881); „A vau l’eau” (1882); „A rebours” (1884); „En rade” (1887); „Un dilemme” (1888). W ostatnich trzech wymienionych romansach obok naturalizmu występuje szczególnego rodzaju mistycyzm skojarzony z buddyjską dążnością do nirwany, a także z upodobaniem do magii i czarnoksięstwa. Zwrot w tym kierunku zaznaczył się szczególnie w romansie „Là-bas” (1890). Wkrótce potem w rozwinięciu swych dążeń mistyczno idealnych zwrócił się H. ku katolicyzmowi i w romansie p. t. „En route” (1896; najnowsze, 23-e, wyd. 1902) przedstawił przeobrażenia duchowe, które go do prawowiernej religijności zawiodły. Następnie osiadł jako laik w klasztorze benedyktynów i zajął się wyłącznie studyami nad sztuką i teologią katolicką. Wynikiem tych studyów są najnowsze prace H-a: „La cathédrale" (1898); „Sainte Lyd-wine de Schiedam” (1901); „De Tont” (1902). w- G-

Huysum albo Huijsum Justus van, malarz hollenderski (* 1659 w Amsterdamie — f 1716 tamże). Uczeń Berchema, uprawiał głównie malarstwo pejzażowe, naśladując swego mistrza; malował także obrazki rodzajowe i portrety. Prace jego znajdują się w Antwerpii, Hadze, Bruuświku i Szwerynie.    s’ S-

71

CnovkL Powie, lin itr. Zon*. 233. T. XXX.

s. s.

(Sztutgard 1863, str. 210).

Huzard Jan Chrzciciel, syn (* w Paryżu dnia 3-go stycznia roku 1793 — f ?), również jak ojciec toż samo imię noszący (ob.), weterynarz ceniony. Do nauk przykładał się w Alforcie od r. 1812 do 1814, potem tamże do roku 1818 zajmował stanowisko repetytora. Osiadłszy w Paryżu, zajmował się wykonawstwem i był członkiem rady hygienicznej (Conseil de salubrité). Zasłużył się szczególnie pracami swe-mi hygieny dotyczącemi; z nich wymienimy tu: „De l’enlèvement des boues et des immondices de Paris etc.” (Paryż 1826); liczne a sumienne są prace jego w „Annales d’hygiène publ.” od roku 1822 ogłaszane. — Por. Schräder „Biograph, liter. Lexicon der Thierärzte etc.” (Sztutgard 1863, str. 212) i Callisen „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. IX str. 339 i T. XXIX str.

Dr J. P.

-Iss

Huysum albo Huijsum Jan van, malarz hollenderski (* 1682 w Amsterdamie — f 1749 tamże), syn i uczeń poprzedzającego; upodobał sobie przedewszystkiem kwiaty i owoce, które malował specyalnie. Obrazy jego odznaczają się głównie poprawnym rysunkiem i drobiazgowem wykończeniem. Artysta to bardzo płodny; prawie wszystkie ważniejsze muzea europejskie posiadają jego obrazy.

Huzard Jan Chrzciciel, ojciec (* w Paryżu d. 3 listopada r. 1755—f d. 30 listopada r. 1838), weterynarz bardzo uczony i zasłużony. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Alforcie, i tamże, jako młodzieuiec, już w r. 1772 zaczął wykładać weterynaryę; następnie osiadł w Paryżu, zajmując się wykonawstwem, nauczaniem i służbą rządową. Pod koniec życia był inspektorem głównym wszystkich szkół rolniczych i we-terynarskich we Francyi, członkiem rady hygie-nicznej (Conseil de salubrité), rady głównej szczepienia (C. central du vaccin), oraz Akademii lekarskiej i Akademii Umiejętności. Napisał mnóstwo prac, słusznie cenionych, które wyszczególnia Callisen w „Med. Schriftsteller - Lex.” (T. IX str. 337 i T. XXIX str. 112); z nich wymienimy tylko: „Essai sur les maladies qui affectent les vaches laitières des faubourgs et environs de Paris” (Paryż 1794) i „Mém. sur la péripneumonie chronique ou phthisie pulmonaire qui affecte les vaches laitières etc.” (tamże 1800); opracował też dział weterynarski w „Encyclopédie méthodique”. — Por. E. Pari-set „Hist. des membres de l’Aead. roy. de médecine etc.” (Paryż 1850, T. II str. 316) i Schräder „Biogr.-literar. Lexicon d. Thierärzte etc.”

Dr J. P.

113).

Huzary. Nazwa pochodzi z węgierskiego wyrazu husz ar = dwudziesty, gdyż, jak twierdzą jedni, podczas wojen Węgrów z Turkami każda wieś winna była dostarczać jednego jeźdźca u-zbrojonego na 20 mieszkańców; inni zaś wyprowadzają tę nazwę od wyrazów husz=dwadzieścia i ar== wartość (lub jednostka monety), co było przypuszczalną płacą dzienną H-a. Nazwa ta upowszechniła się na Węgrzech, a następnie i w innych krajach. Już w wieku XIII jeźdźcy ci zasłynęli ze swej dzielności. Desclos, kronikarz aragoński („Historia de Cataluna”), mówiąc o sławnych Almugawarach, lekko uzbrojonych partyzantach, broniących granic od Maurów, porównywa ich do hajduków i huzarów węgierskich („Quales in Hungaricis bellis identidem nominatos audimus Heydones vel Hussaros”). Chalcondylas, historyk grecki XV w., w opisie bitwy na Kosowem Polu r. 1448 mówi, że Hunya-dy wiódł witeziów H-ów (bitesides hussaros), stanowiących milicyę węgierską. Maciej Korwin, król węgierski (1458—1490), syn Hunyada, mówi w jednym dekrecie o swoich lekko uzbrojonych wojownikach, czyli H-ach: „Nonnullae gentes, potissimum vero levis armaturae sive Husza-

A)

W.

C.P.&.

Fig. 98. Huzar, według dawnej ryciny niemieckiej. (Z rys. Stan. Gembarzewskiego).

rones”. Cesarz Maksymilian austryacki (1493— 1519) miał w swojem wojsku H-ów. Byli to tak zręczni łucznicy, że z konia dosięgali strzałami ptaka w locie, co też i nazywano strzelaniem „po huzarsku”. Byli uzbrojeni w małe tarcze kształtu specyalnego, zwane po niemiecku Hussarisch Tartschlein, w krzywe szable, łuki i kołczany. Drużyny tych dzielnych H-ów spotyka się następnie jako najemników w różnych armiach Europy zachodniej. W r. 1692 baron de Kroneberg rekrutuje dla króla francuskiego Ludwika XIV pułk H-ów węgierskich, zreformowany w r. 1697. Następnie w r. 1705 utworzone zostały we Francyi dwa nowe pułki H-ów przez Pawła Deaka i markiza de Verseilles. „H. ci różnią się od cesarskich tylko tem, że mają na czapkach wyobrażenie lilii, wilcza skóra służy im za płaszcz, przy

z?

w?

*5SSSs£g.

T-j

/■

kulbace mają zawieszoną siekierkę (w kształcie ciupagi góralskiej) i wysoko uwiązane strzemiona, co pozwala im wznosić się na koniu w czasie walki do większego rozmachu dla ścięcia głowy nieprzyjacielowi, do czego są bardzo zręczni. Zwykły ich sposób walczenia jest następujący: otaczają szwadron nieprzyjacielski, starają się go nastraszyć okrzykami i przez różne ewolucye. Jeżdżą doskonale na swych małych koniach, mają krótkie strzemiona i ostrogi przy boku koni, które zmuszają biedź szybciej niż ciężka kawalerya. Podnoszą się na siodłach i są nie-

i.

Ml

'K

Śi

-4f/>

mà

WĘmk

Fig. 99. Huzar, według ryciny niemieckiej. (Z rysunku Stan. Gembarzewrskiego).

bezpieczni zwłaszcza dla uciekających” (opis z r. 1724). W r. 1791 były we Francyi następujące pułki: 1) Bercheny, 2) Chamboran, 3) Esterhazy, 4) Saxe, 5) Colonel-général, 6) Lau-zun. W r. 1814 było pułków 14. W Austryi w r. 1762 było już 15 pułków H-ów, obecnie jest ich 16. W r. 1688 generał - adjutant Lidl von Borbula organizuje w Bawaryi pułk H-ów pod Dazwą: Baron Lidlisclie Gränitz-Ungarn zu Pferd; w r. 1822 zwinięto tę broń w Bawaryi. Na r. 1721 przypada pierwsza formacya H-ów w armii pruskiej; w r. 1773 było już 10 pułków, obecnie jest ich 17, z których jeden gwardyi. W Saksonii wprowadzono tę broń w r. 1791, obecnie jest ich dwa pułki. W Wirtembergii broń H-ów egzystowała od 1735 do 1798. W Anglii jest obecnie 13 pułków H-ów, w Szwe-cyi 4. W Rossyi w r. 1740 powstało 5 pułków: Slobodzki, Serbski, Węgierski, Gruziński i Żółty; w r. 1840 było pułków 16, obecnie zaś są tylko dwa, gwardyi.—Słynni husarze, czoło jazdy polskiej, oprócz nazwy nic wspólnego z huzarami węgierskiemi nie mieli: przeciwnie, stanowią przeciwstawienie tamtych. Jeżeli usarze w pełnych zbrojach, na rosłych koniach, z kopią w ręku stanowią typ doskonały ciężkiej jazdy, w zwartych szeregach łamiącej zastępy nieprzyjaciół, H., jak Lisowczycy lub Kozacy, przedstawiają typ jazdy lekkiej, wybornej do wojny podjazdowej i do służby straży przedniej, w czem zasłużonej sławy nabyli. Pierwszym zawiązkiem H-ów polskich, formowanych i ubranych na sposób zachodnio-europejski, nie biorąc pod rachubę dawnej piechoty węgierskiej oraz chorągwi węgierskich buławy wielkiej i polnej koronnych, było 20-u H-ów, jako kadry pułku, który miał formować w r. 1794 major Krasicki. Wypadki wojenne przeszkodziły dalszej organi-zacyi. Pełnili oni służbę ordynansową przy naczelniku Kościuszce. Nosili czarne dolmany i takież spodnie z zielouemi sznurkami, oraz zielone mentyki z czarnym barankiem i sznurkami; guziki z białego metalu. Mundur taki przechowuje się w gabinecie archeologicznym przy uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W r. 1807 formował się pułk H-ów pułkownika Kalinowskiego; lecz formacya ta również do skutku nie przyszła i 300 H-ów z 7-ma oficerami do pułku ułanów nadwiślańskich tegoż roku wcielono. W r. 1809 po zajęciu Galicyi przez wojska Księstwa Warszawskiego utworzono dwa pułki H-ów, które otrzymały następnie N?N? 10 i 13 jazdy Księstwa Warszawskiego. Pierwszy z tych pułków formował gen. Dąbrowski kosztem departamentów Wielkopolski; pułk ten zostawał pod dowództwem Jana Nepomucena Umińskiego, później wybitnego generała, który w r. 1810 wydał dziełko: „Krótki zbiór uwag dla officyerów pułku X jazdy Hussarów, tyczący się służby polowej, mianowicie placówek, wedet i patrolów”. Pułk 13-y galicyjski formował się kosztem okręgów: lubelskiego, zamojskiego, bialskiego i stanisławowskiego pod dowództwem pułkownika Tólińskiego; w r. 1813 pułkownikiem był Sokolnicki. Stopnie, liczba głów i żołd taki, jaki był przyjęty w istniejących już pułkach strzelców konnych. Skład pułku: w sztabie: pułkownik, major, 2 szefów szwadronu, kapitan płatnik, 2 adjutantów majorów, urzędnik zdrowia I klasy, dwóch II klasy i dwóch klasy III, kapitan, sztandarowy, 2 adjutantów podoficerów, trębacz pułkowy, konował, majstrowie rzemieślnicy: puszkarz, siodlarz, krawiec, rajtuźnik, szewc w kompanii; kapitanów I klasy trzech, II klasy pięciu; poruczników I klasy czterech, II czterech, podporuczników 16; wachmistrzów

dyi królewsko-polskiej.

Hven, wyspa szwedzka w cieśninie Zund, o 8 km. na północo - zachód od Landskrony, ma przeszło 7 km. □ obszaru, grunt piaszczysty i nieurodzajny; wyspa ta została odstąpiona Szwecyi przez Danię pokojem w Roeskilde w r.

1658; poprzednio w r. 1576 otrzymał ją w darze astronom Tycho Brabe, który zbudował tu zamek Uranienborg z obserwatoryum astrono-micznem Stjerneborg, gdzie przez lat 20 zajmował się obserwacyami. Resztki tego obserwa- są też wyszczególnione napisy prac jego. toryum zostały zburzone przez Rossyan w 1716

w. N.

Hwiezdosław, pseudonim najznakomitszego z żyjących obecnie poetów słowackich. Pawła Orszägha (* 2 lutego 1849 r. w Wyższym Ku-Hwasser Izrael (* d. 17 czerwca r.    1790—    binie na Orawie).    Po ukończeniu gimnazyum

f d. 11 maja r. 1860), lekarz, profesor    uniwer-    w Keżmarku i studyów    prawniczych w kolle-

sytetu upsalskiego. W r. 1804 zapisał    się na    gium w Preszowie    (mad.    Eperies), wstąpił do

wydział lekarski w Upsali, w roku 1812 został    urzędu, a następnie    zajął    się adwokaturą w Na-

licencyatem, w następnym zaś doktorem medycyny, poczem bezpośrednio wstąpił do służby wojskowo - lekarskiej szwedzkiej i z wojskiem przebywał do końca roku 1814, w Niemczech naprzód, później w Norwegii. W r. 1817 został profesorem w Abo, skąd w r. 1827 przeniósł się na takież stanowisko do Helsingforsu, niebawem jednak opuścił Finlandyę, a powróciwszy do Szwecyi, otrzymał w r. 1830 katedrę zwyczajną lecznictwa teoretycznego i praktycznego w Upsali; zajmował ją do r. 1855, w którym jako emeryt ustąpił. W r. 1854 został jednym z 18-u członków Akademii szwedzkiej.—H. wywierał w swoim czasie wpływ niemały i dodatni na kierunek nauki lekarskiej w Finlandyi i Szwecyi; jako profesor odznaczał się wymową porywającą słuchaczów, pełną treści i znajomości przedmiotu, ożywioną miłością gorącą ku nauce.

Będąc zwolennikiem niemieckiej filozofii przy-

8, sierżantów 32, furyerów 8, kapralów 64: kowali 8, trębaczów 16, jeźdźców 632. Ogół dwóch pułków H ów 1 646 głów, koszt roczny 1006 610 złp. Pierwotnie pułki te ubrane były ze zdobytych efektów na H-ach węgierskich. Dołman i mentyk granatowe, spodnie niebieskie. Pułk 10-y nosił szamerowania, guziki i ozdoby żółte, oficerowie złote, czako czarne; pułk zaś 13-y ozdoby białe, oficerowie srebrne, czako niebieskie. Szabeltasy ze skóry czarnej lakierowanej, z metalowym orłem białym. Pułki te miały opinię bitnych, lecz nie dość karnych. W roku 1813 pułk 10-y złączono z 13-ym. Wskutek kapitulacyi Drezna pułk H-ów pułkownika Sokolnickiego miał oddać broń i konie, oprócz oficerskich, i udać się do wielkiej armii, lecz umowa była zgwałcona, a pułk wzięty do niewoli, co stanowiło kres jego istnienia. W r. 1824 sformowano w Warszawie pułk H-ów Grodzieńskich gwardyi cesarzewicza Konstantego; pułk ten rekrutowany był wyłącznie z żołnierzy polskiego pochodzenia z dywizyi ułanów litewskich. Stanowił on brygadę generała Kurnatowskiego wraz z pułkiem strzelców konnych gwar-

Br. G.

roku.

Hwar, ob. Dessina.

rodniczej (Naturphilosophie), którą się przejął za młodu, bawiąc w Niemczech i ulegając głównie wpływom J. Chr. Rei la (ob.), pozostał na zawsze idealistą, nieraz zbyt skłonnym do uogólnień filozoficznych, niezawsze zgodnych z wynikami badań trzeźwych i nieuprzedzonych, a na doświadczeniu umiejętnem opartych. Pomimo to jednak jako lekarz - wykonawca zwykle umiał zachowywać sobie jasność poglądów, niezawsze zgodną z poglądami teoretycznemi, które wygłaszał. Należał też do szczupłej garstki ba daczo w zajmujących się z zamiłowaniem dziejami lecznictwa. Za zasługę policzyć mu trzeba podniesienie wydziału lekarskiego w Upsali do świetności, jakiej nigdy przedtem nie posiadał. Dla uczczenia pamięci i zasług H-a król Karol XV ustanowił stypendyum imienia jego, wynoszące 1000 koron rocznie, a przeznaczone na podróże naukowe lekarzów szwedzkich. H. był pisarzem płodnym, ale pisywał tylko w języku szwedzkim, z wyjątkiem pracy jednej „De typho contagioso” (Upsala 1816), więc opuszczamy tu napisy dzieł jego lekarskich, w swoim czasie cenionych; oprócz nich wydał też jeszcze, równie po szwedzku, szereg rozpraw treści estetycznej lub politycznej; między innemi pisał o poecie Tegnćrze (ob.), o Walterskocie, o Szekspirze, o sojuszu Szwecyi z Rossyą, o połączeniu Norwegii ze Szwecyą i t. p. P. Hedenius wydał dzieła H-a p. n. „Valda Skrifter af I. H.” (Sztokholm 1868—70, 4 tomy). — Por. życiorys H-a, pióra O. Hjelta w „Biograph. Lexicon der hervorragenden Aerzte” (T. III str. 332), gdzie

Dr j. p.

miestowie, ostatnio w Niżnim Kubinie. Skłonność do poezyi objawił H. dość wcześnie. Już w klasie trzeciej, pod wpływem rozczytywania się w Petöfim, pisał wiersze, lecz w języku madiarskim. Szkoła narzucała mu obcy język i wparła w niego obce ideały. Dopiero wpływ matki podczas wakacyj letnich i silne wrażenie, jakie na niego wywarły poezye Śladkowicza, spowodowały, iż stał się wyzuawcą ideałów narodowych i począł pisać w języku słowackim. Jako poeta na arenę publiczną wystąpił po raz pierwszy w 1868 ze zbiorkiem: „Basnicke prvie-senki Józefa Zbrauskćgo”. W roku 1871 wydał z Banszellem almanach „Napred”. W tymże czasie drukował sporo poezyj swoich w czasopismach słowackich. Rok 1881 stanowi dla niego nową epokę: od tego roku bowiem twórczość H-a płynie równem korytem. H. jest przede-wszystkiem lirykiem refleksyjnym. Obdarzony

Z. Z.

naturą wrażliwą i subtelną—jest on artystą w całem tego słowa znaczeniu. Będąc jednym nych gwiazd w konstellacyi Byka (ob.), otacza-z uczniów Mickiewicza słowackiego (Śladkowi- jące najjaśniejszą jej gwiazdę, Aldebarana. Po-cza), prześcignął jednak mistrza swego i lotem dobnie jak Plejady, grupa ta stauowi jakby fantazyi, i głębokością myśli, i przepychem for- przejście od gwiazd wielokrotnych do zbiorowisk my, a dzięki temu, iż poezye jego pozbawione gwiazd. Według mitologii greckiej są to prze-są przymieszki rozumowań politycznych, partyj- niesione przez Zeusa na niebo Hyady, nimfy danych i dydaktyczno - moralizatorskich, przerósł rżące ziemię wilgocią, ogromnie współczesnych mu poetów słowackich.

Niektóre poezye H a przemawiają cichym, serdecznym dźwiękiem rodzinnych wspomnień („Ro-dostrom”), inne są allegoryami ludowych opowieści („Peseń o panne”), znów inne tchną wiarą głęboką poety w zwycięstwo prawdziwej sztuki („Moje krasy”), wreszcie inne, a takich najwięcej, są ofiarą, złożoną na ołtarzu uczuć narodowych („Na hromnice”, „Nikodemov”, „Na rozhrani”, „Svoboda”, „Z pomienok”). H. jest prawdziwym poetą „z Bożej łaski”, natchnionym gorącą miłością swej biednej cierpiącej ojczyzny i jej ludu. Ojczyzna, wiara i podstawa społeczeństwa — rodzina—to są przedmioty jego pienia. W poezyi H a niema ani narzekań, ani „zgrzytów”, ani czarnego, zatruwającego duszę ludzką pesymizmu. Przeciwnie, poezya jego krzepi, budzi otuchę i nadzieję. Myśli swoje i uczucia obleka H. w najróżnorodniejsze formy; pisze potężne psalmy, wspaniałe hymny, ody, sonety, pieśni, elegie, gazelle i t. p. Oprócz mniejszych utworów poetyckich napisał H. również kilka większych poematów, będących obrazami z życia ludu („Butora a Cutora”, „Na ob-nocke”, „Eżo Vlkolinskÿ”). Wielki liryczno-epicki poemat, skreślony na tle przepięknych obrazów górskiej przyrody p. t. „Hajnikovä że-na” uważany jest powszechnie za główne dzieło jego poetyckiego natchnienia. Przedruki utworów H-a, ogłaszanych najpierw przeważnie w „Slo-venskÿch Pohl’adach” znajdują się w zbiorowem wydawnictwie: „Sobranó spisy basnické Hviezdo-slava” (Turcz. św. Marcin, 1892, 1896 i 1901,

3 tomy). W ostatnich czasach H. zajął się tłó-maczeniem obcych poetów (Puszkin, Goethe).

Wspaniale przetłómaczył też Mickiewicza „Sonety krymskie” i „Parysa („Slovenské Pohl’ady”

H. Uł.

S. Drz.

1901, zesz. IX—XII).

z Hwiezdy Jan, poeta i powieściopisarz czeski, ob. Marek Jan Henryk.

Hyacinthus L., Hyacynt, rodzaj z rodziny Liliowatych (Liliaceae). Liście równowązkie, długie, mięsiste, w kącie najwyższego oś kwiatowa; w cebuli, podczas kwitnienia, znajdują się jeszcze liście z dwóch poprzedzających lat. Kwiat rurkowaty, dzwonkowaty, okwiat 6-dzielny, u góry otwarty; torebka 3-ścienna, o krawędziach tępych, wielonasionowa. Około 30-u gatunków przeważnie rosnących na Wschodzie. Właściwy Europie południowej i Wschodowi H. wschodni (H. orientalis), w różnych kolorach kwiatów, dla miłego zapachu hodowany u nas na szeroką skalę w oranżeryach i pokojach.

Hyady (t. j. gwiazdy dżdżyste), grupa drob-

s. K.

Hyady (po grecku ‘Tàôsç), konstellacya gwiazd w głowie Byka, wywodząca swą nazwę od formy greckiej głoski o, albo też od greckiego czasownika oeiv=padać, albo od przydomków 'Tyjc, 'Tuj, jakie nosili bożek Dyonizos i m tka jego Semela; oznacza zatem miano owo boginie dżdżu, chmur dżdżystych, nadających ziemi urodzajność. Rzymianie, którzy upatrywali w niej stado młodych dzików, nadali jej także łacińskie miano Suculae (sus=:oę—Świnia, dzik). Pojawienie się gwiazd owych na niebie oznaczało nastanie burzliwej, dżdżystej poiy, zachód zaś ich uważano jako znak do rozpoczęcia uprawy roli (Homer 11. 18, 486; Eurip. łon. 1156; Cic. de nat. deor. 2, 43; Gell. Noct. Att. 13, 9; Owid. Past. 5, 166; Hor. Carm. 1, 3, 14; Verg. Aen. 1, 744; 3, 516; Plin. Nat. Hist. 2, 106; 18, 247; Hesiod. Op. 615). Źródła starożytne różnią się bardzo w tradycyi co do ich rodowodu, liczby i nazwisk. I tak jedne mienią je córkami Atlasa i Okeanidy Ajthry albo Plejony; z żalu głębokiego nad śmiercią brata swego Hyasa, którego na łowach w Libii albo wąż miał ukąsić, albo też lew lub dzik ciężko zranić, zadaje sobie śmierć pięć córek Atlasa, które pod nazwą H-d z litości Zeus pomiędzy gwiazdy przenosi; pozostałych 7 albo 10 sióstr miało później pójść za ich przykładem i zdobić firmament pod nazwą Plejad, utworzoną rzekomo od przymiotnika w stopniu wyższym îrXeiovsç = więcej (Eustath. 1155, 43; Serv. Verg. Aen. 1, 744). Według innych podań są one córkami Okeanosa lub Melisseusa, króla kreteń-skiego. Jako Nimfy dodońskie, zwane także Najadami, są one piastunkami Zeusa w Dodonie; albo znowu jako Nimfy nizajskie czuwają troskliwie nad młodym Dyonizosem, na którego życzenie Medea im młodość przywraca, a Zeus pomiędzy gwiazdy przenosi. Tales zna tylko dwie H-y: Boreios i Notios; Euripides zaś trzy i zwie je córkami Erechtheusa; Hezyod wymienia ich pięć: Fezylę, Koronis, Klee-j ę, Fajo i Eudorę; Hippias i Ferecydes podają jeszcze Ambrozyę i Polykso albo Tyo-nę, która pod nazwą Dyony miała być małżonką Zeusa w Dodonie. Dwie H-y, gaszące ogień na stosie, pojawiają się regularnie na starożytnych wazach malowanych, przedstawiających tak zw. apoteozę Alkmeny.

HyakintłlOS (po grecku ‘TaxivO-oç), według mitycznej opowieści najmłodszy syn Amyklasa, założyciela miasta Amyklai w Lakonii, i Dyome-dy, młodzieniec przedziwnej urody, ulubieniec

tycznej.

S. Drz.

D.

Apollina. Wszakże i bożek wiatru, Zephyros, (albo Boreas) rozkochał się w pięknym młodzianie, a z radości, gdy raz Apollo zabawiał się nad rzeką Eurotasem z kochankiem swym w rzucanie kręgiem kamiennym, podmuchem wiatru gwałtownym skierował ciężki krąg w skroń H-a, rażąc go ciosem śmiertelnym. Nie mogąc go już do życia przywrócić, pragnął Apollo przynajmniej pamięć zmarłego uwiecznić; z woli więc boga z krwi rozlanej wyrósł kwiat ciemnej barwy, naznaczony na listkach jękami żałosnej rozpaczy: At, At (Owid. Metam. 10, 162 i nast.). Kwiat ten, który zresztą, według innych legend mitycznych, miał także z krwi Ajaksa powstać, nie jest to dzisiaj tak zwany hyacynt, lecz pewien rodzaj Irysu. Grób H-a pokazywano w Amyklach, znajdował się zaś pod kosztownym tronem, wystawionym dla posągu Apollina, zaliczanego do najstarszych i najsławniejszych w całej Grecyi. Tutaj również obchodzili corocznie w miesiącu Hekatom-beus (= połowa maja i czerwca) Spartańczycy największą swą uroczystość, zwaną Hyakin-t hi am i (‘Taxtvflm). Przez pierwsze trzy dni, poświęcone szczególnie pamięci H-a, składano w cichym żalu ofiary zmarłemu herosowi; w następnych zaś dniach święcono w wesołych pie-niach i skocznych pląsach, w gimnastycznych, a nawet w poetycznych igrzyskach uroczystość Apollina, noszącego naonczas przydomek Łraxtv-fi'toç. Święto owo utrzymało się w Amyklach aż po późne czasy Cesarstwa Rzymskiego. Obchód sam uroczysty sięga, według wszelkiego prawdopodobieństwa, bardzo odległej starożytności; z kultem Apollina powiązało go ściśle dopiero plemię doryckie. — Jak inne, późniejsze, podanie głosi, był H. synem Pierosa i Muzy Kleio, kochankiem wieszcza Thamyrisa i Apollina.—Mityczna opowieść o H-ie oznacza symbolicznie, podobnie jak Persefony dzieje, młodą, wiosenną przyrodę, którą bożek słońca miłuje, a mimo to gorącemi promieniami swemi zabija; krąg kamienny Apollina jest przecież wyraźnym obrazem słońca, pod którego żarem ognistym więdnie i usycha delikatna roślinność. Najnowszy wywód etymologiczny wyrazu ói/tyfi-oę od óoao (sanskr. yuvasà, staroirańsk. oac, łacińsk. juvencus) i przyrostka zdrabniającego ivfi-o = młodzieniaszek, adulescentulus, znakomicie popiera powyższe objaśnienie opowieści mi-

S. Drz.

Hyalitis — zapalenie ciałka szklistego, ob. Oko.

Hyampolis (po grecku ‘ràjxTroXtç, albo cTa), starożytne miasto w Focydzie, na wschód od Kefisosu leżące, nad rzeczką poboczną Assosem i traktem głównym, wiodącym z Orchomenos do Beocyi, w pobliżu dzisiejszej wioski Bogdany. Według mitycznej opowieści założyli je i przezwali według swej nazwy Hyantowie, których Kadmos z Beocyi wypędził. Persowie pod wodzą Kserksesa zburzyli to miasto (Herod. 8, 28), które późniejszemi czasy się odbudowało, lecz powtórnemu, i to zupełnemu, zniszczeniu uległo przez Filipa III, króla macedońskiego (Liw. 32, 18; Pauz. 10, 35, 4). Do dzisiaj dochowały się z niego znaczne ruiny. — Wspomniane przez Ksenofonta (Hellen. 6, 4,27) „przedmieście Hyampolitów” jest to mała osada, właściwie Kleonai zwana, na północ od H-u, nad lokryjską granicą położona.

HybantłlUS, syn. Cephaelis, ob. Cephaelis.

Hybener (Hiibener), herb polski. Na tarczy ściętej, w polu górnem, dwie-trzecie tarczy zajraującem, błękitnem, i w dolnem, złotem, z ośmioma pasami rozchodzącemi się od siebie ku dołowi (wyobrażającemi zagony w polu) — pod złotym półksiężycem, obejmującym takąż gwiazdę—mąż w rzymskim stroju, w prawej ręce nóż czy też krój do góry trzymający, z lewą opartą na biodrze. Nad hełmem, w koro-

SlSlillP

.V .

Fig. 100. Hybener (herb).

nie szlacheckiej, pod półksiężycem i gwiazdą — pół męża jak na tarczy. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany (tak) wraz ze szlachectwem Mikołajowi Hybenerowi v. Hiibenerowi, Prusakowi, geometrze nadwornemu Radziwiłłów, przez Jana Alberta Radziwiłła, księcia na Ołyce i Nieświeżu, w roku 1615. (Wypadek bardzo ciekawy i ilustrujący doskonale zuchwalstwo możnowładzców).— Źródła: Ostrowski; Dyplom pergaminowy u rodziny.

Hybl Jan, pisarz czeski (* 1786 w Czeskiej Trzebowie — f 1834 r. w Pradze). Pochodził z ludu i był synem krupiarza, nabył jednak nie tylko szkolnego ale i uniwersyteckiego wykształcenia, ukończywszy studya filozoficzne w Pradze, gdzie słuchał też wykładów czeskich Nejedlego. Tamże zapoznawszy się z gronem budzicieli narodowego ruchu literackiego, wziął w nim udział gorący i przystawszy do redakcyi „Postovskych Novin” Scboenfelda, tłómaczył obok tego na język czeski rozmaite pisma niemieckie (religijne,

ma-

S. Drz.

tów).

dane.

moraine, pedagogiczne, technologiczne), oraz dwutomową Najnowszą Kronikę czeską Pabsta. Ogółem przełożył lub przerobił 28 dzieł, a wiele także i oryginalnie napisał, między innemi zaś pierwszą historyę teatru czeskiego. Zrozumiały, w ścisłem znaczeniu słowa ludowy, styl H-a zjednał mu bardzo rozległe koło czytelników, a język jego był tak czysto-narodowym, że nawet literaci dawali mu swoje utwory do poprawiania. Zasypywany też był i przez drukarzy korrektami, i znalazł z czasem na tern polu stałe zajęcie. Nie zaniedbywał jednak pracy literackiej i zasilał utworami swojemi wszystkie czasopisma ówczesne, a nareszcie założył własne p. t. „Rozmanitosti”, które luźnemi zeszytami wydawał od r. 1816 do 1822. W tymże czasie wydał dwa kalendarze p. t. „Novy tolerancni poseł”, a od 1821—22 redagował pismo naukowe „Hyllos”. R. 1828 objął redakcyę czasopisma obrazkowego „Jindy a nyni” założonego przez Pospiśila, które r. 1832 zdał w ręce Tyla. H. cieszył się wielką popularnością w Pradze, nie tylko jako publicysta, ale także jako wesoły i wszędzie pożądany towarzysz; bardzo też był lubiony w kółku patryotów ówczesnych i odznaczał się największą gorliwością pomiędzy tymi, którzy dla oświecenia ludu i zaszczepienia w jego sercu miłości kraju, nawiedzali gospody, gdzie się zbierali prostaczkowie, i w poufałych z nimi pogadankach prowadzili propagandę patryotyczną. Miał też wielki wpływ na studentów i używał ich do szerzenia światła śród pospólstwa, co rok wyjeżdżających na wa-kacye zaopatrując w książki, odpowiednie dla ludu i ucząc ich, jak powinni z nim postępować, a pracę na tern polu przedstawiał im jako święty obowiązek patryotyczny. Za to wszystko słusznie mu się należy wdzięczna pamięć potomnych. Życiorys jego podał A. Rybicka w „Osvétë” tom V, str. 641 i nast.    *

Hybla (po grecku &TßXa, albo LTßX7j), nazwa trzech miast starożytnych na wyspie Sycylii.

1. H. Większa ('TßXirj j] |xsX^Xu], (J.sć£cov, H. jor), położona nad rzeką Simaithos (dzisiaj Pa-terno, nad rzeką Giaretta), na południowym stoku Etny, pierwotnie siedziba Sykulów, z słynnym kultem bogini Hyblai, której kapłani ze zjawisk nadzwyczajnych i ze snów przyszłość przepowiadali (Pauz. 5, 23, 5). Mieszkańców miasta tego (Hyblenses) wspomina jeszcze Cyceron (Verr. 3, 43, 102); później opustoszało.— 2. H. Mniejsza (f/rßX7] y) èXârctuv, zwana też cHpa£a), miasto leżące pomiędzy Gelą a Syrakuzami (prawdopodobnie dzisiejsze Chiaramonte).— 3. H. Me-gara (fTßXir] ta Mś^apa, albo rj (intpa = mała), na wschodniem wybrzeżu wyspy, na północ od Syrakuz położona. Doryjscy koloniści, którzy z greckiej Megary w r. 729 przed Chr. tutaj przybyli, zastali już miasteczko H-ę, noszące naonczas przydomek reXeâttç, Tepsauç, TaXsiouç, i przezwali je Megarą według swego miasta ojczystego. Mieszkańcy zwali się Me^apsię TßXa-îot. Od czasów Gelona należała H. do Syrakuz (Herod. 7, 50; Thucid. 6, 4; 94) i była zarazem małą fortecą (Liv. 24, 30; Thucid. 6, 75; 94). W drugiej wojnie puuickiej zdobyli i zburzyli ją Rzymianie pod wodzą Marcellusa (Liv. 24, 35); Cyceron (Verr. 5, 25) zna ją jeszcze pod nazwą Megaris. Bardzo sławiony przez poetów (Verg. Ecl. 1, 55; Ovid. Trist. 5, 13, 22; Martial. 7, 87; 11, 43, 3) miód hyblejski pochodził z tej właśnie miejscowości.

Hybrydy, czyli mieszańce, są to osobniki jeduego gatunku, zapłodnionego przez inny gatunek. W większości wypadków mieszańce odznaczają się niepłodnością zupełną lub płodnością przeważnie zmniejszoną; w rzadszych tylko wypadkach płodność nie zmienia się wskutek krzyżowauia (np. pewnych gatunków bażan-

k. a. o.

Hybrydyzm bot.)( jest to zapłodnienie jajka kwiatu jednej rośliny przez pyłek drugiej, innego gatunku blisko z pierwszą spokrewnionego. Roślina wyrosła z nasienia w ten sposób po-stałego nazywa się bastardem, hybrydą lub mieszańcem. Skrzyżowanie płciowe może się odbyć bądź naturalnie przez zwierzęta lub wiatr, bądź sztucznie, ręką ludzką. Ostatni sposób jest często stosowany przez ogrodników i rolników, hodowców nasion. Przykłady skutecznego skrzyżowania z sobą roślin dwóch gatunków, pokrewnych sobie w rodzajach, są nader rzadkie; mieszańców dwóch gatunków odległych od siebie w pokrewieństwie rodzajowem dotychczas nie otrzymano.—W mieszańcach przebijają się cechy obojga rodziców, np. mieszaniec Lucerny niebieskiej (Medicago sativa) o kwiatach niebieskich i Dzięcieliny (Medicago falcata) o kwiatach żółtych, ma kwiaty niebiesko-żółte. Siła rozrodcza mieszańców jest osłabioną, natomiast (zwłaszcza mieszańce blizko spokrewnionych gatunków) odznaczają się one bujniejszym wzrostem, silniejszèm ukorzenieniem, lepiej wykształconym kwiatem (z wyjątkiem narządów płciowych), dłuższem życiem.—H. mieszańców może być dalej prowadzony. W ten sposób otrzymano taką mnogość odmian Kluczyków, Azalij, Ka-melij, Georginij, Gwoździków i t. d.—Skłonność do H-u przejawia się w silniejszym stopniu u rodzin: Bodziszkowatych, Różowatych, Traw, Złożo-żonych, Wierzbo waty eh, Psiankowatych; u innych, np. Baldachowatych, H. jest rzadkością. U skry-topłciowych wyższych wiadome są dotychczas

nieliczne mieszańce, niedostatecznie jeszcze zba-

z. z.

Hydar-Ali (właściwie Haidar-Ali Chan Balladur), sułtan mahometański Mysory (Mai-sur), syn gubernatora twierdzy Bangalur (* roku 1722 —f 1782 w Czytor). W r. 1749 wstąpił jako ochotnik do wojska maisurskiego, w 1752 otrzymał już znaczną kommendę, został potem gubernatorem Dindigalu, wreszcie naczelnym wo-

S. Drz.

J. Trz.

A* A. K.

dżem armii maisurskiej. Zreorganizował ją na sposób francuski i pozyskał ją dla siebie w zupełności, tak, że od r. 1759 był już faktycznym władzcą Maisuru; radży zostawił tylko tytuł i znaczue dochody, trzymał go jednak w zamknięciu, zdała od wszystkich spraw państwowych. Zdobył Kalikut, Bednur, Honawar, Kan-nanur i kilka innych państw pomniejszych; w r. 1766 Maisur liczył już 174 800 kim. kwadr. W tym samym roku umarł i radża Maisuru, i H. był już odtąd zupełnym władzcą tego państwa. Był on zaciętym wrogiem Anglików a przyjacielem Francuzów, którzy walczyli wtedy z Anglikami; przy pomocy Francuzów toczył z nieprzyjaciółmi dwie wojny ze zmiennem szczęściem. D. 29 marca 1769 roku podyktował Anglikom warunki pokoju pod bramami Madrasu. Wojował też kilka razy z Mahrattami. Bywał nieraz w bardzo trudnem położeniu, umiał jednak zawsze znaleźć nowe środki i wywinąć się z niebezpieczeństwa. Był odważny, rozumny i przedsiębiorczy, bez fanatyzmu religijnego; nie był okrutny, w środkach jednak nie przebierał. Synem i następcą jego był Tippu-Sahib (ob.).

Hydaspes (po grecku Tôàorcijç, po staroin-dyjsku Vitastâ), z pięciu dopływów z lewej strony rzeki Indos w Pendżabie, w Indyach przednich, najwięcej ku zachodowi wysunięty, dzisiaj Behât albo Dżalam, Dżylam zwany. Rzeka ta wypływa w krainie Sabisie, z gór Emodyjskich (Plin. „Nat. Hist.” 6, 17, 21) i wpada do dzisiejszego Czynabu (w perskiem= złączona woda), który w sanskrycie zwał się Czandrabhäghä (=część księżyca) i Assikni, z czego grecka nazwa Akesines powstała. Nad brzegami H-u założył Aleksander Wielki miasta Bukefala i Nikaja, której, jako pobojowisku, miauo to nadał na pamiątkę swego zwycięstwa nad królem indyjskim, Porosem, a w listopadzie r. 326 przed Chr. popłynął ze swą flotą po H-sie aż do uścia jego do Akasi-nesu.—(Por. Arr. 5, 4, 2; 8, 4; 19, 4; 6, 1, 1 i t. d.; Strab. 15, 691, 696 i nast.).

Hydatody, czyli szparki wodne. Są to drobne otworki, znajdujące się na liściach niektórych roślin (Tropeolusa, Saxifraga), służą zaś do wydzielania wody wraz z rozpuszczonemi w niej solami. U skalnic (Saxifraga) woda wydzielona przez te otwory zawiera znaczną ilość węglanu wapnia, który po wyparowaniu wody osiada na liściach tych roślin w postaci łusek. Wydzielanie to odbywa się tylko w bardzo wilgotnej atmosferze nad ranem, w czasie ciepłych wilgotnych nocy lub po zachodzie słońca, a także jeżeli roślinę zaopatrzoną w szparki wodne wstawimy pod klosz. Wynikałoby stąd, że szparki wodne służą do wzmożenia wyziewania w warunkach, gty ono z jakichbądź przyczyn zostanie utrudnionem. Przeciw temu przypuszczeniu przemawia jednak fakt, że rośliny wydzielają przez H. nietylko wodę, ale i rozpuszczone w niej sole mineralne oraz związki organiczne. Zresztą szparki wodne znajdujemy i u roślin podwodnych, u których o wyziewaniu nie może być mowy.— Budową szparki wodne różnią się w zasadzie od szparek oddechowych. Tworzą się one mianowicie w ten sposób, że dwie sąsiednie komórki szparkowe stykają się swemi wklęsłemi stronami. Różnią się jednak od szparek zwykłych znaczną wielkością oraz tern, że pozostają stale otwarte, ponieważ komórki szparkowe zamierają bardzo prędko. Mieszczą się H. na końcach ząbków liści stale nad zakończeniami nerwów, od których otrzymują wydzielaną przez siebie wodę.

Hydatogeniczne skały, ob. Metamor-f i z m.

Hyde Tomasz, orjentalista angielski, ur. 1636, urn. 1703. Początków nauki języków wschodnich, głównie hebrajskiego, udzielał mu ojciec jego, Ralf H., pastor parafji Billingsley, w Shropshire. Następnie H. uczył się u arabi-sty Wheelock’a w Cambridge; później pracował z Waltonem nad przekładem perskim i syryjskim biblji poliglotycznej. W r. 1658 został lektorem hebrajskiego w kolegjum królewskim w Oksfordzie (Queen’s college), gdzie otrzymał wkrótce miejsce podbibljotekarza tamtejszej bibljoteki Bodlejańskiej, a w 1665 został tamże bibljote-karzem głównym. H. wykładał jęz. arabski, był profesorem hebrajskiego, otrzymał prebendę przy katedrze salisburskiej, był archidjakonem gluce-sterskim, kanonikiem kościoła Chrystusa (Christ Church), oraz tłumaczem i sekretarzem rządowym w wydziale języków wschodnich. Pomiędzy pismami jego godne jest uwagi dzieło „Historia reli-gionis veterum Persarum” (1700), świadczące o znacznym postępie w znajomości dziejów i języków wschodnich na Zachodzie. H. jako bi-bljotekarz ułożył i wydał 3-ci katalog bibljoteki Bodlejańskiej p. n. „Catalogus impressorum li-brorum Bibliothecae Bodleianae” (Oksford 1674, in folio).

Hyde Anna, ob. Clarendon Edward

Hyde.

Hyde de Neuville Jan Wilhelm, baron, polityk francuski (* w La Charité - sur - Loire 1776—f w Paryżu 1857). Od r. 1793 był jednym z naj czynniej szych agentów emigracyi francuskiej, brał udział w powstaniu rojalistów w Berry w 1796, a po 18 brumaire’a starał się nakłonić Bonapartego do przywołania z powrotem Burbonów. Fouché wplątał go bezzasadnie w sprawę „machiny piekielnej” (1800—1801); H. udał się do Szwajcaryi, potem do Stanów Zjednoczonych, gdzie zaprzyjaźnił się z generałem Moreau. Po Restauracyi (1814) wrócił do kraju; Ludwik XVIII powierzał mu ważne mis-sye dyplomatyczne w Anglii i Włoszech (1814— 15); po powrocie H. zasiadł w Izbie poselskiej (1815) i w tej t. z w. „Chambre introuvable”

W. N.

Hyde Park, miasto w północno - wschodniej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Półnoo-nej, w stanie Massachusetts, w hrabstwie Norfolk, na południe od Bostonu, na przecięciu licznych kolei żelaznych; fabryki kaszmiru, papieru,

w. N.

J. Trz.

J. Trż.

J. Trz.

Hydnora. Rodzaj kwiatowych z rodziny Raf-flesiaceae, właściwy Afryce i obejmujący same pasorzytnicze gatunki. Są to rośliny o łodygach grubych, mięsistych, bladych, pozbawionych całkowicie liści, w zamian których znajdujemy niekiedy grube, mięsiste łuski. Korzenie właściwe zastępują u tych roślin wyrostki, wychodzące z ich łodyg i kończące się ssawka-mi, za pomocą których wrastają one w korzenie różnych drzew i krzewów (Acacia, Euphorbia,

Zygophyllum), skąd czerpią cały swój pokarm, krótszych od ciała ramionach, zabarwiona chlo-Kwiaty posiada ten rodzaj wielkie, bezszypułko- rofilem na kolor zielony; H. grisea L., szara we, pojedyńczo z łodyg wyrastające, koloru H., o 7—12 ramionach, prawie tej długości, co brudno-czerwonego. Wyglądem swym i zapachem ciało; H. fusca L. (= brumea Pallas), H. bru-przypominają kwiaty te grzyby. Każdy kwiat 4iatna, dochodzi 2 cm, długości, o 6 — 8 ra-

odznaczył się gwałtownemi mowami, zarazem jednak szlachetnością charakteru. Od 1816 do 1821 był przedstawicielem Francyi w Stanach Zjednoczonych, potem zajmował takiesamo stanowisko w Lizbonie, gdzie przez swą energię ocalił króla Jana VI od zamachu stanu, który żona jego wykonać zamierzała na rzecz don Miguela (1824). Wrócił następnie do Izby, gdzie zwalczał ministeryum Villèle’a; w 1828 zasiadł w gabinecie Martignaca jako minister marynarki. Na tern stanowisku zrobił wszystko, co mógł, w sprawie oswobodzenia Grecyi. Bronił jeszcze kon-stytucyi przeciwko ministeryum Polignaca (1829— 30); po dniach lipcowych sam jeden prawie protestował na rzecz legitymizmu i złożył mandat poselski po wstąpieniu na tron Ludwika Filipa (11 sierpnia 1830). Odtąd nie brał już udziału w życiu publicznem. Jego „Mémoires”, zawierające dużo ciekawych szczegółów z czasów Re-wolucyi, Cesarstwa i Restauracyi, ogłoszone drukiem zostały dopiero w r. 1888.—(A. Debi-dour w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Hyde Park, park publiczny w Londynie, w zachodniej części miasta; za czasów Elżbiety był jeszcze knieją łowiecką, obecnie zaś jest miejscem zbornym arystokratycznego świata Londynu; tutaj też odbywają się meetingi. W 1851 r. odbyła się tu pierwsza wystawa wszechświatowa.

wyroby bawełniane.

Hyderabad, ob. H ai dar ab ad.

Hydnaceae (Kolczakowate). Rodzina grzybów, należąca do klasy podstawczaków (Basidiomyce-tes), do rzędu bdeł (Hymenomycetes); wyróżnia się obłocznią {hyménium), powlekającą ciało owocowe w postaci kolczastych, zębiastych lub bro-dawkowatych wyrostków, a niekiedy i w postaci fałd. Należą tu rodzaje: Sistotrema, Irpex, Hydnum, Hericium, Radulum, Odontia, Grandinia, Phlebia, Kneiffia i Mucronella.

składa się z 3—10 - listkowego okwiatu, z 3-ch pręcików i jednego słupka. Owocem—jagoda o licznych, bardzo drobnych nasionach. Do rodzaju tego należy 6 gatunków, zamieszkujących Afrykę południową i Madagaskar. Na wzmiankę zasługuje gatunek H. africana Thbg. o wielkich mięsistych kwiatach, służących po uwędze-niu za pokarm Hottentotom.

Hydnum (Kolczak), rodzaj grzyba z rodziny Hydnaceae (ob.), z rzędu bdeł {Hymenomycetes), o obłoczni utworzonej z kolczastych wyrostków, powlekających powierzchnię kapelusza. Należą tu dość duże kapeluszowate grzyby o trzonie z samego środka lub z boku kapelusza wychodzącym, niekiedy rozgałęzionym. Niektóre gatunki wcale trzonu nie posiadają, lecz przyrastają do podłoża całą swą powierzchnią. Grzyby te bywają konsystencyi korkowatej, skórzastej lub mięsistej. W ostatnim wypadku—jadalne, np. spotykający się po lasach iglastych gatunek H. imbricatum, zwany przez lud sarną albo łosunie m. Składa się on z szaro - brunatnego, pokrytego ciemniej szemi łuskami kapelusza, osadzonego na dość grubym białawym trzonie. Wogóle do tego rodzaju należy około 100 europejskich gatunków, z których kilkanaście napotykamy w naszej florze.

Hydra, gwiazdozbiór, ob. Wąż Wodny.

Hydra czyli Stułbia, polip słodkowodny, należący do grupy Hydromedusae (ob.). H-y są to małe pojedynczo żyjące polipy; kształt mają mniej więcej cylindryczny; dokoła otworu gębowego—nitkowate czułki. Ciało i czułki kurczliwe są w wysokim stopniu. H-y przytwierdzają się tylnym końcem ciała do roślin i innych przedmiotów, posiadają jednak zdolność przenoszenia się z miejsca na miejsce: pełzają, stojąc lub leżąc bokiem, lub wreszcie łażą, jak pijawki, czepiając się przedmiotów naprzemian to czułkami, to tylnym końcem ciała. Rozmnażają się za pomocą pączkowania lub za pomocą jajek i ciałek nasiennych. Pączkujące osobniki dość długo pozostają w związku z organizmem macierzyńskim, tworząc czasowo niewielkie kolonie. Jajka i ciałka nasienne powstają na jednym osobniku, zwierzęta te są zatem hermafrodytami. H. znana jest z wielkiej zdolności do odradzania się (regenerącyi): można ją pokrajać na kilka kawałków, i każdy z nich rozwinie się w nowego osobnika. H. żywi się małemi raczkami i robakami, które chwyta ramionami i paraliżuje za pomocą t. zw. „komórek parzących” (ob. Jamochłonne), H. zamieszkuje w wodach słodkich Ameryki północnej, w Europie i w A-fryce. W Europie spotyka się stale 3 gatunki: H. viridis L., długości 1—1,5 cm., o 6—12

72

Bu O. Pot». Hu»tr, Ze.B. 303. T. XXX.

K. A* C*

mionach, dłuższych od ciała, gdy są wyciągnięte.

twarzać się musiały; Herakles natomiast występuje w tej legendzie mitycznej szczególnie w charakterze bohatera, zwalczającego zgubne siły przyrody i zdziczałym krainom przynoszącego pierwsze dobrodziejstwa kultury.

Hydracłinidae, * rodzina należąca do rzędu roztoczy (Acarina), gromady pająków (Arachno-idea). Są to wodne kleszcze, okrągławej formy, o ciele nieczłonkowanem, różnorodnie zabarwione. Sześcionożne larwy przekształcają się w ośmio-nożne nimfy. Dorosłe żyją przeważnie swobodnie w słodkich wodach, młode często prowadzą życie pasorzytnicze na owadach, mięczakach i innych. Najpospolitszy w naszych wodach słodkich rodzaj Hydrachna (Wodopójka).

Hydraemia (z grec, to oSwp = woda i ti oX\lol — krew), wodnistość, rozwodnienie krwi, wodnica; nazwa ta bywa dawana chorobliwemu stanowi krwi, w którym ilośó zawartego w niej białka jest znacznie zmniejszona (poniżej 6%). Krew przez to staje się rzadką, wodnistą. Temu stanowi jej towarzyszyć zwykła puchlina wodna (ob.), co się tem objaśnia, że woda z krwi takiej łatwiej przesiąka z naczyń w tkanki sąsiednie. H. nie jest chorobą samoistną, lecz następstwem różnych zmian chorobliwych w ustroju; ustępuje zatem, o ile się uda usunąć jej

Dr J. p.

S. Drz.

K. A. C.

przyczynę.

Hydraminy są to związki organiczne, w których znajduje się resztka aminowa i hydroksyl. Z jednej strony, zawierając grupę aminową, hydraminy mają charakter silnie zasadowy, z drugiej, dzięki hydroksylowi, dają reakcye właściwe spirytusom, np. mogą tworzyć estry. Otrzymują się przez działanie haloidhydrynów na ammoniak resp. amiuy. Do takich związków należy: cholina (C₅Hl5N0₂), jeden znajważniej-szych składników cząsteczki lecytyny, izomuska-ryna i wiele innych.    L- Szp*

Hydrangea L., Hortensia, rodzaj z rodziny Łomikamieniowych (Saxifrageae), według niektórych z osobnej pod - rodziny Hortensyowatych (Hydrangeae). Obejmuje około 30-u gatunków właściwych Azyi wschodniej, Himalajom i umiarkowanym strefom Ameryki Północnej i Południowej. Są to przeważnie krzewy lub drzewa z liśćmi prostemi, wielkiemi, przeciwległemi i kwiatami zebranemi w krótkie baldachowate wiechy; kwiaty brzeżne są większe, lecz często bezpłod-

Hydra (po grecku ^FSpec^wąż wodny) lernejska, według opowieści mitycznych, spłodzona z Tyfona i Echidny, przez boginię Herę, nieprzejednaną nieprzyjaciółkę Heraklesa, w ler-nejskich moczarach odchowana, którą Herakles wespół z Jolaosem, z pomocą Ateny, mieczem zabił. Był to olbrzymi potwór z dziewięciu łbami, z pomiędzy których środkowy był nieśmiertelnym (Apollod. 2, 5, 2); według innych podań miał on mieć 50, a nawet 100 łbów; na starożytnych płaskorzeźbach waha się ilość ich od 3 do 12. Potworna gadzina owa ukrywała się zwykle w okolicy Lerny, na wybrzeżu argolskiem, na pagórku, w cieniu jaworu, w pobliżu źródła Amymony, skąd całą okolicę pustoszyła i liczne stada bydła niszczyła. Herakles, któremu Eury-sthenes polecił był zabić H-ę, wypłoszył ją z kryjówki gorejącemi strzałami i zdołał ją dopiero z natężeniem wszystkich sił pokonać. Ponieważ jednak potworowi na miejsce jednego odciętego łba zaraz dwa nowe odrastały, zawołał ua pomoc towarzysza swego, Jolaosa, który sąsiedni las zapalił i płonącemi głowniami karki, krwią płużące, wypalał, tak, że nic już odrastać nie mogło; wreszcie odciął Herakles mieczem i łeb nieśmiertelny i przywalił go ciężkim głazem przy drodze, wiodącej z Lerny do Elaius. W jadowitej posoce albo żółci zabitego potwora, którego tchnienie nawet każdego przechodnia zabijało, umaczał zwycięski bohater strzały swe, które odtąd niechybnie każdego, kogo tylko drasnęły, o śmierć przyprawiały (Pauz. 2, 37, 4; Hy-gin. Fab. 30; Diod. 4, 11; 38). Herakles sam odniósł w zaciętej walce od ukąszeń H-y kilka ran: wyleczył się z nich za radą bożka delfic-kiego po użyciu jakiegoś ziela cudownego w Fe-nicyi, gdzie na pamiątkę swego wyleczenia miasto Ake założył; jad H-y wreszcie, pomieszany razem z krwią Nessosa, i jemu, jak wiadomo, śmierć zgotował. W e uh e mer y styczny (ob.) sposób tłómaczono w Wiekach Starożytnych mityczną opowieść o H-rze lernejskiej, jak następuje: Starodawny król Lernos miał małą warownię, nazwiskiem H-ę, której bronił z 50 łucznikami. Herakles, oblegając warownię, miotał ogniem na jej załogę, lecz skoro jeden z obrońców poległ, stawało na jego miejsce dwóch innych. Wreszcie przybył Heraklesowi na pomoc

kową i torebkę 2 - komorową. Najpospolitszy gatunek H. hortensis Sm., Hortensya zwyczajna, czyli Róża japońska. Gatunek ten (odkryty w Chinach w r. 1767 i nazwany przez Commersona Hortensia japonica Lieb., dla uczczenia narzeczonej Commersona, Hortensyi Bartć) został sprowadzony do ogrodu botanicznego w Kew pod Londynem w r. 1790 przez J. Banksa. Stamtąd

z licznem wojskiem Jolaos, a wtedy warownię ne. Kwiat ma kielich 5-ząbkowy, koronę 5-list-zdobyto, załogę zaś w pień wycięto. Wszakże prawdziwe znaczenie mitu owego o H-rze jest następujące: Potwór ów wodny z licznemi łbami, zionący na całą okolicę zniszczeniem, oznacza wilgotne niziny, bagniste moczary z rozlicz-nemi źródłami (%e<paXod == łby) w okolicy Lerny; zabójczy zaś jad H-y znaczy symbolicznie szkodliwe wyziewy, śmiertelne miazmaty, które w braku kultury, na wodach bagnistych, niemających I rozpowszechnił się po całej Europie. Ponieważ żadnego odpływu, same z siebie koniecznie wy- J nie wytrzymuje surowszej zimy, nawet w okolicach

z. z.

Paryża, nadaje się wyłącznie do hodowli sztucznej. Barwa kwiatu H. japońskiej, zwykle różowa; po wsadzeniu H-i w ziemię obfitującą w związki żeleziste lub podlewaniu solami żelaza, przechodzi w błękitną. W hodowli H. japońska lubi ziemię urodzajną, silnie próchniczną, obfite polewanie i ustawienie w półcieniu. Odmiany: Ota-ksa z kwiatami ciemnoróżowemi, Thomas Hogg— białemi, lecz wkrótce tracącemi czystość koloru, fol. var.—pstremi. — Wytrzymalsze na nasz klimat są odmiany amerykańskie: H. arborescens Lieb, z Wirginii, H. pubescens, H. ąuercifolia i heteromella. H. paniculata Lieb., odmiana pochodząca z Japonii, w miejscach zakrytych i zabezpieczona nieco od mrozu, jak i amerykańskie odmiany, może przezimować w gruncie. H. rozmnażają za pomocą ablegrów.

i ta reakcya, zarówno jak poprzednia, wydziela znaczne ilości ciepła; w rezultacie powstaje kwas fosforowy — wodan pięciotlenku fosforu. Prócz tego łączy się woda z rozmaitemi solami, gdy te krystalizują z roztworu wodnego: tak np. sól glauberska krystalizuje z 10-u drobinami wody: Na₂ S0₄.10 H₂ O, ałuny z 12-u drobinami wody, np. A1K(S0₄)₂ . 14 H₂ O. H-y soli wydzielają po większej części wodę bardzo łatwo przy ogrzaniu poniżej temperatury wrzenia wody; niektóre, jak sól glauberska, przy zwykłej temperaturze na powietrzu: wskutek tego rozkładu ulega zniszczeniu krystaliczna budowa soli i przejrzyste kryształy mętnieją na powierzchni, aż wreszcie rozpadają się na miałki proszek. Zjawisko to nazywa się „wietrzeniem” kryształów. Inne H-y są o tyle stałe, że tworzą się

Fig. 101. Hydrangea hortensis.

A—łodyga z wiechą kwiatową; B—gałązka.

z. z.

Hydrargilit, ob. Gibsyt.

Hydrastis canadensis L., Drobiałka, inaczej Gorzknik, z rodziny Jaskrowatych (Ra-nuneulaceae), roślina właściwa Ameryce Północnej. Kwiat zielonawy, owoc złożony, wys. 30 cm. Korzeń (Badix Hydr astis, Yellowroot) zawiera alkaloid, hydrastynę, której sól używana jest przez ginekologów jako środek leczniczy; lepsze działanie, gdyż bez złych skutków pobocznych, wywiera utleniona hydrastyna czyli hydra-stynina.

Hydraty, związki wody, wodany (od greckiego wyrazu oStop—woda). Wiele bardzo ciał łączy się z wodą energicznie, przyczem występują nazewnątrz znaczne ilości ciepła; zaliczyć tu należy tlenki metali i metaloidów: pierwsze tworzą zasady, drugie kwasy. Znana jest reakcya zachodząca pomiędzy wapnem palonem i wodą, czyli t. zw. gaszenie wapna:

Ca O -f H₂ O = Ca (OH)₂; powstaje wodan wapnia czyli wapno gaszone, o wybitnie zasadowych właściwościach. Analogicznie działa woda na tlenki pewnych metaloidów, tworzących kwasy tlenowe, np. na pięciotlenek fosforu:

P₂0s-J-3H₂0 = 2H₃P0₄;

przy zwykłej temperaturze na powietrzu z bezwodnych soli i pary wodnej, znajdującej się w atmosferze; tak np. biały proszek bezwodnego siarczanu miedzi: CuS0₄ rychło przybiera na powietrzu niebieską barwę kryształów witryolu miedzi: CuS0₄.5H₂0. Wskutek tego można używać soli bezwodnych jako środków osuszających w celu uwolnienia płynów lub gazów od wody. Trzecią kategoryę soli tworzą te, które na powietrzu przyciągają tyle wody, że powstaje roztwór mniej lub więcej stężony: np. chlorek wapnia. Sole te nazwają się „r o z pływ a-jącemi”, gdyż rozpływają się na powietrzu. Dawniej przypisywano tym różnicom w zachowaniu się soli na powietrzu wielkie znaczenie i starano się wyciągnąć z nich wnioski co do budowy związków. Wszelką wodę uchodzącą z H-ów poniżej punktu wrzenia wody, t. j. poniżej 100° uważano za mechanicznie związaną i nazywano ją „wodą hydratacyjną”;w związkach tej kategoryi drobiny wody miały istnieć „jako takie” obok drobin soli. Natomiast woda, która poniżej 100° nie wydzielała się, miała być z solą chemicznie związana i zwana była „wodą konstytucyjną”, ponieważ atomy wodoru i tlenu miały jakoby oddzielnie wchodzić w skład

budowy (konstytu«yi) związku. Tutaj zaliczano np. wodę kwasów i zasad, w których woda istnieć miała w postaci rodników hydroksylowych, np.:

jest stałą, zależną od budowy atomów soli, lecz zależy od stanu wilgoci atmosfery; w próżni wietrzeć musi każdy H. przy dowolnie nizkiej temperaturze. Niektóre sole łączą się z wodą w jednym tylko stosunku, tworząc jeden tylko H. o pewnej stałej prężności, większość soli jednakże tworzy kilka H-ów. Jeżeli będziemy stopniowo wysuszali w próżni najwyższy z H-ów danej soli, to jest taki, który zawiera najwięcej wody w stosunku do ilości soli, to przekonamy się, że w tym wypadku prężność nie jest od początku do końca stałą, lecz zmniejsza się; to zmniejszenie się prężności jednakże nie następuje stopniowo, w sposób ciągły, odpowiednio do stopniowego zmniejszenia ilości wody, lecz raptownie, skokami. Przyczyny tego zjawiska szukać należy w fakcie, że przy suszeniu nie powstaje z najwyższego H-u bezpośrednio sól bezwodna, lecz tylko niższy H., którego prężność leży najbliżej prężności najwyższego H-u; dopóki ten ostatni jest obecny, prężność pozostaje bez zmiany; skoro jednakże przez suszenie zniszczyliśmy ostatnią odrobinę jego, mamy tylko H. niższy i ciśnienie pary odpowiada prężności tego niższego H-u. Siarczan miedzi tworzy np. H-y:

CuS0₄.5H₂0, CuS0₄.3Ha O, CuS0₄.H₂0; prężności tych H-ów są następujące przy 50°:

Cu S0₄.5 H, O Cu S0₄.3 Hj O CuS0₄.H₂0

4.4 milim.

Rysunek załączony (fig. 102) przedstawia te dane w sposób graficzny: rzędne są to ciśnienia, odcięte przedstawiają stosunek siarczanu miedzi.

awwwww

\/ //

lub

/ OH OP — OH X OH

kwasy ortosiarczany i ortofosforowy. W istocie jednak pomiędzy dwoma temi działami: związków drobinowych i związków atomowych istnieje tylko różnica stopniowa: co do łatwości ich rozkładu, wybór zaś pewnej temperatury, np. punktu wrzenia wody jako granicy stałości związków, jest zupełnie dowolny: woda bowiem paruje przy każdej temperaturze i prężność jej pary zwiększa się stopniowo w miarę podwyższenia temperatury. Ale i z punktu widzenia systematyki teorya ta nie przyniosła żadnych korzyści: podług teoryl stałej wartości sole stanowią związki, któryoh wartości są nazywne i we wzorach budowy ich niema miejsca na wodę.

47 milim.

30 milim.

JO /not..

Ostatecznie przyczyniły się do zachwiania teo-ryi związków drobinowych dokładne badania ilościowe nad H-ami, podjęte % fizyczno - chemicznego punktu widzenia, które zupełnie zdołały wyjaśnić zjawiska, obserwowane nad H-ami i różnice w ich zachowaniu się. Skoro jakikolwiek H. umieścimy w pustej przestrzeni, to wydzieli on wodę pod postaoią pary; jeżeli przytem przestrzeń znajdującą się ponad H-em połączymy z manometrem, to jest przyrządem do mierzenia ciśnienia gazów, to przekonamy się, że wodą nie wydziela się całkowicie (aż powstanie sól bezwodna), lecz dopóty, aż ciśnienie pary, powstałej z H-u, nie dosięgnie pewnej określonej granicy. Możnaby przypuszczać, iż ciśnienie to zmniejszy się w miarę zmniejszenia zawartości wody w H-cie; tak jednakże nie jest: dopóki na dnie naczynia pozostaje choć odrobina niezwie-trzałego H-u, ciśnienie pary nie ulega zmianie.

/7gO

Fig. 102.

H-y więc zachowują się pod tym względem tak samo, jak woda: posiadają przy stałej temperaturze stałą prężność. — Przemiany, jakim ulegają sole na powietrzu, łatwo z tego punktu widzenia zrozumieć. Skoro prężność pary H-u przy zwykłej temperaturze przewyższa średnie ciśnienie cząstkowe pary wodnej w powietrzu, Raptowne zmiany prężności widoczne są w spo-H-y wietrzeją przy zwykłej temperaturze; od- sób jasny z rysunku. Na nich oparta jest me-wrotnie, gdy ciśnienie pary w powietrzu jest toda otrzymywania rozmaitych H-ów pośrednich: większe, zostaje ona pochłaniana przez sól bez- suszy się je mianowicie nad rozcieńczonym od-wodną i tworzy H. danej soli. Ponieważ pręż- powiednio kwasem siarczanym, którego prężność ność pary H-u wzrasta w miarę podwyższenia pary odpowiada mniej-więcej prężności pary H-u, temperatury, przeto poddać możemy każdy H. jaki pragniemy otrzymać. Analogiczne do paro-rozkładowi, ogrzewając go do temperatury, przy wania są zjawiska rozpuszczalności H-ów: po-której prężność pary H-u przewyższa ciśnienie dobnie jak każdy H. posiada określoną prężność .pary w powietrzu. Temperatura ta jednakże nie j pary, taksamo posiada też określoną rozpusz-

ro

%^3SOtf

MgSo₄ . 7 HjO

Przemiana ta uwidocznia się w tern, że woda, wydzielająca się przy rozkładzie, rozpuszcza część soli, wskutek czego H., poprzednio zupełnie suchy, częściowo się topi. W tym wypadku, kiedy powstały H. jest o tyle rozpuszczalny, że woda wydzielona przy reakcyi wystarcza do rozpuszczenia go, mamy zjawisko topienia się zupełnego, które podobne jest z pozoru do

ezalność, zależną od temperatury. Zdawać-by się mogło na pierwszy rzut oka, że niższy H. w zetknięciu się z wodą, zanim się rozpuści, zmieni się na wyższy, tak, iż bylibyśmy w stanie określić rozpuszczalność tylko najwyższego H-u. W większości wypadków jednak możemy się przekonać, że zmiana ta nie następuje, o ile uda nam się wykluczyć a priori obecność drobnych ilości wyższego H-u. W ten sposób możemy dokładnie określić rozpuszczalność kilku H-ów jednej soli przy rozmaitych temperaturach i przedstawić tę zależność graficznie pod postacią „krzywych rozpuszczalności”, zakładając temperaturę jako odciętą, a zawartość soli w roztworze nasyconym jako rzędną, jak to przedstawia rysunek (fig. 103) dla dwóch hydratów siarczanu magnezu:

. 7#₂ o

/oo *

Fig. 103.

Poniżej 48° MgS0₄.6H₂0 rozpuszcza się łatwiej niż MgS0₄.7H₂0; roztwór nasycony pierwszego jest przeto „przesycony” względem drugiego; takie roztwory przesycone dają się jednak przechowywać przez dowolny przeciąg ozasu, o ile nie pozostają w zetknięoiu z solą, względem której są przesycone, w danym wypadku z solą MgS0₄.7H₂0. Z rysunku wynika, że w ogólnym wypadku krzywe rozpuszczalności przecinają się w pewnym punkcie, czyli, że przy pewnej temperaturze dwa H-y są jednakowo rozpuszczalne. Punkt ten jest wysoce charakterystyczny; powyżej bowiem tej temperatury hydrat wyższy staje się w obecności wody niestałym: mianowicie tworzy roztwór przesycony, który w obecności odrobiny niższego H-u wydziela kryształy tego ostatniego. Temperatura ta stanowi „temperaturę przemiany” jednego H-u na drugi:

MgS0₄.6 HjO -f- H₂0.

zwykłego topienia się ciał prostych, nieulegającycli rozkładowi. W ten sposób topi się H. chlorku wapnia CaCl₂.6H₂0 przy 30.2°. Ten wypadek przemiany wyższego H-u na niższy ściśle należy odróżniać od wietrzenia H-u, o którem poprzednio była mowa: kiedy bowiem wietrzenie zarówno jak parowanie wody odbywa się przy każdej temperaturze, o ile prężność pary H-u przewyższa ciśnienie cząstkowe wody w powietrzu, przemiana odbywa się przy temperaturze stałej, która wobec znacznych nawet zmian ciśnienia nieznacznie zaledwie się zmienia; o ile wietrzenie podobne jest do parowania substancyi prostej, o tyle przemiana podobna jest do topienia się, które również odbywa się przy stałej temperaturze, mało od ciśnienia zależnej. Różnica ta zgadza się najzupełniej z wymaganiami reguły faz Gibbsa (ob. Gibbs): reguła ta opiewa, że ilość faz -|- ilość zmiennych niezależnych = ilości ciał składowych -J- 2. Wietrzejący H. przedstawia trzy fazy: H. niezwietrzały, produkt wietrzenia, parę wodną, składającą się z dwóch składników: soli i wody; ilość więc zmiennych niezależnych — 1. W układzie, składającym się z dwóch składników, przyjąć możemy zmienne następujące: skład chemiczny (analizę) układu, temperaturę i ciśnienie. W naszym wypadku skład każdej fazy jest stały; rozporządzać możemy albo temperaturą, albo ciśnieniem, czyli każdej dowolnej temperaturze odpowiada dowolne ciśnienie i odwrotnie. Drugi wypadek: przemiany H-u, przedstawia również trzy fazy, lecz innego rodzaju: H. wyższy, H. niższy i roztwór nasycony obu H-ów, których rozpuszczalność jest, jak zaznaczyliśmy, w punkcie przemiany jednakowa. Skład trzech tych faz jest również niezmienny: mamy przeto jako zmienne znów temperaturę i ciśnienie. Ale podczas kiedy układ poprzedni, jako zawierający fazę gazową, bardzo był czuły na zmianę ciśnienia, układ obecny, jako składający się wyłącznie z faz stałych i płynnych, słabo bardzo reaguje na zmianę ciśnienia. Układy tego rodzaju nazywają się „agęszczonemi” (van’t Hoff). Możemy stan równowagi uczynić zupełnie od ciśnienia niezależnym, dodając jako warunek obecność pary wody: wówczas mamy 4 fazy, ilość zmiennych = 0, czyli stan równowagi jest określony jednoznacznie. Dodać potrzeba, że warunki równowagi H-ów w stanie stałym teoretycznie w sposób zupełnie zadawalniający zostały wyjaśnione, a doświadczenie stwierdziło w zupełności wymagania teoryi; ale kwestya istnienia i przemian H-ów w roztworze wodnym dotąd zupełnie nie została wyjaśnioną. Przyczyna polega na tern, że stany równowagi H-ów stałych odpowiadały „równowadze zupełnej”, stan zaś równowagi H-ów w roztworze odpowiada „równowadze niezupełnej”. Tam nieskończenie mała zmiana ciśnienia lub temperatury spo-wodowywała całkowity zanik jednej z faz, tu

M. C.

A. Kusz.

zaś spowodowuje nieskończenie małe przesunięcie równowagi w pewnym kierunku. Stany równowagi, rozpatrywane poprzednio, składały się z 2-u ciał i 3-ch faz: w roztworze mamy również 2 ciała, lecz najwyżej 2 fazy: roztwór i parę. Dlatego też podług reguły Gibbsa mieliśmy do rozporządzenia w pierwszym wypadku jedną tylko zmienną (ciśnienie lub temperaturę), skład chemiczny każdej fazy pozostawał stały, w drugim wypadku mamy dwie zmienne niezależne, i jako jedna zmienna występuje skład chemiczny roztworu. Dawniej przypuszczano (Mendelejew, Pickering), że i w roztworach następuje równowaga zupełna H ów, i że powstaniu pewnego H-u odpowiada nagła zmiana własności roztworu (ciężaru gatunkowego, ciepła właściwego, współczynnika załamania światła i t. p.); na spostrzeżeniach tego rodzaju osnuł Mendelejew swą „teoryę hydratów”, która miała wyjaśnić z ogólnego punktu widzenia anormalne zachowanie się soli w roztworach. Dokładniejsze badania wykazały jednakże, iż owe nagłe zmiany spowodowywane są niezupełną dokładnością badań, rozwój zaś statyki chemicznej przyczynił się do ugruntowania przekonania, że, podobnie jak własności gazu ulegającego dyssocyacyi (np. N₂ 0₄), tak samo i własności H-ów, jeśli te istnieją w roztworach, zmieniać się muszą stopniowo, bez skoków. Historyczne znaczenie „teoryi hydratów” polega na polemice, jaką prowadzili jej zwolennicy przeciwko teoryi dyssocyacyi elektrolitycznej; ze sporu tego dyssocyacya wyszła zwycięsko, dzięki ilościowej zgodności badań z teoryą. Wprawdzie dotąd nie udowodniono bynajmniej, aby H-y w roztworze nie istniały; widocznem jest jednakże, iż przedstawiają bardzo złożony stan równowagi, który dotąd przez teoryę i doświadczenie nie może być ujęty. Pod tym względem najbardziej obiecującemi są badania nad zachowaniem się H-ów w innych niż woda rozpuszczalnikach : tam bowiem badania kryoskopijne (ob.) lub ebulioskopijne wykazać mogą wagę drobinową i skład ciał znajdujących się w roztworze.

Hydrauliczna prasa. Przyrządu tego, bardzo rozpowszechnionego, używa się jako prasy, kiedy trzeba wywołać wielkie ciśnienie na przedmiot zgniatany, oraz do poruszania mechanizmu wykonawczego, kiedy ten przejść musi małą drogę pod wielkiem ciśnieniem, np. sztance do metali, nożyce, lewary i t. p. Załączony rysunek (fig. 104) przedstawia H-ą p-ę zastosowaną do ściskania pak wełny, lnu, bawełny lub pak z tkaninami z nich wyrobionemi. Blat, na którym kładzie się pakę, leży na pionowym walcowym tłoku, wchodzącym do cylindra o bardzo mocnych i grubych ściankach. Do tego cylindra osobną rurką wchodzi woda pod wielkiem ciśnieniem, wywoływanem ręczną pompą tłoczącą. Średnica tłoka pompy jest zawsze mała w porównaniu ze średnicą tłoka prasy, Woda w pompie i prasie na każdy kwadratowy centymetr wywiera jednakowe ciśnienie: więc jeżeli na cały tłok pompy wytwarza się ciśnienie 30 kilog., a płaszczyzna tłoka prasy będzie większą od pompy 100 razy, to blat prasy będzie się podnosił do góry, wywierając na pakę ciśnienie 30X100 = 3 000 kilogr. Ponieważ tu znacznie zyskujemy na sile, więc stracimy na czasie, i prasa będzie się podnosiła do góry sto razy wolniej niż będzie spadał tłok pompy. Najczęściej przy prasie ustawiają dwie pompy z tłokami rozmaitej wielkości. Z początku, kiedy opór prasy jest mały, działa pompa o wielkim tłoku, kiedy zaś pod koniec opór znacznie wzra sta, działa pompa mniejsza. Jeżeli w pewne instalacyi pracuje wiele H-ych p-s, wodę dopro wadza się do akkumulatora (ob.). W H-e, p-e na uwagę zasługuje urządzenie dławnicy tworzy ją pierścień skórzany, w przekroju przedstawiający literę U, na naszym rysunku ustawioną dolną częścią do góry; ciśnienie wody rozchyla brzegi pierścienia i tak przyciska je do tłoku i wyżłobienia cylindra, że otrzymuje się hermetyczne zamknięcie ; woda nie przecieka.

Fig. 104. Hydrauliczna prasa (przecięcie).

Hydranliczna winda, machina do podnoszenia ciężarów, używana w stalowniach Besseme-ra, w hutach żelaznych, lejarniach, a czasem w portach do ładowania statków (np. w Antwerpii). Jest to przyrząd, wykonywujący zadaną pracę za pomocą wody o wielkiem ciśnieniu, która w tym wypadku służy za środek do przenoszenia siły mechanicznej od machiny parowej do windy. Machina porusza pompy, tłoczące wodę w sieć rur, w której akkumulator (ob.) utrzymuje stałe ciśnienie 40 do 50 atmosfer. Na załączonym rysunku (fig. 105) widzimy H-ą w-ę. A cylinder, odlany z surowca, umieszczony na dolnej podstawie, obracającej się swobodnie na czopie, posia łającym w śród-

IN-

Fig. 105. Hydrauliczna winda.

zbiornik wody położonej wyżej, R rurę doprowadzającą wodę do barana. Działanie odbywa sie w sposób następujący: dla puszczenia przyrządu w ruch otwieramy kurek na rurce P; wyciekająca z niej woda zastanie klapę P otwartą i będzie się z niej wylewała, dopóki prędkość wyciekania nié dojdzie pewnej wielkości, przy której ciśnienie na klapę P wzrośnie o tyle, że ją zamknie. Wtenczas wyciekanie raptownie będzie przerwane, nastąpi uderzenie, a siła żywa wody w rurce R otworzy klapę S i woda będzie wchodziła do dzwonu W. Wyciekanie wody przez klapę S ustanie, kiedy prędkość wody w rurce R dojdzie do pewnego minimum, klapa P otworzy się wtedy jako należycie w tym celu obciążona, wylewanie znów się rozpocznie, prędkość wody w rurze R zacznie wzrastać, póki się klapa P nie zamknie. I tak dalej następować będą uderzania na podobieństwo pulsu i woda w rurze R będzie się podnosiła na pewną wysokość h ponad poziomem w zbiorniku T. Gdy H jest wysokość powierzchni wody w zbiorniku T nad klapą P; Q—objętość *w metrach sześciennych wody wylanej na sekundę przez klapę P; q—objętość wody podniesionej na sekundę w rurze k i a—waga metra sześciennego wody—wtedy Çaü wyrazi pracę wody straconą na 1 sekundę, q a h—pracę pożyteczną, obróconą na podniesienie wody; stosunek między

temi wielkościami

ku otwór; cylinder górny opatrzony dławnicą, w którą wchodzi walcowy tłok G. Na dolnej podstawie zamocowane są też dwie pionowe belki żelazne dwuteowe (I), których górne końce tkwią we wspólnej oprawie, zakończonej u góry czopem, w środku również prześwidro-wanym na wylot. Woda od akkumulatora dochodzi przez górny czop rurką B do cylindra i, wpuszczona do niego, podnosi w górę tłok C i poziomą belkę G; przy otwarciu dolnego kurka woda wylewa się przez otwór dolnego czO ’ pa i następuje opuszczenie windy. Belka G, podpora F i dwa boczne pręty GE tworzą trójkąt zawsze przylegający rolkami E i G do równych krawędzi pionowych belek, i skoro punkt C pod ciśnieniem wody zmieni swoją pozycyę, następuje ruch pionowy całej windy. Wózek D, w którym umocowuje się łańcuch z hakiem, porusza się ręcznie, ustawia się w pożądanem miejscu, i gdy ciężar na haku zaczepimy, tłok G podnosi go, a przez obrót windy około swej osi ciężar otrzymuje ruch poziomy i może być przeniesiony na wyznaczone miejsce.

Hydrauliczne motory, ob. Motory.

Hydrauliczny baran, przyrząd zasługujący na uwagę z powodu swej prostoty i sposobu działania; służy do podnoszenia wody na pewną wysokość, przyczem zużytkowuje dla wykonania tej pracy bezpośrednio siłę samej spadającej wody. H. b. wynalazł 1797 r. Montgolfier. Na załączonym rysunku (fig. 106) przedstawiają: T

WĘM

mm

QH

=S będzie współczynni-

Ił

r. t

r ^

Fig. 106. Hydrauliczny baran.

A. Kusz.

kiem pożyteczności działania przyrządu. Dla określenia wielkości tego współczynnika robiono wiele doświadczeń; wyniki ich dość dokładnie przedstawia wzór Morina:

S — 0.258

12.8 — Ł

z którego widzimy, że jeżeli stosunek dwóch

h

wysokości jest mały, np. — = 3, to s = 0.78,

XX

= 11, skutek działania

A. Kusz.

h

kiedy zaś stosunek —

przyrządu będzie tak mały, że trzeba uciec się do pomp. Zatem przytoczony wzór decyduje, czy w danym wypadku może być użyty H. b. czy powinien być zastąpiony droższem jakiem przyrządem. — Literatura: F. Kucharze wski „Hydraulika (1873, str. 901); Bélier „Hydraulique”; Décoeur „Ann. de ponts et chaussées” (De-cemb. 1891, str. 646).

Hydrauliczny hamulec. Zasadę i działanie hamulca zrozumieć można z rozpatrzenia załączonego rysunku (fig. 107), który przedstawia górną część wielkiego pieca z huty Dortmunder Union, uzbrojoną w przyrząd do zatrzymywania drugi cylinder, mniejszy, b, o średnicy 0.2 m., napełniony wodą (z domieszką gliceryny w tym razie); jest to zajmujący nas hydrauliczny hamulec. W jego tłoku zrobiono dwa małe otwory o średnicy 2.5 mm., które łączą część górną cylindra z dolną. Jeżeli stożek opuszczony, cylinder parowy nie działa, lecz płyn w hamulcu z górnej części cylindra powinien się dostać pod tłok; przy wywołanych ciśnieniach przez małe otwory płyn może przechodzić z określoną prędkością, więc spadanie odbędzie się bez wstrząśnień—spokojnie; podobnież działa hamulec przy podnoszeniu i reguluje raptowne działanie pary na tłok wielki, który nagle już opuszczać się nie będzie, lecz przejdzie swą

■6;/Sß\—.......-*■■•»

I¹

• * -4f,9a------

msu

Hi

ira

°Æ\

«, W; 'Èk

«fil

V.0O

ll

I’¹

Mf

Ï1

il

Fig. 107. Hydrauliczny hamulec przy aparacie gazowym.

A. Kusz.

gazów. Gichtę zamykają dwa stożki A i B, ar gazy ulatują przez rurę do miejsca ich zużytkowania. Rudę i węgiel zasypuje się w miejsce, gdzie litera B. Stożek A z częścią rury jest ruchomy: gdy się on opuszcza, ruda wpada do pieca. Gdy się ten stożek podnosi i szczelnie przylega do stożka B, wyciekanie gazów na-zewnątrz jest wstrzymane. Stożek A opuszcza się pod własnym ciężarem, podnosi się zaś za pomocą łańcuchów i dwuramiennego drąga, na którego drugim końcu działa tłok parowy o średnicy 0.4 met. Para wchodzi w górną część cylindra, a ciśnie na tłok i podnosi stożek A. Żeby przy opadaniu i podnoszeniu tego stożka uniknąć wielkich prędkości i powstających stąd wstrząśnień i uderzeń, postawiono obok

drogę z taką prędkością, na jaką H. h. pozwala. Owa prędkość reguluje się wielkością otworu w tłoku, gdyż opór w H-ym h-cu będzie propor-cyoualny do kwadratu prędkości płynu w tym otworze. Hamulec wodny u niektórych autorów nosi nazwę katarakty.

Hydraulika, wyraz pochodzący od greckich oScûp — woda i aóXóę — flet, oznaczał u Starożytnych sztukę budowania organów, które przed wynalezieniem miecha potrzebowały spadku wody dla wprowadzenia powietrza w piszczałki i wywołania dźwięku. Używany następnie do oznaczenia wogóle mechaniki ciał płynnych, przyjęty został w końcu we wszystkich krajach jako nazwa nauki wytworzonej ze zbioru prawideł, które kierują rozwiązywaniem za-

Q=zFv.

dań, tyczących się ruchu płynów. H., posiłkując się wywodami Hydrodynamiki — mechaniki analitycznej płynów, jest mechaniką stosowaną ciał płynnych. Rozpatrzymy tu cztery jej działy: I. wyciekanie płynów przez otwory; II. ruch nieustanny wody w rurach,

III. ruch nieustanny wody w kanałach; IV. wzajemne ciśnienie ciał stałych i płynnych w ich ruchu względnym.

/. Wyciekanie płynów przez otwory. W badaniach tego zjawiska postaramy się określić objętość wody wyciekającej przez dany otwór w ciągu jednej sekundy i oznaczymy ją Q, wyrażając w metrach sześć. Jeżeli przekrój wyciekającej żyły będzie F, a prędkość w tym przekroju — v, to wodnej, mniejszy od otworu, będzie miał wielkość F, tj. nastąpi ściśnienie żyły; miarą tego ściśnienia będzie \l = F:A i F=zpA. Doświadczenia pokazują, że prędkość wody w przekroju F będzie v — \/ 2gH, gdzie H jest wysokością powierzchni w zbiorniku ponad środkiem ciężkości otworu A, t. j., że woda będzie wyciekała z prędkością ciała swobodnie spadającego z wysokości JT, i wydajność otworu Q=-\iA }/ 2 g R.

Obliczając Q w tym wypadku (otwór w cienkiej ściance) p. = 0.62. Jeżeli zaś podobny otwór będzie uzbrojony w przystawkę taką, jak pokazano na następujących rysunkach, to wydajność żyły będzie się zmieniała, gdyż będzie się też zmieniał i współczynnik p., którego rozmaite wartości wskazuje następująca tablica:

UWAGI.

_.ł_

ST

tu -ł,

b(h₂ — A,) 0,62 4 s/2 g H 0,&2Ay2głJ

ii

*®îï-

7i rz

0,62 A \f2 g H 0,62 A \f2gB.

ob. niżej uw. 1.

irai'.......

‘ H ÿC

7i rz

0,97 A \/2g H 0,97 A \^2 g H

ob. niżej uw. 2.

7i r²

0,99 A 0,9öy2gH 0,UAV2gH

ob. niżej uw. 3.

n r²

1,00 A 0,82 s/2 g H 0,82 A \f 2 g iï

ob. niżej uw. 4.

0,62 b a    \f 2g R    0,62 A s/2g H

: xi

li

ob. niżej uw. 5.

ŁŁ

I*

Fn_Vn iTp

Fig. 108.

Fig. 108 przedstawia zbiornik z niezmiennym poziomem wody, o cienkich ściankach. W bocznej jego ściance zrobiono otwór o przekroju A. Do tego otworu w zbiorniku strugi wody będą biegły w kierunkach oznaczonych strzałkami i swój bieg równoległy otrzymają, nie w samym otworze, lecz dopiero na pewnej od niego odległości, w której przekrój żyły

Snorkl. Powił Iluatr. Zen. 234. T. XXX.

Uwaga 1. Dla otworów prostokątnych przeciętna wielkość [1=0.62, dla otworów okrągłych waha się od 0.60 do 0.70.— Uwaga 2. Przystawka cylindryczna krótka, z brzegami wewnątrz zaokrąglonemi, daje p. = 0.97, jeżeli s = 4r, 8 = 1.5r; waha się od 0.95 do 0.99. — Uwaga 3. Przystawka stożkowa zwiększa wydajność otworu; p, = 0.94 jeżeli kąt w = 12°; największe będzie p,=0.95 przy w;=13l/₂⁰.—U waga 4. Przystawka cylindryczna również zwięk-

73

h bę-

II ==

z;²

mujemy :

z;²

—, stra-

ta ciśnienia przy wejściu wody ze zbiornika do — strata ciśnienia wskutek

rury tj—:0.05; X

0.0005078

Pd²

Q _ Q.4

F    Pd²

— 1/ Q²a

sza wydajność; jeżeli jej długość 2 do 3 razy przechodzi średnicę otworu wtedy p.=0.80; przy większych długościach przystawki wielkość p. spada. Jak widać na rysunku, w przystawce cylindrycznej również następuje ściśnienie żyły. Jeżeli w przekroju największego ściśnienia zrobimy mały otwór w ściance przystawki i wstawimy doń rurkę szklaną, której drugi koniec wstawimy do wody, to w tej rurce woda się podniesie do wysokości ²/₃ H, co dowodzi, że wokoło przekroju największego ściśnienia panuje ciśnienie mniejsze od atmosferycznego, czyli, że w tym przekroju jest dążność do ssania. Zjawisko to tłóinaczy działanie przyrządu Giffard’a, używanego do zasilania kotłów, i wielu innych podobnych, w których żyła wody o wielkiej szybkości wywołuje ssanie.—Uwaga 5. Wypadek tu oznaczony przedstawia wyciekanie przez otwór zanurzony w płynie. Ciśnieniem hydrau-licznem, które wywołuje prędkość strugi, będzie pionowa odległość między poziomami w zbiorniku i w kanale; zaś p. będzie zależało od otworu i przystawki, które także będą wpływały na wydajność żyły, jak przy wyciekaniu w atmosferę; dla otworu więc przedstawionego na rysunku p, = 0.62.

//. Ruch nieustanny wody w rurach rozpatrzymy w następujących warunkach: Zbiornik, ustawiony na pewnej wysokości mieści wodę; poziom jej utrzymuje się na stałej wysokości. Ze zbiornika wychodzą trzy rury proste, o jednakowej średnicy, ale o rozmaitej długości, położone na poziomej płaszczyźnie, tak, że pionowa odległość środka każdej rury od poziomu w zbiorniku będzie jednakowa; nazwiemy ją H. Jeżeli z otwartego końca każdej rury zmierzymy ilość wyciekłej wody na sekundę, to zauważymy, że wydajność będzie większa dla rur krótkich, a mniejsza dla długich. Ponieważ przekrój F dla każdej rury jest jednakowy, a wydajność Q—Fv rozmaitą, to przyjdziemy do przekonania że średnia prędkość w każdej rurze będzie inną i zależną od długości. Fakt ten objaśniamy lepkością cieczy i tarciem jej o ściauki rury, gdyż obie te przyczyny opóźniają bieg cieczy, stanowią pewien opór, i tern większy, im rura dłuższa. Jeżeli nazwiemy; v prędkość Wyciekali ²

nia wody z końca jednej rury, to —-

ii

dzie ciśnieniem wody, które może spowodować prędkość v, jeżeli niema żadnych przeszkód, i H—h będzie stratą ciśnienia. Wogóle dla rury

2g    +

Eozpatrując każdy wyraz tego równania otrzy-

2 = h — jest to część ogólnego ciśnienia, które wywołuje prędkość v; 7] lv ² d2g

tarcia wody o ścianki rury; l — długość rury, d—stała jej średnica. Dla określenia wielkości X w rozmaitych wypadkach robione były rozległe doświadczenia przez Weisbacha, Eitélweiua Prony, Dupuit, Darcy i wielu innych. Przytaczamy tu dane Henryka Darcy, byłego dyrektora wodociągów paryskich, który wykonał szereg 198 doświadczeń i ułożył je w tablice i wzory, służące dziś za podstawę w praktyce. Według Darcy

X = 0.01989 -f

skąd wypada, że X zależy od średnicy rury. Dla skrócenia oznaczmy:

\ = X 4 ■— ; F =

¹ d 2g ¹

to otrzymamy zrównania Darcy:

Ä, _ 16XÇ²

T — P² 2 gd⁵

To ostatnie jest zrównaniem linij poziomów pa-riometrycznych, a I oznacza stratę ciśnienia przez tarcie na jeden metr bieżący rury. Ozna-16 X

czając - , ■ = a, otrzymamy:

P‘2g

V Id

d⁵ ’

Oprócz straty ciśnienia, zależnej od długości wodociągu, powstają także straty skutkiem wygięcia rury, skutkiem przejścia wody z rury większej do mniejszej, nadto straty w kranach, szluzach i klapach, i wszystkie one powinny być wzięte na uwagę przy obliczaniu wydajności przewodów wodociągowych, jako też przy obliczaniu rur ssących i tłoczących dla pomp. Dane do ścisłego określenia tych strat znaleźć można w podręcznikach dla inżynierów (nap. Hütte), a dla wodociągów miejskich można się posiłkować wzorem Dupuita X — 0.03025; w tej wielkości zawarte są już straty przy zgięciach rur i rozgałęzieniach. Kończąc o ruchu wody w rurach, zauważyć należy, iż rozpatrywana tu prędkość wody v jest średnią dla całej żyły wodnej; w rzeczywistości prędkość w środku rury jest największą, a zmniejsza się ze zbliżeniem do ścianek i będzie tylko jednakową dla strug w każdym wąskim pierścieniu, współśrodkowym z geometrycznym środkiem przekroju rury.

III. Ruch nieustanny wody w rzekach i kanałach odkrytych odbywa się podobnie jak w rurach: zmoczone ścianki kanału i dno okazują pewien opór cieczy, skutkiem czego prędkość oddzielnych strug w blizkości ścianek i dna jest najmniejszą, zwiększa się ku środkowi i powierzchni, na środku zaś kanału i powierzchni

_ vt + 2, 372 ~ vt + 3j 153 ’

Chcąc korzystać ze ściślejszych danych Bazina, trzeba wprowadzić następujące oznaczenia: l — długość kanału, h—spadek kanału na całej długości, y

6 — obwód ścianek kanału zmoczonych wodą, F

F—przekrój kanału, — = R—jest to tak zw.

s

promień hydrauliczny; wtedy

vx 1 + 14 \/

kr»

a =

0.00015;    0.0000045

0,00019;    0.000135

0.00028;    0.00035

0.00040;    0.0007.

y]—l

7] = 0,93 7] = 0.48

7] = 0.82

7) = 0.37

Statki parowe rzeczne i łodzie 7)=od 0.12 do 0.82 Statki parowe morskie .    .    . 7]=od 0.05 do 0.11

A. Kusz.

jest największą. Ta ostatnia prędkość, którą nazwiemy vx, może być łatwo mierzona za pomocą pływaków puszczonych na powierzchnię wody, więc zawsze jest wiadomą, ale dla określenia wydajności kanału—potrzeba znać prędkość średnią, którą oznaczymy przez v, przy-czem, jeżeli F jest przekrój kanału, Q=vF. Dla określenia związku między v i v₁ dokonano wielu doświadczeń; między innemi zaznaczyć należy prace Dubuata, Prony, Sonneta, robione przed 1860 r., prace Witkowskiego, inżyniera kommunikacyi w Warszawie 1862 roku, wykonane na Wiśle swobodnej i na pokrytej lodem, i Dakoniec prace Darcy i Bazina, robione na wielką skalę, popierane przez rząd francuski i ogłoszone drukiem 1865. Te ostatnie stanowią ważną podstawę tej części H-i; prace te sprawdziły doświadczenia poprzedników, ukazując, w jakich warunkach i granicach dają one sprawiedliwe wyniki; dały wzory nader ścisłe, choć bardziej złożone, i szeregi tablic pomocniczych do rozwiązywania zadań z tej dziedziny. Ilekroć można zadowolnić się przybliżonem określeniem prędkości średniej V, posiłkujemy się wzorem Prony:

= I— spadek kanału na metr bieżący?

albo v= c \/RI}

Współczynniki a i ß zależą od materyału, z jakiego utworzone są ścianki kanału, przeto mamy dla rozmaitych ścianek:

Drzewo hebl. i cement Drzewo niehebl. jLmur z kamienia Ziemia i piasek Żwir

//. Wzajemne ciśnienie ciał stałych i płynnych w ich ruchu względnym. Przypuśćmy, że ciało stałe, którego wymiary są małe w porównaniu z powierzchnią wody, płynie z prędkością

v, względną w stosunku do wody, to płyn będzie okazywał pewien opór P, bardzo zmienny w rozmaitych warunkach. Oznaczmy przez F największy przekrój zanurzonej części stałego ciała, dokonany płaszczyzną prostopadłą do kierunku prędkości u, przez Y—ciężar metra sześciennego wody = 1 000 kilogramów, to

v'²

P= 7] — F y kilogramów.

"i/

Z tego wzoru zauważyć możemy, że opór wody w danym wypadku bywa proporcyonalńy do kwadratu prędkości strug wody na twarde ciało działającej. Co zaś się tyczy wielkości ^.przedstawiającej tu współczynnik oporu, to ona zależy najwięcej od kształtu zanurzonej części płynącego przedmiotu i w rozmaitych wypadkach będzie miała następujące znaczenie:

Z tej tablicy widzimy, że statki w swoim biegu wywołują opór najmniejszy wśród przytoczonych przykładów, dlatego, że kontury ich podwodnej części są budowane w celu zmniejszenia tego oporu i najlepsze rezultaty otrzymuje się w statkach morskich przy głębokiem ich osadzeniu w wodzie, co pozwala dawać im kontury ostrzejsze niż w statkach rzecznych, pływających po wodach płytkich.— Literatura: Kucharzewski F. „Wykład hydrauliki” (Warszawa 1873); Grashof

F. „Hydraulik” (Lipsk 1875); Vigreux „Traité théorique et pratique d’hidraulique appliquée” (1892, 2 t.).

Hydrazobenzol (C₆ H₅ NH. NH. C₆ H₅). Należy do gromady drugorzędowych symetrycznych hy-drazynów, czyli hydrazozwiązków. Otrzymuje się za pomocą działania spirytusowego rozczynu siarku ammonu na azobenzol. Strąca się wodą w rozczynie alkalicznym i krystalizuje ze spirytusu. H. jest to ciało bezbarwne, krystaliczne. Pod działaniem kwasu siarczanego lub solnego przechodzi w sól benzydyny i difenyliny, pochodnych difenylu. Izomeryczna ta przemiana objaśnia się przez przyłączenie się do grup NH po jednym atomie wodoru z grup benzolowych i utworzenie się bezpośredniego połączenia pomiędzy węglami tych ostatnich:

CA NH. NH.Cr H₅ = NH₂C₆H₄. CfiH₄. NH₃.

li. Szp.

S. Drz.

Hydria, u Greków starożytnych naczynie gliniane do noszenia wody, rodzaj dzbana, opatrzonego dwoma uchami po bokach i jednem więk-szem z tyłu. Za mniejsze ucha ujmowały ko

Przy działaniu chlorowodoru podlega takiej metamorfozie tylko jakby połowa cząsteczki H-u, dając orto-amidodifenylaminę. H. przy suchej desty-lacyi daje azobenzol i anilinę. Wodór resztki NH przez działanie bezwodników kwasów zamienia się na resztki kwasowe, tak np. istnieje acetyl-hydrazobenzol. H. utlenia się bardzo łatwo nawet na powierzu, dając azobenzol. L- Szl>‘

Hydrazyna. Przy gotowaniu roztworu kwasu 3-azooctowego ze słabym kwasem siarcza-nym tworzy się siarczan hydrazyny i kwas szczawiowy. Przy rozkładzie tej soli alkaliami otrzymuje się hydrat hydrazyny. N₂H₄.H₂0; jest to gęsty płyn z dosyć słabym, lecz bardzo nieprzyjemnym zapachem, silnie załamujący światło. Wre on przy 119°C; ma własności silnie alkaliczne; w smaku gryzący; z wodą i spirytusem może być zmieszany w stosunku dowolnym; przy znacznem oziębieniu (niżej —40° C) zastyga w krystaliczną masę; w próżni przy 100° C nie rozkłada się. Tlenek barytu z trudnością odejmuje od hydratu wodę i wydziela się czysta H., która dymi przy zetknięciu z powietrzem, t. j. łącząc się z parą wodną, daje nanowo hydrat. Z haloidowodorowemi kwasami H. daje łatwo-krystalizujące sole następującego składu; np. dla kwasu solnego: N₂H₃(HC1)₄; N₂H₄.HC1, a dla jodowodoru i wyższą: (N₂H₃)₃HI)₂.    H., jak i hy-

droksylamina, reaguje z aldehydami, ketonami, dając pochodne. Produkty wymiany wodoru H-y na resztki węglowe znane były wcześniej niż sama H. Są to związki typów: NHR.NH₂ i NR₂(NH₂), gdzie R=rodnikowi węglowemu, jednowartościo-wemu. Pochodne H-y, jak i ona sama, mają własności zasadowe: z kwasami dają sole; reagują również z aldehydami i ketonami, tworząc H-y, a z glukozami i ozazony.

Hydrea (po grecku fTSpśa), dzisiaj Hydra mała wysepka, leżąca przed zatoką hermiońską przy południowo-zachodniem wybrzeżu Argolidy (Herod. 3, 59), około 5 godzin długa, w przecięciu jedną godzinę szeroka, obejmująca zatem blizko 56 kwadratowych kilometrów przestrzeni* Mieszkańcy jej uchodzili w starożytności za doskonałych żeglarzy. Znaczenia wielkiego nabrała ona dopiero w nowszych czasach, jako jedna z najważniejszych pozycyj morskich greckiej ziemi, której mieszkańcy podczas walk greckich o niepodległość nadzwyczajnem męstwem się wsławili. Wysepkę składa pasmo górskie, ciągnące się od zachodniego południa ku północnemu wschodowi, które prawie wszędzie nagie skały wapienne wykazuje i niemal zupełnie z drzew jest ogołocone; jedynie na stronie zachodniej znajdują się grunta żyźniejsze. W czasach starożytnych należała bardzo mało zaludniona H. do miasta Hermiony; lecz zamiejscy korsarze opanowali ją i wydali mieszkańcom miasta Trojzeny. W wieku XV (od r. 1459— 1460), w w. XVI i później znowu, skoro Wene-cyanie wypędzeni zostali, zwłaszcza od r. 1715

zaludnili zbiegowie albańscy z Morei i Rumelii i garstka Greków, szczególnie z Monemwaryi, wyspy: H-ę, Spezzię i Kalauryę (dz. Poroś). Nie mogąc na nagich skałach znaleźć dostatecznego utrzymania, zniewoleni byli szukać go na morzu, a niebawem stali się Hydryoci i Spez-zyoci doskonałymi żeglarzami i najbardziej przedsiębiorczymi kupcami z całej Grecyi, i wytworzyli osobną organizacyę marynarską. W wieku XVIII rozszerzyli Hydryoci, którzy razem ze Spezzyotami handel zbożowy z południową Rossyą prawie wyłącznie w swych ręku mieli, stosunki swe handlowe aż do Włoch, Francyi, a nawet aż na wybrzeża Bałtyku i do Ameryki. Skoro w r. 1821 wybuchła wojna o niepodległość Grecyi, stanowiły okręty wojenne wysp H-i, Spezzyi i Psary, na jakie marynarkę handlową przemieniono, jedną z najsilniejszych dźwigni ku oswobodzeniu Grecyi; a przed innymi odznaczyli się w walkach morskich najwięcej Hydryoci. Wojna ta zachwiała jednakże ich powodzeniem i dobrym bytem doszczętnie, a w obec zmienionych stosunków handlowych na morzu Śródziem-nem, szczególnie zaś skutkiem żeglugi parostatkami, dawnego znaczenia pewnie nigdy już oni nie odzyskają. Wysepka liczy dzisiaj około 6 500 mieszkańców, gdy w r. 1820 miała ich przeszło 40 000. Jedyna zamieszkana miejscowość wysepki, nosząca również nazwę H-i, wznosi się niemal w połowie północnego wybrzeża amfiteatralnie ponad znakomitym, bezpiecznym portem. H. jest stolicą biskupa greckiego, liczy 6 400 mieszkańców; żyją oni wyłącznie z żeglugi, mianowicie z połowu gąbek, który im rocznie półtora miliona franków dochodu przynosi.

kj E/n.-.çlivJG'»

Fig. 109. Hydria.

biety H-ę, gdy była napełniona; próżną nosiły, trzymając ją za większe, które służyło także do jej zawieszania. Napełnioną H-ę nosiły Gre-czynki pospolicie na głowie. Pomiędzy wazami greckiemi H. była jedną z najulubieńszych.—Por.

E.

pia (ob.).

z z.

z. w.

z. w.

k. k-ć.

973).

Hydrocelluloza (C₁₂H₂₂On). Otrzymuje się z cellulozy po 12-godzinnem działaniu kwasu siarczanego lub 24-godzinnem kwasu solnego. Tworzy się również przy przepuszczaniu przez wilgotną cellulozę chlorowodoru, bromo- i jodo-wodoru. Pod działaniem kwasu azotnego cellu-loza także przechodzi w H-ę, lecz równocześnie tworzą się połączenia z kwasem azotnym. Płynny kwas fosforowy bardzo wolno wywołuje zmianę cellulozy; kwas szczawiowy działa tylko przy 100° C; kwas mrówczany i octowy wywołują tworzenie się H-y dopiero przy 100° C. H. powierzchownie podobna jest do cellulozy, lecz rozkłada się łatwiej od niej. Rozpuszcza się w kwasach i przechodzi przytem w glukozę. Roztwór ammoniakowy tlenku miedzi rozpuszcza ją momentalnie. Utlenia się bardzo łatwo, już przy Hydrocele (z grec. TO oSwpzrrwoda i Ą    50° C pochłania powoli tlen. Przy długiem na

grzewaniu od 80°—100° C czernieje, dając rozpuszczalne w wodzie ciała huminowe, które redukują roztwór Fellinga i strącają się octem ołowianym. Też same ciała otrzymuje się przy nagrzewaniu H-y do 160° C z 10-u częściami wodanu potasu. W tym ostatnim (40° B) H. pęcznieje; pod mikroskopem można wtenczas zauważyć charakterystyczne rozszczepienie się oddzielnych kawałeczków. Przy działaniu mieszaniny kwasów siarczanego i azotnego H. daje tensam szereg pyroksylinów co i celluloza.

Hydrocephalus (z greckiego TO óScop = woda i xecpaXVj = głowa), Wodogłowie, oznacza różne stany chorobliwe, którym towarzyszy ze-

Lau-Brunn „Die griechischen Vasen, ihr Formen-und Decorationssystein”; 0. Jahn „Beschreibung der Vasensammlung zu München”.

Hydriatria (z gr. to oScopzzzwoda i ^ laTpsta— leczenie), Wodolecznictwo. Nazwa używana niekiedy zamiast poprawniejszej Hydrothera-

Dr J. p.

Hydrilla verticïllata, Przesiąkra, roślina z rodziny Żabiściekowatych (Hydrocharitaceae). Rośnie pokryta wodą, ma liście owalnie lancetowate, ostro - kończysto - ząbkowane, umieszczone o kółko wo na delikatnej, kruchej łodydze. Kwiaty maleńkie, jednopłciowe, męskie odrywają się i pływają na powierzchni wody, jak u Vallisue-ryi. Łatwo rozmnaża się za pomocą odrywających się kawałków łodyg. Rośnie w wodzie słodkiej; trwała. U nas rzadka, przeważnie w akwa-ryach.

Hydroapatyt, minerał, jest to apatyt wietrzejący, a zatem zawierający wodę i dwutlenek węglowy, mętny i ziemisty.

Hydroboracyt, minerał składu przybliżenie wyrażającego się wzorem (Ca, Mg) HB₃0₆.2H₂0; wraz z innemi boranami znajduje się w morzu Marmara.

Hydrocampa, rodzaj motyli drobnych (Micro-lepidoptera), do rodziny Pyralididae zaliczony. Gąsienice tych motyli przebywają w wodzie, budując tam sobie domki z kawałków liści roślin wodnych i zaopatrując je w powietrze, którem oddychają i tam też podlegają przeobrażeniom. Najpospolitszym gatunkiem tego rodzaju jest H. stagnata (topielka). Ładnego tego, drobnego motylka łatwo jest spotkać w sierpniu i we wrześniu na brzegach jezior i stawów, ponieważ wtedy składa swe jajeczka w ilości 40 — 100 na rdestnicę (Potamogeton) lub nenufary (Nymphéa i Nuphar)\ łodygami i liśćmi tych roślin żywią się bowiem następnie wykluwające się z tych jajeczek gąsienice. Dzięki niezwykłemu, jak na motyla, wodnemu sposobowi życia tego owada, już oddawna badacze zwrócili na niego uwagę swoją (Réaumur), lecz dopiero w ostatnich czasach zostały wszystkie szczegóły historyi rozwoju jego wyjaśnione (Müller).

opuchlizna, guz, osobliwie moszny), Wodniak, szczególnie zaś Puchlina pochwy jądra, nazywana też Przepukliną wodną. H. jest zebraniem się większej ilości płynu surowiczego (ob. Surowica) w pochwie jądra (Tunica vaginalis propria testis—ob. Jądro), tworzącem guz widoczny, dochodzący nieraz do objętości znacznej, nie bolesny i dla zdrowia nieszkodliwy wprost, uciążliwy wszakże, gdy wyrośnie nadmiernie; postać miewa zwykle gruszkowatą, koniec węższy zwrócony jest w górę ku pachwinie, przez co H. staje się bardzo podobną do przepukliny (ob.). Przypadłość ta u dzieci zdarza się jako wrodzona stosunkowo dość często (H. congenita), u mężczyzn zaś dorosłych powstać może z przyczyn rozmaitych (H. acqui-sita), najczęściej wszakże bywa następstwem spraw zapalnych jądra lub tworów otaczających je. Bez przyczyn dających się bliżej oznaczać nierzadko powstaje w krajach międzyzwrotni-kowych, oraz u mężczyzn, którzy rok 50-y życia przekroczyli (H. senilis). H. wrodzona ustępuje względnie często dobrowolnie; wszystkie inne leczyć należy za pomocą zabiegów chirurgicznych.—Odmianą przepukliny wodnej jest wodnik powrózka nasiennego (H. funie uli spermatici), prawie bez wyjątku wrodzony, i takiemu jak ona sposobowi leczenia podlegający. H. występuje także czasami w połączeniu z przepukliną właściwą (ob.); o innych jej odmianach i rodzajach powziąć można wiadomość dokładniejszą w źródłach niżej podanych. Zupełnie innem cierpieniem jest wodniak opon mózgowych (H. meningea), powstający wtedy, gdy przy istnieniu wodogłowia (ob. Hydrocephalus), opony mózgowe, napełnione płynem surowiczym, wypuklają się nazewnątrz przez otwór powstały w czaszce. — Por. Virchow „Die krankhaften Geschwülste” (Berlin 1863; str. 155—168 i 279—283) i Hueter-Lossen „Wykład chirurgii szczegółowej” (Warszawa

1900; przekład wydania 7-go niem., str. 960—

Dr j. p.

L. Szp.

Dr J-y B-r.

Hydroceruzyt, minerał, jest to węglan ołowiu zawierający wodę, jednak analizy nie dają się ująć w ścisły wzór chemiczny. Zdaje się, że mamy tu węglan zasadowy.

Hydrocharis morsus ranae L., żabi ściek, z rodziny Żabiściekowatych (Hydrocharitaceae), roślina właściwa Europie i Azyi środkowej. Rośnie w wodzie, ma liście okrągławe, u nasady głęboko - sercowato-wcięte, i piękne, białe kwiaty. Po rowach, w wodach stojących, w Zabrzegach; trwała; kwitnie lipiec, sierpień.

Hydrocharitaceae, Żabiściekowate, rodzina z klasy Jednoliścieniowycli, grupy Wodnico-watyeh (Helobiae), obejmuje około 40 gatunków, właściwych wodom stref umiarkowanych i gorących całej kuli ziemskiej. Kwiaty jednopłcio-we, przeważnie małe, białe lub różowo zabarwione, na bardzo długich szypułkach, żeby mogły się wydostać na powierzchnię wody. Liście rozmaitych kształtów. Należą tu gatunki: Elodea, Hydrocharis, Vallisneria i inne.

tografii jako wywoływacz.

k. a. c.

K. K-ć.

nie w lipcu i sierpniu.

branie się płynu wodnistego wewnątrz czaszki. Aczkolwiek płyn wodnisty znajdować się może w jamie czaszkowej w niektórych chorobach ostrych, jako to w zapaleniu opon mózgowych i przy obrzęku mózgu, wszakże nazwa H. zazwyczaj stosuje się tylko do chorób przewlekłych. Rozróżniamy trzy rodzaje wodogłowia: H. externus—wodogłowie zewnętrzne—jest to nagromadzenie się płynu między oponą pajęczyno-watą i miękką (ob. Mózg); jest ono wynikiem częściowego lub całkowitego zaniku mózgu, który spotykamy przy porażeniu ogólnem, w otruciu alkoholem, niekiedy w wieku starczym. — H. internus congenitus^—wodogłowie wrodzone wewnętrzne—zdarza się u dzieci w ostatnich miesiącach życia płodowego lub wkrótce po narodzeniu; płyn zbiera się w komórkach mózgowych i ilość jego może z wiekiem wzmagać się. Czaszka w tych przypadkach bywa nadmiernie duża, a szwy jej kości spajające szerokie; rozwój umysłowy bywa wtedy wolny lub zatrzymany. Przyczyny powstawania wodogłowia wrodzonego nie są dostatecznie zbadane; pewną rolę niewątpliwie odgrywa tu usposobienie dziedziczne lub pijaństwo rodziców. — H. internus chronicus acquisitus—wodogłowie przewlekłe wewnętrzne nabyte —bywa skutkiem różnych chorób, jak oto: zapalenia opon mózgordzeniowych, urazu, przymiotu, zastoju żalnego w mózgu, otrucia wyskokiem i t. d. Objawy chorobne zależą tu od cierpienia pierwotnego mózgu i jego opon.

z. w.

z. z.

z. z.

Hydrochinon (dioksybenzol, C₁₈H₁₀(OH)₂) o-trzymuje się przez redukcyę chinonu, lub przy suchej destylacyi kwasu chinowego. Oczyszcza się za pomocą gotowania z wodą i węglem kostnym, przy jednoczesnem przepuszczaniu kw. siarkawego. H. ciało dwukształtne: z wody krystalizuje w postaci długich heksagonalnych pryzmatów, przy sublimacyi—w postaci monoklinicznych tabliczek; topi się około 169°C; smak posiada nieco słodki. Łatwo rozpuszcza się w spirytusie, eterze i gorącej wodzie, w zimnym benzolu jest prawie nierozpuszczalny. Destyluje się bez rozkładu, przy przepuszczaniu przez słabo rozpaloną rurkę daje wodór i chinon. Chlorek żelaza, chlor, kwas azotny i t. d. bardzo łatwo utleniają H. Z hydroksylaminą w roztworze kwasu solnego H. daje dioksym; redukuje rozczyn srebra przy nagrzewaniu, a płyn Fellinga przy temperaturze zwyczajnej. Przy stapianiu H-u z dużą ilością wodanu sodu powstają związki: oksyhydro-chinon, S-heksaoksydyfenil i dihydrochinon. H. łączy się bezpośrednio z siarkowodorem i kwasem siarkawym. Wodny rozczyn H. z potażem

lub sodą i tio - siarkonem sodu używa się w foli. Szp.

Hydrochoerus, ssak z rodziny Kopytkowatych (Subungulata), rzędu Gryzoniów (Rodentia). Kończyny przednie z 4 palcami, tylne z 3-ma. Pazury bardzo szerokie, ogona brak. H. capyba-ra, Kapibara, jedyny gatunek tego rodzaju, największy z gryzoniów, długości do 1 m., wysokości 50 cm. Szerść twarda, brunatno - żółtawa, jaśniejsza na stronie brzusznej. Ciało wydłużone, głowa silna, pysk gruby. Żyje nad rzekami południowo-amerykańskiemi. Łatwo się oswaja.

Hydrocorallia, ob. Hydromedusae.

Hydrocores, pluskwy wodne, gromada owadów, do rzędu półpokrywych (Hemiptera), do podrzędu różnoskrzydłych (Heteroptera) zaliczona. Ich cechy charakterystyczne: krótkie, krótsze od głowy, z 3—4 członków złożone, różki, oraz długie, najczęściej włoskami obrosłe, do pływania przystosowane, piszczele nóg. Żyją w wodzie, nocami nieraz z niej wylatując. Do gromady tej zaliczono dwie rodziny pluskwiaków wodnych: Nepidae (płoszczyce) i Notonectidae (pluskolce). Wszystkie one są największymi drapieżcami wodnymi.

Hydrocotyle, Wąkrota, Pępownica, należy do rodziny Baldaszkowatych (TJmbelliferae). Roślina wodna, ma kwiaty białe, gwiaździste. H. asiatica, właściwa wilgotnym i ciepłym okolicom Azyi, Afryki i Ameryki, jako też inne gatunki, uważane są za lecznicze. H. vulgaris ma liście tarczowate, okrągławe, łodygę nitkowatą, płożącą się, baldachy główkowate 3—5 - kwiatowe;

trwała; kwiaty drobne, białe lub różowe. Kwit-

z. z.

Hydrocynkit czyli kwiaty cynkowe, minerał biały lub żółtawy, zbity lub ziemisty; tworzy powłoki i naskorupienia, stalaktyty lub dziurkowate masy; na powierzchni wykazuje twory nerkokształtne. Twardość 2 do 2¹/i, na kresie połyskujący; jest on jednym z zasadowych węglanów cynku; rezultaty rozbiorów chemicznycli nie dają się ująć w ścisły wzór: jest zatem

Hydrodietyon — Hydrofity.

58J

mieszaniną związków bliżej nieznanych. Wraz z galmanami, spatem cynkowym i innemi minerałami występuje w wielu miejscach Karyntyi,

z. w.

Hydrodietyon, Płóczeń, rodzaj wodorostów z gromady zielenic. Jedyny gatunek H. utricu-latum Roth, tworzy do 30 cm. długie, workowate sieci. Rozmnażanie się za pomocą zoosporów i płciowe z komórek (mikrozoospor), które dopiero po kopulacyi rozwijają się dalej i wytwarzają 2—5 makrozoospor.

Hydrodolomit, minerał, zwany też hydro-magnokalcytem, jest nieokreśloną mieszaniną hydromagnezytu z kalcytem i niektóremi innemi węglanami.

Hydro dr omici, rodzina owadów, do pluskwiaków różnoskrzydłych (Hemiptera, Heteroptera) zaliczona. Owady te wyróżuiają się smukłem, wydłużonem ciałem, o jedwabistym, skutkiem gęstych, delikatnych, pokrywających je włosków, połysku, i są opatrzone niezwykle długiemi nogami. Drapieżne te pluskwiaki biegają bardzo zręcznie po powierzchni wody, najchętniej trzymając się przybrzeżnych zarośli rzek, jezior i stawów, a niektóre gatunki trzymają się na powierzchni morza w znacznej odległości od brzegów (rodzaj Halobates). Do rodziny H. zaliczono rodzaje: Limnobates, Hydrometr a, Velia i Halobates.

Hydrodynamika, dział fizyki, traktujący o ruchach cieczy. H. zwraca uwagę przedewszyst-kiem na ciecze idealne (ob. Ciecz), wpływ zaś tarcia (ob.), jakie przedstawiają ciecze rzeczywiste, rozpatrywać należy oddzielnie. Przy przepływie cieczy cząstki jej nie oddalają się na znaczniejsze odstępy, czyli ciecz zachowuje ciągłość, a to daje podstawę do wyprowadzenia równań hydrodynamicznych, które wypływają z ogólnych równań dynamicznych. Równania takie podał najpierw Euler (1755), następnie Lagrange (1788), w nowszych czasach badania teoretyczne nad ruchami cieczy przeprowadzili: Weber, Clebsch, Helmholtz, Craig i inni. Objawy ruchu w cieczach przedstawiają wszakże rozmaitość tak znaczną, że należy je podzielić na pewne kategorye i każdy rodzaj tych ruchów rozpatrywać osobno. W ogólności wyróżnić można trojakie ruchy cieczy, postępowe, wahadłowe i wirowe. Do ruchów postępowych należą: 1) Przepływ przez rury zamknięte, niesprężyste lub sprężyste; 2) Przepływ przez kanały otwarte, gdy ciecz w części tylko ujęta jest przez ściany stałe, w części zaś pozostaje w zetknięciu z innemi cieczami lub gazami, jak to ma miejsce w rzekach. 3) Promienie cieczy, które zgoła ścian stałych nie posiadają. 4) Wypływ cieczy przez otwory, co stanowi przejście dwóch objawów pierwszych do trzeciego. Ruch wahadłowy czyli drgający cieczy może być pozornie postępowym, jak to ma miejsce przy rozprzestrzeniających

Sardynii i Hiszpanii.

z. z.

z. w.

się falach, albo też dokonywa się tylko na przestrzeni ograniczonej, jak przy falach stojących. Ruchy wirowe są to ruchy obrotowe, które do-konywują się około osi, bądź statecznych, bądź też dokoła osi, które na pozór miejsce swe zmieniają. Warunkiem powstawania wirów w cieczy jest tarcie; w cieczy idealnej, od tarcia wolnej, ruchy wirowe ani powstawać, ani zagładzie ulegać nie mogą; jeżeli w niej zatem zachodzą, to istnieją w niej wiecznie. Ruchy cieczy mają niekiedy ważne znaczenie praktyczne, jak przepływ przez rury przy budowie wodocią gów; przepływ przez rury sprężyste ma miejsce przy przebiegu krwi przez tętnice i żyły. Co do szczegółów ob. Przepływ, Wypływ, Falowy ruch, Wirowy ruch. Do zakresu hydrodynamiki należy też rozpatrywanie biegu ciał stałych w cieczach (ob. Ciecz). Ciecze pozostające w ruchu wywierać mogą działania mechaniczne, bądź przez swe ciśnienie, bądź przez uderzanie, lub wreszcie przez oddziaływanie czyli reakcyę, jak to w szczególności okazuje młynek Segnera (ob.). Działania mechaniczne wody w ruchu pozostającej znajdują ważne zastosowanie praktyczne w kołach wodnych, nasiębiernych i podsiębiernych, turbinach, w baranie hydraulicznym i t. p.; praktyczne te zastosowania są przedmiotem hydrauliki.

S. K.

K. K-ć.

Hydroecia, Paciepnica, rodzaj motyli wielkich (Macrolepidoptera), do rodziny nocówek (Nocti-dae) zaliczony. Gatunek H. nicticans należy do szkodników w rolnictwie, ponieważ szare z po-dłużnemi liliowemi pręgami gąsienice tego motyla, żyjąc w ziemi, przegryzają u podstawy łodygi zbóż i wyrządzają w ten sposób dotkliwe nieraz szkody. Szkodniki te zjawiają się nieraz przez lato w dwóch pokoleniach — w maju

K. K-6.

i w lipcu.

Hydrofan jest to opal na powietrzu mętny, włożony zaś do wody staje się przeświecającym i nabiera gry barw.

Hydrofit, minerał, synonim serpentytu.

Hydrofity. Mianem tern obejmujemy wszelką roślinność wodną, zarówno wód słodkich (rzeki, jeziora, stawy, rowy), jak i słonych (hydrofity morskie). Wskutek odmiennych warunków, jakie przedstawia środowisko wodne w porównaniu z powietrzem, wytworzył się u H-ów cały szereg specyalnych przystosowań, z których przytaczamy następujące, jako najważniejsze: 1) Liście podzielone na liczne nitkowate wcięcia (Geratophyllum, MyriopJiyllum) lub też bardzo drobne, ale za to nader liczne (Elodea, Myriophyllum); u wodorostów nitkowata i wogóle silnie rozgałęziona plecha. Przystosowanie to ma na celu zwiększenie powierzchni zetknięcia się organu z wodą (podobne przystosowanie spotykamy w skrzelach u zwierząt), co jest ważne dla oddychania i asymilacyi tern bardziej, że rośliny wodne otrzymują daleko mniej światła, niż lą-

J. Trz.

dowe (znaczna ilość promieni odbija się od powierzchni wody, lub ulega pochłonięciu). Podobne znaczenie posiadają cienkie, przezroczyste liście, które spotykamy— naprzykład—u gatunków wrzecznika (Pelagometon). 2) U roślin podwodnych wyziewanie ustaje, skutkiem czego naskórek wraz ze szparkami okazuje się niepotrzebnym ; to też spotykamy go wśród H-ów tylko u liści nawodnych, pływających, np. u lilii wodnej (Nymphaea), i to tylko na powierzchni na działanie powietrza wystawionej; dolna zaś strona tych liści szparek nie posiada wcale. Brak wyziewania odbija się i na anatomicznej budowie pędów: a mianowicie w wiązkach naczyniowych tych pędów elementa przewodzące znajdują się w zaniku. 3) Ponieważ rośliny wodne pobierają wodę wraz z rozpuszczo-nemi solami całą swą powierzchnią, przeto system korzeniowy stał się u nich zupełnie zbytecznym. To też u większości wodnych roślin nie znajdujemy wcale korzeni (Salvinia, Ceratophyllum, Aldrovanda, Utricularia, Elodea), u niektórych zaś korzenie zupełnie pozbawione włośników (Coltha, Hippuris, Nymphaea alba i t. d.). Służą one wówczas jedynie do mechanicznego przytwierdzenia rośliny, lub, jak u roślin woluopływa-jących, np. rzęsy (Lemna), do nadania roślinie stałej równowagi. 4) Rośliny wodne, jako wegetujące w środowisku o znacznie większym ciężarze gatunkowym, są w porównaniu z roślinnością lądową mniej narażone na uszkodzenia mechaniczne (złamanie); stąd też tkanki mechaniczne (tkanka drzewna) znajdujemy u nich rozwiniętemi bardzo słabo. Przeciw rozerwaniu, na które narażone są rośliny wodne wskutek działania fal lub silnych prądów wodnych, posiadają niektóre H-y tkanki mechaniczne, oporne na wyciąganie. W tym również celu wiązki naczyniowe zajmują u tych roślin w pędach zawsze położenie osiowe. 5) Dla zmniejszenia swego ciężaru, a zarazem dla ułatwienia wymiany gazów, rośliny wodne (z wyjątkiem rodziny Podostomaceae) posiadają w swych pędach liczne i wielkie przestwory powietrzne. 6) Obfity śluz, który pokrywa młode organy roślin wodnych kwiatowych, a u wielu wodorostów nawet całą ich powierzchnię, należy również do charakterystycznych znamion H-ów. Znaczenie śluzu tego wszakże wyjaśnionem nie zostało. W niektórych wypadkach chroni on, być może, roślinę od wysychania, np. przybrzeżne wodorosty morskie w czasie odpływu morza. 7) Wskutek słabych wahań temperatury wody w ciągu roku, szczególniej w głębszych warstwach, prawie wszystkie H-y należą do roślin trwałych, zachowujących i zimą swe części zielone. Wyjątek przedstawiają rośliny roczne: Tra-pa, Najas, Subalaria, Salvinia. Jednostajność warunków życiowych powoduje również nader szerokie geograficzne rozmieszczenie H-ów. 8) U bardzo wielu wodnych roślin wegetacyjny sposób rozmnażania się zapanował nad płciowym. Nie

kwitną one wcale lub bardzo rzadko. Drogą bezpłciową mnożą się wyłącznie rzęsy (Lenina) i Elodea — w Europie, oraz paproć wodna (Azolla). U wodnych, wydających kwiaty, te rzadko zapylają się pod wodą (Ceratophyllum), a po większej części rozwijają się nad wodą i zapylane bywają przez owady (Nymphaea, Nuphar). Owoce za to u wielu wodnych roślin dojrzewają pod wodą, rzadziej w powietrzu (Utricularia, Zostera). Również zawsze pod wodą dojrzewają zarodniki wszystkich wodorostów. Oprócz tylko co wymienionych właściwości H-ów, spotykamy u wielu z nich rozmaite przystosowania, wywołane specyalnemi warunkami wege-tacyi; dają nam one możność wyodrębnienia wśród roślinności wodnej całego szeregu pomniejszych grup biologicznych. Tak np. wodorosty morskie, porastające skały podwodne (La-minaria Fucus) posiadają silnie rozwinięte organy przyczepne (hypterae) w postaci wyrostków haczykowatych, lub płytek okrągłych, za pomocą których przyrastają do podłoża. Organów takich nie napotykamy wcale u roślin porastających dno gliniaste lub szlamiste; wyróżniają się one za to obficie rozgałęzionemi, czołgające-mi się łodygami, pogrążonemi w miękkiem podłożu. Takich łodyg nie posiada znów roślinność skalna. Skład chemiczny wody oraz głębokość, w której wegetują H-y, nie pozostaje również bez wpływu. Tak, morza posiadają swą odrębną florę, złożoną z wodorostów wyższych (przeważnie Phaeophyceae i Florideae oraz Cyanophy-ceae), wśród których, zależnie od głębokości, można łatwo wyróżnić znowu kilka stref odmiennych. Wreszcie zupełnie osobne zbiorowiska tworzą mikroskopowe rośliny jednokomórkowe (sinice, bakterye, okrzemki, Perideae i t. d.), które wraz ze zwierzętami jeduokomórkowemi (Pro-tozoa) swobodnie pływają na pewnej głębokości. Przedstawiają one t. z w. plankton. Do najważniejszych przystosowań roślinności plankto-nicznej należą te, które nadają tym drobnoustrojom zdolność swobodnego mnożenia się w wodzie, a mianowicie: wyrosty na powierzchni muszelek wielu okrzemek i perydynej, oraz nagromadzenie gazów i tłuszczów w protoplazmie celem uregulowania ciężaru gatunkowego rośliny odpowiednio do głębokości wody. Do H-ów jednokomórkowych zaliczyć można także wodorosty pokrywające śniegi wysokich gór oraz podbiegunowych krain; nadają one śniegowi spe-cyalne zabarwienie (czerwone, rzadziej zielone). Występują tu najprostsze gatunki zielenic (Sphae-relia, Chlamydomonas) i sinice (Gleocapsa Scy-tonema). Obszerniej o H-ach i podziale ich na grupy pomniejsze por. Warzninga „Zbiorowiska roślinne” (przekład polski, wydany nakładem Kasy Mianowskiego, 1900, str. 113—160).

Hydrofobia, właściwie Hydrophobia (z gr. to uócop — woda i o cpößoc = strach, bojaźń), Wodowstręt, nazwa cudzoziemska, niepotrze-

bnie używana dla oznaczenia wściekli-

Dr j. p.

z n y (ob.).

Hydrofon, przyrząd mający ostrzegać na lą‘ dzie o zbliżaniu się ku brzegom torpedowców i innych statków nieprzyjacielskich. Jest to skrzynia żelazna w postaci dzwona, zapuszczona w wodę do głębokości 10 — 30 metrów i opatrzona płytą, swobodnie osadzoną, która przechodzi w drganie, skoro uderzają ją fale wzbudzone przez ruch szruby zbliżającego się statku, a drgania za pośrednictwem przyrządu elektrycznego zdradzają się na lądzie. Hydrofon taki wprowadzony został do marynarki francuskiej w roku 1887; wprawia go w drganie szruba okrętowa już w odległości 800 rae-

s ,K.

trów.

Hydrogenium, wodór, nazwa grecka od oötöp=woda i Y^Yvt«>=:rodzę, stwarzam.

Hydrografia, t. j. opisanie wody, jest częścią geografii fizycznej, zajmującą się wodnym żywiołem kuli ziemskiej, hydrosferą. Odpowiednio do podziału wód ziemskich H. dzieli się na naukę o wodach lądowych (źródłach, rzekach, jeziorach) i oceanach (Oceanografia, ob.). Jako nauka nie może ona poprzestać na prostym opisie, wskazanym jej przez nazwę, lecz musi poszukiwać związków między zjawiskami ich przyczyn i praw; powinna się więc nazywać hydrologią, lecz nazwa H. jest bardziej utarta. Do kwestyj, któremi zajmuje się H., prócz różnych zjawisk w samej wodzie zachodzących (skład, smak, barwa, temperatura, zamarzanie, ruchy i t. p.) należy też ukształtowanie i pochodzenie naczyń, służących wodzie za zbiorniki. Kwestya ta otwiera szczególniej obszerne pole badań w dziale H-i, traktującym o jeziorach, który w ostatnich czasach rozwinął się w oddzielną naukę, lim no logię (ob.). Kartograficzne przedstawienie zjawisk wodnych stanowią mapy i atlasy hydrograficzne, np. odpowiedni dział w atlasie fizycznym Berghausa („Physikalischer Atlas”: Geologie, Hydrographie, Meteorologie, Erdmagnetismus, Pflanzenver-breitung, Thierverbreitung u. Völkerkunde).

w. N.

Hydrograficzny papier, papier, na którym pisać można wyraźnie czystą wodą. Aby go przygotować, zanurza się papier w odwar galasów lub w roztwór cyanku żółtego czyli żelazo-cyanku potasu, a następnie naciera go się sproszkowanym siarczanem tlenku żelaza czyli witryo-lem żelaznym. Na papierze takim po zetknięciu z wodą występują w pierwszym razie czarne rysy atramentu zwykłego, w drugim niebieskie żelazocyanku żelaza. Przy przechowywaniu winien być papier H. starannie chroniony od wpływu wilgoci.

s. K.

Hydrohematyt, minerał stanowiący przejście od limonitu do hematytu przez stopniową utratę wody, a zatem zawierający tej wody mniej,

z. w.

niż limonit normalny.

Hydroherderyt, minerał jednoskośny, układu HO Ca Be P0₄.

Hydroida, Hydroidae, ob.Hydromedusae.

Hydroksyl (Wodorotlenek) — OH — rodnik jednowartościowy, składający się z jednego atomu tlenu i wodoru. Jak wszystkie rodniki, H. w stanie wolnym nie jest znany; w połączeniu z pierwiastkami chemicznemi lub rodnikami organicznemi tworzy cały szereg ciał, posiadających najróżnorodniejsze własności. Z dziedziny chemii organicznej do związków posiadających grupę hydroksylową należą: alkohole o ogóluym wzorze R(OH) i kwasu R.C=OOH. Z pomiędzy związków nieorganicznych—wszystkie wodziany (hydraty) o ogólnym wzorze R(OH), np. K(OH), Ca(OH)₂, Al(OH)₃. Łącząc się z drugą grupą, OH, hydroksyl tworzy związek zwany wodą utlenioną (OH)₂, z wodorem tworzy wodę H.(OH). Przy chemicznych reakcyach H. może brać udział jako jednowar-tościowa grupa i wtedy całkowicie może być zmieniony na jeden atom takiego elementu jak Cl (chlor), lub też może nastąpić zamiana tylko jednego wodoru i otrzymamy ciała o ogólnym wzorze R.O.R.

Hydroksylamina (Oksyammoniak, Hydro-ksyliak). Związek ten składa się z resztki aminowej NH₂, połączonej z hydroksylem OH; można go również rozpatrywać jako pochodny ammoniaku, w którym jeden atom wodoru został wymieniony na hydroksyl. H., również jak i aminy, ma własności zasadowe, lecz dosyć słabe, gdyż łączy się tylko z silnemi kwasami, np. z siarcza-nym, solnym. W roku 1865 była otrzymana po raz pierwszy w postaci soli kwasu chlorowodorowego przy redukcyi azotanu etylu mieszaniną cyny i kwasu solnego. Z tego połączenia mogą być otrzymane i inne sole H-y, np. (NH₂0H)₃.H₂S0₄; sole te są łatwo rozpuszczalne w wodzie i w spirytusie; przy wyparowywaniu rozczynów dają duże bezbarwne kryształy. Oprócz wyżej wymienionych istnieją jeszcze zasadowe sole, np. (NH₃0)₄HC1. H. otrzymuje się z saletry chilijskiej i tlenku azotu, jak również z pierwszorzędowych nitrozwiązków (ni-troetan), pod działaniem mocnych kwasów. Długi czas czysta H. nie była znaną, a znane były tylko jej wodne roztwory, przyrządzane w następujący sposób: do rozczynu soli H-y dodaje się tyle alkalii, aby z kwasem utworzyła sól, a wtedy H. zostaje wolną; najlepiej ku temu służy soda i potaż, gdyż H. z kwasem węglanym soli nie tworzy. Roztwór H-y ma własności alkaliczne. Poddając roztwór H-y w metylowym spirytusie destylacyi pod zmniejszonem ciśnieniem, udało się nareszcie (1891) otrzymać czystą krystaliczną H-ę. Pod ciśnieniem 60 m/m H. wre przy 70°C; topi się około 33°C, zapachu nie posiada, jest cięższą od wody; łatwo rozpuszcza się w wodzie i w spirytusie, trudno w eterze. Redukuje roztwór Fellinga; utlenia się nadmanganianem potasu. Przy desty-

K. Sł.

Eno. Pour.    Zmi, 834. T. XXX.

74

lacyi wodnego roztworu H. w obecności alkalii rozkłada się na ammoniak, azot i bezwodnik podazotowy; reaguje z wielu ciałami organicz-nemi; aldehydy i acetony (ketony), łącząc się z H-ą, tworzą związki krystaliczne — oksymy. Za pomocą oksymów zostały wydzielone niektóre bardzo złożone związki organiczne, które zawdzięczając tylko tym własnościom aldehydu lub ketonu można było otrzymać w stanie czystym. H. stosowana bywa w lecznictwie jako środek przeciwko niektórym chorobom skórnym.

L. Szp.

Hydroliza—rozczepienie, wywołane działaniem wody. Woda działa bardzo energicznie na Î wiele nieorganicznych i organiczuych substancyj. j Rozkłada ona bez wyjątku prawie wszystkie j związki chlorowców z metaloidami, tworząc kwasy:

PC1₅—|— 4H₂0 <—> H₃P0₄-ł-5HCl.

W podobny sposób działa też woda na chlorki kwasów organicznych:

CH₃.C0C1 + H₂0 <—’ ch₃.co.ohh-hci.

Woda rozkłada estry:

CH₃.C0.0C₂H₄+H₂0 <—> CH₃.CO.OH-fD₂H₅OH.

Wszystkie te reakcye są w mniejszym lub większym stopniu odwrotne, co zaznaczone jest przez symbol    : zachodzą one na obu kie

runkach i prowadzą zawsze do stanu równowagi, określonego przez koncentracyę wszystkich czterech ciał oddziaływających. Skoro S estru oznacza stężenie estru (ilość drobin w litrze),

stężenie wody stężenie kwasu stężenie alkoholu,

to równowaga następuje wtedy, gdy

S wody S kwasu S alkoholu

S estru . S wody

Skwasu. Salkoholu

K.

le słabych zasad, np. chlorek żelaza, polega na tem, że woda wypiera zasadę i tworzy wolny kwas solny oraz wodan żelaza. Wskutek tego sole słabych zasad oddziaływają kwaśno, a skoro zasada jest nierozpuszczalna, wydzielają osad. Ilościowo rozkład hydrolityczny soli przedstawić się daje w sposób następujący: zasada ZOH tworzy z kwasem HK sól ZK. Sól ta ulega w wodzie dyssocyacyi na iony metalu i kwasu:

“T

(1)

ZK <—> Z -j- K

Dyssocyacya ta zachodzi zwykle w tak znacznym stopniu, iż uważać ją możemy bez wielkiego uszczerbku co do dokładności za zupełną, co znacznie upraszcza rachunek. Woda ulega również dyssocyacyi, jako kwas i zasada, na ion wodoru i ion hydroksylowy:

+ —

E₂0 <—> H-fOH

Ion wodoru tworzy z ionem kwasu kwas:

H-fK <—> HK

Ion hydroksylu z ionem metalu — zasadę:

T*

(2)

(3)

(4)

OH -j- Z > ZOH

Kwasem mocnym nazywamy taki kwas, który w znacznym stopniu rozkłada się na iony:

H i K;

mocną zasadą—taką, która w znacz-

nym stopniu rozkłada się na ion OH i Z. Widocznem jest przeto, że sole mocnych kwasów z mocnemi zasadami nie ulegają hydrolizie,

gdyż iony kwasu i zasady: K i Z nie łączą się

z ionami wody H i OH. Jedynym rodzajem dyssocyacyi jest przeto w tym wypadku dyssocyacya elektrolityczna (1). Inaczej zachowuje się sól

K jest wielkością stałą, charakteryzującą daną re-    —

akcyę, niezależną od stężenia pojedynczych ciał kwasu słabego: tu ion kwasu K łączy się z ionem oddziaływających. Najciekawszym i najlepiej zbadanym jest rozkład, jakiemu ulegają sole wodoru H (3), dając kwas słaby, t. j. mało dys-słabych kwasów i słabych zasad socyowany, HK; wskutek tego pozostaje w wo-w wodzie. Rozkład ten wynika z dwuznacznej    —

i"

tworząc zasadę ZOH, nieulegającą dyssocyacyi; pozostaje więc nadmiar ionów wodoru, udzielający roztworowi własności kwaśnyćh. W wypadku soli słabego kwasu ze słabą zasadą łączą się oba zjawiska: roztwór działa obojętnie, niemniej zawiera jednakże wolny kwas i wolną zasadę, które tak są słabe, iż nie są zdolne zobojętnić się wzajemnie, tworząc sól. W tym

roli, jaką odgrywa woda, będąca jednocześnie dzie nadmiar ionów hydroksylowych OH, udzie-słabyrn kwasem i słabą zasadą. Skoro przeto łający wodzie własności alkalicznych. Podobnie rozpuścimy w wodzie sól słabego kwasu, up. też, jeżeli mamy sól słabej zasady, łączy się cyanek potasu: KCN (tosarao dotyczy soli mocnych kwasów, lecz w bardzo nieznacznym sto- ion zasadowy Z z ionem hydroksylowym OH (4) pniu), następuje podział zasady między dwoma kwasami: kwasem cyanowodorowym i wodą; sól kwasu cyanowodorowego —to cyanek potasu, sól wody — to potaż gryzący: KOH. Wskutek tego roztwory soli kwasów słabych działają alkalicznie. Im słabszy kwas, tem większy jest procent wytworzonej zasady, tem znaczniejszy stopień H-y. Odwrotnie: działanie wody na so-

ogólnym wypadku, z którego inne łatwo dają się wyprowadzić, stan równowagi odpowiadać musi równaniu przytoczonemu wyżej dla estru:

Hydromagnokalcyt, minerał, to samo co hy-drodolomit.

ZK -J- H₂0 <—> ZOH -|- HK ⁸zk ■ ⁸

(5)

h₂o

⁸ ZOH ' ⁸HK

= k₆.

Hydromechanika, mechanika ciał ciekłych, nauka o równowadze i ruchu cieczy, skąd rozpada się na hydrostatykę (ob.) i hydrodynamikę (ob.). Zastosowanie zasad H-y do celów praktycznych nazywa się hydrauli-

s. K.

ką (ob.).

Z wyrazu (1) wynika równoważne równanie

ZK

SJ-SÏ

z wyrazu (2):

= K,, czyli

•Sï =

ZK

Ki

h₂o

h₂o

q + q —

‘°OH

z wyrazu (3): Sh-⁸I

k₂

— Kg, czyli 8

sè.s-

IIK -

HK.

k₃

z wyrazu zaś (4):

S~

OH'

N-f-

s-

= *4.

czyli 8

zoh —

OH'

ZOH

stąd:

⁸HK' ⁸zoh

CJ 4- QQ —

ÜH* K* °OH‘

N-h

⁸H₂0' ⁸

ZK

k₃.k₄

Kj.K₂K₃K₄

a więc:

TT__⁸ZK ' ^

⁵ ~~ s

h₂o

Ho O

ZK

. K,.K₂.K₃.K₄    K,.K₂.K₃.K₄;

czyli, znając stan równowagi w układach (1), (2), (3), (4), t. j. stopień dyssocyacyi elektrolitycznej soli, wody, kwasu i zasady, obliczyć możemy dla każdego stężenia stopień dyssocyacyi hydrolitycznej (5) danej soli.—W roztworze ¹/l0 normalnym wynosi, podług badań Shieldsa („Zeitschrift für physikal. Chem.”, t. XII str. 167, 1893), stopień H-y:

1.127,

3.177,

cyanku potasu KCN węglanu sodu K₂C03 fenolanu potasu C₆H₅.OK 3.05%

0.5% 0.008%.

boraksu

octanu sodu

Odwrotnie można z dyssocyacyi hydrolitycznej obliczyć dyssocyacyę elektroli wody, która wynosi podług tego obliczenia 1.1 . 10~⁷ gram. molekuły w litrze, czyli 2 . 10~⁶ grama w litrze

m. o.

Hydromagnezyt, minerał, zasadowy węglan magnezu H₂0.₂Mg₄C₃0₉.3H₂0; występuje niekiedy w serpentynach.

wody.

z. w.

Hydromednsae (v. Hydrophoriae Delage) — stułbiopławy, stułbiochełbie lub polipomeduzy. Jest to grupa zwierząt Jamochłonnych (Coelente-rata). Zwierzęta te żyją pojedyńczo lub przez pączkowauie tworzą kolonie polipów (ob. Hydra). Niektóre hydromeduzy tworzą płciowe pokolenie meduz (ob.), opatrzonych obwódką pławną (Craspedota). Meduzy pozostają w związku z pokoleniem polipów lub swobodnie pływają (ob. Campanulariae). Istnieją wreszcie hydromeduzy pozbawione pokolenia polipów (ob. Trachymedusae).

Hydromegatermy (z greckiego h y d o r=wo-da, m e g a s wielki i t h e r m o s=:ciepły), nazwa, którą obejmujemy w geografii roślin—rośliny, wymagające klimatu bardzo gorącego (przeciętna roczna temperatura 20°, nawet wyżej), oraz obfitującego w opady atmosferyczne. Tego rodzaju warunki posiada cała wschodnia część Brazylii wraz z całą prawie Ameryką Środkową, Środkowa Afryka, wybrzeża Indostanu, całe In-dochiny z Archipelagiem Malajskim, Nowa Gwinea, oraz północna część Australii.—Roślinność okolic tylko co wymienionych wyróżnia się prze-dewszystkiem bujnośeią i wspaniałością swych postaci, tworząc w miejscach nietkniętych przez kulturę ludzką nieprzebyte lasy dziewicze. Charakterystyczną cechę tych podzwrotnikowych lasów przedstawia ogromna ilość gatunków w ich skład wchodzących. W Brazylii np. samych traw naliczono 615 gatunków, gatunków zaś należących do rodziny złożonych (Compositae) aż 1280! Lasy dziewicze składają się przeważnie z wiecznie zielonych drzew, o twardych, błyszczących liściach. Prócz palm rosną tu rozmaite gatunki z rodziny: Anonaceae, Lauraceae, Malpighiaceae, Melastomaceae, Acanthaceae, Ascle-piadaceae, Rubiaceae, Poprzez gęste konary drzew dążą ku światłu, okręcając się koło pni i przerzucając się z gałęzi na gałąź, rozmaite pnącze czyli liany, na gałęziach zaś drzew osiedlają się rozmaite epifity o malowniczo zwieszających się pędach i liściach, a często i barwnych, wielkich kwiatach. Do takich epifitów należą storczyki, niektóre Aracae, Piperaceae, a ze skry-topłciowych — liczne gatunki paproci. Z roślin uprawnych zasługują wśród H-ów na uwagę: bataty, manioka, palma kokosowa, sagowa, olejowa, r)ż, trzcina cukrowa, chlebowiec, drzewo kawowe, kakaowe, banany, imbier, indygowiec, krzew bawełniany, cynamonowiec, gwoździko-wiec oraz muszkatołowiec.

K. A. C.

J. Trz.

s. K.

S. K.

Dr J. P.

mi

K. K-ć.

Dr J-y B-r.

nych.

Hydropatya, właściwie Hydropathia (z grec, tö ödcop = woda i 7j Ttiłb] = cierpienie, choroba, przypadek), nazwa błędna, nadawana wodolecznictwu, zamiast poprawnej Hydro-

Dr J. P.

krwi i t. d.

Hydrometeory, meteory wodne, zjawiska atmosferyczne, zawisłe od obecności pary wodnej w atmosferze. Para wodna, dopóki jest w stanie lotnym, jest niewidzialna, stanowi część składową atmosfery i powoduje większą lub mniejszą wilgotność powietrza; gdy ulega skropleniu i przechodzi w stan ciekły, wydziela się z atmosfery w różnych formach: jako rosa, szron, mgła, chmury, deszcz, śnieg, grad, krupy.

Hydrometr, przyrząd do mierzenia szybkości wody płynącej. Do tego celu służy dogodnie rura Pitota; jest to rura zgięta pod kątem prostym, której jedno ramię, w końcu nieco rozszerzone, umieszcza się poziomo w prądzie wody, skąd w ramieniu drugiem, pionowem, dłuż-szem i opatrzonem podziałką, słup wody wznosi się tem wyżej, im prąd jest bystrzejszy. Darcy i Reichenbach wprowadzili do rur tych pewne udoskonalenie i połączyli je z przyrządami, które wypisują automatycznie szybkość wody w różnych głębokościach. Używane są zresztą i liczne inne przyrządy, należące do kategoryi t a-chometrów (ob.).

Hydrometra' (z greckiego TO ö§wp — woda i 7) p.VjTpa = macica). Puchlina wodna maciczna, cierpienie następcze, wywołane innemi przypadłościami macicy, przewlekle przebiegającemu zdarzającemi się przeważnie tylko u niewiast w wieku podeszlejszym będących, a zasadza się na nieraz bardzo znacznem nagromadzeniu płynu śluzowatego, rzadkiego w jamie macicznej. Cierpienie to bywa zawsze przewlekłe i trudne do usunięcia, leczenie zaś jego znajduje zadanie główne w zwalczaniu choroby pierwotnej wywołującej H-ę.—Por. opis klasyczny cierpienia tego w W. Scauzoniego „Lehrbuch der Krankheiten d. weiblichen Sexualorgane” (wyd.

4-e Wiedeń 1867, T. I str. 220—227).

Hydrometra, Miernik, rodzaj owadów półpo-krywych, różnoskrzydłych (Insecta Hemiptera He-teroptera), do rodziny Hydrodromici wliczony. Owady te, aczkolwiek do gromady pluskwiaków

ii

Fig 110. Hydrometra lacustris.

lądowych (Geocores) zaliczone, trzymają się powierzchni wód słodkich, po której chyżo i zręcznie biegają; przednia para ich kończyn jest znacznie krótsza od pozostałych dwóch par tylnych i przystosowana do chwytania owadów, którerai się mierniki żywią. Rodzaj ten obejmuje 12 gatunków, z których najpospolitszy u nas jest H. lacustris (Miernik jeziorny), czarny, z rudawemi

pokrywami (samica z odwłokiem żółtawym), 8— 9 mm.

Hydromotor, ob. Motory.

Hydronephrosis (z greckiego TO 0§wp=woda i ó vscppôç = nerka), Puchlina nerek, jest to rozszerzenie miedniczek i kielichów nerkowych (ob. Nerka), powstałe wskutek zastoju moczu. Wszystkie przyczyny powodujące zatrzymanie wydzielmy nerek, bądź stałe, bądź czasowe, mogą do ich puchliny doprowadzić; należą tu: kamienie uwięzgłe w moczowodzie, bliznowate zwężenia tego przewodu, ucisk wywołany na moczowód przez guzy macicy, jajników, gruczołów chłonnych, przerost gruczołu korkowego, nowotwory pęcherza i wiele innych. Rozszerzenie miedniczek i kielichów jest pierwszym okresem choroby; ucisk na naczynia nerek wywołuje następnie zanik ich tkanki miąższowej, mogący w końcu doprowadzić do zupełnego zniszczenia narządu tego, który wówczas nabiera wyglądu torbieli wypełnionej surowiczo - śluzowym lub ropnym płynem z większą lub mniejszą domieszką barwnika krwi. H. może występować w jednej lub w obu nerkach.

Hydronomus, rodzaj owadów, do rzędu tęgo-pokrywnych (Insecta Coleopter a), do rodziny ryj-kowcowatych (Curculionidae) zaliczony. Jedyny znany europejski gatunek H. alismatis spotyka się niekiedy w wodzie na roślinach wod-

K. K-ó.

Hydroparastaci, TSpoTcapaoTaTat, Ob. Enkra-t y c i.

theraphia (ob.).

Hydropericardium (z grec, tö ödcop = woda i tö rcspixapWov — osierdzie), Puchlina osierdzia, jest to zebranie się znacznej ilości płynu surowiczego w osierdziu. H. bywa następstwem zastoju krwi w żyłach serca lub towarzyszy ogólnej puchlinie w chorobach serca, nerek,

Dr J-y B-r.

Hydrophidae, rodzina wężów morskich. Odznaczają się ciałem z boków ścieśuionem i spłaszczonym ogonem. Węże morskie są zwykle niewielkich rozmiarów (rzadko więcej niż 1 m.), opatrzone są zębami jadowitemi (ukąszenie ich śmiertelne dla człowieka); ż) wią się rybami. Pływają wielkiemi stadami w pobliżu brzegów, wysuwając głowy nad powierzchnię wody. Żyją w oceanie Indyjskim i Spokojnym. K- A- 0 Hydrophilidae, pływaki gromadoowadów tę-gopokrywych (Insecta Coleopter a), do rodziny szczypawek zaliczone. Różnej wielkości, owalne lub okrągławe owady te, o grzbiecie mocno wypukłym, zamieszkują zwykle w wodzie lub w miejscach wilgotnych, na bagnach, w nawozie i t. p. Krótkie ich rożki, grubsze na końcach, a cieńsze u podstawy, składają się z 6—9 członków;

K. K-é.

y»

»A

Fig. 111. Hydrophilus piceus. a—jajka, b—larwa, c—poczwarka, d—owad dorosły.

Hydrophoria (po grecku ‘PSpocpüpta = święto der Augenheilkunde” (Wiedeń 1898). noszenia wody), uroczystość żałobna, w całej Grecyi zwyczajnie w porze wiosennej obehodzo- mują miejsce pomiędzy Powojowatemi (Gonvolvu-

uro-

na

Nem. 5, 81).

Hydrophorus, rodzaj owadów dwuskrzydłych (lnsecta Diptera), do gromady Brachycera (krót-korogich), do rodziny Dolichopodidae zaliczony. Owady te dają się spotykać na większych wodach słodkich i mają oryginalny zwyczaj ślizgania się po ich powierzchni z wielką zwinnością. Do najpospolitszych gatunków, i u nas spotykanych, należą: H. bipunctatus (5 mm.) i H. haïtiens (3 mm.).

głaszczki cząstkowe tej co i różki długości, albo nawet dłuższe. Grube, gładkie pokrywy przykry wąją cały grzbiet z wyjątkiem samego końca odwłoku, który z dolnej strony złożony bywa z 4 — 7 odcinków. Nogi miernie rozszerzone, przez co niezbyt dobrze do pływania przystosowane, posiadają pięcioczłonkowe stopy (penta-mera). Larwy H., długie, ku tylnemu końcowi zaostrzone, z trzema parami dobrze rozwiniętych kończyn, posiadają nieraz skrzele dychawkowe; larwy żywią się zdobyczą zwierzęcą, podczas gdy owady dojrzałe są roślinożerne. Przeobrażenie w poczwarkę odbywa się zazwyczaj na brzegu — w piasku. H. latają dobrze, pływają dość niedołężnie, a niektóre z nich nawet wcale pływać nie umieją, lecz tylko pełzają po roślinach podwodnych: oddychają w oryginalny sposób: od czasu do czasu wypływają na powierzchnię wody i wysuwają nazewnątrz kosmate swe różki dla nabrania świeżego powietrza, które następnie pomiędzy włoskami dolnej strony ciała przechodzi pod pokrywy i przenika do położonych na bokach przetchlinek. Jajeczka H. składają w szczególnych błonkowatych kokonach, przyczepionych do roślin wodnych. Do gromady H. zaliczono około 570-u gatunków, z których najpospolitszym u nas jest

Hydrophilus piceus, Kałuż ni ca, owad jajowatego kształu, błyszczący, czarnego jak smoła koloru, dochodzący do 4-ch cm. długości: pospolity w naszych wodach stojących.

>n

\fll|

na, celem przebłagania bóstw podziemnych i cieniów zmarłych. W Atenach obchodzono to święto 13 dnia miesiąca Anthesterion (kwietnia): lano wodę i rzucano jako obiaty placki z mąki z miodem mieszanej, w przepaść, która się w sąsiedztwie Matki Ziemi (Ge) i Zeusa olimpijskiego znajdowała, kędy, według odwiecznej tradycyi, podczas deukalionowego potopu miała wreszcie woda odpłynąć. Twierdzono także, że uroczystość tę święci się właśnie na pamiątkę niezliczonych ofiar owego potopu (Plut. Sull. 14; Paus. 1, 18, 7). Na wyspie Eginie obchodzono H. jako święto oczyszczenia i przejednania na cześć Apollina, z przydomkiem Delphinios, w miesiącu tosamo noszącym miano; główną część tej czystości stanowiły gimnastyczne igrzyska, a szczególnie wyścigi młodzieńców, trzymających głowie dzbany napełnione wodą (Schol. ad Pind.

S. Drz.

K. K-ć.

Hydrophthalmus (z grec, to $⁵⁽⁰P = woda i o 6cpdj(X[i.óę = oko), zwany też Buplithalmus (z grec, b Bonę=wół i ocpfi-aXjxôç), puchlina gałki ocznej—wada rozwojowa, która się uwidocznia już przy urodzeniu dziecka, lub też dopiero w pierwszych tygodniach życia jego. Charakterystycznem dla tej ' wady jest znaczne powiększenie gałki ocznej we wszystkich jej częściach; natomiast każda z powiększonych części (rogówka, twardówka, tęczówka) zachowuje swoją stosunkową wielkość. Dzieci po urodzeniu zdają się mieć bardzo piękne, duże oczy, lecz wnet się przekonywamy, że są to oczy w rzeczywistości chore. Rogówka może być przezroczysta, w większości jednak wypadków ma wygląd mętny. Przyczyny tej choroby nie są nam znane; czy ogólne skazy ustroju odgrywają tu jakąś rolę, niewiadomo. Choroba czasami nie postępuje; dzieci zachowują wszakże, wskutek zmętnienia rogówki i powiększenia rozmiarów oka (staje się ono krótko-wzrocznem), wzrok upośledzony. Zwykle zaś choroba ta ma przebieg postępujący: gałka się powiększa, wzrok ginie zupełnie; takiemu biegowi choroby towarzyszą też silne bóle i objawy zapalne. — Por. Fuchs „Lehrbuch

J. K. E.

Hydrophyllaceae w układzie roślinnym zaj-

roślinę miododajną.

(4 mm.).

K. K-ć.

K. K-ć.

K. K-ć.

Hydroptilidae, rodzina owadów siatkoskrzydłych (Insecta Neuroptera), do rzędu Trichoptera zaliczona; drobne te owady posiadają bardzo wąz-kie, lancetowate, włochate skrzydła, oraz grube, j krótsze od skrzydeł, rożki.

J. Trz.

-n-

Fig. 112. Ciśnienie wysokiego słupa wody. wania wyciągów z ma-teryałów roślinnych. Zyskujemy tu na sile, ale, by tłok zeszedł na niewielki odstęp, musi się woda w rurze znacznie obniżyć, czyli tracimy na czasie; ogólna więc zasada działalności machin nie napotyka i tu wyjątku. Nazwę prasy hydrostatycznej nadaje się niekiedy i prasie hydraulicz-

s. K.

laceae) i Szorstkolistnemi (Asperifoliaceae). Korona w pąku dachowato ułożona, owocnia jedno albo dwukomorowa, z 2-u do wielu nasionami; słupek rozdwojony lub 2 oddzielne słupki. Do tej rodziny należy około 150 gatunków prawie wyłącznie amerykańskich. U nas w ogrodach siewają gatunki: Nemophila insignis Benth., Róż-nielica niebieska, i odmiany: atomaria, discoida-lis, maculata i t. d., jako rośliny ozdobne na

obsiewki, i Phacelia tanacetifolia Benth., jako

z. z.

Hydropoms, Halawnik, rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny Dy-tiscidae (pływaki) zaliczony. Drobne owady tego rodzaju posiadają jajowate, nieco wydłużone ciało, zwierzchu wypukłe, oraz kończyny pierwszej i drugiej pary 4-członkowemi stopami opatrzone. Zamieszkują czyste, stojące i bieżące, wody. Do rodzaju tego zaliczono przeszło 200 gatunków europejskich; z pomiędzy nich niektóre dość pospolite są u nas, np. H. pictus (2 mm.), H. granularis (2 mm.), H. quadrilineatus (3    mm.), H. picipes (4 mm.), H. palustris

K. K-ć.

Hydropsyche, rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Insecta Neuroptera), do rodziny Hydropsy-chidae zaliczony; bardzo cienkie ich rożki dłuższe są zwykle od skrzydeł, zrzadka owłosionych. Jajeczka swoje owady te składają do wody; wykluwające się z nich larwy budują sobie z drobnego żwiru domki, przyklejając je następnie na dnie do kamieni, korzeni roślin i t. p. Najpospolitszym u nas gatunkiem jest H. nebulosa. Dojrzały owad jest czarny, na głowie i na tułowiu ma rudawe włoski, przednie skrzydła szare ze złocistemi włoskami; długość ciała 6.5 mm., skrzydeł 2 centym. Zjawia się u nas w maju.

Hydropsychidae, wodosówki, rodzina owadów siatkoskrzydłycli (Insecta Neuroptera), do podrzę-du Trichoptera zaliczona. T^lne skrzydła tych owadów tej co i przednie szerokości lub szersze; samice posiadają niekiedy pokładełko; głowa ich stosunkowo duża, kosmata, reszta zaś ciała, oprócz skrzydeł, prawie wcale naga.

Hydroptila, rodzaj owadów siatkoskrzydłych, do rodziny Rydroptilidae zaliczony; larwy tych owadów żyją w wodzie, budując tam sobie z pajęczyny krótkie, grube, ruchome domki. W środkowej i północnej Europie spotyka się gatunek H. tineoides, rudawo-szary owad z białemi włoskami na tułowiu i głowie; ciemne jego skrzydła opatrzone są białym rysunkiem (deseniem); zjawia się na brzegach rzek i jezior w czerwcu.

K. K-ć.

Hydropyrum esculentum Lk. (Syn. Zizannia aquatica L., Zizannia palustris L.), trawa z pod-rodziny kukurydzowych (Maydae). Dochodzi wysokości od 2 —2x/₂ metrów; rośnie w Ameryce Północnej. Ziarna jej służą za pokarm, szczególniej dla północno - amerykańskich Indyan, kanadyjskich handlarzy futrami i myśliwych. Uprawa tej rośliny podobna do uprawy ryżu; tak samo jak ryż wymaga ona bardzo wiele wody: ziarna jej nie kiełkują nawet inaczej jak tylko pod wodą. Ponieważ jednak znosi zimny i surowy klimat, przeto w tych częściach Ameryki Północnej, gdzie uprawa ryżu staje się niemożliwą, hodowaną bywa na szeroką skalę.

Hydrostatyczny paradoks, ob. Hydrosta-t y k a.

Hydrostatyczna prasa, prasa Real a, przyrząd służący do wywierania znacznych ciśnień działaniem niewielkiej ilości wody, polega na zasadzie, że ciśnienie cieczy na dno zawisło od wysokości słupa cieczy, a nie od jej ilości (ob. Hydrostatyka). Jeżeli w górnein dnie beczki (fig. 112) osadzimy wązką rurę, którą wraz z beczką napełnimy wodą, dno dolne doznaje ciśnienia takiego, jakgdy-by wysokość samej beczki sięgała poziomu wody w rurze. Jeżeli dno beczki ma

powierzchnię 1-go metra kwadratowego, wysokość zaś słupa cieczy w rurce 2 metry, objętość przypuszczalnego tego słupa wody wynosi 2 metry sześcienne, a woda tej objętości waży 2000 klg., — takie jest zatem wywarte ciśnienie, chociaż ciężar wody wynosić może kilka tylko kilogramów. W prasie hydrostatycznej ciało poddane ciśnieniu znajduje się pod tłokiem ruchomym w naczyniu, jjfe którego pokrywa połączo-H|| na jest z długą rurą, opa-trzoną lejkiem. Prasy tej używa się do otrzymy-nej (ob.).

Hydrostatyczna waga, waga tern się od zwykłej różniąca, że jeden jej talerzyk, zawieszony

s. K.

rura

na krótszych nitkach, opatrzony jest u spodu haczykiem do przyczepiania ciał ważonych. Służy do oznaczania ciężarów właściwych, oraz do sprawdzania prawa Archimedesa (ob. Gęstość, Archimedesa prawo).

Hydrostatyka, statyka ciał ciekłych, nauka o równowadze cieczy. Ciecze wyróżniają się zupełną ruchliwością swych cząstek, za czem idzie niesłychana łatwość zmiany ich postaci, oraz nader nieznaczną swą ściśliwością (ob. Ciecz). Pierwsza z tych własności sprawia, że ciecze względem wywieranych na nie ciśnień zachowują się inaczej, aniżeli ciała stałe, których cząstki zajmują niezmienne względem siebie położenie. Ciśnienie, wywarte na ciało stałe, działa we własnym tylko swym kierunku, jak np. ciężar, złożony na stole, uciska go tylko w kierunku z góry ku dołowi; w cieczach natomiast ciśnienie to rozchodzi się na wszystkie strony. Z cieczą dzieje się tu jak z naczyniem wypełnionem grochem lub piaskiem, gdy powierzchnię takiej masy uderzamy tłokiem, ziarna uderzone usiłują się wtłoczyć między ziarna sąsiednie, które dla swobodnej swej ruchliwości rozprzestrzeniają ucisk ten nietylko ku dołowi, ale zarówno na boki, a nawet i w górę. Podobnież zachowują się i cząstki cieczy, a stąd ciśnienie na ciecz wywarte rozchodzi się na wszystkie strony, i to z jednakową siłą, przenosząc się wreszcie na ściany naczynia, na które działa w kierunku prostopadłym. Okazuje to proste doświadczenie. Jeżeli woda pod naciskiem tłoka wytryska z naczynia, którego ściany są ze wszech stron opatrzone otworkami, to każdy promień wody wydobywa się prostopadle do powierzchni otworu, a nadto wszystkie promienie wybiegają z jednaką prędkością. Ciśnienia równe wywierają się na powierzchnie równe, skąd dalej wynika bezpośrednio, że ciśnienie rozchodzące się w cieczy jest proporcyonalne do wielkości powierzchni, na którą działa. Zasada ta znajduje zastosowanie praktyczne w prasie hydraulicznej (ob. Hydrauliczna prasa). Chociaż zresztą na ciecz nie jest wywierane ciśnienie zewnętrzne, ulega ona ciśnieniu w skutek własnego ciężaru. Warstwy dolne ugniatane są przez warstwy górne, a stąd ciśnienie wzrasta w miarę głębokości, najznaczniejsze zaś jest ciśnienie na dno naczynia. Ponieważ ciśnienie jest proporcyonalne do powierzchni, na którą się wywiera, ciśnienie przeto na dno zależy tylko od powierzchni dna, od wysokości słupa cieczy i jej gęstości, nie zależy zaś od istotnej ilości cieczy, czyli od postaci naczynia. W trzech naczyniach A, B, G (fig. 113), mających dno jednakie, pomimo różnej ich postaci, ciśnienie na dno jest jednakie, jeżeli tylko wysokość słupa cieczy w każdem z nich jest równą, i wynosi Fhs, gdzie F oznacza pole dna, h wysokość cieczy, s jej gęstość, co znaczy, że jakąkolwiek ma postać naczynie, ciśnienie na dno równa się cię-

żarowi pionowego słupa cieczy, który sięga aż do jej poziomu. W naczyniu zatem rozszerza-jącem się ku górze ciśnienie na dno jest mniejsze, w naczyniu zwężającem się—większe od ciężaru zawartej w nim cieczy. Sprawdzić to można doświadczalnie za pomocą przyrządu Masson a

F-____

TO

-R

ip3"

Fig. 113. Przyrząd Haldata.

lub Haldata. W tym ostatnim (fig. 113) zgięta MNPQ kończy się przy M osadą mosiężną, do której wkręcać można kolejno naczynia A, B, G. Do rury zgiętej wprowadza się rtęć, a po wkręceniu rury A napełnia się ją wodą aż do wysokości wskazanej końcem pręcika t. Rtęć wtedy pod naciskiem wody podnosi się w ramieniu PQ do wysokości H, którą zaznaczyć można pierścieniem przesuwającym się wzdłuż rury. Po wypuszczeniu wody przez otworzenie kurka B i usunięciu naczynia A powtarza się doświadczenie to z naczyniami B i G, a za każdym razem, gdy ciecz w nich dochodzi do końca pręta t, rtęć w ramieniu PQ sięga do brzegu pierścienia H. Zachowanie się takie na cieczy, które znajduje zastosowanie praktyczne w hydrostatycznej prasie (ob.), wydaje się z pozoru tak osobliwem, że Pascal nazwał je paradoksem hydrostatycznym. Zasada ta wszakże daje się łatwo pojąć, jeżeli zważymy, że mowa tu jedynie o ciśnieniach, które wywierają się jedynie w obrębie naczynia i nie przedzierają się za jego ściany, znoszą się bowiem nawzajem. Pierwotne, mianowicie, ciśnienie z góry ku dołowi, powodowane ciężarem cieczy, wywołuje ciśnienia we wszystkich kierunkach, a zatem i ciśnienie z dołu ku górze. Każda warstwa cieczy doznaje ciśnienia z góry i równego mu ciśnienia z dołu, które się nawzajem znoszą. Doświadczalnie stwierdzić to można, zapuszczając wgłąb wody rurę, zamkniętą od dołu dnem ruchomem ab (fig. 114), które przytrzymujemy za pośrednictwem nitki; po zapuszczeniu rury można nitkę z ręki wypuścić,

a duo nie odpada, dając tem się powierzchnią swobodną, ponieważ ruch-dowód, że jest podtrzymywane liwość cząstek nie znajduje tu przeszkody; aby przez ciśnienie wody z dołu. więc równowaga istnieć tam mogła, winny się Jeżeli rurę wypełniamy wodą, wszystkie działające tam siły wzajemnie znosić, dno odpada dopiero wtedy, gdy W warunkach zwykłych powierzchnia cieczy jest ciecz w rurze sięga poziomu cie- płaszczyzną poziomą. Powierzchnie, w których czy otaczającej, — jest więc panuje jednakie ciśnienie, nazywają się po-w każdej warstwie cieczy ci- wierzchniami poziomowemi; jedną z nich śnienie z dołu równe ciśnieniu jest powierzchnia graniczna, inne przebiegają we-z góry, jest bowiem tylko jego wnątrz cieczy; w zwykłych warunkach są to płasz-następstwem. Im większa głę- cżyzny poziome, w ogólności zaś mają postać bar-bokość, tem większe jest nietyl- dziej zawiłą. Jeżeli ciecz pozostaje w ruchu ko ciśnienie z góry, ale także wirowym dokoła osi pionowej, powierzchnia jej

Fig. 114.

Ciśnienie z dołu. i z dołu: jedno i drugie bowiem ciśnienie zarówno przez ciężar górnej warstwy wody jest wywołane. Jednostajne rozprzestrzenianie się ucisku tego na wszystkie strony powoduje dalej i ciśnienie na ściany naczynia; jeżeli ściana jest pionowa, ciśnienie na każdy jej punkt odpowiada panującemu w danej warstwie ciśnieniu, jeżeli zaś ma położenie ukośne (fig. 115), działa na każdy jej element mn część tylko składowa p tego ciśnienia, przypadająca w kierunku do ściany prostopadłym. Ciśnienie na całą ścianę boczną równa się ciężarowi słupa cieczy, który ma za podstawę powierzchnię tej ściany, a za wysokość, odległość jej środka ciężkości od poziomu cieczy, czyli, innemi słowy: ściana boczna doznaje ciśnienia również wielkiego, jakgdyby ułożona była po-

przybiera postać zależną od siły ciężkości i wzbudzonej siły odśrodkowej. Na każdą cząstkę M (fig. 116) działa siła ciężkości Mp i siła

JC

MC#

—-s-, m u g mg

Fig. 116. Równowaga cieczy wirującej.

/»

Fig. 115. Ciśnienie na ściany boczne.

ziomo na wysokości swego środka ciężkości. Punkt przyczepienia siły wypadkowej, przedstawiającej to ciśnienie na całą ścianę boczną, przypada poniżej jej środka ciężkości i nazywa się środkiem ciśnień. Gdy ściana jest powierzchnią krzywą, obliczenie ciśnienia przedstawia często znaczne trudności. Jeżeli przez otwór w ścianie bocznej ciecz wypływa, ciśnienie na powierzchnię otworu tego ustępuje, pozostaje więc nadmiar ciśnienia na ścianę przeciwległą, usiłującą posunąć naczynie w stronę przeciwną względem kierunku wypływu. Okazuje się to wyraźnie w młynku Segnera, w którym woda, wypływając z naczynia przez oba końce rury zgiętej w kształt głoski S, sprowadza jej obrót w stronę przeciwną względem kierunków wypływu; urządzenie to znajduje zastosowanie praktyczne w turbinach.—Granica, w której ciecz styka się z inną cieczą lub gazem, w zwykłych warunkach z powietrzem, nazywa odśrodkowa MG, cząstka więc przyjmuje położenie zależne od działania wypadkowej MR; wypadająca stąd powierzchnia jest paraloloj-dą obrotową, a takąż postać mają i inne powierzchnie poziomowe.—W naczyniach połączonych ciecz utrzymuje się na jednakim poziomie, bez względu na szerokość i postać każdego z tych naczyń, przy równej bowiem tylko wysokości obu słupów cieczy ciśnienia p i p' (fig. 117) wywarte na jakikolwiek element

a\-;

Fig. 117. Naczynia połączone.

cieczy mn nawzajem się znoszą; zasada ta, naczyń połączonych, znajduje zastosowanie w wodociągach i wodotryskach. Jeżeli w naczyniach połączonych znajdują się dwie ciecze różne, wysokości ich słupów, wyniesione ponad poziom graniczny, są odwrotnie proporcyonalne do ich

s. K.

(oh.).

gęstości; z zasady tej korzystać można do oznaczania ciężaru właściwego ciał ciekłych.—Ciało stałe, w cieczy zanurzone, pod wpływem jej ciśnień traci na ciężarze (ob. Archimedesa prawo), a zasada ta wyjaśnia pływanie (ob.) ciał.—Teorya matematyczna równowagi cieczy wysnuwa się z równań mechaniki ogólnej, przez wprowadzanie do nich uogólnienia, że ciało zmienić może swe miejsce nietylko jako całość, ale że nadto i jego cząstki wzajemnie względem siebie przesuwać się mogą. Warunki równowagi, zależne od działań molekularnych czyli międzycząsteczkowych w cieczach, objęte są ogólną nazwą włoskowatości (ob.).

Hydrosudopatya (z grec, to oSwp = woda, z łac. sudor— pot i z grec. ^ rcdłbp^cierpienie, choroba i t. p.), nazwa błędnie urobiona, mająca oznaczać to samo, co Hydrotherapia

Dr. J. p.

Hydrotalkit, minerał, zbita mieszanina bru-cytu i gibbsytu.

Hydrotherapia (z grec, tb oSwp = woda i ^ łłepaTcstazrdeczenie), Wodolecznictwo — jest to nauka o stosowaniu wody rozmaitej ciepłoty i różnych postaci skupienia w leczeniu chorób i — w szerszem znaczeniu — dla wzmocnienia i podtrzymania zdrowia. Będąc jedną z najmłodszych gałęzi współczesnej medycyny na ścisłych, naukowych podstawach opartej, H. jest zarazem najstarszą empiryczną metodą leczniczą. W działaniu fizyologicznem wody na ustrój zwierzęcy należy odróżniać wpływ termiczuy (ciepłoty) i wpływ mechaniczny. Ciepłota wody działa jako czynnik pobudzający nerwy czucia skóry i za ich pośrednictwem wywołuje cały szereg objawów odruchowych. Im bliższą jest ciepłota wody ciepłocie ciała, tern mniejsze bywa podrażnienie. Kąpiel o ciepłocie ciała (37° C) wywiera działanie uspokajające na nerwy skórne i przez nie na cały ustrój nerwowy. Niska lub wysoka ciepłota wody wywołuje podrażnienie nerwów czucia, ból i następnie zmniejszenie ich przewodnictwa; ogólnie znany jest np. znieczulający wpływ pęcherza z lodem. Miejscowe działanie zimna wywołuje skurcz mięśni skóry i kurczenie się naczyń skórnych wskutek podrażnienia nerwów uaczynio - ruchowych; wynikiem tego bywa bladość skóry, która wszakże wkrótce ustępuje miejsca żywszemu zaczerwienieniu. Dłuższe działanie zimna wzmaga to przekrwienie, powstaje zastój krwi, cechujący się sinawą barwą, i wreszcie może nastąpić miejscowe obumarcie tkanek (gangrena), jakie widzimy przy odmrożeniach (ob.). Ciepło również wywołuje kurczenie się naczyń krwionośnych, które wszakże trwa bardzo krótko i przechodzi w rozszerzenie; przekrwienie to może doprowadzić do zastoju krwi i jego skutków tylko pod wpływem wysokiej ciepłoty (oparzenie) i długotrwałego działania. Krótkotrwałe działanie zimna z na-

stępnem rozgrzaniem (t. z..₄ okład zimny pod ce-ratką, okład Priessuitza) pobudza silnie krążenie miejscowe i sprzyja wsysaniu wydzielin chorobnych. Wpływy ciepła działają nietylko powierzchownie, ale i wgłąb i wszerz na drodze odruchowej. W ten sposób można wywołać kurcz naczyń płucnych przez lodowy okład na piersi (stosowanie przy krwotokach płucnych), zmniejszyć przekrwienie mózgu za pomocą pęcherza z lodem i t. d. Odruchowem działaniem na układ nerwowy, na częstość pulsu i oddechu, na ilość moczu, na przemianę materyi tłómaczy się również zbawienny wpływ rozmaitych zabiegów wodoleczniczych, jako to: obmywań, wycie-rań, natrysków, kąpieli i t. d. przy rozmaitych chorobach. Zimna woda przy stosowaniu ogól-nem obniża ciepłotę ciała, niekiedy dość znacznie, i to uzasadnia najzupełniej stosowanie zimnych kąpieli jako środka przeciwgorączkowego: przy tyfusie brzusznym (metoda lecznicza Brandta), przy zapaleniu płuc i w innych chorobach zapalnych. Ciepłe i gorące kąpiele podnoszą ciepłotę ciała i wzmagają wydzielanie się potu, co sprzyja wsysaniu wysięków chorobnych. Woda wywiera na ustrój również znaczny wpływ mechaniczny. Kąpiele wywołują wzmożenie ciśnienia krwi, pobudzają mięśnie oddechowe do większej pracy, wydalają gazy z kiszek; działanie mechaniczne natrysków lub fal morskich jest również łatwo zrozumiałe. W zastosowaniu wewnętrznem woda rozcieńcza soki trawienne, sprzyja wydalaniu zawartości kiszkowej i, wsysając się do krwi, zwiększa ciśnienie w naczyniach i ilość wydzielanego moczu.* Najważniejsze postaci stosowania wody w H-i są następujące: kąpiele, natryski, obmywania i nacierania, owijania, kąpiele parowe, kąpiele miejscowe, okłady. Kąpiele całkowite bywają obojętne (ciepłota 37°C), oziębiające i ogrzewające. Kąpiele obojętne głównie stosują się w celu uspokojenia ustroju nerwowego, a w wieku dziecięcym zwłaszcza działanie ich w tym względzie bywa bardzo dodatnie. Kąpiele oziębiające podnoszą sprawność ustroju, zwalniają tętno, pogłębiają ruchy oddechowe, zwiększają wydzielanie moczu. Jako środek przeciwgorączkowy stosuje się kąpiele o ciepłocie 19°C (Brandt) lub 35°C ze stopniowem oziębianiem do 30—25°C (Ziemmsen). Kąpiele ogrzewające (40—45°C), cieszące się wielkiem uznaniem w Japonii, w Europie używane bywają dość rzadko: stosują je w cholerze, w upadku sił i zapaleniu nerek. Półkąpiele, w których ilość wody bywa niewielka, pozwalają na jednoczesne stosowanie innych rękoczynów, a więc — oblewania, mię-sienia, rozcierania i t. p. Natryski rozmaitych rodzajów, miejscowe i ogólne, dają możność działania na ustrój zarówno przez podrażnienie ciepłem, jak i mechaniczne, a stosowane bywają w chorobach nerwowych, reumatyzmie, błędnicy i t. d. Obmywanie wodą o ciepłocie 10—15°C

75

Encykl. Powsz, ITustr. Zesz. 934. T. XXX.

z natychmiastowem wytarciem do sucha służy jako niewinny środek przeciw gorączce. Dla nacierać, z wielką korzyścią stosowanych w błędnicy, hypochondryi i t. d., używa się prześcieradła zmoczonego w wodzie zimnej (10—20°C), w które owija się chorego, poczem przez nacieranie lub uderzenia lekkie wywołuje się mniej lub więcej silne drażnienie skóry. Owijanie w mokre i zimne prześcieradła i grube wełniane koce zmniejsza pobudliwość nerwów i wywołuje spadek ciepłoty. Kąpiele parowe ogólne (łaźnie) i miejscowe, stosowane bywają w reumatyzmie, podagrze, otyłości, przymiocie, nerwobólach i innych chorobach. Do kąpieli miejscowych należą: kąpiele nasiadowe, kąpiele nożne oraz dłoni, przedramienia i potylicy; używane są być mogą. w rozmaitych chorobach zarówno miejscowych

ne są w

i 1890).

Hydrothorax (z gr. to o§iop=woda i ö łkopa£=: piersi), Puchlina pierś na, oznacza zebranie się płynu niezapalnego pochodzenia w jamie opłucnej. Zazwyczaj spotykamy H. równocześnie z przesiękami w innych jamach ciała w o-gólnej puchlinie skutkiem chorób płuc, serca, nerek, krwi i t. d., rzadziej H. wynika z zaburzeń w krążeniu w samej jamie opłucnej, np. przy nowotworach złośliwych w śródpiersiu (ob.). Płyn znajdujący się w puchlinie pierśnej w obu jamach opłucnej cechuje się niewielką zawartością białka i małym ciężarem gatunkowym, co daje możność odróżnienia go od wysięku czyli płynu zapalnego pochodzenia.Dr J'y B'r-

Hydrotropizm (z greckiego liydor;=:woda i trepó zwracam) oznacza w fizyologii roślin wrażliwość organizmów roślinnych na nierównomierny rozkład pary wodnej w otoczeniu, ujawniającą się w nachyleniu dauego organu rośliny w kierunku większej wilgotności (hydrotropizm dodatni), lub odchyleniu się tegoż organu w stronę przeciwną (H. ujemny). Jak wo-góle każda wrażliwość, tak i wrażliwość na różnice w wilgotności ma swe siedlisko w protopla-zmie żyjącej. H. obserwować można jedynie na młodych, znajdujących się w stadyum energicznego wzrostu, organach. H. dodatni wykazują młode korzenie, które rosną zawsze w kierunku miejsc bardziej obfitujących w wodę, skutkiem czego przybierają nieraz kierunek zu-

Hydrozoa v. Hydrozoaria (Pławy, Stu-jak ogólnych. Okłady miejscowe zimne zaleca- ; łbiochełbie, Żegawnice) wraz z gromadą pierwszych okresach spraw zapalnych | Scyphozoa tworzą grupę Cuidaria, należącą do w celu zmniejszenia bólu i przekrwienia. W póź- . typu zwierząt Jamochłonnych (Goelenterata). Cia-niejszych okresach zapaleń odpowiednie są okła- | j0 ma postać polipa lub meduzy. Brak prze-dy rozgrzewające pod ceratką w celu wywołania łyku wysłanego ektodermą i brak t. zw. „nici szybszej przemiany materyi i wessania wydzie- żołądkowych”. Organy rozrodcze pod ektodermą. lin chorobowych. — Literatura. Dr Kowal- Ob. Jam o chłonne.    k. a. o.

ski E. „Zasady wodolecznictwa” (Lwów 1895);

Guttmann E. „Kurzes Lehrbuch der Hydrotherapie” (Wrocław 1896); Kisch „Balneo - Therapeutisches Lexicon” (Wiedeń i Lipsk 1897);

Winternitz „Die Hydrotherapie auf physiologischer und klinischer Grundlage” (Wiedeń 1877

Dr J-y B-r.

S. Drz.

J. Trz.

pełnie inny, niż ten, jakiby przy jednostajnej dokoła wilgotności gruntu zmuszone były przyjąć, ulegając jedynie wpływom geotropicznym. H. ujemny wykazują trzonki zarodniowe wielu pleśni (Phycomyces, M.ucor), które, wzrastając, odchylają się w kierunku mniejszej wilgotności. Jak wszystkie inne tropizmy (np. heliotropizm, geotropizm), tak H. jest bardzo pożyteczną właściwością roślin, albowiem dozwala im wyszukać i wyzyskać najodpowiedniejsze warunki wilgotności. Dodatni H. korzeni zabezpiecza je od wysychania, ujemny zaś H. trzonków zarodnikowych pleśni umożliwia wydostanie się tych organów z wilgotnego podłoża w miejsca suche, gdzie ich zarodniki łatwo przez wiatr rozsiane

J. Trz.

Hydruntum albo Hy drus (genet. Hydruntis, po grecku o TSpooę), dzisiaj Otranto, u stóp góry tejże nazwy, — jedno z najstarszych miast Kalabryi, na wschodniem wybrzeżu Italii, ze znakomitym portem, zostało później rzym-skiem municipium i służyło jako stacya portowa do przeprawy do Grecyi (Liv. 36, 21; Cic. ad famil. 16, 9; ad Att. 15, 21; 16, 5; Plin. Nat. Hist. 2, 11, 16; Mela 2, 4, 7; Strab. 5, 231).

Hydrurus — rodzaj mikroskopowych, jednokomórkowych wodorostów z klasy zielenic (Ghlo-rophyceae), rzędu pierwotkowych (Protococcales), rodziny Palmellaceae. Wodorost ten składa się z eliptycznych, zielonych komórek, otoczonych śluzem i połączonych za pomocą jego w szeregi, które tworzą, widzialne już dla gołego oka, naloty barwy zielonej lub brunatnej, pokrywające powierzchnie kamieni i skał w czystych i zimnych źródłach i strumykach górskich. Najważniejszy gatunek H. penicilla-tus Ag.—rozpowszechniony w całej Europie.

Hye-Gluneck Antoni (* 1807 r. — f 1894 roku). W r. 1833 zamianowany profesorem filozofii prawa oraz prawa karnego w akademii Terezyańskiej, w r. 1838 objął katedrę tych samych przedmiotów w uniwersytecie wiedeńskim. W r. 1867, od czerwca do grudnia, był ministrem sprawiedliwości oraz oświaty w gabinecie Beusta. Od r. 1869 jako członek izby panów należał do partyi liberalnej. Ogłosił drukiem: „Sammlung der Erkenntnisse des oester. Reichsgerichts” (1874—86, 7 tomów); „Die leitenden Grundsae-tze der oester. Strafprocessordnung” (1854); „Kommentar zum Oesterreich. Strafgesetzbuch” (1855); „Ueber das Schwurgericht” (1864). H. był głównym redaktorem austryackiego kodeksu karnego

H, K>

k. a. o.

W. N.

W. N.

S. Drz.

z r. 1852, oraz nowelli z d. 15 listopada 1867, która zniosła kajdany w Austryi.

Hyena, zwierzę drapieżne, należące do rodziny Hyenidae. Uzębienie podobne do zwykłego u kotów, kły nieco krótsze, kończyny o 4-ch palcach. Pazury nie są wciągnięte. Stąpają na palcach (palcochody). Przednie kończyny dłuższe od tylnych. Grzbiet, spadzisty ku tyłowi, pokryty długiemi włosami. H-y żywią się padliną, lub polują na zwierzęta, szczególniej domowe i niezdolne do obrony, jak np. owca. Żyją w Afryce i w Azyi. Główne gatunki: H. striata, H. pręgowaua, z szaro-żółtawą sierścią poprzecz-nie-czarno-pręgowaną, zamieszkuje Afrykę Północną i Azyę Zachodnią; H. crocuta, H. cent-kowana, silniejsza, z krótszą sierścią i czarne-mi centkami, zamieszkuje Afrykę południowo-

HSHg

r-À

Fig. 118. Ilyena centkowana (Hyaena crocuta).

wschodnią; H. brunnea, H. brunatna, jednobarwna, żyje na wybrzeżach Afryki połudn.

Hyères, miasto we Francyi południowo-wschodniej, w prowincyi Prowancyi, w departamencie Var, o 21 kim. na wschód od Tulonu, na szczycie i pochyłości pagórka 290 m. wysokiego, na kolei żelaznej z Tulonu do Nizzy, o 4 kim. od morza; z powodu pięknego klimatu (średnia roczna 15°) jest uczęszczaną zimową stacyą klimatyczną. W r. 1896 liczba mieszkańców wynosiła 11090, z gminą 17 708. Posiada piękne ulice i promenady, stary zamek z XIII wieku, bibliotekę i muzeum, pomnik Karola Andegaweńskiego i ogród zoologiczny. Południowy klimat sprzyja rozwojowi bujnej roślinności nadśród-ziemnomorskiej: rosną tu pomarańcze, oliwki, wawrzyny, palmy. Głownem zajęciem mieszkańców jest ogrodnictwo i sadownictwo, hodowla jedwabników i przędzenie jedwabiu, wyciskanie oliwy, wydobywanie soli z wody morskiej. W pobliżu odkopano zabytki rzymskie. W poblizkiej za-toce, utworzonej przez długi półwysep Giens, odbywają się manewry floty śródziemnomorskiej.

Hyères, wyspy u południowego wybrzeża Fraucyi, na południe od miasta Hyères. Wyspy te tworzą łańcuch łukowaty, ciągnący się ze wschodu na zachód, wklęsłością zwrócony ku zatoce Hyères; składają się z trzech wysp większych i dwóch małych; czwarta, większa wyspa, naj zachodniej sza ze wszystkich, zrosła się z lądem i utworzyła półwysep Giens. Na południe od tego półwyspu leży wysepka Roubaud (52 m. wysokości); trzy większe wyspy są: Por-querolles (150 m. wysoka) na zachodzie, długa na 8, a szeroka na 2 kim., Portcros, długa na 4, a szeroka na 2|, i l’île du Levant lub l’île du Titan (129 wysoka), najwschodniejsza, dłuższa lecz węższa od Porquerolles. Ta ostatnia jest silnie ufortyfikowana. Druga, mała wysepka, Bagaud (51 m. wysoka), leży bardzo blizko (ku zachodowi) od Portcros. L’île du Levant jest godna uwagi z powodu swego bogactwa mineralogicznego (granat, asbest, turmalin, tytan i t. p.). — Wyspy H. były znane i skolonizowane już za czasów greckich: Massylioci nazywali je Staecha-des. W epoce renesansu, pod wpływem nastroju poetycznego, wyspy H. otrzymały miano îles d’Or (Aureae Insulae), a to od starej, przekręconej nazwy miasta Hyères: Areae albo Castrum Arearum. Franciszek I ufortyfikował wyspę Porquerolles; nie przeszkodziło to jednak zawładnięciu wyspami Saracenom, którzy stąd przedsiębrali napady na wybrzeża Francyi.

Hygieia (po grecku Twista =: Zdrowie), grecka bogini zdrowia (ob. rycinę—fig. 119 — na stronicy następnej), należy, jako uosobienie pojęcia abstrakcyjnego, do młodszych tworów kultu helleńskiego. Według najstarszej tradycyi była ona córką Asklepiosa (ob.); jeden tylko hymn orficki (66, 7) mieni bożka tego mężem H-i. Cześć oddawano jej w całej Grecyi, już - to osobne jej posągi, ołtarze i świątynie stawiając, już też święcąc jej uroczystości razem z Asklepiosem, szczególnie zaś w Atenach, Koryncie, Argos, Sycyonie, Oropos. Sztuki piękne wyobrażają H-ę jako wysmukłą dziewicę, o pełnych, jędrnych kształtach, z łagodnym wyrazem twarzy, z wieńcem na głowie, z wawrzynowych liści lub z ziół leczniczych uwitym, dzierżącą w prawej ręce płytką czarę; często także wije się wąż, symbol życia, naokół ramienia i łona bogini, karmiącej go z owej czary. W Wiekach Starożytnych słynęły posągi H-i dłóta Skopasa, Nikeratosa i Sokratesa. Z Grecyi przedostał się kult tej bogini do Rzymu; czczono ją tutaj pod nazwą Valetudo (ob.).

Hygiena (od greek. T] zéyrq o-peiv^, to jest

dzeń zdrowotnych i zapobiegających chorobom istniała już u Indów, Egipcyan i Żydów. Owe zabiegi uzewnętrzniały się w szerokich, przewiewnych ulicach, w budowie siedzib mieszkalnych, w pieczy o czystą wodę, świeżą żywność, w wyborze potraw, w usuwaniu odchodów, w budowania kanałów, zakładaniu cmentarzy, odo-sabnianiu trędowatych, w środkach ochronnych przeciwko morowi, w obrzezaniu i t. p. Wykonywanie i kontrola hygienicznych przepisów obowiązywały przedewszystkiem kapłanów starożytnych, stąd więc sprzęgnięcie sprzyjających zdrowiu rękoczynów z obrzędami i kultem religijnym. H. rozwinęła się niepomiernie w Gre-cyi, znajdując wyraz w ćwiczeniach cielesnych, w orężnych zapasach, w hartowaniu ciała przez I wodociągowe, kanalizacyjne, wentylacye, oświe-

sztuka zachowania zdrowia) jest nauką o zdrowiu (ob.). Celem jej—zachowanie i potęgowanie zdrowia ludzkiego na podstawie możliwie ścisłej znajomości zarówno ustroju człowieka, jak i tej summy zjawisk zewnętrznych, które, stale go otaczając, wywierają na niego wpływ właściwy. Dla urzeczywistnienia pomienionego celu H. obiera dwie drogi: teoretyczną i praktyczną. Pierwsza bada naukowo wszystko, co dla zdrowia jest szkodliwem, i określa warunki najbardziej sprzyjające prawidłowemu rozwojowi i istnieniu człowieka; druga wprowadza w życie środki dla usunięcia zagrażających zdrowiu ludzkiemu niebezpieczeństw i dla wytworzenia w ustroju odporności na szkodliwe wpływy świata zewnętrznego. H. w postaci licznych urzą-

i§

Uli

Ul

Fig. 119. Hygieia.

(Rzeźba starożytna w zbiorach Hope’a w Anglii).

pływanie, marsze i t. p. Hippokrates (ob.) zapoczątkowywa naukową H-ę, przemawiając za zapobiegauiem chorobom i upatrując w tem istotę medycyny praktycznej. Rzymianie wzbudzają dotąd podziw dla swoich urządzeń hygienicznych. Kanalizacyę Rzymu rozpoczął już Tarkwiniusz w VI wieku przed Chr., a syn jego chwalebnie ją ukończył. Cloaca maxima, która wieki całe przetrwała, była głównym zbiornikiem opadów i odpływów miejskich. Już w VI wieku przed Chr. pomyślano w Rzymie o sprowadzeniu dobrej, czystej wody. Cesarz August wydaje prawa budowlane, w których normalna wysokość domów oznaczona jest na 70 stóp. Z upadkiem Państwa Rzymskiego i nastaniem ciemnoty średniowiecznej, H. była w zupełnem zaniedbaniu. Dopiero w drugiej połowie Wieków Średnich, kiedy już ze 25 milionów ludzi umarło na zarazy takie, jak mór, przymiot, trąd i t. p., przeciwko którym jedynemi środkami były modlitwy, msze, posty i pokuty, zaczęto urządzać kwarantanny, izolować trędowatych, budować szpitale, kąpiele, ograniczać prostytucyę, czyścić ulice, prześladować fałszerzy produktów spożywczych. W wieku XV większe miasta mają już lekarzy miejskich. W wieku XVII założono w Niemczech Collegium medicum do kontrolowania lekarzy i ich pomocników, do wizytowania aptek i regulowania sprzedaży lekarstw. Na wiek XVIII przypada wynalazek szczepienia krowianki przez d-ra angielskiego Jennera (ob.) i pojawienie się dzieła Ramazziniego (ob.) o H-ie zawodowej. Wszystko to jednak były wyniki mniej lub więcej surowej empiryi: nie była to H. naukowa. Taką stawała się dopiero, czerpiąc z rozwijających się nauk przyrodniczych, jak chemia, fizyka, botanika, zoologia, anatomia, fizyologia człowieka, i opierając się na ścisłej obserwacyi i doświadczeniu. Tu położył nieśmiertelne zasługi uczony niemiecki Maks Pettenkofer (ob.), który pierwszy zwrócił uwagę na to, że takie czynniki jak woda, powietrze, grunt, klimat, ubranie, mieszkanie i t. p., wywierają wpływ na zdrowie człowieka i że badanie ich z tego punktu widzenia jest niezbędne dla rozwoju H-y naukowej. Badając doświadczalnie wspomniane czynniki zewnętrzne, zachęcił przykładem lekarzy i przyrodników, wskutek czego przyczynił się do stworzenia przy wszystkich uniwersytetach instytutów hygienicznych (ob.), katedr H-y i muzeów. Pionierami i współtwórcami H-y po Pettenkoferze byli: Pasteur we Francyi, Robert Koch i Hueppe w Niemczech. Dzięki iście klasycznym badaniom tych uczonych powstała nowa, a w praktyczne rezultaty wielce owocna, gałąź H-y naukowej—bak-teryologia (ob.), stoi bowiem na straży przeciwko chorobom zakaźnym, których ofiarą pada połowa umierających ludzi. Praktycznym wyrazem postępów H-y są dzisiejsze urządzenia

mamki, dzieci na garnuszku i na utrzymaniu;

2) produkty spożywcze i używki, zapobieganie ich zatruciu, zepsuciu lub sfałszowaniu (ob. Po-licya lekarska); 3) zaopatrzenie miast i miasteczek w wodę smaczną i zdrową, kontrola studzien, wodociągi; 4) ćwiczenia c:elesne na świe-żem powietrzu dla dzieci, młodzieży i dorosłych, gimnastyka, kolonie letnie. Wychowanie dzieci proletaryatu: domy dla podrzutków, sierot, przytułki, żłobki, sale zajęć i t. p.; 5) kąpiele, zdrojowiska, opieka nad źródłami mineralnemi, mieszkania letnie; 6) zakłady mleczne, krowiarnie, kontrola mleka.

tlenie, ogrzewanie, bruki i t. d., których korzyść uwydatnia-się coraz bardziej. W r. 1876 urządzono w Brukselli pierwszy kongres hygienicz-ny; w Niemczech powstało biuro zdrowia (Gesundheitsamt), we Francyi Comité Consultatif d’hygiène publique, w Anglii Local Board of Health, w Rossyi Obszczestwo narodnawo zdra-wija z siedliskiem w Petersburgu, w Warszawie Towarzystwo hygieniczne. H-ę nazywamy prywatną (Ortobiotyka, Eubiotyka) wówczas gdy jednostka sama jest w stanie stwarzać warunki hygieniczne; publiczną, kiedy społeczeństwa całe biorą udział w przeprowadzaniu reform hygienicznych. Oba wspomniane odłamy H-y zapożyczają się i dopełniają wzajemnie, dlatego też w programowym ich zarysie znajdziemy wiele podobieństwa; i tu i tam działają te same czynniki zewnętrzne, tylko walka z niemi lub korzystanie z nich w imię zdrowia ludzkiego przybiera w H-ie prywatnej i publicznej inne formy.

W zakres H-y prywatnej wchodzą zadania następujące: Piecza o mieszkaniu prywatnem: porządek i czystość, ilość powietrza, wietrzenie, ilość światła dziennego, oświetlenie, jakość murów pod względem grubości i wilgotności, ściany i ich pokrycie, rozkład, położenie względem stron świata, temperatura, ogrzewanie, wilgotność powietrza wewnętrznego, spokój i wygoda, wydalenie wypróżnień i odpadków, urządzenie kuchni i spiżarni, pomieszczenie służących i t. p.; odzież i bielizna, obuwie, pokrycie głowy, urządzenie łóżka, czystość i pielęgnowanie skóry, czystość rąk i paznogci; ruch i spoczynek: ćwiczenia cielesne, spacery, praca fizyczna i umysłowa, związane z nią zmęczenie; pielęgnowanie ust i zębów; odżywianie się: mięso, tłuszcze, krochmal, cukier, używki; alkohol, wstrzemięźliwość w używaniu tegoż względnie do usposobienia, wieku, rodzaju zajęcia, pór roku; używanie płciowe, sen; nauczanie prywatne, przygotowywanie do szkoły, wychowywanie dziecka w domu, pisanie i czytanie, uwzględnianie specyalnej organizacyi dziecka, wady wychowawcze i kon-stytucyonalne; wybór powołania, zwracanie uwagi na konstytucyę, stan systemu nerwowego, płuc i serca, unikanie lokali zakaźnych, ludzi i zwierząt chorych, pięlęgnowanie chorego w domu, zwracanie uwagi na stan zdrowia i na pierw- f sze objawy chorobowe: bóle, dreszcze, darcia, zawroty głowy, omdlenia; uwzględnianie dziedziczności i obciążonych dziedzicznie, uwzględnianie stanu zdrowia i dziedziczności przy zawieraniu małżeństw. — H. publiczna ma na celu \ utrzymywanie i potęgowanie zdrowia wielkich grup ludzkich, wprowadzając w życie przepisy H-y naukowej. W zakres licznych zadań swoich wprowadza ona:

I. Środki do utrzymania i potęgowania zdrowia publicznego: 1) Odżywianie

II.    Troskę o usunięcie ogólnych szkodliwości dla zdrowia: 1) Utrzymanie powietrza miejskiego w czystości, wentylacya miast;

2) grunt, wilgotność, woda zaskórna, usuwanie ścieków, odchodów i odpadków ludzkich i zwierzęcych w miastach. Kanalizacya, pola naciekowe (Rieselfelderj, palenie śmieci; 3) rzeki i kanały, zapobieganie zanieczyszczaniu ich; 4) zapobieganie chorobom zaraźliwym (epidemiom), kontrola mieszkań i chorych zakaźnych w mieszkaniach, dezynfekcya, kamery dezynfekcyjne miejskie, kontrola gospód i przytułków noclegowych, usunięcie żebraków i włóczęgów; 5) szczepienie ospy.

III.    Troskę o usunięcie szczególnych szkodliwości dla zdrowia: 1) Powietrze w lokalach publicznych: restauracye, resursy, teatry i t. p., ich wentylacya i ogrzewanie; 2) publiczne i prywatne rzeźnie; 3) halle targowe, targowiska; 4) zapobieganie rozszerzaniu się zarazy u bydła, kontrola bydła; 5) assenizacya, jej systemy; 6) chowanie zmarłych, cmentarze, groll by, katakumby, palenie zmarłych, transport, domy przedpogrzebowe; 7) zdrowotność w szkołach, zamykanie szkół w czasie zarazy; 8) więzienia i zakłady poprawcze; 9) okręty; 10) koszary; 11) zapobieganie chorobom zawodowym. Praca kobiet i dzieci w przemyśle; 12) trucizny, handel truciznami, rośliny trujące; 13) prostytucya, domy publiczne, zapobieganie szerzeniu się przymiotu; 14) zapobieganie przeszczepieniu się chorób bydła na człowieka; 15) koleje żelazne i ich szkodliwość dla służby i podróżnych. Kwa-

: rantanny.

IV.    Instytucye zdrowia: 1) lekarze, fel-

| czerzy, pielęgarstwo ;    2) apteki, kontrola le

karstw, handel materyałami aptecznemi; 3) akuszerki, instytucye dla nich; 4) szpitale, domy zdrowia, sanatorya, baraki, instytuty położnicze, domy dla obłąkanych, nerwowych, alkoholików, szpitalnictwo, transport chorych, doraźna pomoc,

i pogotowie ratunkowe (ob. Sanitaryzm).

Podany powyżej program H-y prywatnej i publicznej jasno wskazuje, że niema takiego objawu w życiu ludzkiem, któryby nie miał, jeżeli tak rzec można, swej strony hygienicznej. ogólne, odżywianie dziecka naturalne i sztuczne, ' Dopatrzeć się tej strony w każdem poszczegól-nem zjawisku życiowem może tylko ten, kto poznał ogólne prawa i przepisy naukowej H-y.

nia się ammoniak, siarkowodór i t. p.). Ilość tych związków w stosunku do wydzielonego jednocześnie 0.1% kwasu węglowego ujemnie wpływa na zdrowie, wobec czego analiza ilościowa tego gazu w powietrzu mieszkań ludzkich ma doniosłe znaczenie (Pettenkofer). Ujemny wpływ zanieczyszczonego powietrza objawia się w bólach głowy, zawrotach, zemdleniach, bezkrwistości i ogólnej anemii. Niezwykle ważnym czynnikiem, od którego w znacznej mierze zależy zdrowie człowieka, jest zmieniająca się nieustannie zawartość w powietrzu pary wodnej, t. j. wilgotności powietrza (ob. Powietrze). Wilgotne, mgliste powietrze usposabia bardziej do takich chorób, jak nieżyt, zapalenie płuc, reumatyzm i t. p. aniżeli suche;

Oto ich streszczenie: H. widzi zdrowie ustroju w prawidłowej sprawności wszystkich narządów, składających się na jego całość, i w ich zgod-nem współdziałaniu; te przejawy energii zwierzęcej są wynikiem prawidłowego rozwoju i normalnej budowy organizmu z jednej i doskonałego przystosowania się tegoż do otaczających go warunków świata zewnętrznego z drugiej strony.

Ustrój w dążeniu swem do idealnego typu, to jest do jaknajdokładniejszego przystosowania się do otaczaj ących go warunków, potęguje zdrowie; poznanie więc owych warunków, jak powietrze, grunt, woda, światło, ciepło, mieszkanie, odzież i t. p., poznanie istoty ich oddziaływania na żywy ustrój w znaczeniu dodatniem zbyt suche powietrze wywołuje znów chrypę i su-i ujemnem i wskazywanie wypływających stąd chość w gardle. Ze ściślejszych dotychczaso-ogólnych zasad i wymagalników hygienicznych wych badań trudno określić stałą granicę wil-dla tworzącego się typu stanowi właściwą treść gotności, któraby najbardziej sprzyjała zdrowiu; H-y bez względu na to, czy jest ona prywatną, jest to bowiem bardzo indywidualne i zależy od czy publiczną.    temperatury, pożywienia, pracy, odzieży i t. p.

Powietrze (ob.) ze swemi własnościami fi- Spostrzeżenia empiryczne utwierdzają nas w prze-zycznemi, warunkującemi ciepłotę, ciśnienie at- konaniu, że w średnich temperaturach powietrza mosferyczne, prądy, opady, zawartość pyłu, ze człowiek najlepiej się czuje i jest najzdrowszym swym składem chemicznym, zawartością różnych przy względnej wilgotności 30 — 60%* Wpływ pierwiastków i związków chemicznych, ma wiel- wiatru na ustrój wyraża się w pobudzaniu go ką wagę pod względem hygienicznym; podlega- do wydzielania większej ilości ciepła i wilgoci, jąc bowiem ciągłym a licznym wahaniom i zmia- nadto wiatr oczyszcza i chłodzi powietrze w obrę-nom, wywiera odpowiedni wpływ na zdrowie bie miast, zamkniętych przestrzeni i t. p. Ba-nasze. Z każdym oddechem wchłaniamy % litra danie wiatru (ob. Wiatr i Meteorologia) powietrza, ponieważ zaś przeciętnie liczymy so- w miastach ma szczególną wartość pod wzglę-bie 16 oddechów na minutę, wypada, że dzień- dem hygienicznym, a to dlatego, że kieru-nie zużytkowujemy 11510 litrów na osobę, t. j. nek ulic winien się zastosowywać do kierunku tak wielką ilość, że najmniejsze ślady szkodli- panujących stale wiatrów, nadto wszelkie fabry-wycli domieszek muszą wywierać zgubny wpływ ki, szpitale, rzeźnie, gazownie i t. p. winny być na ustrój. Najważniejszy dla życia składnik po- tak umieszczane, aby wiatry nie pędziły dymu, wietrzą, tlen (ob.), ulegając w wolnych prze- złych woni, zarazków w obręb miasta, ale w przestworzach wskutek prądów powietrznych nie- ciwnym kierunku. Wiatr ma i ujemny wpływ znacznym tylko wahaniom, zmniejsza się znacz- na zdrowie: podnosząc tumany kurzu i ciskając nie w zamkniętych przestrzeniach, jak mieszka- je w oczy, uszy, nos, usta, drażni je mechanicz-nia, lokale publiczne, kopalnie i t. p., z powodu nie i przenosi tam wraz z pyłem bakterye eho-ciągłego oddychania w nich ludzi i zwierząt, robotwórcze; silne i zimne wiatry przyczyniają się palenia się światła, wytwarzania się gazu błot- do zaziębień i wywołują przeciągi.— Ciśnienie nego i kwasu węglowego. Stąd zrozumiały wy- powietrza, choć nieustannie się zmienia, nie wy-magaluik H-y: nieustanne wietrzenie zamkniętych wiera bezpośredniego wpływu na ustrój, tak da-przestrzeni. W nich-to ilość kwasu węglowego lece jest on do tych zmian przystosowany. Tyl-dochodzi często, np. w kopalniach, do kilku %* ko gwałtowne i znaczne zmiany w ciśnieniu po-z wielką szkodą dla zdrowia. W atmosferze wietrzą działają szkodliwie, np. przy robotach mieszkaniowej, nawet przy najgorszych waruu- w głębi wód w tak zw. kesonach (ob.) lub kach, nigdy ilość kwasu węglowego nie podnosi w dzwonach nurków. Raptowne wydostawanie się tak znacznie. Tu jednak już 0.1% gazu się z pod wpływu ścieśnionego powietrza na tego jest wskaźnikiem szkodliwości powietrza, wolność sprowadza silne krwotoki, zapalenie albowiem ludzie i zwierzęta wydzielają oprócz uszu, głuchotę, rzadziej zemdlenie i śmierć wsku-kwasu węglowego jeszcze inne związki organicz- tek gwałtownego rozszerzenia się zmieszanych ne, poczęści wonne, pochodzące z rozkładu potu z krwią gazów. Ulepszenie kesonów i dzwonów przez drobnoustroje (ob. Pot), z gnijących w ja- nurkowych w myśl złagodzenia gwałtownego mie ustnej i zębach resztek pokarmów, z wiatrów, przejścia w odmienne warunki ciśnienia zapo-moczu, stolców (szczególniej kiedy ostatnio wy- biega wyżej wymienionym wypadkom. W cho-mienione nie bywają usuwane bezpośrednio robie górskiej, której wpływ objawia się na wy-z mieszkań i ulegają rozkładowi, przyczem ulat- sokości 3 000 metrów nad poziomem morza, mamy do czynienia z temsamem zjawiskiem: zmniej- nieczystości, stanowiących nasze otoczenie; mi-szone ciśnienie powietrza wespół ze zmęczeniem j nimum, jakie w tym celu oznacza H., wynosi ustroju wywołuje zawroty głowy, nudności, wy- ; 100 litrów dziennie na głowę. Co do jakości mioty, rozwolnienia, a nawet krwotoki, zemdle- to ma być woda smaczna, nieszkodliwa dla nia i śmierć. Odpowiedni wypoczynek wespół ustroju i zdatna do najrozmaitszych praktycz-z posiłkiem skutecznie zapobiegają tej chorobie, nych celów (ob. Woda). Wodę rzeczną igrun-Ciepłota otaczającego ustrój powietrza jest z pun- tową poddaje H. przed oddaniem jej na użytek ktu H-y bardzo dla niego ważna: istnienie ustro- człowieka t. zw. fil trący i (ob.), oczyszczając ju zależy od utrzymania ciepłoty stałej 37°C. j ją z bakteryj, związków żelaza, innych nieczy-Odpowiednie mechanizmy regulacyjne umożli- ' stości i ujednostajniając jej ciepłotę. Zaopatry-wiają ustrojowi utrzymanie stałej ciepłoty przy ! wanie wielkich miast w wodę, odpowiadającą bardzo silnych wahaniach temperatury zewnętrz- I wyżej wymienionym warunkom, stanowi jedną nej. Szczególnie zimno wytrzymać jesteśmy j z większych zdobyczy nowoczesnej H-y, prakty-zdolni, posiłkując się nadto odzieniem, pozosta- ka bowiem pokazuje, że z wprowadzeniem wo-waniem w zamkniętych przestrzeniach i wzmo- dociągów (ob.) zmniejszyła się znacznie ilość żonem odżywianiem się (opalanie ustroju). Szko- chorób zakaźnych. Z chwilą, kiedy jesteśmy zmu-dliwy wpływ zimna objawia się w odmrożeniach , szeni do używania wody zaskórnej, H. każe ją wy-i w chorobach z zaziębienia. Aby uchronić się od : jaławiać i czyścić chlorkiem wapnia lub bromem nich, poleca H. niedopuszczanie przemoczenia noszonej odzieży, hartowanie skóry, przez systematyczne zimne omywania, kąpiele rzeczne, spacery, bez względu na pogodę praktykowane od wczesnego dzieciństwa. Wysokie temperatury również szkodzą człowiekowi, a narażony bywa na nie w fabrykach (hutach, odlewniach, suszarniach i t. p.), w kopalniach, przy przebijaniu tuneli, w łaźniach, przy uciążliwych marszach w czasie letnich znojów (ob. Porażenie słoneczne).— Opady w postaci deszczów, mgieł, śniegów wpływają na zdrowie dodatnio i ujemnie. Dodatnio—czyszcząc mechanicznie atmosferę z kurzu i pyłu, a więc i z zaniesionych tam szkodliwych dla zdrowia drobnoustrojów, że wspomnimy tylko lasecznika gruźlicy i bakterye ropne; ujemnie — pochłaniając ciepło ustroju wskutek przemoczenia odzieży i przyprawiając go o zaziębienie. Wszystkie wyżej wymienione zjawiska powietrzne jak ciepłota, wilgotność, ciśnienie, opady, wiatry, składają się na przeciętny charakter atmosfery w danej miejscowości, t. j. na jej klimat. Stąd wniosek, że klimaty są różne, a więc i różny wpływ na zdrowie ludzkie wywierają’. Dla przykładu niechaj posłuży ujemny wpływ klimatu zwrotnikowego, objawiający się w porażeniach słonecznych, malaryi, cholerze, śmiertelnych zapaleniach wątroby, biegunce; dodatni zaś klimatu górskiego, który wskutek względnie mniejszego ciśnienia powietrza, niższej i mało zmiennej ciepłoty, ciągłych wiatrów, wywołuje wzmożenie czynności serca i płuc, a więc i podniesienie wymiany materyi.

(ob. Woda). Woda, jako czynnik służący do oczyszczania i hartowania skóry, ma bardzo ważne znaczenie hygieniczne (ob. Hydrotherapia, Kąpiele). W wielkich miastach H. pragnie wprowadzić dwa rodzaje kąpieli: 1) wielkie baseny do pływania w czasie zimy z wodą ogrzewaną i 2) kąpiele natryskowe dla szkół i uboższej ludności ze wszech miar zasługujące na rozpowszechnienie.

Grunt, na którym budujemy siedziby i z którego łona czerpiemy wodę, powierzamy mu zmarłych i wszelkie odpadki, musi mieć poważne znaczenie pod względem zdrowotnym. Na ocenę gruntu z punktu widzenia H-y składają się następujące jego własności: 1) fizyczne, 2) chemiczne, 3) zawartość wody gruntowej i zaskórnej, 4) zawartość w nim drobnoustrojów. Z fizycznych własności gruntu, hygienicznie najważniejszą jest jego przepuszczalność i związana z nią zdolność pochłaniania gazów i pary wodnej, a więc odwaniania odchodów, ciał gnijących i t. p. odpadków. Chemiczny skład gruntu jest przedewszystkiem ważny ze względu na wodę, która zeń pochodzi. Grunt, w którym jest dużo połączeń wapiennych i żelaznych, czyni wodę niezdatną do użytku, nadto na sprawach chemicznych polega czyszcząca własność gruntu: wszelkie odpadki ludzkie i zwierzęce, przeważnie organicznej natury, przenikając w roztworze wodnym do ziemi, tam pod wpływem drobnoustrojów podlegają rozkładowi, przyczem tworzą się kwasy: azotny, azotawy i węglowy. Oprócz drobroustrojów wspomnianych istnieją w gruncie mniejsze lub większe ilości bakteryj chorobotwórczych. Liczne doświadczenia przemawiają zatem, że jest zależność między poziomem wody gruntowej a natężeniem epidemij, mianowicie im poziom wody jest wyższy, tern epidemie są mniejsze lub zupełnie wygasają, z obniżeniem się zaś jej poziomu wzmagają się. Istota tej zależności nie jest jednak dotąd na-

Wobec ciągłego a wielostronnego użytku wody w życiu ludzkiem H. musi stawiać wobec niej pewne wymagania co do jakości i ilości.

H., mając na celu zapobieganie chorobom,

Ilość wody zużywana na cele pożywienia, a więc do zaspokojenia pragnienia, zgotowania potraw, umycia naczyń, winna wynosić na głowę 20 do 30 litrów dziennie. Znacznie większą musi być ilość wody, zużywana na utrzymanie w czystości ciała, a więc codzienne umywania, wanny, leżycie objaśniona, prysznice, kąpiele, dalej na usuwanie wszelkich

Zanieczyszczanie następuje

a nadto zwiększanie odporności ustroju na wpływy zewnętrzne, starać się musi o prawidłowe odżywianie (ob.). Aby utrzymać ustrój w równowadze pod względem energii, t. j. uchronić go od szkodliwych zdrowiu strat siły i ciepła, trzeba mu dostarczać odpowiedniego co do ilości i jakości pokarmu. Ilość pokarmu jest zależną od wagi, wysokości, pewnych dziedzicznych właściwości osobniczych, od ilości i jakości pracy, od warunków zewnętrznych, a więc stanowi wartość zmienną i tern samem trudną do określenia. Bardzo mozolne i długoletnie doświadczenia, uwzględniając zmienne warunki osobniczego życia, zdołały wytworzyć pojęcie o takiej ilości. Np. ilość pokarmu dla dorosłego robotnika, ważącego 70 kg., przy dziesięciogodzinuej, średnio-wyczerpującej pracy wynosić winna 118 gr. białek, 56 gr. tłuszczu, 500 gr. węglowodanów w pożywieniu mieszanem, t. j. roślinnem i zwie-rzęcem. Oprócz materyałów pokarmowych zaleca H. t. zw. używki (ob.), np. przyprawy, korzenie i t. p.; zmieszane odpowiednio z pokarmami budzą apetyt, drażniąc błony śluzowe, podnoszą ilość wydzielin trawiennych, wzmagają wessanie pokarmu, a więc ułatwiają odżywianie. Najbardziej odpowiadająca wymaganiom H-y ciepłota przyjmowanych pokarmów wynosi 37°C. Wahania nieszkodliwe dla zdrowia wynoszą od 9° do 50° C. Artykuły spożywcze muszą być sprzedawane w stanie nieszkodliwym dla zdrowia. Wszelkie zaprawy, fałszowania, sztuczne i trujące domieszki nie powinny mieć miejsca. Przestrzegać tego może stała kontrola sanitarna, poparta przez odpowiednie rozporządzenia prawne. Kontrola artykułów spożywczych ma przed sobą dwa zadania: 1) stwierdzać, czy wskutek sfałszowania narażają kupujących na straty materyalne; 2) czy są bezpośrednio szkodliwe dla zdrowia. Co do wartości hygienicznej pojedyńczych artykułów spożywanych przez człowieka, zauważyć wypada, że woda i sole, a więc nieorganiczne związki, są tylko ważnemi pośrednikami przy wytwarzaniu się energii w organizmie, na którą składa się mięso, mleko i roślinne materyały pokarmowe. Mięso (ob.) nie powinno być nigdy spożywane w stanie surowym. W jakichkolwiek zresztą postaciach przyjmowane, dostarcza ono ustrojowi białek niezbędnych do odbudowy komórek, i pod tym względem w zupełności odpowiada wymaganiom H-y. O ile pochodzi od zwierząt chorych, jest jako pokarm źródłem chorób zakaźnych, najczęściej gruźlicy (ob.). Rozpoznanie jej u bydła (nawet w początkach) ułatwia dziś wstrzykiwanie tuberkuliny Kocha (ob.), powodując swoisty dla gruźlicy odczyn. Rzadszemi i łatwiejszemi do rozpoznania są: karbunkuł, księgosusz, promienica (ob.). Na uwagę również zasługuje mięso z trychiną i tasiemcami (ob.): spożyte bowiem przez człowieka w stanie niedogotowanym lub niedosmażonym, przenosi

nań wspomniane pasożyty (ob.). Dla zapobieżenia niebezpieczeństwom, pochodzącym od spożywania mięsa zwierząt chorych, wprowadzona jest we wszystkich państwach kulturalnych instytu-cya lekarska, której zadanie polega na kontroli bydła i mięsa. W tym eelu H. zaleca dla wielkich miast zespolenie wszystkich prywatnych rzeźni w jedną centralną bydłobójnię, poza której obrębem bicie bydła jest wzbronione. Zalety centralnej bydłobójni są następujące:

1) ścisła kontrola zabijanego bydła przez stałych weterynarzy; 2) możność zaprowadzenia takich urządzeń jak kanalizacya, wodociągi, oświetlenie elektryczne, kotły parowe dla wody gorącej i pary, lodownie, chłodniki, przyrządy u-łatwiające zabijanie i czyszczenie zwierząt, usuwanie nieczystości, urządzeń, na które bydłobój-nie prywatne same zdobyć się nie mogą; 3) usunięcie prywatnych rzeźni, które są ogniskami zatruwającemi poblizki grunt, wodę i powietrze;

4) ułatwienie przewozu bydła przez połączenie bydłobójni z miejską stacyą kolejową, wobec czego pędzenie bydła przez miasto, zanieczyszczanie ulic i niepokojenie mieszkańców ustaje. 5) Obecność urządzeń chłodzących (chłodnice) zapobiega psuciu się mięsa i wynikającym stąd znacznym stratom, pozwala przechowywać je w świeżości przez cały miesiąc, i to nawet w czasie lata: okoliczność wpływająca na równomierne bicie bydła w ciągu roku.—Mleko (ob.) jest obok mięsa najważniejszym i najpowszechniejszym pokarmem. Posiadając wszystkie potrzebne dla ustroju materyały odżywcze, t. j. białko, tłuszcz, węglowodany i sole, jest względnie tanie. Trzy litry mleka dziennie wystarczą dla dorosłego człowieka. H. wymaga od mleka, aby miało swoją naturalną wartość pokarmową i dye-tetyczną. Wartość pokarmowa mleka obniżana bywa przez dolewanie do niego wody, przez zbieranie zeń śmietanki. Aby zapobiedz temu, istnieje stała kontrola, dokonywana przez kommissyę sanitarną, polegająca na badaniu ciężaru właściwego mleka za pomocą t. zw. laktodensy-metru (ob.), i ilości tłuszczu t. zw. laktosko-pem (ob.) lub butyrometrem. Dyetetyczna wartość mleka obniża się: przez zanieczyszczanie, przez mikroby, ich produkty i wywołane przez te ostatnie przemiany w mleku, przez obce domieszki, wskutek nieporządku w oborach, przez ściółkę, ręce dójek, kurz pokarmu bydlęcego, nieczystość naczyń i t. d. Mikroby rozwijają się chętnie w mleku, szczególnie bakterye gruźlicy, duru, płonicy, ospy i dysenteryi. Mleko takie przenosi wspomniane choroby na spożywców. Temu zapobiedz może: 1) kontrola bydła przez weterynarzy i usuwanie sztuk podejrzanych; 2) ścisła kontrola gospodarstw mlecznych od chwili dojenia aż do przejścia mleka w ręce spożywcy;

3) niszczenie zarodków chorobotwórczych w mleku przez wyjaławianie, t. zw. pasteryzacyę (ob.). W celu tym H. poleca przyrząd Soxleta. Wytwory mleczne, jak masło i ser, muszą być wyrabiane z mleka odpowiadającego wyżej wymaganym warunkom, nadto masło nie powinno być zjełczałe, ser zaś niepokryty grzybkami i nietoczony przez robaki.

Roślinne materyały pokarmowe (ob. Pokarm) spożywamy w postaci nasion, rzadziej jako rośliny same. Różnią się one od pokarmów zwierzęcych tem, że zawierają znacznie mniej niż one tłuszczu i białka, za to zaś wielkie ilości węglowodanów, z których np. drzewnik wcale nie bywa przyswajany przez ustrój ludzki. Z powodu więc wielkich ilości, w których musiałyby być spożywane, aby dać ilość pokarmu potrzebną do równowagi odżywczej, nie są przez H-ę polecane jako pokarm wyłączny, pomimo, iż mają tę ważną zaletę, że w tym stanie, w jakim bywają spożywane, nie wnoszą do ustroju pierwiastków chorobotwórczych. Na używki składają się najrozmaitsze korzenie, kawa, herbata, kakao, tytuń i alkohol w najrozmaitszych postaciach. H., nie zabraniając przyprawiania potraw korzeniami, używania herbaty, kawy i t. d., zaleca w tym względzie umiarkowanie, co do alkoholu nawet wstrzemięźliwość. Dzieci do lat

5-iu przynajmniej nie powinny otrzymywać używek oprócz kakao, czekolady, te bowiem zawierają części pożywne; alkohol pod żadną postacią nie powinien być dzieciom dawany. Przy używaniu naczyń do gotowania potraw H. zaleca częste bielenie miedzianych i mosiężnych, unikanie zaś zupełne ołowianych.

Odzież. Ciepłota właściwa ustrojowi ludzkiemu jest o wiele wyższa od przeciętnej ciepłoty naszego klimatu; aby więc utrzymać pierwszą na poziomie normalnym 37°C, trzeba albo odżywiać się obficiej, albo odziewać się cieplej. Odzież (ob.) jest, w pewnej mierze, równoważnikiem pożywienia; stąd nietylko jej hygieniczne, ale i społeczno-ekonomiczne znaczenie. Podług wymagań H-y odzież winna być przystosowaną do warunków zewnętrznych, otaczających człowieka, a więc: do wahań ciepłoty, do rodzaju pracy, do ilości i jakości opadów i t. d. Stąd wynika, że nie powinna w pewnych warunkach przepuszczać ciepła, wytwarzanego przez ustrój, np. zimą, albo też być jego dobrym przewodnikiem, t. j. dopuszczać do ustroju ciepła zewnętrznego, np. latem. Na wierzchnią odzież najwłaściwszemi pod względem hygienicznym są materyały wełniane nasycane: utrzymując bowiem właściwą sobie zawartość powietrza, nie przepuszczają wody. Na bieliznę najbardziej się nadaje wełna w tkaninie niezbyt ściśle tkanej, przyjmuje bowiem mało potu, przeprowadza go łatwo nazewnątrz, osuszając i oczyszczając przez to skórę, nawet w wilgotnym stanie zachowuje swą elastyczność, a więc nie przylega ściśle do powierzchni ciała; wobec tego i przewodnictwo ciepła jest względ-

Eno. Pow. Iłuitr, Ssie. 281. T, XXX.

nie małe, tembardziej, że wełna nie pozwala na gwałtowne parowanie zawartej w niej wilgoci.— Szkodliwą z punktu H-y jest odzież nieza-stosowana w kroju i formie do naturalnych potrzeb ustroju, ale schlebiająca modzie. H. potępia dlatego: wązkie a wysokie kołnierze, powodujące ucisk naczyń, zaopatrujących w krew głowę wraz z mózgiem i narządami zmysłów; podwiązki, hamujące odpływ krwi z dolnych kończyn; paski i gorsety, wywierające ucisk na narządy trawienne, oddechowe i krwionośne (że wymienimy tu żołądek, wątrobę, płuca i serce), oraz tamujące przyrodzoną im normalną sprawność fizyologiczną; ciasne obuwie, wykrzywiające nogi i powodujące wrastanie paznogci, odciski i t. d. Hygieniczne obuwie (ob.) winno być sporządzone tak, aby odpowiadało ściśle formie nogi i nie krępowało jej ruchów. Odzież zabarwiona barwnikami trującemi (np. arszenikiem) wywoływać może miejscowe zapalenia skóry, ogólne zakażenia, wobec czego prawo zakazuje fabry-kacyi podobnych materyałów. Ze względu na to, że ubranie i bielizna, używane przez chorych na choroby zakaźne, mogą się przyczynić do rozszerzania ich, H. wymaga, aby taka odzież była oddawana do dezynfekcyi (ob.), o ile jest wierzchnią; bielizna zaś moczona w 2°/0 roztworze lyzolu przez conajmniej 12 godzin, potem zaś gotowana i prana jak zwykle. Odzież wierzchnia musi być często trzepana i czyszczona szczotkami, aby ją uchronić od nabijania się kurzem, bielizna zaś często zmieniana; używanie cudzej odzieży jest dozwolone po uprzedniej dezynfekcyi. Pokrycie głowy, jeśli jest za ciężkie, źle leżące, nieprzewiewne, wywołuje u-czucie ucisku, zawroty i bóle głowy, przyczynia się do wypadania włosów, hamując parowanie skóry na głowie. Wobec tego powinno ono być lekkie, nie uciskać i albo być zrobione z materyałów przepuszczających powietrze, albo odpowiednio wentylowane.

Rolę odzieży spełnia w nocy łóżko, chroniąc ciało przedewszystkiem od nadmiernej straty ciepła. Ze względu, iż ustrój znajdujący się w stanie spoczynku, wytwarza mniej ciepła, przeto okrywające go materyały muszą być stosunkowo cieplejsze. Dla zdrowego człowieka najodpowiedniejszemi pod względem H-y są: wełniana lub lekko watowana kołdra, materac z końskiego włosia, albo często zmieniany siennik, poduszka równie z końskiego włosia. Pierzyny, piernaty, wydelikatniające ciało, usposabiające do pocenia się i hamujące przeziew skórny, H. potępia; jedynie pozwala je stosować u dzieci małych, u starców, u istot małokrwi-stych, wycieńczonych długiemi chorobami, a potrzebujących większych ilości ciepła. Od łóżka wymaga H., aby było metalowe, z materacem drucianym, na wysokich nogach: łatwo je bowiem utrzymać w czystości i uchronić od robactwa. Materac, kołdry, poduszki mają być pokrywane

76

bielizną często zmienianą, a nadto trzepane i wietrzone, aby je uwolnić od kurzu i wypocin ludzkich.

Mieszkanie (ob.), jako środowisko, w którem człowiek kulturalny, chroniąc się od wpływów klimatycznych, spędza większą część życia swego, musi odpowiadać pewnym warunkom liy-gienicznym. Zdrowe mieszkanie ma być przestronne, jasne, ciepłe, suche, wolne od nieczystości, ma nie zawierać zanieczyszczonego powietrza, robactwa i zarodków chorobotwórczych. Te zdrowotne strony mieszkania zależą od jakości gruntu, na którym dom stoi, od położenia, materyału budulcowego, odachowania, wewnętrznego wykończenia ścian, podłóg, stosownego rozkładu, to jest odpowiedniego spożytkowania zamieszkanej przestrzeni, rodzaju wentylacyi, ogrzewania, oświetlenia, usuwania odpadków i od zachowywania porządku przez mieszkańców. Grunt pod dom musi być suchy i wolny od nieczystości, aby wilgoć i trujące wyziewy nie przenikały do mieszkań. Tam, gdzie grunt jest wilgotny, każe H. przeprowadzać izolacyę fundamentów za pomocą materyałów nieprzepuszczających wody. Oczyszczenie gruntu następuje przez wybranie wierzchnich warstw jego do głębokości wolnej od bakteryj. Materyał budulcowy musi być suchy i obfity w pory. Porowatość jego przyczynia się do naturalnej wentylacyi mieszkania, to jest do ciągłej a powolnej wymiany powietrza zewnętrznego i wewnętrznego; nadto zawartość w porach najgorszego przewodnika ciepła, jakiem jest suche powietrze o względnie stałej ciepłocie, zapewnia mieszkaniu chłód w lecie i ciepło w zimie. Suchość materyałów budowlanych jest z punktu widzenia H-y niezbędną, albowiem wilgoć zasklepia ich pory, zmniejszając zawartość powietrza w ścianach i, co za tern idzie, ich własność nieprzewodnictwa ciepła, przytem parowanie ścian wilgotnych oziębia mieszkanie; ściany wilgotne są nadto podłożem dla grzybków różnego rodzaju, np. grzybka drzewnego, a prawdopodobnie i grzybków chorobotwórczych. Tynkowanie wewnętrzne i zewnętrzne ścian powinno mieć miejsce przynajmniej w 6 tygodni po postawieniu tychże, aby dać im możność należytego wyschnięcia. Malowanie ścian farbami nieprzepuszczającemi wody (farby olejne, emaliowe) następować winno po uprzedniem wyschnięciu murów. Aby uchronić ściany od wpływu deszczów, pokrywa je się łupkowemi płytami, częściej zaś farbą olejną. Obicia i farby, służące do pokrywania wewnętrznych powierzchni murów, muszą być pozbawione trujących składników, szczególnie arszeniku; obicia winny być gładkie, aby kurz na nich osiadać nie mógł. Najhygieniczniejszem pokryciem ścian wewnętrznych jest farba olejna, emaliowa albo obicia dające się zmywać wodą. Ważną rolę pod względem zdrowotnym odgrywają stosownie położone podłogi (ob.). Pod właściwą podłogą leży na

belkach poprzecznych, a opartych tia murze, tak zwana podłoga fałszywa, to jest szereg łat, pomiędzy któremi są puste przestrzenie. Te ostatnie wypełniają się materyałem miałkim, lekkim, obfitującym w pory i suchym a tanim, aby stworzyć między mieszkaniem górnem a dol-nem izolacyę ciepła, powietrza i dźwięków. Ten ważny materyał izolacyjny musi być wolny od ciał organicznych i drobnoustrojów, w przeciwnym bowiem razie następuje rozkład tych niepożądanych domieszek: powstają wytwory gnicia, zarażające powietrze w mieszkaniach, a nadto chorobotwórcze ustroje. Pod posadzką, wolną od najmniejszych szczelin, kładzie się warstwa nieprzemakalnej papy, wobec czego ani wilgoć, ani pierwiastki chorobotwórcze nie są w stanie przeniknąć w przestrzeń fałszywej podłogi. Hygienicznie najodpowiedniejszem pokryciem podłogi jest linoleum na masie korkowej jako podłożu; jako zły przewodnik ciepła, nie przepuszcza go, tłumi odgłos kroków, nie nabija się kurzem, łatwo daje się utrzymać w czystości. — Dach (ob.), jako ochrona domu od działania słońca w lecie i od mrozów w zimie, a przedewszystkiem od opadów, odznaczać się musi wysoką pojemnością ciepła i złem przewodnictwem jego. Takie zalety ma dach drewniany (gonciany) lub słomiany, niebezpieczny jest jednak ze względu na ogień. Hygienicznie najwłaściwsze i najtańsze są dachy cementowe (najnieodpowiedniejsze — blaszane), tem-bardziej, że mogą być poziome, a więc służyć podłożem dla małych ogródków.—Schody muszą być ogniotrwałe i tak urządzone, aby w razie ognia zewsząd można było ich dosięgnąć. W przedsionku schodowym winny się znajdować wycieraczki kratowe żelazne do obuwia. Schody mają być wygodne, t. j. szerokie o średniej pod-jemności, nie kręcone, widne i przewietrzane. Najwygodniejszemi są schody, których pod-jemność h i szerokość jednego ze stopni b odpowiada formule 21i -j- b = 64 cm. Każde 12 stopni ma przedzielać platforma z siedzeniem.— Mieszkanie musi być przestronne; szczególnie pokoje sypialne i pracownie; pokoje dziecinne muszą również odpowiadać temu wymaganiu. Małe mieszkania, szczególnie składające się z jednego pokoju, a w których przebywa dużo ludzi, muszą być często przewietrzane i czyszczone. Jako minimum przestrzeni dla osobnika wymaga H. 16 metrów sześciennych powietrza; minimalna wysokość pokoju powinna wynosić 2.8 metra. Czystość jest koniecznym warunkiem hygienicznego mieszkania. Aby ułatwić utrzymanie mieszkania w czystości, trzeba zapobiegać wnoszeniu do niego zanieczyszczeń (czyszczenie obuwia na stosownych wycieraczkach, używanie kaloszy, przebywanie w obrębie mieszkania w obuwiu domowem i t. p.), ograniczyć ilość mebli do niezbędnych, aby ułatwić dostęp światła, nie uszczuplać przestrzeni powietrznej i uprzystępnić

ic

wszystkie zakątki mieszkania. Meble mają mieć gładkie, nieprzypuszczające kurzu i łatwe do czyszczenia, powierzchnie; plusze, dywany, portiery, gobeliny, firanki, jako materyały nabijające się kurzem i wydzielające go przy każdem zetknięciu się z niemi, winny być ograniczone do minimum. W każdym pokoju ma być napełniona wodą (lub wiórami, przesyconemi jakimkolwiek środkiem dezynfekcyjnym) automatycznie zamykana i otwierana, a stale czyszczona, spluwaczka. Czystość zapobiega rozmnażaniu się robactwa, które u nas, niestety, jest wielką plagą. Nowowybudowane domy mogą być zamieszkane dopiero po zupełuem ich wyschnięciu. Ścisła kontrola wody zawartej w murach niewyschniętego domu jest możebna i konieczna. Dom wówczas jest do zamieszkania podatny, jeżeli zawiera 1% wody. W wielkich miastach domy przeznaczone na mieszkania są bardzo wysokie i budowane na niewielkich terrytoryach, dalej budowane są w pewnych grupach, zamykając sobą podwórza, ogrody, zzewnątrz zaś tworząc ulice, place i t. d. Są to nowe kombi-nacye, wywierające odpowiedni wpływ na zdrowotność mieszkania, a wobec których H. stawia pewne zadosyćczyniące zdrowiu wymagania. — Przedewszystkiem chodzi H-ie o to, aby miasto i jego części zabudowywane były według planów, uwzględniających całość warunków zewnętrznych danej miejscowości, t. j. obok najżywotniejszych czynników, jak wodociągi, kanali-zacya, jeszcze ilość, szerokość i kierunek ulic, a to w celu zapewnienia zamieszkanym siedzibom dostatecznej ilości świeżego powietrza, światła i ciepła. Bezprawia spekulantów budowlanych winny być ukrócone; tylko ci mogą mieć prawo na budowanie domu, którzy zdrowie przyszłych jego mieszkańców mają na widoku. Ze względu, iż grunt w środku miasta jest o wiele droższy niż na przedmieściach, nie powinny być one tak gęsto zabudowywane jak śródmieście; domy mają być tam niższe, okolone ogródkami, podwórza obszerniejsze, ulice szersze, ilość placów i skwerów większa. Z trzech typów przeprowadzania ulic: promieniowego, trójkątnego i prostokątnego, pierwszy najbardziej odpowiada wymaganiom H-y, pozwala bowiem na dostateczne przewietrzanie ulic środka miasta, na ułatwienie kommuuikacyi z przedmieściami, a więc na skupienie kantorów, interesów handlowych, przemysłowych itp. w centrum miejskiem i przy liniach koinmunikacyjnych, zapewniając jednocześnie mieszkańcom znaczną ilość ulic zacisznych, wolnych od sklepów, zgiełku i turkotu życia handlowego. Nadto H. wymaga, aby linia frontowa domów była jaknajdłuższa, gdyż tylko wtedy światło i powietrze przenikają w dostatecznej ilości do mieszkań. Osiąga się to wówczas, jeżeli przestrzeń zabudowana domami, a ujęta w cztery ulice, jest względnie mała, wtedy bowiem stosunek frontu do zabudowanej powierzchni jest duży. Stosunek domu mieszkalnego do placu wyraża się w zabudowywaniu otwartem— wille, i w zabudowywaniu zamkniętem — domy stojące rzędem. Wille, otoczone dookoła przestrzenią wolną, umożebniają zewsząd dostęp powietrza i światła, dlatego też są najpożądańsze z punktu widzenia H-y i winny być stawiane w odleglejszych od środka miasta dzielnicach. Przy zabudowaniu zamkniętem najmniej hygie-nicznemi są domy, które, stojąc rzędem, dotykają z dwóch stron bocznych do siebie. Taki system tylko wtedy odpowiada warunkom H-y, jeżeli domy stojące obok siebie tworzą kwadrat ograniczony 4-ma ulicami, a zamykający sobą dużą przestrzeń niezabudowaną, lecz zajętą na ogród, plac do zabaw dziecięcych i t. p. Pośrednie miejsce zajmuje system zabudowania pawilonowy, polegający na tern, że domy stojące obok siebie w jednej linii przedziela przestrzeń wolna 6 do 7 metrów (najmniej), zajęta np. na ogródek. Przynajmniej 6 do 7°/₀ ogólnej przestrzeni miasta ma być użyte pod ogrody spacerowe, parki, place do zabaw dla dzieci, skwery i t. p., rozłożone równomiernie na wszystkie części miasta, przyezem środek powinien najbardziej w nie obfitować (stąd bowiem trudno jest dostać się za miasto bez dotkliwej straty czasu), zarówno jak i dzielnice robotnicze. Przy przeprowadzaniu ulic zwraca H. uwagę na ich szerokość, położenie, kierunek, bruki, chodniki i zadrzewienie.—Szerokość ulic ma być rozmaita, względnie do ruchu, jaki na nich panuje, winna się zaś wachaó między 14—35 metrami, z czego 40% każdorazowej szerokości odchodzi na chodniki. Ulice wolne od większego ruchu kołowego winny mieć przejazd 2% metra i odpowiednie chodniki, resztę zaś ulicy mają zajmować ogródki. Co do położenia ulic, to najwłaściwsze jest od północo - wschodu ku południo-zachodowi i od północo - zachodu ku południo-wschodowi, w tym bowiem razie obie strony domów otrzymują jednakowe ciepło i światło; nadto musi się ono (położenie) zastosować do kierunku stale panujących wiatrów, albowiem ulice równoległe do prądów powietrznych mają lepsze warunki wietrzenia. Grunt pod ulice musi być wzmacniany (cement, klinkier), nigdy jednak materyałami zawierającemi bakterye chorobotwórcze lub materye, na których-by się łatwo plenić mogły. Bruk hygieniczny odpowiadać musi warunkom następującym: 1) zrobiony ma być z materyałów niewydzielających kurzu;

2) ma być łatwo oczyszczalny; 3) ma nie dawać turkotu. Tym trzem wymaganiom odpowiada bruk asfaltowy i drewniany (ob. Bruki); ostatni z nich o ile jest dobrze ułożony, zrobiony z ma-teryału twardego lub obficie a równomiernie przesyconego solami, i o ile przestrzenie między odcinkami drzewa są zapełnione materyałem, przez który nie przesiąkają odchody zwierzęce (cement, beton). Ulice muszą być utrzymywane w czystości, to jest zamiatane wielokrotnie, po uprzedniem zwilżeniu ich wodą, aby brud uliczny nie dostawał się do mieszkań na obuwiu ludzkiem i w postaci pyłu przez okna i szczeliny. Chodniki muszą mieć odpowiedni spadek i mają być wykładane materyałem łatwo prze-puszczającem wodę; pod niemi winny się mieścić wszelkie kanały, rury gazowe, wodociągowe, przewodniki elektryczne, telefoniczne i t, p. Najgłębiej winny przechodzić kanały, nad niemi w bezpośredniej blizkości rury wodociągowe, nieco dalej i wyżej rury gazowe, najpłyciej zaś i w przyzwoitej odległości od wymienionych, a najbliżej murów, druty. Przy budowaniu domów w miastach, więcej zwraca się uwagi na powierzchowny komfort, niż na to, aby były uwzględnione te wszystkie wTarunki, które wywierają wpływ na zdrowie ludzkie. Zwrócimy tu przeto uwagę na najważniejsze a niepo-ruszone jeszcze punkty. Wysokość domu musi być zależna od szerokości Ulicy, przy której dom stoi, a ma być taką, aby promienie słońca oświecać mogły całą przestrzeń podłogi w mieszkaniach parterowych, t. j. stanowić ²/₃ szerokości ulicy. Wysokość oficyn nie powinna przenosić iy₂ do 2 razy przeciętnej długości podwórza. Najmniejsza szerokość podwórza, na którą wychodzą okna ma mieć 4 metry. Na danym placu może być zabudowanym najwyżej 75 — 85% jego przestrzeni. Dostęp do podwórza od ulicy musi mieć najmniej 1 metr szerokości i dwa metry wysokości. W środku miasta mają być stawiane domy niewyższe nad 4 piętra po 2.75 metrów wysokości każde, w dalszych zaś dzielnicach dwupiętrowe. Okna winny być ruchome, otwieralne; światło przepuszczająca powierzchnia domu musi wynosić najmniej 12-stą część powierzchni poświęconego pod dom placu. Mieszkanie w suterenach winno być wzbronione z wyjątkiem nizkich parterów, których podłoga leży o l¹/, metra niżej od poziomu ulicy lub podwórza, parapet zaś okienny przynajmniej o 1 metr wyżej od tegoż poziomu, nadto podłoga ma się znajdować conajmniej o l'/₂ metra wyżej od najwyższego poziomu wody gruntowej danego placu. Mieszkania na poddaszach są niehygieniczne z powodu niezwykłego gorąca lub zimna, względnie do pory roku. Każde mieszkanie winno być zaopatrzone w wygódkę i śpiżarnię, zwróconą ku północy i posiadającą okno. W domach o większej ilości małych mieszkań kuchnie, pralnie, każe H. urządzać na poddaszu dla uniknięcia nieprzyjemnych wyziewów i pary; w takim razie jednak poddasza muszą mieć podłogę ogniotrwałą i nie przepuszczać wody. Rozkład mieszkań w domach, zewsząd otoczonych światłem, winien się stosować do stron świata. Pokoje sypialne mają się zwracać ku wschodowi, mieszkalne, dziecinne—ku południu; strona północna ze względu na to, że dostarcza jednakowego światła, nadaje się dla gabinetów, pracowni, dlatego zaś, że nie jest wystawiona na promienie słoneczne — dla kuchen, spiżarni, wygódek i pokoi kąpielowych. Mieszkanie i wszelka przestrzeń zamknięta, a służąca do zebrań ludzkich, winna być wietrzoną. Wietrzenie (ob.) ma na celu usuwać z zamieszkanych przestrzeni powietrze zepsute przez oddychanie ludzkie i zwierzęce, przez palenie, przez różne zabiegi gospodarcze, przemysłowe i fabryczne oraz dostarczanie powietrza świeżego w takich ilościach, aby atmosfera otaczająca ludzi nie oddziaływała na nich szkodliwie. Miarą szkodliwości ma być zawartość w powietrzu nieco ponad l°/₀ kwasu węglowego. Przy urządzaniu wentylacyi przyjęte są dla lokali prywatnych i publicznych różne normy ilościowe powietrza na głowę w ciągu godziny, a wahające się między 15 i 150 metrów sześciennych, względnie do tego, czy to są mieszkania, czy szkoły, warsztaty, szpitale i t. d. Ze względu na to, że powietrze doprowadzane być może z szybkością nie wywołującą zbyt wielkich prądów (przeciągów) i nie utrzymującą cząstek pyłu w powietrzu, wyznacza H. pewną normę przestrzeni powietrznej na głowę, przestrzeni, która przy trzykrotnej zmianie powietrza na godzinę zapewnia jego świeżość; wynosi ona 17—25 metr. sześć, na osobę, co odpowiada pokojowi o długości

3-eh metr., 1.9 — 2.8 metr. szerokości i 3-ch metrów wysokości. Przez mury, okna, drzwi, podłogi odbywa się ciągłe przenikanie powietrza,

i. j. wentylacya naturalna. Jest ona dostateczną wówczas, jeżeli mury zbudowane są z ma-teryałów łatwo przepuszczających powietrze, jeżeli różnica w ciepłocie zewnętrznej i wewnętrznej (mieszkania), jak również i w ciśnieniu powietrza zewnątrz i wewnątrz jest znaczna, a nadto jeżeli przy wspomnianych warunkach pokoje mieszkalne są obszerne i zamieszkane przez małą ilość osób; w przeciwnym razie konieczną jest wentylacya sztuczna. Istnieją różne jej systemy, te jednak są hygienieznie doskonałe, które odpowiadają następującym warunkom: 1) usuwają powietrze zepsute; 2) dostarczają powietrza świeżego w dostatecznej, a wyżej określonej ilości na godzinę i głowę;

3) dostarczają go w odpowiedniej czystości; 4) w odpowiednim stopniu ciepłoty i wilgotności;

5) wprowadzają świeże powietrze równomiernie po całej przestrzeni, potrzebującej wentylacyi, tak, aby każdy osobnik na każdem miejscu otrzymywał jednakową ilość dobrego powietrza; 6) nie wywołują przeciągów, unoszących kurz w powietrzu i niebezpiecznych ze względu na zaziębienia.—W okresie zimowym naszego klimatu odpowiednia odzież i odpowiednio zaopatrzone mieszkanie nie ochraniają dostatecznie ustroju od szkodliwej dla jego zdrowia utraty ciepła; potrzebnem jest nadto stosowne ogrzewanie. W tym celu używamy różnych materyałów opałowych i różnych pieców (ob.). Ciepłota wy-

tworzona przez sztuczne ogrzewanie, wahać się    słonecznego; 2) od    wielkości    otworów okien-

powinna w pewnych    granicach, względnie do    nych; 3) od wielkości    obszaru nieba, który przez

wieku, stanu zdrowia,    odzieży, sposobu odżywia    okno się widzi; 4) od    oddalenia    miejsc pracy od

nia się, a szczególnie    rodzaju zajęcia. Wyma-    okna. Co do punktu    drugiego    H. wymaga, aby

łogi. Co do oświetlenia sztucznego, to najhy-gieniczuiejszem jest światło elektryczne, albowiem ani wydzielaniem ciepła, gazów szkodliwych, ani wody, nie psuje otaczającego powie trza; nadto nie daje wahań, barwa jego dla oczu jest względnie najmniej szkodliwa, zbyteczne zaś napięcie światła rażące oczy, miarkuje się oszkleniem matowem; drugie miejsce zajmuje oświetlenie gazowe z koszulkami Auera, trzecie nafta z ulepszonym systemem palników. Aby usunąć duże niedogodności oświetlenia sztucznego, t. j. nierówne pod względem napięcia oświetlenia pomieszczeń, i silne cienie, ujemnie na wzrok wpływające, podnosi H. doniosłość oświetlenia pośredniego, polegającego na tem, że pod źródłem światła znajduje się nieprzepuszczająca zasłona, tak, że światło odbija się na suficie i ścianach, stamtąd zaś dopiero rozprasza się po całej przestrzeni, robiąc wrażenie światła dziennego. Oświetlenie pośrednie posiada następujące, a nader hygieniczne, zalety: 1) równomierny rozdział światła; 2) brak cieniów; 3) niemożność patrzenia na źródło światła; 4) usunięcie szkodliwego promieniowania ciepła.

Współżycie ludzi w miastach przyczynia się do ogromnego nagromadzenia odpadków najrozmaitszej natury, które, rozkładając się, wydzielają woń wstrętną, a co ważniejsza, zakażając grunt, wodę i powietrze zarazkami chorobotwórczemi, są bezpośrednim powodem do szerzenia się chorób zakaźnych i wynikającej stąd śmiertelności. Do odpadków takich należą: l) stałe i płynne odchody ludzi i zwierząt; 2) pomyje i odpadki z kuchni, pralni, zakładów kąpielowych, rzeźni i t. p.; 3) płynne i stałe odpadki fabryczne; 4) woda deszczowa z dachów i ulic; 5) śmieci uliczne. Zadaniem H-y jest jaknajszybsze usuwanie wyżej wymienionych odpadków w sposób nieszkodliwy dla zdrowia mieszkańców miast i jego okolic. Najlepiej wywiązuje się z tego ka-nalizacya (ob.) w połączeniu z wodociągami (ob.), daje bowiem możność natychmiastowego spłukiwania odpadków, przyczem zaprowadzenie klozetów, zlewów syfonowych i przewietrzanie rur odchodowych, przyczynia się znakomicie do doskonałości tego systemu. Ze względu jednak na to, że system podobny nie da się zastosować wszędzie z powodu niekorzystnych dla niego warunków miejscowych i kosztów wysokich, H. dopuszcza i inne systemy, np. dołowy, przyczem musi być stosowaną weutylacya dołów kloacznych, dezynfekcya i odwadnianie ich zawartości, w końcu usuwanie tejże sposobem pneumatycznym, to jest za pomocą pomp ssąco-tłoczących do hermetycznych beczek. Z innych systemów znajduje częste zastosowanie

gania H-y są w tym względzie następujące: dla powierzchnia okien stanowiła ¹/i powierzchni pod pokojów mieszkalnych 17 — 20°C, dla pokojów dziecinnych 18—21°C, dla sypialnych 12—16°C, dla kąpielowych 20 — 22°C, dla pracowni 17 —

19°C, warsztatów, względnie do rodzaju zajęcia, od 10 do 17°C, sal gimnastycznych 13 — 15°C, sal dla chorych 17—20°C, teatrów, resurs 19—

20°C. Wymagania, jakie H. stawia wobec pieców i złożonych urządzeń ogrzewających, są:

1) piec musi wytworzyć odpowiednią dla danej przestrzeni ciepłotę i utrzymywać się w równej mierze przy zmieniających się poziomach ciepłoty zewnętrznej, t. j. ma być regulowany; 2) ciepłota winna być we wszystkich częściach zamieszkanej przestrzeni jednakowa; 3) powietrze w mieszkaniu nie powinno być zanieczyszczane pyłem lub gazem, pochodzącym z materyałów opałowych; 4) możliwe bezpieczeństwo od ognia;

5) dobre zużytkowywanie ciepłoty, wywiązującej się ze spalonych gazów; 6) piec ma spełniać czynność wentylacyjną. Przy wyborze pieców (oh.) każe się H. liczyć nietylko z wymiarem sześciennym ogrzewanej przestrzeni, gdyż to jest niedostateczne, ale i z położeniem mieszkania lub pokoju, rodzajem i grubością murów, ilością okien i t. p., jasną bowiem jest rzeczą, że pokój lub mieszkanie, znajdujące się w środku dużego i ze wszech stron zamkniętego domu, jest z natury swego położenia cieplejsze, a więc łatwiejsze do ogrzania, aniżeli pokój tej samej wielkości, ale szczytowy, albo mieszkanie ze wszech stron otwartej willi. Systemy ogrzewania centralnego mają z punktu liygienicznego przed piecami pojedyńczemi niekłamaną wyższość.

Obsługa pierwszych jest prostsza, albowiem dla całego domu wystarcza jedno tylko ognisko, ma-teryały opałowe nie potrzebują być roznoszone po wszystkich mieszkaniach, zużytkowywanie ciepła jest lepsze, pojedyńcze mieszkania nie ulegają zanieczyszczeniu przez odpadki materyałów opałowych, jak popiół, sadze, dym i t. p. Ku-rytarze i klatki schodowe są przy takich systemach również ogrzewane, co podnosi temperaturę mieszkań, przyczynia się do wentylacyi i zapobiega zaziębieniom.—Od oświetlenia (ob.) H. wymaga: 1) aby ilość światła była wystarczającą dla odpowiedniej pracy; 2) aby co do jakości możliwie wyrównywało dziennemu; 3) aby nie wywierało szkodliwych i przykrych dla ustroju wpływów, w rodzaju promieniującego ciepła, zanieczyszczenia powietrza przez sam materyał palny lub przez produkty wydzielane przy spalaniu; 4) aby było względnie tanie. Tym warunkom odpowiada w pierwszym rzędzie światło dzienne. Dostateczna do pracy ilość światła dziennego w danem pomieszczeniu zależną jest 1) od ilości przenikającego do niego światła

beczkowy, nadto różne konstrukcye klozetów z odwadnianiem. H. wymaga racyonalnego urządzenia tak zw. pis soir’ów, a więc posadzek i ścian niepozwalających wsiąkać moczowi, spłókiwania tychże ciągłym strumieniem wody lub pokrywania ich materyałami tłustemi, do których mocz nie przylega (olejne pissoiry Betza) i syfonów chroniących od woni. Przy odprowadzaniu odpadków ludzkich nastręczają się pewne wymagania H-y. Odprowadzanie do rzek i poddawanie tam odpadków naturalnemu oczyszczaniu jest najlepsze, często jednak dlatego nie-możebne, że ilość ich jest zaduża w stosunku do zawartości wody w rzece, do siły jej prądu, to znaczy do jej siły czyszczącej, szczególnie zaś, jeżeli poza wielkiemi miastami znajdują sią w dole i w górze rzeki w blizkiem sąsiedztwie miejscowości gęsto zaludnione i czerpiące wodę bezpośrednio z rzeki. H. uważa, że rzeka nie ulega niebezpiecznemu dla zdrowia zanieczyszczeniu wówczas, jeżeli zawiera przynajmniej 15 razy więcej wody od tej, która wciekawjej koryto z kanałów. Tam, gdzie rzeki niema, albo jej siła czyszcząca jest zamała, H. poleca różne systemy czyszczenia odpadków płynnych, np. drogą elektryczno-cliemiczną, albo też odprowadza je na t. z w. pola naciekowe (.Rieselfelder),, na które odchody w postaci gnojówki spływają, użyźniając grunt pod rośliny warzywne. Takie pola ma np. Berlin. Warszawa ma system najlepszy, bo kanalizacyę w połączeniu z wodociągami; odprowadzanie następuje przez kollektor bielański i kanał burzowy do Wisły. Odpadki kuchenne i mieszkalne t. zw. śmieci zaleca H. składać w odpowiednio urządzone śmietniki ruchome, które winny być po napełnieniu wywożone i dopiero poza miastem wyładowywane i w odpowiednich piecach spalane. Trupy zwierzęce, szczególnie nawiedzone zaraź-liwemi chorobami, zaleca H. poddawać 3—4-go-dzinnemu wpływowi pary ogrzanej do 160°C w odpowiednio na ten cel budowanych przyrządach (Podewit Apparat), poczem następuje zmielenie wyjałowionej masy na nawóz.—Grzebanie zmarłych liczyć się również musi z pewnemi wymaganiami H-y. Przedewszystkiem chodzi o to, aby trup jaknaj krócej przebywał w mieszkaniu, przeto zaleca się jaknaj szybszy transport ciała do domu pogrzebowego. W razie śmierci wskutek zaraźliwej choroby trup ma być owinięty w prześcieradło, zmoczone w 2% wodzie karbolowej i odstawiony niezwłocznie (bez załatwiania formalności) do domu pogrzebowego (oddział dla zakaźnych). Dom ten musi mieć znakomitą wentylacyę. Trumny winny być robione z materyału przepuszczającego powietrze, a więc ułatwiającego gnicie, jak drzewo, gips. Grunt, w którym następuje chowanie odpowiadać musi pewnym ułatwiającym gnicie warunkom: ma więc być przepuszczalny, przystępny dla powietrza, a więc piaszczysty lub żwirowaty, trumna nigdy nie powinna sięgać do poziomu wody gruntowej. Obszar cmentarza obliczonym być musi na mocy przeciętnej śmiertelności i zwiększającego się zaludnienia. Najwłaściwszem pod względem hy-gienicznym jest spalanie trupów w odpowiednio na ten cel zbudowanych piecach, musi jednak czynić zadość następującym warunkom: spalanie musi odbywać się szybko, ma być zupełne i pewne, nie powinno narażać okolicznej ludności na cuchnące wytwory spalania, popiół musi być czysty, białawy, jego zebranie w odpowiednie naczynia (urny) szybkie i zupełne; spalanie powinno być niedrogie.— Szpitale (ob.), jako miejsca, w których przebywają chorzy, muszą być poddane temściślejszej kontroli H-y. Stawia ona też liczne wskazania tak co do położenia, gruntu, placu, jak i przewożenia chorych itp. Wielkość placu winna odpowiadać 100 — 150 metr. kw. na chorego, system budowy ma być pawilonowy, t. j. składać się z szeregu jednopiętrowych pawilonów, połączonych kurytarzami dla zapewnienia chorym dostatecznej ilości światła i powietrza; położenie pawilonów zależeć ma od kierunku stale wiejących wiatrów, ogólnie winno trzymać się w kierunku południowo-pół-nocnym. Jeden pawilon nie powinien mieścić więcej chorych nad 50, dawać każdemu choremu 30 — 40 metr. sześć, przestrzeni powietrznej i 7—15 metr. kw. obszaru na łóżko, nadto ma zawierać separatki, klozety, wanny, pokoje dla lekarza dyżurnego i pielęgarzy. Ściany winny być gładkie, bez szpar, w kątach zaokrąglone, pomalowane farbą emaliową, przynajmniej do wysokości dwóch metrów w salach zwykłych, w całości w pawilonach dla chorób zakaźnych i chirurgicznych. Podłogi winny być robione z łatwo dających się czyścić materyałów; w ścianach niema być żadnych nisz, szaf, węgłów i t. p., niedostępnych dla gruntownego czyszczenia. Wentylacya musi dostarczać do 100 metr. sześć, świeżego powietrza na osobę. W obrębie szpitala ma być kamera dezynfekcyjna (ob.) dla niszczenia chorobotwórczych bakteryj w meblach, naczyniach, bieliźnie i odzieży. Meble jaknajprostsze, z żelaza i szkła.— Szkoły (ob.), tam szczególnie, gdzie stają się obowiązkowemi dla wszystkich dzieci bez wyjątku, winny podlegać kontroli H-y, inaczej bowiem byłyby nieu-stającem źródłem szkodliwości wszelkiego rodzaju, tem zgubniejszych, że praktykowanych przez lata całe na istotach dopiero rozwijających się, a tem samem mniej odpornych. Szkodliwe wpływy wynikają z przebywania zwartych mas dziecięcych w obrębie szkoły i z zajęć wykonywanych przez nie. Przebywanie wspólne sprzyja rozszerzaniu się chorób zakaźnych, wpływa zaś ujemnie na zdrowie wskutek nieodpowiedniego położenia gmachu szkolnego, wadliwej jego budowy, braku ruchu, powietrza i światła, wskutek ciasuoty, brudu i kurzu. H. wy-! maga więc natychmiastowego usuwania osobników zapadłych na zakaźną chorobę z obrębu szkoły, zaleca budowanie gmachów szkolnych na suchym, przepuszczalnym gruncie, na placach otwartych, dba o dostateczny obszar, wentylaeyę, o obfity dostęp światła dziennego, o czystość w obrębie szkoły, o kąpiele dla wychowańców. Zajęcia szkolne, czytanie, pisanie wywierają wpływ na rozwijanie się krótkowzroczności, wykrzywianie kręgosłupa, niedorozwój klatki piersiowej i t. p. Wobec tego H. przepisuje odpowiednie oświetlenie, odpowiedni druk, papier, odpowiednie trzymanie się przy czytaniu i pisaniu, pisanie prostopadłe, racyonaluą budowę ławek, aby stopy, łokcie i krzyż dziecka miały dostateczne oparcie. Regulowanie pracy umysłowej, unikanie przeciążenia, przeplatanie ćwiczeń umysłowych fizycznemi, indywidualizacya środków wychowawczych i naukowych — jest tu zadaniem H-y. Praktycznym wykonawcą i stróżem poleceń jej jest lekarz-hygieûista z pedagogicz-nem wykształceniem, albo pedagog wykształcony biologicznie a zaznajomiony teoretycznie i praktycznie z H-ą szkolną i ogólną. — Nader doniosłe znaczenie ma walka z chorobami za-kaźnemi (ob.). Ze względu, że zakażenie się chorobą powodują zwykle trzy warunki: 1) skłonny ustrój, 2) drobnoustroje chorobotwórcze,

3) okoliczności zewnętrzne, sprzyjające drobnoustrojom w napadzie na ustrój i zakażeniu, liczyć się musi hygiena z temi warunkami i skutecznie z niemi walczyć. Skłonność ustroju do zakażenia się może być usunięta lub zmniejszona przez dobre odżywianie, dobre powietrze, dostateczną ilość światła, brak wilgoci w mieszkaniu, rozsądne hartowanie, budzenie w organizmie równowagi życiowej, nadto drogą szczepienia limf, i surowic przeciwdrobnoustrojowych, np. przeciw ospie, wściekliźnie, dławcowi, tężcowi, durowi i t. d. Mikroby chorobotwórcze zabija H. sposobem chemicznym albo fizycznym, opierając się na biologicznych właściwościach drobnoustrojów; takie procesy zabijania noszą nazwę dezyn-fekcyi (ob.). Do skutecznych i popularnych środków dezynfekcyjnych należy sublimât w roztworze 1 : 1000, przedewszystkiem w pastylkach Angerera, kwas karbolowy w roztworze 2—5°/₀, chlorek, formalina, t. j. 4°/n roztwór formaldehydu, chlorek wapnia, wapno w postaci mleka wapiennego, szare mydło, mydło karbolowe, kwas borny i t. p. Z fizycznych sposobów dezynfekowania nader skutecznem jest gorąco suche, a szczególniej w postaci pary wodnej, która w kilka minut zabija najodporniejsze zarodki drobnoustrojowe. Dezynfekcya za pomocą pary wodnej odbywa się w tak zwanych kamerach dezynfekcyjnych (ob.) różnej konstrukcyi, w których można wyjaławiać ubranie, bieliznę, pościel, narzędzia, przedmioty żelazne, szklane i t. p. Dezynfekcya mieszkań po odbytej chorobie zakaźnej odbywa się przez zmywanie i wycieranie wszelkich powierzchni 2°/₀-ym kwasem karbolowym, albo przez nasycenie powietrza mieszkalnego parami formaliny (aparat Flügge Sc bering a) w przeciągu 7 — 8 godzin przy szczelnie zamkniętych drzwiach, oknach i następnem wprowadzeniu par amoniaku, w celu strącenia nieprzyjemnie woniejącego i drażniącego płuca formaldehydu.

Literatura: Chapelle „Traité d’hygiène publique” (Paryż 1850); Tardieu „Dictionnaire d’hygiène publique et de salubrité” (wyd. 2-e

1862) ; Hirt „System der Gesundheit” (wyd. 4-e Wrocław 1889); Oesterlen „Handbuch der Hygiene” (wyd. 3-e Tübinga 1876); Eulenburg „Handbuch der öffentl. Gesundheitswesens” (Berlin 1881—82, 2 tomy); Pettenkofer i Ziem-pen „Handbuch d. Hyg. und d. Gewerbekrauk-heiten” (wydanie 3-e Lipsk 1882); ßaginsky „Handbuch der Schulhygiene” (wyd. 3-e Sztut-gart 1898); Uffelmann „Handbuch d. privat,

u. Öffentl. Hygiene des Kindes” (Lipsk 1882), „Handb. des öffentl. Gesundheitswesens” (1881— 1882, 2 tomy), „Handbuch der Hygiene” (Wiedeń 1889); Erismann „Gesundheitslehre” (wyd. 3-e Monachium 1885); Götel „Die öffentl. H. in d. ausserdeutsch. Staaten” (Lipsk 1878); Flügge „Grundriss der Hygiene” (wydanie 2-e Lipsk 1891), „Handbuch der Hygiene” (Wiedeń 1889); Kotei mann „Hygiene im Mittelalter” (Hamburg 1890); Lehmann „Die method. der prakt. Hygiene” (Wiesbaden 1890); Rubner „Lehrbuch d. Hygiene” (wyd. 4-e Wiedeń 1892); Ruff „Illustrirtes Gesundheitslexikon” (wyd. 5-e Sztrasburg 1893); Hirsch „Die histor. Entwickelung d. öffentl. Gesundh.” (Berlin 1889); Weyl „Handbuch der Hygiene” (Jena 1893).— Por. dzieła Hueppego w życiorysie jego: „Annales d’hygiène publique et de médecine legale” (1829), „Deutsche Vierteljahrschr. für öffentl. H.” (Finkeiburg, Brunswik 1869), „Zentralblatt für allg. H.” (Finkelburg, Bonn 1882), „Archiv für Hygiene” (v. Pettenkofer, Monachium 1883), „Zeitschrif für Hygiene” (v. Koch, Flügge, Lipsk

1886), „Hygienische Rundschau” (von Fraenkel, Rubiner 1891), „Veröffentlich, des kaiserl. Gesundheitsamt” (Berlin 1877).—Dzieła polskie: Kaczkowski K. „Lekcye hygieny” (Lwów

1833); Bychowiec I. „Sztuka zapobiegania chorobom” (Wilno 1843); Tripplin T. „Hygie-na polska” (Warszawa 1857, 2 tomy); Berger A. „Hygiena” (Lwów 1876); Jermatowski T. „Hygiena” (wyd. 2-e Poznań 1876); Natanson

L. „Hygiena praktyczna” (Warszawa 1891); Żu-liński „Hygiena szkolna” (Kraków 1886): Flügge „Zasady hygieny tłóm. z niemieckiego nakładem redakcyi «Zdrowia»” (1891). Czasopisma: „Przyjaciel zdrowia”, dwutygodnik pod re-dakcyą K. Gregorowicza (Warszawa 1861 —

1863) ; „Służba zdrowia publicznego”, redagowane przez Z. Dobieszewskiego (Lwów 1872); „Dwutygodnik hygieny publicznej krajowej”, dodatek do „Przeglądu lekarskiego” (Kraków 1872);

Dr J. G.

Dr J. G.

S. Pł.

S. Drz.

„Zdrowie”, tygodnik poświęcony naukom przyrodniczym i hygienie pod redakcyą Dobrskiego i Znatowicza (Warszawa 1878 — 80); „Zdrowie”, miesięcznik poświęcony hygienie publicznej i prywatnej, redag. przez I. Polaka (Rok

1-szy 1885/6 w Warszawie; od pewnego czasu własność Towarzystwa Hygienicznego Warszawskiego); „Przewodnik hygieniczny” (organ Towarzystwa Opieki Zdrowia, Kraków 1889). Nadto wiele prac mniejszych i większych St. Markiewicza, I. Polaka, I. Tchórznickiego, L. Nenckiego, O. Bujwida i innych, w końcu „Sprawozdania roczne ze stanu sanitarnego miasta Warszawy” I. Polaka i „Sprawozdania roczne śmiertelności miasta Warszawy” B. Daniele wieża.

Hygieniczne instytuty. Są to zakłady, których celem doświadczalne badania na polu hy-gieny publicznej i prywatnej. Składają się na nie pracownie, sale wykładowe, zbiory, stacya meteorologiczna, laboratoryum bakteryologiczne, stajnie i piwnice dla zwierząt przeznaczonych na doświadczenia. Inicyatywa Pettenkofera (ob. Hygiena — rozwój historyczny) stworzyła pierwszy taki zakład w Monachium w r. 1879. Następne powstały w Lipsku, Berlinie (w tem ostatniem mieście nadto muzeum hygieniczne, zawierające obfite i ciekawe okazy), dalej w r. 1888 instytut Pasteura w Paryżu i Kocha w Berlinie. Z chwilą, kiedy hygiena stała się integralną częścią medycyny, zaczęto tworzyć H. i. przy wszystkich uniwersytetach, łącząc w pierwszych badania doświadczalne z obowiąz-kowemi wykładami i praktycznemi kursami bak-teryologicznemi dla studentów medycyny.

Hygin św., papież, męczennik; z dziejów jego to tylko wiadomo, że istniał i zasiadał na stolicy Piotrowej po papieżu Telesforze. Data objęcia rządów Kościoła jak również śmierci jest jeszcze nieustalona: jedni ją oznaczają latami 131—141 („Brev. Rom.” i „Critica Baron.”), inni r. 139-- 142 (Kronika Euzeb., a za nim Tillemont, Döllinger). Czy był męczennikiem— także niewiadomo, pomimo że wspomniany jest w „Martyr, rom.”. W „Liber Pontificalis” czytamy o nim, że był rodem z Aten i przed objęciem godności zajmował się filozofią. W „Acta SS.” Bollandystów zapisany jest pod dniem 11 stycznia i w tym też dniu Kościół pamiątkę jego obchodzi.

Hyginus, 1. C. Julius H., rodem z Hiszpanii albo z Aleksandryi, uczeń Aleksandra Poly-histora i przyjaciel Owidyusza, wyzwoleniec cesarza Augusta, który go wysoko cenił i nadał mu urząd dyrektora biblioteki palatyńskiej (Suet. gram. 20). Studya jego dotyczyły już-to gram-matyki, i w tej dziedzinie szczególnie miał się odznaczyć,—już też historyi Starożytności i agronomii; z dzieł tych, tak rozmaitej treści, noszących tytuły: „Commentarii in Vergilium”, „De vita rebus que inlustrium virorum”, „De familiis Troja-nis”, „Urbes Italicae”, „De proprietatibus deorum”, „De dis Penatibus”, „De agricultura”— nic, prócz drobnych szczątków, do naszych czasów się nie dochowało.— 2. Pod nazwiskiem H-a przechowały się jeszcze dwa dzieła, które dla języka i treści jednakże przypisać należy innemu autorowi H-owi, i to żyjącemu pod koniec II wieku po Chr. Jedno z nich miało zrazu tytuł ogólny „Genealogiae”, który pierwszy wydawca zmienił na „Fabulae”, ponieważ większa część tego dzieła zawiera 244 opowieści z greckiej mitologii, zaczerpniętych z wybornych źródeł greckich, a właśnie ze względu tego posiada ono wielką wartość dla badań mitologicznych, dokładniejszego poznania materyału, z jakiego greccy tragicy dzieła swe tworzyli. Drugie dzieło, w rękopisach „De ratione sphaerae”, „De sideribus”, „De astronomia”, w starszych wydaniach „Poe-tica astronomica” zwane, w 4 księgach spisane, podaje rozmaite opowieści mityczne o gwiazdach, objaśnia pierwsze zasady astronomii, konstella-cye gwiazd, opierając się również na dobrych greckich wzorach, jak w głównej części na KaTaoTeptofjLoC, dziele sławnego Eratostenesa. Pierwsze dzieło służyło aż po późne czasy Wieków Średnich za podręcznik szkolny, a przechowało się do dzisiaj w formie bardzo skażonej. Dzieło astronomiczne, w Wiekach Średnich bardzo wiele czytane, doszło naszych czasów w trochę lepszym stanie. — Wydania. Obydwa dzieła wydali: Muncker w „Mythographi latini” (Amsterdam 1691, 2 tomy); van Stave-ren w „Auctores mythogr. lat.” (Lejda 1742, 2 tomy); „Fabulae” wydali: Micyllus w r. 1535 według rękopisu fryzyngijskiego, który później zaginął; Bunte, Lipsk 1857; Schmidt M., Lipsk 1872; astronomiczne dzieło H-a wydał Bunte, Lipsk 1875. — Por. Lange C. „De nexu inter C. Julii Hygini opera mythologica et fabularum librum” (Moguncya 1865); Kauffmann „De Hygini memoria scholis in Cic. Aratum Harleianis sêrvata” (Wrocław 1888); Tschiassny „Studia Hyg.” (Wiedeń 1888); Dietze „Quaestt. Hyg.” (Kilonia 1890). — 3. H., z przydomkiem Gro-maticus (= miernik), żyjący za czasów cesarza Trajana, napisał dzieło o miernictwie, dzielące się na trzy części: 1) de limitibus, 2) de condicionibus agrorum, 3) de generibus contro-versiarum. Inne dzieło, temu H-owi zwyczajnie przypisywane, pochodzi prawdopodobnie z III wieku po Chr., a nosi tytuł: „De castrametatio-ne” albo „De munitionibus castrorum”. Wydali te dzieła: Lachmann w „Agrimensores”; Lange, Getynga 1848; Gemoll, Lipsk 1879; Domaszew-ski, Lipsk 1887.—Por. Ursin „De castris Hygini qui fertur quaestt.” (Helsingfors 1881).

Hygrofilit, minerał o składzie chemicznym chwiejnym. Należy on do grupy minerałów zbitych, zielonawych, w dotknięciu tłustych, do języka przylegających, po chuchnięciu na nie wydających zapach stęchły gliny. Sądząc z za-

Z. W.

Dr J-y B-r.

tern względna jest

fi ,

Al*

Fig. 120.

dną nasyconem, odstęp zaś Hygrometr włosowy, między tak otrzymanemi punktami dzieli się na 100 częśoi, które się nazywają stopniami wilgotności. Włos użyty winien być odtłuszczony eterem, a jeżeli do budowy H-u używa się zawsze włosów jednakiego rodzaju, to przyrządy te dają rezultaty dosyć między sobą zgodne. H. włosowy wskazuje wprawdzie, czy powietrze mniej czy też więcej zbliża się do stanu nasycenia, ale ze wskazań jego bezpośrednio o ilości pary wodnej w powietrzu wnosić nie można. Prężność pary wodnej, odpowiadająca każdemu stopniowi takiego H-u, daje się oznaczyć jedynie przez porównania na drodze empirycznej. Zestawił to Gay-Lussac dla temperatury powietrza 10° w tablicy następującej:

Wilgotność powietrza w odsetkach

Stopnie

hygrometru

Stopnie

hygrometru

O' ^ w co m o o o o o

t- o 00 00 05 iO 'è¹ t— t- t— 05 ^ O t>

i—i <m

o o o o o

CD t- 00 Ol O

wartości potasu, wszystkie one, a zatem i hy-grofilit, są mieszaninami związków grupy gliny z miką.

Hygrograf, ob. Hygrometr.

Hygroma (z greek, óypoę = wilgotny, mokry, wodnisty), Torbiak, oznacza przewlekłe zapalenie pochewek ścięgien i torebek maziowych połączone z wysiękiem; ostatnie z nich są częstsze i tworzą guzy miękkie, chełboczące, mało bolesne, wypełnione zawartością surowiczą. Tor-biaki spotykamy w okolicy kolana, łokcia i karku, rzadziej w innych miejscach. Leczenie— tylko chirurgiczne.

Hygrometr (t. j. wilgociomierz), przyrząd meteorologiczny do pomiaru wilgotności atmosferycznej (ob. Hygrometrya). Rezultat najdokładniejszy daje bezpośrednie oznaczanie ciężaru pary wodnej, zawartej w metrze sześciennym powietrza. Do celu tego służy aspira-tor czyli naczynie, napełnione wodą i opatrzone u góry i u dołu dwoma otworami, które zamykać można kranami. Z kranem górnym połączona jest szczelnie rura szklana, zawierająca substaneyę hygroskopijną, jak up. pumeks napojony kwasem siarczanym, albo chlorek wapnia, które chciwie pochłaniają parę wodną. Ciężar rury wraz z jej zawartością z góry dokładnie się oznacza, a po połączeniu jej z naczyniem otwierają się oba krany i mierzy się objętość wody wypływającej otworem dolnym; miejsce jej zastępuje wdzierające się przez otwór górny naczynia powietrze, które wszakże w przejściu przez rurę szklaną odstępuje swą parę wodną. Gdy więc, po ukończeniu doświadczenia, rurę odejmiemy i znowu zważymy, to przyrost jej ciężaru daje ciężar pary wodnej, która się zawierała w powietrzu przeprowadzouem. Ponieważ zaś wiemy, ile metrów sześciennych powietrza przez rurę przeszło, łatwo obliczyć można w gramach ciężar pary zawartej w jednym jego metrze sześciennym; daje nam to wilgotność bezwzględną, skąd, jeżeli znamy temperaturę powietrza, wyprowadzić możemy rachunkiem wilgotność względną (ob. Hygrometrya). Dajmy, że przyrost ciężaru przy ważeniu dru-giem wynosi 0.25 grama, z naczynia zaś wypłynęło 100 litrów czyli ¹/l0 metra sześciennego; okazuje to, że w jednym metrze sześciennym powietrza zawiera się 2.5 grama pary wodnej, takiej zaś zawartości odpowiada prężność pary 2.3 milimetra (ob. Para). Jeżeli zaś temperatura powietrza wynosi przytem 10°, to odpowiadająca jej prężność maksymalna czyli prężność pary nasyconej czyni 9.2 mm.; wilgotność za-2 3

gijr = °-25 czy]i 25 %•

Metoda ta daje rezultaty zupełnie dokładne, jest wszakże zbyt żmudna, przy obserwacyach więc zwykłych odwoływać się trzeba do H-ów w użyciu dogodniejszych.—Najdawniejsze z nich

En cykl. Powsz. ILustr. Zesz. 234. T. XXX.

polegają na zastosowaniu ciał hygroskopijnych, które chciwie pochłaniają parę wodną z powietrza, przyczem objętość swą zmieniają.— Hygrometr włosowy Saussure’a (fig. 120) składa się z włosa AB, który jest u-twierdzony w końcu górnym, a w końcu dolnym przechodzi przez blok B i wyprężony jest ciężarkiem S; przy wydłużaniu się włos wprawia w obrót blok, a wraz z nim skazówkę G, która, posuwając się po skali mm', podaje zmiany długości włosa, jakim on wraz ze zmianą wilgotności powietrza ulega. Oba krańcowe punkty skali oznacza się (obserwując położenie skazówki), najpierw w powietrzu starannie wysuszonem, a następnie w powietrzu parą wo-

Wilgotność powietrza w odsetkach

36.28

47.19

61.22

79.09

100.00

Jeżeli więc H. wskazuje 60°, a temperatura wynosi około 10°, to powietrze zawiera 36.28°/0 tej ilości pary, jaką-by zawierało, gdyby było nasycone. H. włosowy został rozmaicie zmieniony przez wprowadzenie zamiast włosów różnych innych ciał organicznych, jak: strun, jedwabiu, fiszbinu, piór; wszystkie jednak dają rezultaty niedosyó ścisłe i mogą być uważane jedynie za hydroskopy. Pomimo to H-u włosowego nie zarzucono zupełnie. Klinkerfues zbudował H. dwunitkowy czyli bifilarny, złożony

77

Fig. 121.

Hygrometr Daniella.

10.5

względna

13.5

źródła błędu tego przyrządu wskazał Döbereiner, a pożądane zabezpieczenia wprowadził Régnault. Hygrometr Régnaulta (fig. 122) składa się z dwu rur szklanych B i B', których końce dolne osadzone są w naczyniach ze srebra wypolerowanego; w obu pogrążone są termometry T i T', podzielone na dziesiąte częśói stopnia. Naczynie B zawiera pewną ilość eteru, do którego sięga rura G z obu stron otwarta; z naczynia tego prowadzi nadto rura M' nia wilgotności powietrza w mieszkaniach.—In- d₀ aspiratora. Gdy z aspira-ny dział H-ów stanowią H-y kondensacyj- tora woda wypływa, powie-ne, które zawartość pary wodnej w powietrzu trze przechodzące przez ru-wskazują przez oznaczenie punktu rosy (ob.

H y gr o m e t r y a). Najdawniejszy z przyrządów tego rodzaju jest H. Daniella (fig. 121), składający się z dwu kulek szklanych A i B, połączonych rurą szklaną, dwa razy prostokątnie zagiętą; kulka A jest pozłocona i w części wypełniona eterem zaś B otoczona jest muślinem. W kulce A nad-

t’

Mb*

Fig. 122. Hygro-metr Régnaulta.

z dwu włosów tak skombiuowanych, że skala podzielona jest na części równe; przyrząd ten w konstrukcyi Lambrechta zyskał w ostatnich czasach znaczne rozpowszechnienie. Posiada on skalę, na której skazówka podaje wilgotność powietrza wprost w procentach. Do przyrządu nadto dodana jest ruchoma tabela redukcyjna, złożona z dwu tarcz, obracających się dokoła wspólnej osi, z których jedna zawiera skalę procentową wilgotności, a druga skalę temperatury; przez zestawienie zaobserwowanej wilgotności z istniejącą temperaturą odczytać można bez rachunku punkt rosy danemu stanowi atmosfery odpowiadający. Ponieważ punkt rosy ma ważne znaczenie w przewidywaniu deszczu i przymrozków nocnych, przyrząd ten pożyteczny jest dla rolników i ogrodników, jako też do regulowa-

V-

kulka

to zanurzony jest termometr, którego skala mieści się w rurze. Przed zalutowaniem rury zostało z niej powietrze usunięte; gdy więc na muślin puszcza się eter kroplami, przez szybkie jego ulatnianie się kulka B się oziębia, a znajdująca się w niej para eteru, z drugiej kulki pochodząca, szybko się skrapla, skąd dalej eter w kulce A przechodzi we wrzenie, kulka więc ta się oziębia, a gdy temperatura jej obniża się dostatecznie, skrapla się na niej para otaczającego powietrza, co zdradza się natychmiast zmętnieniem powłoki metalicznej, a temperaturę, przy której to następuje, odczytuje się na termometrze w kulce zawartym. Temperatura ta jest właśnie punktem rosy, który służy do oznaczenia zawartości pary w powietrzu, a jeżeli przytem obserwujemy temperaturę powietrza, można stąd wilgotność względną obliczyć. Dajmy, że jako punkt rosy otrzymano 12°, gdy temperatura powietrza wynosiła 16°; w tablicach odczytujemy, że prężność maksymalna pary wodnej przy 12° jest 10.5 mm., przy 16° zaś 13.5 mm.; zachodząca przeto w chwili obserwacyi wilgotność bezwzględna wynosiła 10.5 mm., a wilgotność

— 0.78 czyli 78°/₀. Pewne

'C

fr li :i ii

rę G przedziera się przez eter i powoduje szybkie jego ulatnianie, a idące za tern jego oziębienie sprowadza oaad rosy na powierzchni naczynia srebrnego; punkt rosy daje się tu dobrze uchwycić przez porównanie z drugiem naczyniem srebrnem, które pozostaje niezmącone. Źródła błędów usunięte tu są tern, że aspirator umieszczony być może zdaleka, a obserwator również zdała odczytuje termometr przez lunetę. Podobny przyrząd prostszej konstrukcyi zbudował Lambrecht. — Najdogodniejszą wszakże metodę oznaczania wilgotności powietrza daje psychrometr Augusta, składający się z dwu termometrów, umieszczonych obok siebie, z których jeden utrzymuje się w stanie wilgotnym za pomocą tkanki, otaczającej jego kulkę i zanurzonej końcem w naczyniu z wodą. Ze zwilgoco-nej tkanki woda ulatnia się tern prędzej, im powietrze jest suchsze; obniżenie więc temperatury termometru wilgotnego przy różnym stanie wilgotności powietrza jest różne, a z różnicy t—V temperatur termometru suchego i wilgotnego obliczyć można prężność f pary istniejącej w powietrzu. Jest mianowicie:

f — s — k (t— t') b,

gdzie s oznacza prężność maksymalną pary w temperaturze t', b współczesny stan barometru, a k ilość stałą, która jest nieco różna w różnych miejscowościach, ale średnio wynosi

0.00095. Rachunków tych jednak uniknąć można przez użycie gotowych już tablic, które z zaobserwowanych wielkości bezpośrednio odczytać dozwalają wilgotność, zarówno bezwzględną jak i względną. Aby dawał rezultaty dokładne, psychrometr umieszczony być winien w miejscu, gdzie powietrze ma przewiew swobodny. W hy-grometrze aspiracyjnym Assmanna (fig. 123) przewiew taki wywołuje sam przyrząd, w któ-

Fig. 123.

wzoru f —

—Inna wreszcie

S. K.

— 0.54. Zwykle wszak-

9.2

rym obok kulek obu termometrów, suchego i wilgotnego, przebiega prąd powietrza. W tym celu w górnej części przyrządu t zamknięty jest aspirator odśrodkowy czyli ekshaustor, który chwyta powietrze między dwie szybko wirujące tarcze i wyrzuca je nazewnątrz; tarcze wykonywają w ciągu minuty przeszło 1000 obrotów, w ciągu sekundy przepływa przecięciowo litr powietrza, a szybkość tego prądu poniżej kulek termometrycznych w rurach e przechodzi 2 metry na sekundę. Powietrze przebiega przez rury f, łączące się w jedną rurę g, prowadzącą do aspiratora; rury c i f wkręcone są w pierścień z kości słoniowej d, który przerywa przewodnictwo cieplikowe w częściach metalowych przyrządu; termometry mają podziałkę na 0.2°. Hygrometr ten zaleca się znaczną czułością, a wilgotność bezwzględną oblicza się według

C3

O Ig

[i

Psychrometr aspiracyjny Assmanna.

S —    (t-f).—5.

jeszcze metoda hygrometryczna polega na tem, że zamkniętą objętość powietrza badanego oswo-badza się od pary wodnej przez pochłonięcie jej kwasem siarczanym, przyczem oznacza się, o ile zmniejszyło się ogólne ciśnienie; różnica daje prężność pary w powietrzu zawartej, czyli jego wilgotność bezwzględną. Podobne hygro-metry objętościowe zbudowali: Edelmann i Rüdorff. — Hygrografy są to hygrometry, notujące automatycznie swe wskazania; są to w ogólności hygrometry włosowe, które zmiany w długości włosa, skutkiem zmiennej wilgotności zachodzące, wypisują na obracającym się walcu za pośrednictwem drążka, działającego jako pióro, jak w innych podobnych przyrządach meteorologicznych (ob. Samopiszące przyrządy).— Por. Mohn „Zasady meteorologii” (przek. S. Kramsztyka, 1882; na końcu dzieła podane są tablice psychrometryczne); Klinkerfues „Theorie des Bifilarhygrometers” (1875); Ass-maun „Das Aspirationspsychrometer” (1892).

Hygrometrya, dział fizyki kuli ziemskiej, meteorologii w szczególności, mający na celu oznaczanie wilgotności powietrza, czyli ilości pary znajdującej się w powietrzu, w danej okolicy i w oznaczonym czasie, wilgotność bowiem powietrza ulega zuacznej chwiejności. Aby oznaczyć ilość pary wodnej, znajdującej się w powietrzu, bądź-to mierzy się ciężar pary, zawartej w pewnej objętości powietrza, bądź też oznacza się ciśnienie, jakie para wskutek swej prężności wywiera we wszystkie strony na przedmioty, z któremi pozostaje w zetknięciu; ciśnienie to oznacza się wysokością słupa rtęci, którego ciężar równoważy ciśnienie pary (ob. Para). Ostatnia ta metoda oznaczania ilości pary przez ciśnienie jest zwykle używana, prężność bowiem pary wodnej stanowi dosyć ścisłą miarę ilości jej w powietrzu; prężność pary wodnej jest z bardzo drobnem zaledwie odstępstwem proporcyonalna do ciężaru pary zawartej w powietrzu. Jeżeli zawartość pary oznaczymy raz przez liczbę gramów, jaką waży para wodna zawarta w metrze sześciennym powietrza, a następnie prężność jej przez liczbę milimetrów, dającą wysokość słupa rtęci, wyrównywającego ciśnieniem swem prężności pary, to w obu razach otrzymamy liczbę prawie zupełnie jednaką. Jeżeli np. metr sześcienny powietrza zawiera 5 gramów pary wodnej, to prężność pary wynosi prawie dokładnie 5 milimetrów, i nawzajem. Reguła ta służy dla wszystkich przypadków. jakie w rzeczywistości zachodzą. Ilość (lub prężność) pary wodnej, w danej chwili w powietrzu występującą, nazywamy wilgotnością bezwzględną czyli ab solutną. Przez wilgotność względną, natomiast, rozumiemy stosunek ilości pary, jaką powietrze zawiera, do ilości pary, jaka najwyżej jest możliwa w temperaturze panującej w danej chwili, — albo, co jedno znaczy, stosunek prężności, jaką para w danej chwili rzeczywiście posiada, do prężności, jakąby posiadała, gdyby powietrze przy istniejącej temperaturze było parą nasycone. Jeżeli up. temperatura wynosi 10°, to powietrze mogłoby zawierać parę o prężności najwyżej 9.2 milimetra, gdyby parą nasycone było. Jeżeli zaś w rzeczywistości powietrze zawiera parę, której prężność wynosi 5 mm., to wilgotność względna czyni ~

że wilgotność względna wyraża się w odsetkach, czyli w danym przypadku oznacza się ją przez 54°/₀- Gdyby powietrze przy 10° było parą na-

9.2

sycone, wilgotność jego względna byłaby    1,

czyli 100°/₀. Im większy tedy jest ułamek, lub odsetka wyrażająca wilgotność względną, tern powietrze jest bliższe swego punktu nasycenia i tein je wilgotniejszem nazywamy. Przez obniżanie temperatury nadchodzi zawsze kres, przy którym ilość pary w- powietrzu zawarta wystarcza już do jego nasycenia. Jeżeli temperatura wynosi 10°, a prężność pary 5 mm., to można powietrze oziębić aż do 1.2°, bez skroplenia w wodę zawartej w nim pary, gdyż dopiero przy 1.2° para nasycona posiada prężność 5 mm. Dalsze wszakże zniżanie temperatury wywołuje natychmiastowe skroplenie części pary. Temperatura 1.2 stanowi przeto punkt rosy dla powietrza zawierającego parę wodną o ciśnieniu 5 mm. Gdyby, również przy 10°, ciśnienie pary czyniło 9.2 mm., to już najmniejsze obniżenie temperatury sprowadziłoby wydzielanie wody; punkt rosy w tym razie przypadałby przy 10°. Im większa zatem jest wilgotność względna, tem punkt rosy jest bliższy istniejącej w danej chwili temperatury, im zaś suchsze jest powietrze, tem niżej przypada on względem temperatury powietrza. Oprócz wilgotności bezwzględnej i względnej zaczęto w nowszych czasach rozpatrywać jeszcze niedomiar czyli deficyt wilgotności, oznaczający ilość pary, jaką przy temperaturze istniejącej powietrze przybrać jeszcze może. Niedomiar ten oznacza się w milimetrach słupa rtęci, podaje zatem różnicę między możliwą a rzeczywiście występującą ilością pary.—Wilgotność powietrza ulega wyraźnym zmianom peryodycznym, dobowym i rocznym, które się wyrażają rozmaicie w powyżej przyjętych trzech jej miarach. Okres dzienny wilgotności bezwzględnej wskazuje, że w okolicach nadmorskich ilość pary idzie dokładnie za biegiem temperatury; jest najmniejsza o godzinie 4 rano, wzrasta do godziny 1—3 po południu, poezem zaczyna się spadek, trwający przez wieczór i przez noc. Przebieg ten łatwo się tłómaczy, wzrost bowiem temperatury powoduje wzmaganie się ulatniania. W okoli- -cach śródlądowych okres ten dobowy jest odmienny. Prężność najniższa pary występuje we wczesnych godzinach rannych, odtąd wzrasta do godz. 8—9, poezem znowu do godz. 2 po poł. opada, odtąd aż do godz. 9 wieczorem wzrasta, a dalej przechodzi w spadek, który trwa przez wieczór i przez noc. Niezgodność ta okresu dziennego ilości pary z przebiegiem temperatury dziennej zależy od prądu wstępującego powietrza, który rozwija się ze wzrostem temperatury w ciągu dnia i unosi ze sobą parę wodną w górę, usuwając ją w części warstwom dolnym. Podczas zimy, gdy w szerokościach naszych zmienność dzienna temperatury jest nader słaba, także i okres dzienny zawartości pary staje się bardzo nieznacznym. Okres roczny prężności pary wodnej przedstawia znaczną zgodność z przebiegiem temperatury: najmniejsza zawartość pary przypada na miesiące zimowe, największa na lipiec i sierpień. Średnia prężność pary w okolicach naszych wynosi 6—8 mm., słabnie w ogólności w kierunku od zachodu ku wschodowi, obszerność natomiast okresu rocznego, tj. różnica między największą a najmniejszą średnią prężnością miesięczną, jest ku wschodowi większa. Wraz z wysokością nad poziomem morza maleje ilość pary wodnej; w wysokości około 2 000 metrów przypada już granica między dolną a aórną połową ilości pary w atmosferze; powyżej 6 500 m. zawiera się tylko ł/₁₀ wszystkiej atmosferycznej pary wodnej.—Przebieg dzienny wilgotności względnej jest prawie wszędzie na ziemi jednaki, obszerność jego tylko w różnych okolicach ma wielkość rozmaitą; wilgotność względna jest wszędzie największa rano, a po południu najmniejsza. W przebiegu rocznym wilgotność względna największa jest w zimie, najmniejsza w ogólności w maju. Obszerność. jej roczna w okolicach nadbrzeżnych jest mała, wzrasta ku głębi lądów; w Europie zachodniej wynosi około 5, w Rossyi środkowej około 30 odsetek.— Co się wreszcie tyczy niedomiaru nasycenia, o ile go dotąd poznano, jest on zgodny z biegiem temperatury, większy wieczorem aniżeli rano, większy w lecie, aniżeli w zimie. Według niedomiaru tego tedy jest lato najsuchszą, zima najwilgotniejszą porą roku; wiosna jest suchsza, aniżeli jesień.—Pod względem klimatycznym wilgotność bezwzględna ma znaczenie daleko mniejsze, aniżeli wilgotność względna, od niej-to bowiem głównie zależy poczucie suchości i wilgotności powietrza; bezwzględna ilość pary jest w lecie znacznie większa, aniżeli w zimie, pomimo to w lecie powietrze wydaje się nam suehem, w zimie zaś wilgotnem. Wilgotność względna wywiera wpływ potężny na wszelkie organizmy żyjące, na człowieka zarówno jak na zwierzęta i rośliny, od niej bowiem zawisły przeważnie różnice, jakie w różnych klimatach przedstawia siła ewaporacyi czyli wielkość ulatniania się wody, przyczem wszakże wpływ ważny przedstawia i temperatura. Gdy powietrze nasycone jest parą wodną, ulatnianie ustaje, a w ogólności proces ulatniania dokonywa się tern łatwiej, im powietrze bardziej jest oddalone od swego stanu nasycenia. Wielkość ulatniania oznacza się przez ilość wody, która zamienioną zostaje w parę na rozległości 1 metra kwadratowego, co ocenia się za pomocą przyrządu zwanego atmometrem lub ewa-porymetrem. Jest to w ogólności płytkie naczynie walcowe, napełnione zważoną ilością wody, którą waży się znowu po ukończeniu doświadczenia; różnica daje ulotnioną ilość wody, a znając wymiary miski, można stąd obliczyć grubość warstwy wody, która w stan lotny przeszła. W różnych okolicach ziemi wielkość ulat-

sem temperatury powietrza.

s. K.

Dr j. p.

Dr J. P.

S. K.

S. Drz.

niania jest nader różna. W Kumanie, w Ameryce, pod 10° szerokości płn., ulatnia się rocznie warstwa wody 3 520 milimetrów, w Marsylii 2 300 mm., na wybrzeżach angielskich 900 mm., w Hollandyi 700 mm. Wielkość ulatniania posiada okres dzienny i roczny; oba idą za okre-

S. K.

Hygroskop, przyrząd wskazujący, czy wilgotność powietrza wzmaga się, czy też słabnie, ale jej dokładnie nie mierzy jak h y gro metr (ob.). Pierwotny hygrometr włoskowy należy raczej do kategoryi hygroskopów, aniżeli hygrometrów istotnych. Dosyć rozpowszechnione są jeszcze H-y, mające jedynie znaczenie igraszek; tak up. dwie figurki osadzone są na krążku, tak, że podczas suszy jedna, przy powietrzu zaś wilgotnem druga wysuwa się przed domek. Obrót krążka dokonywa się za pomocą przytwierdzonej do niego struny, która się przy wilgoci wydłuża. W podobny sposób urządzony jest kapucyn, na wilgoć zakrywający głowę kapturem, który do niego przytwierdzony jest włosem, również wydłużającym się na wilgoć. Do tejże kategoryi igraszek należą t. z w. baro metryczne kwiaty (ob.) lub figurki, które w powietrzu wilgotnem zmieniają swą barwę.

Hygroskopijna gaza (z grec. ÓYpóę=rwilgotny, mokry i oxo7reco =' spoglądam na co). Jest to tkanina rzadka i miękka z bawełny, za pomocą sposobów właściwych odtłuszczona zupełnie, posiadająca zatem własności hygroskopijnej waty (ob.). Znajduje zastosowanie szerokie w chirurgii, jako wyborny materyał opatrunkowy; robi się z niej opaski, owija się lub nakrywa nią rany i t. p. Można ją też napawać roztworami fenolu (kwasu karbolowego), jodoformu, sublim atu i t. p., przez co nadaje się jej własności przeciwgnilne. Dobra hygroskopijna gaza, rzucona na wodę, powinna w niej szybko zatonąć, nie pływać po powierzchni.

Hygroskopijna wata (z grec. ÓYpó?=wilgot-ny, mokry i oxoîtéw — spoglądam na co). Wata używana powszechnie do opatrunków chirurgicznych, wchłaniająca w siebie szybko wszelkie wydzieliny ran lub owrzodzeń, dlatego też zamiast jej dawać miano cudzoziemskie, wadliwie złożone, lepiej zwać ją po prostu watą opatrunkową. Wyrabiana bywa z włókien bawełny, bardzo starannie oczyszczonych i pozbawionych zupełnie wszelkich śladów tłuszczu. Dobra wata hygroskopijna rzucona na wodę nie powinna pływać po jej wierzchu, lecz nasiąknąwszy szybko iść do dna. Żeby jej nadać własności przeciwgnilne, moczy ją się w roztworach odpowiednich fenolu (kwasu karbolowego), sublimât u i t. p., a po wysuszeniu używa się jej również do opatrunków.

Hygroskopijne ciała, ciała wilgotniejące, ciała mające własność pochłaniania wody z powietrza, nie łączą się z nią wszakże diemicznie. Ponieważ powietrze zawsze parę wodną zawiera, ciała te nigdy nie są zupełnie suche, a jeżeli są przez ogrzanie wysuszone, natychmiast znowu wilgoć przyjmują, pochłaniając ją tem prędzej i w tern większej ilości, im wilgotność względna powietrza jed większa. Właściwie wszystkie ciała są w pewnej mierze hy-groskopijne, szkło nawet i metale zagęszczają na swej powierzchni wyraźne ilości wody. Szczególniej wszakże silnie hygroskopijne są pewne sole, które pochłaniać mogą tak znaczną ilość pary wodnej z powietrza, że się w niej prawie zupełnie rozpuszczają, czyli rozpływają się na powietrzu. Wybitny przykład takiej soli przedstawia chlorek wapnia, ale i sól kuchenna rozpływa się w powietrzu wilgotnem. Inne ciała skutkiem pochłanianej wilgoci doznają zmiany swej objętości, jak włosy ludzkie, które się rozkręcają i wydłużają tak znacznie, że mogą być używane do hygrometrów (ob.). Struny narzędzi muzycznych wydłużają się w wilgotnem powietrzu przepełnionych sal koncertowych, tak dalece, że instrumenty te trzeba stroić nanowo. Cienka figurka z żelatyny lub złota malarskiego, położona na dłoni, pochłania jej wilgoć, nabrzmiewa i zwija się, wysychając zaś szybko z powodu cienkości, rozwija się, dotyka znów dłoni i na nowo się zwija, a osobliwe na pozór te ruchy dokonywają się nader szybko. Podobnie jak włosy i struny, tak też i inne ciała organiczne, jak drzewo, mąka, bawełna, len, a więcej jeszcze pióra, wełna, jedwab, przyjmują znaczną ilość wilgoci, wydając się suchemi nawet przy zawartości 10 — 20 odsetek wody. Przy kupowaniu takich materyałów należy na wzgląd ten zwracać uwagę, a w niektórych krajach istnieją biura do oznaczania urzędowego zawartości wody w takich towarach. Znaczna też ilość cieczy należy do ciał hygroskopijnych; alkohol daje się bardzo trudno w stanie bezwodnym utrzymać, a kwas siarczany stężony służy dobrze do osuszania powietrza. Jeżeli pod dzwonem szklanym umieścimy na trójnogu miseczkę z roztworem soli, a obok w płytkiem naczyniu kwas siarczany stężony, przyśpiesza on ulatnianie się wody i wydzielanie kryształów soli z roztworu.

Hykkara (po grecku 'Txxapa), starożytne miasto Sykanów na północnem wybrzeżu Sycylii, na zachód od Panormos (nazwane tak od pewnego gatunku ryb morskich, öxxa), dzisiaj Carini. W wojnie peloponeskiej zdobyli je i splądrowali Ateńczycy i oddali potem Se-gestańczykom (Thucyd. 6, 62; 7, 13). Pomiędzy mieszkańcami, zaprzedanymi w niewolę, dostała się do Aten naonczas także piękna Timan-dra, kochanka Alcybiadesa, razem z córką swą, ową później bardzo wsławioną heterą Lais (Plut. Alcib. 39).

Hykszu-owie, Hyksowie, obcy najeźdźcy, którzy pod koniec Sredniowieczego Państwa zdobyli Egipt i utrzymali go w s wojem posiadaniu przez kilka wieków. Wiadomość o nich czerpiemy wyłącznie prawie ze źródeł greckich—Manetho-na i innych pochodnych od niego, gdyż napisy egipskie dają tylko uboczne wzmianki, a nieliczne własne pomniki królów najeźdźców, oprócz kilku imion, nic nie przekazują. Samą nazwę Hykszu-owie dochował tylko Manethon, słusznie tłómacząc ją jako pogardliwe przezwisko „królowie pasterze”, ściślej „królowie beduinów, rabusiów” (od egipskiego—hiq wódz i szasu rabusie, koczownicy). Źródła egipskie albo wcale ich nie nazywają, jak napis Ahmesa w El-Kab (L. D. III, 25), albo ogólnikowo mianują a mu—Azyatami i obcymi—szemamu (napis w Stabl-Antar, Recueil III, 3), albo w końcu darzą niezrozumiałem przezwiskiem aa ta (papyrus S allier JV» 1). H. wtargnęli do Egiptu z Azyi—w chwili upadku i rozdrobnienia państwa faraonów za dynastyi XIV, Ksoickiej. W Egipcie miał podówczas, według Manethona, panować Timeus, a wodzem H-ów był Sala-tis, imię, które prawdopodobnie powstało tylko skutkiem nieporozumienia, bo s z alit znaczy w jęz. semickich poprostu „wódz” (Gen. XLII,

6). Dolny Egipt uległ z łatwością; zdobywca obrał za stolicę Memfis, a na pograniczu Azyi w mieście A u ar i s (egip. Hatuar) założył obóz obronny. H. szerzyli wszędzie spustoszenie i najgorszą po sobie zostawili pamięć. W Górnym wszakże Egipcie, zdaje się, natrafili na silny opór, prawdopodobnie ze strony możnych książąt Tebań-skjch. Następcy Salatisa, Bnon. Apachnas, Apophis I i Jannas strawili życie na walkach z nimi; dopiero Asses shołdował Teby. Z tych udzielnych książąt Tebańskich Manethon w swojej liście uformował dynastyę XV. Dopiero następna, XVI, jest czysto H-ską i panuje nad Górnym oraz Dolnym Egiptem. Tymczasem H. zdążyli przejąć obyczaje i kulturę egipską. To też nieliczne imiona królów tej obcej, XVI dynastyi, dochowane na pomnikach, mają charakter czysto egipski, jak to Apophis Aqen-re, Apophis II Userre, w końcu Chi a ni (może, Jannas Manethona); otacza je też zwykły formularz tytułu prawowitego faraona. Stolicą XVI dynastyi było miasto Tanis (San) w Dolnym Egipcie. Pod koniec jej panowania znów wszczęły się walki z książętami Tebańskimi, którzy cały czas występują, jako obrońcy żywiołu egipskiego. O ile można wnosić, początek powstaniu dał Seqenenre Taa I, a wybuchło ono z powodów religijnych. Według legendy pap. Sallier, faraon z dynastyi H-ów Apophis Aqenre chciał zmusić cały Egipt, a z nim i księcia Tebańskiego, do wyłącznej czci Sute-cha, boga H-ów, z pominięciem bogów egipskich. O przebiegu walk, które z tego jakoby powodu wynikły, nic niewiadomo. Mumie jednak tych książąt tebańskich, którzy je prowadzili, dochowały się do naszych czasów w lochu w Deir-el-Bahari, gdzie je ukryto później przed złodziejami. Wszyscy oni noszą imię Seqenenre Taa. Któremu z nich udało się pobić H-ów i zmusić ich do zamknięcia się w obronnem Auaris, niepodobna dociec. Przepisywacze Manethona przekręcili jego imię na Alisphragmuthosis. Jeden z jego następców, Amosis (Ahmes), zdobył nareszcie Auaris i położył kres panowaniu H-ów. Z nim rozpoczyna Manethon nową dynastyę XVIII, zaliczając poprzedników jego zarówno H-ów, jak i walczących z nimi Tebań-czyków do jednej—XVII, dynastyi. O zdobyciu obronnego obozu w Auaris istnieją dwie relacye. Jedna, zapisana u Manethona, głosi, że Amosis I, po długiem oblężeniu dozwolił wszystkim H-om z żonami i dziećmi bez przeszkód powrócić do Syryi. Z drugiej, autentycznej, w grobowcu Ahmesa, admirała floty i uczestnika tych bojów, zdaje się wynikać, że faraon Amosis I nie tylko zdobył Auaris, ale nawet pogonił za zbiegami do Syryi roku 5-ego swego panowania. Tym sposobem długotrwałe walki z H-ami, wyrobiwszy w Egipcyanach bardziej niż przedtem wojowniczy charakter, oprócz tego dały nawet bezpośrednio początek podbojom egipskim w Syryi i Azyi. Chronologia całej epoki H-ów jest zupełnie ciemna. Pewnem uznaniem cieszą się wywody Ermana, według których panowanie H-ów miałoby trwać lat 661 i rozpoczęło się około r. 2386 przed Nar. Chr., a ukończyło około 1730 (ob. Egipt—dzieje, T. XVIII str.946). Jedyna data, przekazana nam przez starożytnych, a odnosząca się do tego okresu, mianowicie przybycie Żydów do Egiptu w r. 17-ym panowania któregoś Apophisa, zdaje się być całkiem wtórną kombinacyą uczonych Żydów aleksandryjskich. Co do pochodzenia H-ów istnieje wiele hypotez. Manethon zaznacza, że niektórzy uważają ich za Arabów. Wykopaliska naszych czasów chwilowo zachwiały poglądy na H-ów jako na koczowników semickiego plemienia. Sfinks znaleziony w Tanis a noszący napis jednego z Apophisów, miał r sy twarzy tak wybitnie niesemickie i nie-egipskie, że poczęto upatrywać w H-ach Scytów, Hetejczyków i t. d., lub wogóle lud rasy mongolskiej. Okazało się jednak, że Sfinks był tylko przyswojony sobie przez faraona H-a, przedstawia zaś Amenemhata III z dyn. XII, rodowitego Egipcyanina. Odrębne rysy były wynikiem pewnej zmiany stylu w rzeźbie, która weszła w modę pod koniec XII dynastyi. Wogóle faraonowie H. chętnie ryli swoje imię na dawnych pomnikach; ich własne—bardzo nieliczne, znajdywane w Tanis i Bubastis, bynajmniej nie usprawiedliwiają wniosków o odrębnej rasie, jak dajmy nato, rozbity posąg Chianiego (Muzeum w Gizeh). Pozostaje więc dawna hypoteza o semickich koczownikach, zwłaszcza, że imiona niewolników H-ów, zapisane w grobie Ahmesa w El-Kab, są wybitnie semickie (np. Banath=:córka). Możnaby nawet widzieć w H-ach Chanaanejczy-ków, gdyż podówczas, około XXIII wieku przed

w. Ch.

letniej zupełnie wysycha.

tus i H. glabratus.

K. K-ć.

K. K-ć.

Hyllos (po grecku rTXXoę), syn Heraklesa i Dejaniry. Po śmierci ojca ożenił się, stosownie do jego rozkazu, z Yolą, i spłodził z nią Enajchmę i Kleodajosa, który po śmierci zażywał czci jako heros. Prześladowany przez Eu-rystheusa, panującego w Mykenach i w Tiryn-sie, schronił się do Aten, gdzie znalazł u Te-zeusza, albo u syna jego Demofona, gościnne przyjęcie. Gdy Eurystheus chciał przemocą wypędzić H-a z Aten, poświęciła się Makaria, córka Heraklesa, za brata, a Eurystheus, pobity na równinie maratońskiej, poległ w odwrocie z ręki H-a. Później przez Aigimiosa, króla Doryj-czyków w Tessalii, za syna przyjęty, odziedziczył H. po nim wkrótce berło królewskie. Tutaj na rozkaz delfickiej wyroczni, że zdobycie państwa Eurystheusa, dziedzictwa Heraklesa, powiedzie się po „trzecim plonie”, przeczekał trzeci rok i wtargnął do Peloponezu, lecz

Nar. Chr., przypada doba wielkiej migracyi cha-naanejskiej, której ślady występują i w Babilonii za I dynastyi babilońskiej. Że wyszli z wnętrza Arabii, jest prawdopodobne. W ostatnich czasach znany badacz Arabii, Glaser, twierdził, iż znalazł tam napisy minejskie, współczesne H-om i rzucające światło na ich pochodzenie. Dotychczas wszakże nic w tej sprawie nie ogłoszono. — Chabas „Les pasteurs en Egypte” (1868); Erman „Zur Chronologie d. Hyksos” (1879; „Zeitschrift f. Aegyptologie” str. 125);

. Golenischeff „Amenemha III et le Sphinx de San” („Recueil de Travaux relatifs a l’Archéol. Egypt.” XV, str. 131); Koch „De regibus pa-storibus” (1884); C. di Cara „Gli Hyksos o Re pastori di Egitto” (1889); Maspéro „Hist. anc. d. peuples de l’Orient.” (1897; II, str. 50).

Hyla, ob. Rzekotka.

Hylaedactylidae, rodzina płazów iT^zogono-wych (Anura). Kształtami zbliżone są do ropuchy; żyją głównie w Starym Świecie.

Hylaplesiidae, rodzina płazów bezogonowych (Anura) o kształcie podobnym do żab. Żyją przeważnie w Ameryce Południowej.

Hylas (po grecku 'TAaę, dosłownie=leśnik), według mitycznej opowieści, syn Theiodamasa, króla Dryopów, i nymfy Menodiki, albo też Heraklesa. Był to chłopiec przedziwnej urody, ulubieniec Heraklesa, który go też zabrał z sobą na wyprawę Argonautów. Gdy w ziemi myzyjskiej wysiadł H. na ląd, aby wody z rzeki Askanios zaczerpnąć, rozkochała się nimfa rzeczna, Najada, w jego urodzie, skoro ujrzała obraz jego w przezroczystych nurtach, i uprowadziła z sobą do źródła Pegai. Napróżno szukał go z żalem wielkim Herakles, gdy tymczasem Argo bez niego popłynął dalej; polecił wreszcie Po-lyfemowi, jednemu z Argonautów, aby H-a koniecznie odszukał; lecz i ten zginął, ani też H. już więcej nie powrócił; nimfa bowiem, poślubiwszy H-a, przemieniła go w echo. Mieszkańcy Kios, późniejszego miasta Pruzyas, święcili pamięć ubóstwianego H-a corocznie osobną uroczystością, składając mu przy owem źródle ofia-ry, przyczem kapłan po trzykroć wzywał zaginionego H-a. — Por. Apollod. 1, 9, 19; Strab. 564; Apoll. Rhod. 1, 131; 1350; Hygin. Fab. 14; 271; Schol. in Theocr. 12, 7; Anton. Liberal. 26. Podobnie jak mityczne opowieści o Li-nosie, Adonisie i Attysie, oznacza i legenda o H-ie w barwnem obrazowaniu uosobienie bóstwa, źródła rzecznego, które w gorącej porze

S. Drz.

Hylastes, Polesiak albo Drwal, rodzaj owadów tęgopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny korników (Bostrychidae seu Scohjtidae) zaliczony; należy do szkodników leśnych, ponieważ larwy jego niszczą korzenie drzew iglastych; dojrzałe owady napadają nieraz na szkółki leśne, obgryzając korę z młodych drzewek na po-

dobieństwo ryjkowców (Curculionidae). Najpospolitsze gatunki: H. canicularius, H. ater, H. linearis, JET. attenuatus, H. angustatus, H, pallia-

K. K-ć.

Hyle (po grecku cTXy] albo TTXai), 1. miasto położone nad północnym brzegiem jeziora Hy-like (TXuci] X£piq, dzisiaj Likheri), w południowej Beocyi, nazwane tak od H-i, córki Thespio-sa, siedziba zamożnego Oresbiosa (Homer. II. 2, 500 i objaśn. Eustath.; 5, 708) i sławionego artysty Tychiosa, który zrobił tarczę Aj asa (II. 7, 221). — 2. miasto na wyspie Cyprze, od którego Apollo nosił przydomek 'TXàojç (Ly-cophr. 448).    s- Drz*

Hylecoetus, Wier ci k, rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny Xylo-phaga zaliczony; owady te 6—13 mm. długości posiadają wydłużone lancetowate ciało i należą do szkodników z tego względu, że ich larwy (a niekiedy i owady dojrzałe) żywią się drzewem szczególniej dębu, buku, klonu, brzozy i świerku.

Hylesinus, Zakorek, rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny korników (Bostrychidae seu Scolitidae) zaliczony. Grzbiet owadów tego rodzaju posiada zwykle różnobarwne łuski; rodzaj ten obejmuje 11 gatunków europejskich, z których najpospolitsze są: H. fra-xini, H. creatus i H. vitatus\ wszystkie te trzy gatunki są szkodnikami w leśnictwie. H. fraxi-ni (2.5—3 mm.) niszczy drzewa liściaste (jesion, oliwka, jabłoń, dąb). Owad dojrzały zjawia się w kwietniu i w maju, i składa jajeczka na korze górnych części drzewa; wylęgające się larwy wgryzają się pod korę i, żywiąc się tam dolną jej warstwą, tworzą charakterystyczne korytarze i kanały, sprawiające wrażenie prawidłowych deseni, hieroglifów i t. p.; tam też owad podlega przeobrażeniom i spędza zimę, wywołując przez to chorobliwe, rakowate naroście na korze.

został pobity przez Atreusa, następcę Eury-stheusa, i poległ na Korynckim przesmyku w pojedynku z Echemosem, królem arkadyjskiej Te-gei. Dopiero „trzeciemu pokoleniu” Herakli-dów (ob.) powiodło się podbić Peloponez pod swą władzę. Zwłoki H-a pochowano w Mega-rze, gdzie późnemi jeszcze czasy grobowiec jego pokazywano. — Por. Apollod. 2, 7, 7; 8, 1;

S Drz.

■j

i gatunek poprzedni.

Herod. 9, 26.

Hylobates, ob. Gibbon.

Hylobiini, gromada owadów tęgopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny ryjkowcowatych (Curculionidae) zaliczona; obejmuje rodzaje owadów przeważnie w gospodarstwie leśnem i w o-grodownictwie szkodliwych, do których należy i rodzaj Hylobius, Szeliniak. Owady do tego rodzaju zaliczone mają długi, walcowaty, zlekka ku dołowi zagięty, na końcu rozszerzony ryjek; różki osadzone koło samego otworu gębowego i długie nogi z zazębionemi udami; larwy żyją w korzeniach usychających drzew iglastych. Wielkie szkody w lasach sosnowych sprawia H. abietis, Sosnowiec (7—14 mm.). Owad zjawia się na wiosnę lub na początku lata i zaraz obgryza korę z młodych pędów sosny i świerków, albo zrzadka i jodeł, modrzewi i nawet drzew liściastych; wygryza przytem korę kawałkami wielkości grochu aż do łyka. Wywołuje to obfite wypływanie smoły, która, zasychając, tworzy gęste „strupy”. Sosnowiec lubi tylko korę młodą i bardzo rzadko napada na drzewa starsze niż sześcioletnie; nie znosi zarówno upałów, jak chłodów i wilgoci. W czasie składania jajeczek samica wybiera świeże pnie sosen i świerków na świeżych liściach i po zapłodnieniu składa jajeczka po jednemu na korzenie, a czasem i na same pnie. Wylęgające się liszki wygryzają sobie w łyku korytarze, najpierw powierzchowne, a potem coraz głębsze, wgryzając się wreszcie w drzewo. Na zimę larwy te zagłębiają się jeszcze bardziej w pień i tam wpadają w odrętwienie, przeistaczając się w poczwarki dopiero na wiosnę. Chrząszcze wylatują z poczwarki i jeżeli trafią na lato ciepłe, to już tego samego roku parzą się i składają jajeczka w opisany powyżej sposób; najczęściej jednak rozmnażają się dalej, a zatem i sprawiają największe spustoszenia, dopiero w roku następnym; nie giną jednak potem, jak to najczęściej z owadami bywa, lecz żyją jeszcze przez rok trzeci, szerząc w dalszym ciągu swe dzieło spustoszenia. Oczywiście i tem się jeszcze ten owad od innych szkodników różni, że sprawia szkody, nie w stanie gąsienicy (która żywi się martwem drzewem i łykiem pni), lecz w stanie dojrzałym. Środki, stosowane przeciw temu szkodnikowi, mogą być zapobiegawcze lub niszczące: do pierwszych należą następujące sposoby: 1) otaczanie szkółek leśnych lub świeżo zasianych przestrzeni leśnych rowami; wędrujące zwykle pieszo w poszukiwaniu sobie pożywienia sosnowce wpadają do tych rowów, albo nawet same, chroniąc się od skwaru słonecznego, do nich wchodzą, i wtedy z łatwością mogą być stamtąd zbierane i niszczone.— 2) Pozostawianie świeżo wyciętych przestrzeni (cisé) przez 2 do 3 lat, żeby pnie wyschły i utraciły swą przyciągającą wartość dla sosnowców, i dopiero po upływie tego terminu zaprowadzenie nowego gospodarstwa leśnego. — 3) Wykarczowanie niezwłocznie po wycięciu lasu pozostałych pni i korzeni. Daleko mniej skuteczne są środki niszczące, jak oto: wystawianie na młodych kulturach leśnych starych pni, do których zlatują się gromadnie sosnowce i z łatwością mogą być razem z pniami zniszczone;

W!

11

IIP

lliii

lilii

Fig. 124. Hylobius abietis (Sosnowiec). a—chrząszcz, wygryzający korę z gałązki sosnowej; b—gniazda larwy, wygryzione w drzewie.

rozrzucanie w tymsamym celu, jako przynęty dla tych szkodników, kawałków kory, chrustu i t. p.—Znaczne szkody zrządzają nieraz i iune gatunki szeliniaka, jak np. H. pinastri i H. pineti, pędzące mniej-więcej w tensam sposób życie, co

K. K-ó.

Hylocomium—rodzaj mchów z rodziny Brya-ceae, z podrodziny Hypnaceae, o następujących cechach: owocniki (sporogonią) z boków ulistuio-nych gałązek wyrastające, na gładkich szypuł-kach osadzone. Puszka wydłużona lub owalna, a nawet kulista, bardzo małym czepeczkiem (icolyptra) przykryta, z wieczkiem bezdzióbkowem lub z bardzo krótkim dziobkiem. Ząbki w ozęb-ni (peristomum) żółte, wewnętrzne wzdłuż rozłupane. Liście bezżeberkowe lub o bardzo krót-

łodyżce.

Hylotoma, Obnaż acz, rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Insecta Hymenoptera), do rodziny pi-larzowatych (Teuthredinidae) zaliczony. Trój-członkowe ich rożki posiadają bardzo długi la-seczkowaty trzeci odcinek; larwy, opatrzone 18—

20 lub nawet 22 nogami, mają niekiedy zwyczaj podnosić ku górze tylną część ciała; należą do szkodników w ogrodownictwie i sadownictwie, ponieważ obgryzają liście krzewów i drzew liściastych. Najpospolitsze gatunki: H. rosarum (na różach), H. pagana, H. berberidis, H. enodis,

H. ustulata.

Hylotropes, Spuszczel, rodzaj owadów tę-gopokrywych (Insecta coleoptera), do rodziny Ko-ziorogich (Gerambycidae) zaliczony. Jedyny gatunek tego rodzaju H. bajulus, 8—20 mm., zrządza nieraz szkody w materyale budulcowym, ponieważ samica tego owada wierci dziury w drzewie (w belkach, meblach i naczyniach drewnianych) i składa tam swe jajeczka, z których następnie wylęgają się larwy, mające za

K. K-ć.

Hylozoizm (od greek. oX7]=materya i Cwy)== życie) oznacza pogląd lub doktrynę metafizyczną, która przypisuje wszelkiej materyi pierwiastek życia, nieodłącznie w niej tkwiący i sprawiający jej przemiany zjawiskowe. Według H-u materya żywa czuje i celowo oddziaływa. Po raz pierwszy terminy „hylozoits”=hylozoiści

i „hylozoism” = H. spotykamy w roku 1678 wiedliwiona. Ob. Monizm. w dziele filozofa angielskiego Rudolfa Cudwor-tha „The true intellectual system of the univer-se wherein all the reason and the philosophy of atheism is confuted” (Londyn). Kant tak określa H.: „Realizm celowości przyrody bywa i pierwszym dyrektorem teatru królewskiego tam-

kiem żeberku, piłkowane po brzegach. Blaszka liściowa z wydłużonych komórek złożona. Są to mchy dwupienne. Należy tu 7 gatunków, zaliczanych dawniej do rodzaju Hypnum. Zamieszkują one przeważnie lasy wilgotne, a niektóre i łąki podmokłe.—Są to wszystko wielkie, krzaczaste gatunki, wskutek czego używane niekiedy do wieńców oraz do wykładania okien, pakowania szkła i t. d. Najpospolitsze gatunki: H. splendens Schimp. — gałęzie płaskie, jakby piętrami na głównej osi ułożone, o bardzo gęstych, podwójnie pierzastych gałązkach. Po wszystkich lasach bardzo pospolity. — H. trique-trum Schimp.—pędy o rządkiem, również pierza-stem ugałęzieniu, o liściach trójkątnych, na wszystkie strony odstających. Jeden z najpospolitszych mchów leśnych È. sąuarrosum Schimp.— podobny do poprzedniego, lecz o dłuższych, w samym środku odgiętych liściach. Trafia się nietylko w lasach, lecz i po łąkach. Wyłącznie górski gatunek przedstawia H. loreum Shimp. o liściach jednostronnie ułożonych na

J. Trz.

Hylodes, rodzaj płaza bezogonowego, zamieszkującego Amerykę Południową.

K. K-ó.

pożywienie suche drzewo.

albo fizyczuym, albo hyperfizycznym. Pierwszy z nich cele w przyrodzie opiera na analogii władzy działającej z zamiarem i przypisuje ma-teryi życie (które albo tkwi w materyi, albo zależy od ożywiającej zasady wewnętrznej, od duszy świata) i nazywa się H-em” („Kritik der Urteilskraft” II, § 72). W XIX w. historycy filozofii stale zaczęli oznaczać nazwą H-u poglądy greckich kosmologów Szkoły jońskiej na naturę substancyi. Tales miał twierdzić, że w magnesie tkwi pierwiastek duchowy, gdyż przyciąga żelazo (Arystoteles „De anima” I, 2); gdzie jest ruch, tam musi być życie, więc świat jest uduchowiony (efxtpo^ov) i pełen bogów (Soujjloviov icX^pif], Aryst. tamże I, 5 i Dyogenes z Laërty I, 27). Według Anaksymenesa powietrze jest czynnikiem poruszającym i ożywiającym (Plu-tarch „De placitis philosophorum” I, 3, 6) i to samo miał twierdzić Dyogenes z Apollonii. Tak samo substancye Anaksymandra i Heraklita są ożywione. Wogóle Greków przedewszystkiem uderzały w przyrodzie zjawiska życia w świecie organicznym, skąd skłonność do objaśniania ruchów i przemian w całej przyrodzie na wzór tego, co zachodzi w jestestwach żywych i czujących. Wyraźne ślady poglądu hylozoistycz-nego widoczne są w metafizyce Platona, Arystotelesa, Stoików. Nietylko nikt z Greków, ale, ściśle rzecz biorąc, żaden filozof aż do Descar-tesa nie rozdzielił stanowczo pojęć materyi z jednej strony i duchowego lub ożywiającego pierwiastku z drugiej. Tak filozofowie Odrodzenia: Bernardino Telesio, Giordano Bruno, Tom-maso Campanella zapatrują się na materyę jako na substancyę żywą i czującą, bądź w tem znaczeniu, że czucie jest stałą własnością materyi, bądź w znaczeniu, że dusza świata przenika wszystko i jest podstawą celowości przyrody. Pogląd hylozoistyczny na materyę nie jest obcy Franciszkowi Bakonowi i Janowi Locke’owi. W XVIII st. odnajdujemy ten sam pogląd u Diderota, Buffona i Robineta („De la nature”). Od czasu wszakże, kiedy Descartes stanowczo wydzielił dwa abstrakty materyi rozciągłej i ducha świadomego, postać rzeczy zmienia się o tyle, że miejsce naiwnego H-u usiłuje zastąpić m o ni z m, który możnaby nazwać H-em syntetycznym. Chodzi tu o zrozumiałe zestosunkowanie w jednej substancyi dwóch wyanalizowanych przez Descartesa abstraktów. Takim jest np. mouizm Spinozy. Monizm nowoczesny Ludwika Noiré’go i Ernesta Haeckla jest także swojego rodzaju H-em, rozwiniętym na gruncie biologicznej teo-ryi rozwoju, ale naiwność jego po Descartesie i wobec teoryi poznania nie może być uspra-

Ad. M.

Hylten-Cavallius Gunnar Olof, paleograf szwedzki (* 1818—f 1889). Ukończywszy stu-dya w Upsali, został r. 1839 manualistą w bibliotece królewskiej w Sztokholmie, a 1858 r.

78

Enc. poważ, ilustr. Zesz, 984 T, XXX

że; wreszcie od 1860 do 1864 był szwedzkim i mistrza Wilhelma Fürstenberga, nietylko zatwier-chargé d’affaires w Rio de Janeiro. Potem, usu- j dzenie przywileju na odwieczne dobra lenne nąwszy się od spraw publicznych, mieszkał aż do końca życia w Sunnavik w Smälandyi.

H.-C. był spółzałożycielem „Svenska fornskifts-sältskapet”, a w r. 1849 redagował „Svensk histor. Magazin”; z G. Stephensem wydał „Svenska folksagor och äfventyr” (2 tomy 1844—49, wyd. nowe ilustrowane przez Lundgrena, 1875) i „Sveriges histor. och politik wisor” (1853).

Najważniejszem jego dziełem jest cenna praca etnograficzna „Wärend och Wirdarne” (2 tomy,

1864—1868). Napisał także dramat historyczny p. t. „Drake-fejden”.    *

Hylurgus, Butwik, rodzaj owadów tęgopo-krywych (Insecta Coleoptera), do rodziny korników (Bostrycbidae seu Scolytidae) zaliczony; larwy ich rozwijają się i podlegają przeobrażeniom w pniach i korzeniach drzew iglastych.

Najpospolitsze gatunki: H. ligniperda i II. pini-perda.

K. K-ć.

Hylzen, Hilzen, Hülsen, herb polski. Na tarczy, w polu srebrnem, pas czerwony, ukośnie wprawo idący; na nim trzy srebrne ukośne kwadraciki. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwoma rogami bawolemi, takiż pas z kwadracikami. Labry czerwone, podbite srebrem. Herb rodziny westfalskiej Eckein v. Hülsen, osiadłej w Inflantach w początkach XIV stulecia. Niesiecki mylnie na pasie czerwonym kładzie, zamiast kwadracików, listki laurowe; Kossakowski w „Monografiach” jeszcze mylniej podaje inne jakieś liście. Gałąź polska rodziny Hülsenôw v. Hylzenów wygasła w 1792 r.—Źródła: Niesiecki, Kossakowski, Ostrowski „Baltisches Wappenbuch”, Siebmacher (III, 11, 90). D-

yj

2.

KM

Fig. 125. Hylzen (herb).

Hylzen, po niem. v. Huelsen genannt Eckel n, dawny ród inflancki, pochodzący z Westfalii, od początku XV11I w. spolszczony. Wybitniejszymi członkami jego byli: 1) Dydryk, który w r. 1559 otrzymał od inflanckiego her-

swych przodków Dageten czyli Dagdę (ob.), ale także nowy przywilej na dobra Łowidę, położone w późniejszych granicach Kurlandyi, co go następnie do książąt kurlandzkich zbliżyło. To też 2) Jan Franciszek był czas jakiś kanclerzem kurlandzkim za panowania księcia Fryderyka Kazimierza (1682 — 1698). Jeden z synów jego, 3) Fryderyk, został starostą kandawskim i po większej części w Ziemi Pil-tyńskiej przebywał. Drugi zaś syn, 4) Jerzy Konstanty (* 1673 —f 1737 w Gdańsku), poszedł za przykładem szlachty polsko-inflanckiej, jak: Borchów, Denhofów, Felkerzambów, Grot-tusów, Ludingshauzów - Wolffów, Korffów, Man-teufflów, Mohlów, Platerów, Tyzenhauzów i t. d.: służąc u dworu polskiego, został podkomorzym nadwornym, czyli szambelanem, Augusta II, a następnie starostą maryenhauskim. Synowie jego: Jerzy Mikołaj i Jan August, kronikarz Infłant, byli już zupełnymi Polakami, chociaż w żyłach ich nie było jeszcze nic z krwi słowiańskiej (matka ich była z domu Schimmel-pfenni[n]g). Piszą się Hylzenami i należą do magnatów polskich. Dobra ich rozszerzały się nietylko w obrębie Inflant polskich, ale i na Litwie, na Białej Rusi, w Koronie, w Kurlandyi, a nawet na Pomorzu, w okolicy Gdańska. Obok odziedziczonej Dagdy główną podstawą fortuny Konstantego H-a stało się rozległe starostwo Ma-ryenhauskie i królewszczyzuy Bukhof i Essen (alias Bukmujża i Essenmujża), które - to dobra zostały mu nadane przez Augusta II w pierwszych latach jego panowania. Jerzy Konstanty H. pozostawił dwóch synów: Jerzego Mikołaja i Jana Augusta, którzy byli już zupełnymi Polakami. Gdy w czasie wojny północnej Jerzy Konstanty został ojcem drugiego syna, Jana Augusta, późniejszego kronikarza ziemi ojczystej, starostwo maryenhauskie dla niego zawczasu przez rodziców przeznaczone zostało i odtąd aż do pierwszego rozbioru Polski z rodu H-ów już nie wychodziło. Jerzy Konstanty zakończył swój żywot d. 13 listopada r. 1737 w Gdańsku, a pogrzebiony został w kościele słynnego klasztoru oliwskiego, gdzie po dzień dzisiejszy zwraca na siebie uwagę podróżnych wspaniały grobowiec z marmuru żółtego, jakim synowie utrwalili tam jego pamięć. Oglądał piszący ów pomnik grobowy w r. 1895. Wystaje on w profilu ze ściany w prawej nawie olbrzymiego kościoła. Składają go: obelisk, ozdobiony herbem H-ów, mający około trzech metrów wysokości i wsparty na dwóch lwach, a u góry otoczony aniołkami, oraz cokół obszerny, na którym spoczywa obelisk. Ponad cokółem wystaje bogato rzeźbiona konsola z tegoż żółtawego marmuru, z którego cały pomnik wykonany, a na niej popiersie zmarłego wprawnem dłótem po mistrzowsku wykonane. Napis łaciński na

grobowcu podajemy tu dosłownie: „D. O. M. Hic jacet in spem resurrectionis Georgius Con-stantius de Hülsen, Dominus haeres bonorum Dageten, Stabiten, Essen, Bukhof etc. Camera-rius Regis Augusti II, Maryenhausensis Capita-neus, vir ingenio aeque ac consilio promptus, in utraque fortuna semper sibi constans, semper idem, inimicitias vel non agnoscebat, vel ignos-cendo superabat”. Syn jego: 5) Jerzy Mikołaj (* dnia 6 grudnia 1692 r. w dziedzicznej Dag-dzie—f 24 kwietnia r. 1775 w Warszawie). Nadzwyczaj pracowity i pobożny od lat najmłodszych brał się do pióra. Wstąpiwszy do stanu duchownego, był proboszczem katedralnym inflanckim w Dynaburgu czyli, jak dawniej mawiano, w Dünemborku. Oświejskie dobra objął jeszcze przed swoją konsekracyą na biskupa, która odbyła się w dniu 13 lutego 1746 roku w kościele Sw. Krzyża w Warszawie. Był to pasterz zacny, gorliwy i czujny. Znaczny folwark, Płoskie, oddał księżom missyonarzom kra-sławskim na pomieszczenie nowoutworzonego se-minaryum inflanckiego, które wydało wielu gorliwych kapłanów. W r. 1758 przybrał sobie na koadjutora X. Wodzińskiego, a w r. 1763 zdał mu zupełnie rządy, jako prekonizowanemu biskupowi. Dużo drukował ksiąg teologicznych; niektóre z nich, jak np. „Wojna duchowna”, przekład dzieła Wawrzyńca Scupoli „Certamen spirituale”, miały po kilka wydań (wyd. 1-e Wilno 1741). Wydał, także w przekładzie, katechizm historyczny Fleurego (Warszawa 1746, 2 cz., in 8-o) p. t. „Opisanie bist, obyczajów pierwszych Chrześcian etc.”. W czerwcu 1763 r. zrezygnował z biskupstwa smoleńskiego, a lata ostatnie poświęcił samej modlitwie. Serce tego zacnego męża, zasuszone po śmierci, dotąd przechowują w kościele oświejskim na Białej Rusi. Tam też znalazł się w r. 1876 kamień piaskowy z napisem nagrobkowym, herbem H-ów, kapeluszem kardynalskim, mitrą, pastorałem biskupim i orderem św. Stanisława. Miał H. oprócz brata trzy siostry, o których ani kasztelan w swojej kronice Inflant, ani też jego i biskupa biografowie wcale nie wspominają, a które wymienia mowa łacińska, wydana p. t. „Illu-strissimo, Excellentissimo Reverendissimo Domino

D. Georgio Nicolao in Eklow (sic!) Hylzen Episco-po Smolenscensi penes sollennem (sic!) Consecra-tionis Actum in Ecclesia parochiali Varsaviensi Sanctae Crucis Congregationis Missionis facta gratulatio a Collegio Varsaviensi Scholarum Pia-rum anno Domini 1746 die 13-ma Februarii incidente in Dominicam Sexagesimae” (Varsa-viae, typis S. R. M. & Reipublicae in Collegio Scholarum Piarum — In folio miuori, 29 stronic, bez paginacyi). Z urzędowych aktów Jerzego Mikołaja H-a są w druku: „List pasterski” przy obejmowaniu dyecezyi (Warszawa 1746), drugi z r. 1747 i trzeci z r. 1756; „Mowa... d. 15 czerwca 1763... przy zdaniu Rządów tej dyece-zyi etc.”. Porządku w kościele katolic. polskim dotyczy „Consilium de recta beneficiorura Eccl. con-ferendorum ratione”, wspomniane przez Janockie-go w „Polonia litterata”. 6) Jan August, młodszy brat poprzedzającego (* 1702—f 1767 w Warszawie), kasztelan inflancki od r. 1744, wojewoda miński od 1754, kronikarz ziemi ojczystej. Od ojca otrzymał on d. 19 maja 1721 cessyę starostwa Maryenhauskiego. Na dniu 11 sierp. 1729 r. z rozkazu króla ustąpili mu z majątku Okry Jerzy i Maciej Januszewiczowie, a tegoż dnia z Tulenmujży Jan Szadurski, cześnik inflancki (Sygill. w Metr. Kor. ks. 22). Przywilej z 27 września 1746 r. nadaje mu w księstwie Inflanckiem dobra Runkołd, Pyłdę, Istalsnę, Ko-byłowo, Stalerowszczyznę i Kurjanowo, nowy zaś przywilej z d. 2 lipca 1748 r. zostawia przy nim królewszczyzny Bukmujżę i Kurmę; wreszcie przywilej z d. 26 maja 1755 nadaje mu dobra Osuń i Eisbakowo. Dzieło jego, ogłoszone w r. 1750, nosi tytuł: „Inflanty w dawnych swych wielorakich, aż do wieku naszego dziejach y rewolucyach i t. d.” (Wilno, 414 i LVII str.). Dzieli się na dwie, bardzo nierówne, części: w pierwszej, mającej stronic 414, H. rozpowiada o dziejach dawnych Inflant, przeplatając co chwila fakty historyczne baśniami, które już w r. 1786 w czasopiśmie „Hupel’s Nordische Miscellaneen” trafne odparcie znalazły; w drugiej, mającej tylko 57 stronic, rozprawia o szlachcie polsko-inflanckiej, o Kurlandyi i o Pil-tyniu. Nie dość, że nazwiska rodzin inflanckich, a nawet samych mistrzów krzyżacko-inflanckich w sposób najdziwniejszy przekręca, ale nadto dla niektórych hermistrzów nowe zupełnie wynajduje. Uwiedziony komplimentem panegirysty Pijara, nazywa hermistrza Robina de Eltz już-to Lobeuszem H-em, już-to Henrykiem de Hülsen, i zalicza go do swych przodków: błąd gruby, w który, ślepo za nim postępując, bezwiednie wpada Julian Bartoszewicz, mieszający prócz tego co chwila, tak jak i kasztelan H., pojęcia całkiem odrębne: Zakonu kawalerów mieczowych i ustalonego nieco później w Inflantach Zakonu krzyżacko-inflanekiego. H. umieszcza w tekście dokumenty i akta urzędowe; przedrukowując wprost z oryginału umowy Zygmunta Augusta z Kettlerem, konstytucye koronne sejmowe, przywileje dawnych rodzin, nawet kommissye do rozgraniczenia dóbr jednych od drugich. Obszerną ocenę tego dzieła znaleźć może czytelnik w pracy naszej: „Inflanty polskie” (Poznań 1879, in 4-o majori) na str. 37—43; tu zaś tylko zauważymy, że panowanie Zygmunta Augusta i unia Inflant z Polską, za tego króla zawarta, stanowią oś główną, około której obraca się całe dzieło. Żałował H. tych Inflant, co się dostały pod panowanie szwedzkie. Przyjacielem króla Stanisława Leszczyńskiego nie był, bo w danem położeniu spraw politycznych widział przy nim tylko wojnę domową w ojczyźnie. Na sejmiku przedelekcyjnym wnosił, żeby posłowie inflanccy zobowiązali się przysięgą jako na Leszczyńskiego nie zezwolą. Chodziło mu przede-wszystkiem o Inflanty polskie, które padłyby pierwsze ofiarą oporu przeciw królowi Sasowi. Mówiąc tak śmiało na sejmiku, stawał, nader oględny skądinąd, H. przeciw uczuciu własnej rodziny. Będąc jeszcze młodym, stracił żonę, z domu Sołtanównę, poczem zaślubił jedną z czterech córek wojewody inflanckiego, Jana Ludwika Platera, należącego do zaciętych zwolenników króla Leszczyńskiego. Teściowa H-a, wojewodzina Platerowa, była daleką krewną wygnanego króla. Wybrany na posła z Inflant na sejm pacy fikacyj ny w r. 1735, pracował tutaj nieco H. dla pogodzenia Augusta III z narodem, ale szło to mu z wielką trudnością. Sejm ten nie przyszedł do skutku, ale H. był posłem i na drugi sejm pacyfikacyj ny w r. 1736, oraz na sejm 1738 r. Tu radził wydać do szlachty wici na pospolite ruszenie, bo wojska rossyjskie nie wychodziły z granic Rzeczypospolitej: więc potrzebne były według H-a wysiłki, nie do wypowiedzenia wojny, ale do postawienia się w gotowości i „uczynienia konfederacyi o sobie”. Zdanie to innym posłom bardzo się podobało (Teka Podoskiego IV, 474). Na tym sejmie został H. regentem kan-celaryi Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dał mu ten urząd kanclerz, Jan Fryderyk Sapieha, znany mecenas i przyjaciel uczonych. Niezadługo został tenże H. starostą brasławskim, a wjazd odbywał do grodu w duiu 4 lipca 1739 roku. Odtąd H. swoje popisy krasomówcze z Dynaburga przenosi do Brasławia. Był marszałkiem sejmiku przedsejmowego w Brasławiu w r. 1740. Prowadził spór tak zacięty z Janem Borchem, ówczesnym sędzicem inflanckim, że aż po całem księstwie rozlegało się echo. Koadjutor wileński, Sapieha, z wielką usilnością zdołał ich pogodzić. Kasztelanem inflanckim został kronikarz H. d. 1 sierpnia r. 1744, za poparciem koadjutora Sapiehy. Marszałkowstwo trybunalskie przyszło mu w r. 1749—1750. Mianowany wojewodą mińskim, jeździł na sejm do Warszawy, lecz bardziej niż sprawami Rzplitej zajmował się oświecaniem ludu w licznych dobrach swoich inflanckich. Lud ten, mówiący językiem łotewskim, przechowywał jeszcze wierzenia pogańskie, czcił dęby i lipy, węże i żmije. Zakładał więc H. missye, w dziedzicznej Dagdzie ufundował wspaniały kościół parafialny o dwóch trzypiętrowych wieżach i trzech nawach pięknie sklepionych, znalazł też gorliwego kapłana i missyonarza, księdza Michała Roth a, autora książki, wydanej przez jezuitów po-łockich w języku łotewskim, p. t. „Wyssamoci-ba” (wykład nauki katolickiej), a uważanej po dzień dzisiejszy za niedościgniony pierwowzór pięknej mowy w narzeczu Łotwy polsko-inflanc-kie.j. Nadto jeszcze zakładał szpitale, sprowadzał siostry miłosierdzia, budował szkółki po wsiach, wznosił kościoły i kaplice, lokował summy po różnych dobrach, a odsetki od nich obracał na wsparcie podupadłych poddanych. Zostawił oprócz dwóch synów, Józefa i Justyniana, jedną córkę, Annę Rozalię, późniejszą wojewodzinę Połocką, Mostowską, oraz wdowę, Konstan-cyę z Platerów, która dopiero w 25 lat później (w grudniu 1792 r.) spoczęła w grobach rodziny w Dagdzie. 7) Józef, kasztelan inflancki, a następnie, od r. 1769, wojewoda mścisław-ski (* 1736—f 1786 w Rzymie), starszy sjn poprzedzającego. Uczeń słynnego w swoim czasie pedagoga, Karola Wyrwicza, jezuity, podróżował z nim po Europie. Za powrotem do kraju został paziem królewskim, a w kilkadziesiąt dni później szambelanem. Był posłem z Inflant na sejm w r. 1756. Na starostwo Brasławskie odbył wjazd uroczysty w r. 1758. W r. 1760 został kasztelanem inflanckim po Justynianie Szczycie i ożenił się z Teresą Potocką, córką słynnego w swoim czasie na Litwie partyzanta, Michała, pisarza polnego koronnego, potem wojewody wołyńskiego. Starostwa Parchowskiego na Pomorzu ustąpił mu ojciec w r. 1762. Za bezkrólewia, po śmierci Augusta III, zjechał na sejm konwokacyjny i trzymał się na nim „familii”. Bał się wystąpić z jakim stanowczym wnioskiem lub zdaniem. Kiedy toczył się spór o pozbawienie władzy hetmana J. KI. Branickiego, H. raz się odezwał, z Jabłonowskim, kasztelanem wiślickim, „że wypadałoby wprzódy do hetmana słać dele-gacyę i prosić go, żeby przystał do Rzplitej”; potem atoli obejrzał się, że to może będzie zbyt po republikańsku i—jak znaczna większość na sejmie — radził poprostu odebrać hetmanowi dowództwo nad wojskiem. Elekcyę pod Wolą podpisał razem z województwem Inflanckiem („Vol. legum” VII). Osiadł w dobrach Belmonckich pod Brasławiem. W kilka godzin po zgonie ojca H-a przybył do pałacu H-ów pocieszać wdowę w imieniu króla Jan Borch i przywiózł H-owi przywilej na województwo Mińskie po ojcu. Drugie więc krzesło brał syn po ojcu; niebawem z deputata wybrany zostaj e w Wilnie namarszał-ka trybunału. Konfederacya generalna już wtenczas na dobre burmistrzowała na Litwie, a H. całe swoje usiłowanie w tern położył, żeby ratować niepodległość trybunału, i prowadził dalej sądy. Wzywano go gwałtownie, ażeby zrobił akces do konfederacyi Radomskiej : nie posłuchał; owszem, wyprawił do króla gońca z prośbą. Poseł rossyjski, książę Repnin, napominał H. za to, że nie słucha „rozkazów” konfederacyi i t. d. Mimo to H. nie dał się zachwiać ani na chwilę. Uznał ją przecież, na sejm zjeżdżając, na sejmie urzędy biorąc, albowiem mianowany tam został konsyliarzem w assesoryi litewskiej na dwa lata do przyszłego sejmu. Gdy zaś z powodu zaburzeń barskich sejmu nie było, H. zamiast lat dwóch, zasiadał w asseso

niego testamentu z d. 30 września 1783 r. wypisujemy tu dosłownie z leżąeej przed nami kopii autentycznej : „Uwolnić wieczyście poddanych wszystkich dóbr moich, nadając im wolność wyjścia i udania się dokądby chcieli z całą ich własnością”. „Łożyć regularnie wiecz-nemi czasy połowę dochodów wszystkich dóbr moich na pomnożenie i zachęcenie nauk i kunsztów, na edukacyę ubogiej szlachty, na utrzymanie ludzi w potrzebie zostających, na erekcyę szpitalów lub polepszenie tych, które już są ustanowione, także na wspomożenie biednych wieśniaków w ubóstwie lub nieszczęściu pozostających”. Pierwszym wykonawcą tego warunkowego testamentu (którego wykonywania nie chcieli hrać na swoje sumienie cioteczni bracia zmarłego, Platerowie polsko-inflanccy) został— pan Józef Szadurski, dziedzic majętności Puszą w powiecie Rzeżyckim. Z powodu rozmaitych trudności zaczęto wykonywać zapisy Józefa Hylzena dopiero w pierwszej ćwierci XIX stulecia, zmieniwszy całkowicie pierwotne postanowienia testatora. Wmieszał się w tę sprawę testamentową uniwersytet wileński, z czego jeszcze większe zawikłania wynikły. Przed kilkunastu laty z milionowych zapisów nie było już pono ani szeląga.

ryi w ciągu lat siedmiu. Drugim w niej był prezesem jako senator. Na sejmie pierwszo-po-działowym otrzymał na własność dziedziczną bogate starostwo Kozuńskie. Znał dobrze literaturę starożytną i nowoczesną francuską, a pisał równie dobrze po łacinie, jak po polsku i po francusku. Niewiele atoli zaznał szczęścia w pożyciu małźeńskiem, a ostatecznie doszło nawet do rozwodu. Jeszcze za jego życia poszła pani Józefowa H-owa drugi raz za mąż, za sławnego w swoim czasie na Litwie Szymona Kossakowskiego, którego fortunę stworzyła. Gryzł się opuszczony małżonek jej pierwszy, bo czuł się ostatnim potomkiem H-ów. Miał jednego tylko syna, Jana Jerzego, który umarł w wieku pacholęcym, bratanek zaś jego, Idzi, syn jego brata, Justyniana H-a, starosty maryen-hauskiego, ożenionego z Działyńską, był idyotą. Podróżował wojewoda Józef H. po Europie, ażeby rozerwać się nieco. Najdłużej zatrzymał się w Paryżu, poznawał się z członkami akademii francuskiej, pisywał i odczytywał publicznie u-czone swoje rozprawy, a Francuzi je chwalili. Pozostawił warunkowy testament, testamentum occlusum (ob. niżej). — 8) Justynian, młodszy syn Jana Augusta i Konstancyi Platerówny, ge-nerał-major wojsk koronnych jeszcze za życia Augusta III. Dostał od ojca starostwo Maryen-hauskie w Inflantach, raz przez przywilej królewski z dnia 13 listopada 1762 r., drugi raz d. 24 grudnia 1766 r. na sejm elekcyjny w 1764 r.; podpisał elek cyę jako wojewodzie miński i starosta ma-ryenhauski. Starostwa tego zaledwie na kilka miesięcy przed śmiercią ojciec mu odstąpił. W nadaniu swem król zachował Justyniana przy dobrach Tulenmujża w trakcie rzeżyckim; był to również spadek po ojcu, który także wziął wojewoda po bracie i ojcu. Komandor maltański. Spokojny przez całe życie. Chorował pół roku i umarł d. 27 września 1778 w dziedzicznych swoich Dagdach na Litwie.—Źródła: 1) Najrozmaitsze źródła rękopiśmienne w prywatnych archiwach inflanckich; akt donacyjny dnia 10 czerwca 1781 r. w Gdańsku sporządzony; ostateczna dyspozycya w Paryżu przed notaryuszem (au châtelet de Paris) 30 września 1783 r. dokonana, a następnie dla wykonawców testamentu na język polski przełożona i w archiwum XX. Misyonarzy Krasławskich przechowana, oraz wiele innych.—2) „Sygillaty” w Metryce Koronnej.—3) Archiwum rodzinne Manteufflów.— 4) „Volumina legum”.

Julian Bartoszewicz „Znakomici mężowie polscy XVIII w.” (tom II).—7) G. Manteuffel „Inflanty polskie” (1879).— 8) tenże „Księstwo inflanckie XVII i XVIII stulecia” (Kraków 1897).

Gr. M.

Hymans Ludwik, historyk i publicysta belgijski (* 1829 roku w Rotterdamie — f 1884 w Brukselli). Wychowywał się w Bel-Był posłem z Inflant gii, gdzie się rodzice jego osiedlili roku 1830.

Będąc jeszcze studentem w Gandawie, napisał i wydał dramat „Robert le Frison” (1847). Spędziwszy czas jakiś w Paryżu, r. 1849 osiadł w Brukselli i poświęcił się studyom polityczno-historycznym. Od r. 1857 do 1859 był głównym redaktorem „Eloile belge”. Z dzieł jego historycznych wymieniamy tu najważniejsze: „Histoire populaire de la Belgique” (Bruksella

1860); „Histoire populaire du règne de Leopold I” (tamże 1864); „Histoire politique et parlementaire de la Belgique de 1831 à 1881” (5 cz., 1878—80); „Bruxella à travers les âges” (Bruksella 1883). Z romansów, nowelli i szkiców jego godne są zaznaczenia: „La famille Buvard” (2 części 1858); „Hirta” (1875); „Six nouvelles” (1882); „Lettres moscovites” (1857); „Types et silhouettes” (1877). Jako poeta zdobył rozgłos największy pieśniami politycznemi: „La Belgique dépuis 1830” (1855) i „Leopold 1” (1856).    *

Hymans Henryk Szymon, współczesny pisarz belgijski, brat poprzedzającego (* 1836 5) „Teka Podoskiego”.—6) w Antwerpii), poświęcił się wyłącznie badaniom

Gr. M.

i krytyce artystycznej w zakresie sztuk plastycznych. H. jest od 1879 r. profesorem estetyki w Akademii królewskiej sztuk pięknych w Antwerpii, oraz kuratorem biblioteki królewskiej Hylzenowski testament, „testamentum occlu- w Brukselli. Oprócz wielu artykułów jego, roz-sum”, Józefa H-a, głośny nietylko na Inflantach rzuconych w „Bulletin des commissions royales ale na Białej Rusi i na Litwie. Istniał on d’art et d’archéologie”, w „Journal des Beaux-w trzech egzemplarzach. Główne punkty z ostat- Arts” i w „L’Art” paryskiem, H. napisał szereg

s. s.

S. Drz.

dzieł poważnych i cenionych powszechnie, z których najważniejszem jest „Histoire de la gravure dans l’Ecole de Rubens” (Bruksela 1879, in 4-o). Do przetłómaczonego przez siebie dzieła Karola van Mander Schilderboek—„Le livre des peintres” (Paryż 1884—85, 2 tomy in 4-o)— dołączył cenny swój kommentarz. Ostatnią pracą jego jest „Lucas Vorsterman” (1893).

Hymen, Hymenaios (po grecku op.7jV, £>pivaioę, po łacinie Hymenaeus), nazwa staro-greckiej pieśni ślubnej, w ściślejszem znaczeniu zwanej także Epithalamion (ob.), którą drużbowie i druchny, strojni w kwiaty i wieńce, pannie młodej śpiewali, gdy ją z domu rodzicielskiego do mieszkania oblubieńca przeprowadzali. Zwyczaj taki odprowadzania pary młodej przez młodzieńców i dziewice, którzy przy wesołych pląsach pieśni zbiorowe, treści poważnej, lecz i swawolnej, podczas uczty weselnej i przed łożnicą nucili, sięga czasów odwiecznych (Homer II. 18, 492 i nast.; Hesiod. Scut. Herc. 274 i nast.). Wyobrażenie o pieśni takiej dają nam w rzymskiej literaturze liymeneje Katulla, utworzone według sławnych greckich wzorów, mianowicie poetki Safony. Bujna wyobraźnia greckiego ducha rychłemi już czasy przybrała pieśń ślubną w postać zmysłową, wpół boską i ludzką, i stworzyła z niej, jako jej uosobienie, młodzieńca czarującej urody, symbol wdzięków młodzieńczych, radosnych pieśni weselnych, wszakże i skarg rzewnych, bóstwo opiekuńcze młodego stadła małżeńskiego. Legenda mityczna zna nawet następne szczegóły o H-e, Hymenaio-sie, Hymeneuszu: Żył w Atenach (albo w Argos) młodzieniec, H. nazwiskiem, ubogi, lecz tak pięknej i delikatnej urody, że można go było za dziewczę prześliczne uważać. Zakochał się on w dziewczynie urodziwej, szlachetnego rodu, wszakże dla ubóstwa swego i nizkiego pochodzenia nie mógł marzyć o zaślubieniu jej. Aby być jednakże przynajmniej w jej blizkości, wcisnął się razu pewnego pomiędzy gromadę dziewcząt, święcących uroczystość Demetery w Eleuzys. Wtedy wypadła nagle zgraja pelas-gijskich rozbójników morskich z zasadzki i zabrała dziewczęta na okręt. Rozbójnicy wylądowali z brankami swemi na pustej wyspie i tutaj tak sobie podocbocili, że zmorzył ich sen głęboki. Skorzystał z tej chwili sposobnej H. i namówił towarzyszki swe, aby śpiącym korsarzom broń zabrały i wszystkich wymordowały. Tak się też według woli jego stało. H. zaś pośpieszył zaraz na okręcie do Aten, gdzie wszystek lud w ciężkiej żałobie po tak ogromnej stracie zastał, i oświadczył, że gotów jest rodzicom porwane córki niepokalane wrócić, jeżeli dziewicę, którą kocha, jako żonę dostanie. Skoro mu to uroczyście przyrzeczono, popłynął z kilku towarzyszami na wyspę, przywiózł dziewczęta zdrowe do Aten, gdzie go, jako szczęśliwego bohatera morskiego, zaszczytnym przy-domkiem Thalassios morski) uczczono, pojął ukochaną dziewczynę za małżonkę i żył z nią tak szczęśliwie, że imię jego wielkiego rozgłosu nabyło, i odtąd wzywanem i śpiewanem było przy kojarzeniu nowych stadeł małżeńskich: T(xy]v w Tpivat ’Tjnjv (Eurip. Troad. 331), — Io Hymen Hymenaee Io! Io Hymen Hymenaee! (Ca-tull. 61, 121, 144 i nast.; Owid. Her. 14, 27; 12, 143), aż wreszcie H. jako pośrednik i opiekun całej instytucyi małżeńskiej ogólnie czci boskiej doznawał. Świadectwa wiarogodne stwierdzają wszakże osobny kult jego tylko w mieście Argos (Hygin. Fab. 273). Jako bóstwo przeniosła go mityczna fantazya na najodpowiedniejsze i najgodniejsze miejsce, bo do orszaku Afrodyty, bogini miłości, pomiędzy rozkosznych, swawolnych towarzyszów Erosa (— miłości). Siedzibę swą ulubioną, jako kochanek Apollina, Thamyrisa i Hesperosa, miał podobno pomiędzy muzami, na Helikonie, w Beocyi. Według innej opowieści mitycznej albo umarł H. w sam dzień ślubu, i to w bardzo młodym wieku, albo też miał przy pieśniach weselnych na cześć Dyoni-zosa i Aryadny, lub też Althai, głos i życie stracić. Rodowód jego podają starożytne źródła rozmaicie: rodzicami jego mieli być Apollo i jedna z muz: Urania, Kleio, Terpsichore, albo Dionysos i Afrodyta, albo też Magnes i Kalliope; braćmi jego byli: Ialemos, twórca pieśni żałosnej, zwanej także ialemos, i Orfeusz. Sztuki piękne przedstawiają H-a jako delikatnego, dojrzałego młodzieńca, o wdziękach i formach niemal dziewiczych, o rysach nieco poważniejszych, aniżeli Erosa, ze skrzydłami, z pochodnią ślubną i wieńcem lub welonem ślubnym w ręku. Wyobrażenia takie dochowały się szczególnie na sarkofagach i na prześlicznym obrazie, malowanym na ścianie w Pompei, w domu „casa di Meleagro” zwanym. Etymologia wieków starożytnych próżno siliła się odkryć pochodzenie wyrazu H., wywodząc go od up.Y]V (= membrana quaeäam virginalis, qua rupta desinit esse virgo), albo od djjlvoç = hymn, op/jvoeîv — zgadzać się, ö|U»ö vateiv=razem mieszkać. Wyraz ten pochodzi istotnie od pierwiastku 6 = płodzić (porów, uióę = syn = spłodzony), zatem H. = płodzący, a w znaczeniu tern przebija się wyraźnie cel prawowitego małżeństwa, jakim jest płodzenie dzieci. — Por. doskonałą rozprawę Schmidta „De Hymenaeo et Talasio” (Kolonia 1886).

Hymen (gr. o óp/yjv =z błona), błona dziewicza, błonka panieńska; ob. Narządy płciowe niewieście.

Hymenaea, Żarklin v. Szarańczowe drzewo, rodzaj z rodziny Strąkowych (Leguminosae), pod-rodziny Brezyliowych (Caesalpiniaceae) obejmuje 8 gatunków, właściwych Ameryce podzwrotnikowej. Są to wysokie drzewa, z kwiatami białemi, ze-branemi w wiechy; owoc—strąk skórzasto-drze-wiasty, z licznemi nasionami w miąższu mączy-stym uraieszczonemi. H. Oourbaril L. służy głów-

kopalu.

physae).

J. Trz.

J. Trz.

J. Trz.

nie do otrzymywania soku kopalowego, używanego przy wyrobie laku i lakieru. Z kory wyrabiają Indyanie czółna, miąższ owocowy służy im za pokarm ulubiony, a drewno nadaje się na wyroby. Inne gatunki H. dostarczają też

z. z.

Hymenium (obłocznia) — tak się zwie u wyżej organizowanych grzybów warstwa komórek rozrodczych, t. j. produkujących zarodniki, mieszcząca się na powierzchni lub wewnątrz ciała owocowego grzyba. U Basidiomycetes obłocznia składa się z podstawek (basidia), na których rozwijają się zarodki, u Workowców zaś (Ascomycètes) stanowią ją woreczki (asci), wewnątrz których tworzą się zarodniki drogą wolnego powstawania komórek. I w jednym i w drugim razie, prócz komórek rodzajnych (podstawek, resp. woreczków), znajdujemy pewną liczbę komórek płonnych, czyli t. zw. wstawek (parali. Trz.

Hymenomycetes (bdły),— rząd grzybów, należący do klasy podstawczaków (Basidiomycetes), do podklasy Autobasidiomycetes. Należą tu wysoko organizowane typy grzybów, o ciałach owocowych znacznych rozmiarów, posiadających bardzo rozmaitą postać (np. lejków, kapeluszy i t. d.) oraz złożoną budowę. Zaliczamy tu większość, znanych powszechnie i używanych za pokarm, gatunków grzybów (bedłki, rydze, huby). Warstwa komórek rozrodczych, czyli hyménium, mieści się u bdeł zawsze na powierzchni ciała owocowego, bardzo często na osobnych wyrostkach bądź-to kolczastych (jak np. u Hydnum), bądź-to na promienistorozchodzących się blaszkach, które znajdujemy np. u Agaricus umieszczone na dolnej powierzchni kapelusza. W rodzajach Boletus i Polyporus H. wyścieła osobne rurkowate zagłębienia, pokrywające dolną powierzchnię ciał owocowych tych grzybów. Pod względem trwałości ciała owocowe bdeł przedstawiają wielką rozmaitość; u jednych gatunków, np. u hub (Polyporus Daedalaea), są one trwałe i rosną całemi latami, u innych znowu wyrastają z grzybni bardzo prędko, lecz i prędko zanikają, skoro tylko dojrzeją na nich zarodniki (Agaricus). Niektóre bdły, jak np. mniejsze gatunki Goprinus, mogą tworzyć przetrwalniki (Sclerotia) postaci kulistej lub w postaci sznurowych utworów (t. zw. RMzomorpha), które spotykamy u Agaricus melleus. Z przetrwalników tych rozwijają się ciała owocowe lub też grzybnia. Grzybnia u wszystkich bdeł jest trwałą, białej barwy, utkana z licznych włókienek. Pod względem sposobu życia wszystkie bdły są roztoczami, ży-wiącemi się obumarłemi szczątkami roślin. Stąd to występują one najobficiej po lasach. Niektóre z nich wszakże, np. toczące pnie drzewne huby, należy uważać za pasorzyty. Rząd bdeł obejmuje 7 rodzin, a mianowicie: Tomentellaceae, Glava-riaceae, Dacryomycetaceae, Thelephoraceae, Hydna-ceae, Polyporaceae, Agaricaceae.

Hymenophyllaceae—jest to rodzina paproci właściwych (Filices), wyróżniająca się od innych grup tych roślin swą nizką organizacyą, przypominającą pod wielu względami mchy. Rodzina ta obejmuje same drobne paprocie, o czołgających się, cienkich łodyżkach, o liściach bardzo cienkich, nawpół przezroczystych, utworzonych zaledwie z jednej lub niewielu warstw komórek. U niektórych gatunków nie znajdujemy wcale korzeni, których czynność spełniają okryte włośnikami (riiizoidae) łodygi podziemne. Kupki (Sori) mieszczą się u H. przy brzegach liści, na zakończeniach nerwów; składają się zaś z kubeczkowatej zawijki (indusium), otaczającej siedzące zarodnie. Te zarodnie posiadają pierścień (annulus) poprzeczny, wskutek czego pękają szparą podłużną. Z zarodnika rozwija się, nie plechowate przedroślę (Prothalium), jak u innych paproci, lecz nitkowaty utwór, przypominający splątek (protonema) mchów. — Na mchach powstają dopiero drogą pączkowania przedrośla właściwe z plemDiami i rodniami.— Rodzina H. obejmuje dwa rodzaje: Hymenophyl-lum i Trichomanes, zamieszkujące, z bardzo nie-licznemi wyjątkami, strefę podzwrotnikową

Hymenophyllum, rodzaj paproci z rodziny Hymenophyllaceae (ob.), obejmujący bardzo drobne, z kształtu przypominające trochę mchy, gatunki o cienkich pełzających łodygach, o liściach prawie przezroczystych, utworzonych zaledwie z jednej lub niewielu warstw komórek. Liście te nie posiadają ani naskórka, ani szparek oddechowych, wskutek czego nadzwyczaj są wrażliwe na wysychanie. To też paprocie te zamieszkują wilgotne, cieniste zarośla lub szczeliny skał. Niektóre gatunki nie posiadają wcale korzeni, których miejsce zastępują włośniki (rhizoidae). Rodzaj H. obejmuje około 80 gatunków, z których większość zamieszkuje strefę podzwrotnikową, a kilka napotyka się i w strefie umiarkowanej półkuli południowej. W Europie rośnie jeden tylko gatunek: H. tun-bridgense Sm., który spotyka się wśród skał Saskiej Szwajcaryi oraz południowej Karyntyi. Gatunek ten znaleziono zresztą i w Południowej Ameryce, oraz w Nowej Zelandyi.

Hymeneptera, ob. Błonkoskrzydłe owady.

Hymettos (po grecku Tp/rçrcôç, TfMjaaóę, dzisiaj Trelovuni), góra w Attyce, na południowy wschód od Aten, 1027 metrów wysoka, słynąca w starożytności smacznemi oliwkami i łomami znakomitego niebieskawo-sinego marmuru, szczególnie zaś wonnemi ziołami, jak: tymia-nem, macierzanką i miodem wybornym (mel Hymettium, cera Hymettia, Owid.), który do dzisiaj sławy swej dłogo wiecznej wiernie dochował. H. stanowi północny kraniec wielkiego łańcucha górskiego, który, od Aten począwszy, w południowym kierunku półwysep attycki prze-

S. Drz.

S. Drz.

rzyna i w przedgórzu Zoster (dzisiaj przylądek Helikes) się kończy.—Por. Herod. 6, 137; Strab. 9, 399; Plin. „Nat. Hist.” 4, 7, 11.

Hymn (po grecku op.voę, po łacinie hymnus), wyraz i pojęcie sięgające pierwotnych czasów ludów aryjskich, gdyż w sanskrycie wyraz sumnam oznacza modlitwę, nabożeństwo, radosne wzywanie bóstwa. U greckich ludów oznacza w starszej epoce H. pieśń uroczystą, recytowaną podczas dni świątecznych w daktylicznych heksametracb, której treść główną stanowiła mityczna opowieść o poszczególnych bóstwach. Pierwszymi ich piewcami mieli być legendowi wieszcze, jak Oien, Philammon, Orfeusz, Mu-saios, Thamyris, Eumolpos i inni. Doskonałe-mi wzorami takich hymnów, przeznaczonych tylko na oddanie hołdu i uświetnienie uroczystości pewnego bóstwa, są tak zwane H-y ho-m ero we (ob. artykuł Homer). Późniejszemi czasy także liryczni poeci, jak: Alkaios, Ana-kreon, Pindar, próbowali sił swych w tym rodzaju poezyi, tworząc H-y, zamiast w stereotypowym heksametrze, w wytworniejszych rytmach. Wszakże i u nich dochowała się jeszcze pierwotna prostota pieśni starodawnych, gdyż chóry nie śpiewały ich w skromnych pląsach i przy flecie, lecz, stojąc spokojnie przed ołtarzem bóstwa, recytowały je z towarzyszeniem liry (Procl. Chrest. ap. Plut., str. 320). Z Aleksandryjskiej epoki, w której rodzina królewska Ptolemeuszów pragnęła odwiecznym uroczystościom ludowym bóstw dawniejszą cześć i świetność przywrócić, dochowało się nam 6 obszernych H-ów poety Kallimacha, z których 5 skomponowanych jest na wzorach homerowych w heksametrach, lecz w języku ciemnym, ociężałym, ogromną uczonością nastroszonym. Na wzmiankę osobną zasługuje także H. stoickiego filozofa Klean-thesa, utworzony ze szczerem natchnieniem na cześć Zeusa, który dochował nam Stobeusz (Ecl. 1, 2, 12). Z rzymskiej epoki greckiej literatury mamy jeszcze trzy H-y, które się razem ze sta-rożytnemi nutami melodyi przechowały. Jednego z nich, wyśpiewanego na cześć Nemezys, autorem jest Mesomedes, wyzwoleniec cesarza Hadryana, dwóch zaś drugich, opiewających cześć Heliosa i Muzy, nieznany zresztą Dyoni-zyusz z Aleksandryi. Z ostatniej epoki starożytnej literatury greckiej posiadamy jeszcze 88 hymnów, tak zwanych or fi j s kich, utworzonych na cześć rozmaitych bóstw i uosobienia sił przyrody i moralnego ładu świata, jak: Cnoty, Sprawiedliwości, Prawdy, Przyrody, Zdrowia, Śmierci i t. p. Podszywały się one przez długie wieki pod czcigodne nazwisko prastarego wieszcza Orfeusza, skąd im też nazwę orfijskich H-ów nadano, wszakże w nowszych czasach wykazano, że są to fałszerstwa mistycznej sekty orfijskiej, która przez całe wieki klasyczne aż po czasy chrześciańskie licznych miała adeptów. Kilka z nich tylko jest starszych i sięga I albo

II wieku po Chr., wszystkie inne są produktem IV wieku. Pod koniec wieku XIX odkryto w zwojach papirusowych jeszcze trzy H-y, na cześć Hekaty, Heliosa i Seleny. Pokrewnych z orfijskiemi H-ami jest sześć filozoficznych H-ów Pr o kio sa, filozofa nowoplatońskiej szkoły, skomponowanych na cześć Heliosa, Muzy, Afrodyty, Pallady, Janusa i całego Panteonu.— Rzymska literatura poezyi tego rodzaju nie znała. Z Pieśni Horacyusza, wzorowanych na greckich oryginałach zaliczyć-by chyba można: I, 10, 21, 30, 31, 35; II, 19; III, 11, 22, 25, 26; IV, 1, 3, 6 i „Carmen saeculare.—Por. Sne-dorf „De hymnis veterum Graecorum” (Kopenhaga 1786); Guttmann „De hymn. Homer, historia critica” (Gryfia 1869); Couat „Remarques sur la date et la composition des hymnes de Callimaque” (Paryż 1878); Bellermann „Die Hymnen des Dionysius Alexandrinus und Mesomedes ” (Berlin 1840); Lobeck „Aglaophamus sive de theologiae mysticae Graecorum causis” (Królewiec 1829).

Hymn (grec, bym no s, łac. hymnus, włos. inno). Tak zwali Grecy starożytni pieśń wy-chwalną, śpiewaną na cześć bogów lub bohaterów podczas ofiar uroczystych, obchodów świątecznych i różnych obrzędów religijnych, często przy towarzyszeniu dźwięku cytar i lir, oraz klaskania w dłonie, niekiedy nawet w połączeniu z tańcami obrzędowemi. Typem tego rodzaju poezyi czysto-religijnej były Psalmy Dawida i Pieśń nad pieśniami Salomona. Trzydzieści cztery hymnów starogreckich, tak zwanych ho-merowskich, lubo pochodzących z różnych czasów, opiewających myty o bogach i czynach ich ludzkich, miały charakter epiczny, jak znów późniejsze: Alkaiosa, Anakreonta, Pindara i Kalli-machosa z Aleksandryi,—liryczny. H-y religijne pierwszych chrześcian, śpiewane przez całą gminę na zebraniach potajemnych, były wzorowane na tego rodzaju hymnach greckich (dytyrambach, peanach i odach) oraz na psalmach hebrajskich. Biskup Hierotheus, żyjący w IV w., pierwszy wprowadził je do Kościoła wschodniego (greckiego), a współczesny mu św. Hilary z Poitiers do Kościoła zachodniego (łacińskiego), między inne-mi i tak zwaną większą doxologię: Gloria in excelsis, v. hymnus angelicus, przełożoną przezeń z greckiego. Tworzyły one osobny rodzaj pieśniarstwa religijnego, uzupełniającego dział właściwych pieśni liturgicznych. Dopiero jednak za czasów św. Ambrożego, pierwszego reformatora muzyki kościelnej i twórcy hymnologii, zwanej od jego imienia „Ambrozyańską” (ob. Ambro-zyański śpiew, „Enc.” T. II str.938),H-y weszły w skład św. liturgii, z początku tylko w dyece-zyi Medyolańskiej, której rządzcą był św. Ambroży, a później w innych dyecezyach, włoskich i francuskich. Z hymnodów Kościoła rzymskokatolickiego najbardziej wsławili się: w V wieku Hiszpan Aurelius Prudentius, Klemens z Sara-

gosy i Szkot Caelius Sedulius, autor h-u „A solis , 1841—56, 5 t.); Monę: Hymny łacińskie średnio-ortus”; w VI Włoch Venantius Fortunatus, twór- i wieczne (Fryburg 1853—4, 3 t.); Vilmar „Spici-ca wspaniałych h-ów: „Vexilla regis” (niektórzy legium hymnologicum” (Marburg 1857); Morel: pisarze przypisują ten H. Seduliusowi), „Quem H-ny łacińskie (Einsiedeln 1868); Drevers „Ana-terra, pontus, sidera” i w. in., a głównie Grze- lecta hymnica” (Lipsk 1886—95 r. w 19-tu to-gorz Wielki, właściwy twórca muzyki kościelnej, mach), oraz Sievers, Milschack, Roth, Misset zarazem autor wielu hymnów, pieśni i t. p.; w VII: i Weale, Werner, Chevalier, i w. in.

A. Pol.

Anglik Beda; w VIII Paweł Winfried (Paulus Hyna Karol Ferdynand, ksiądz, filozof Diaconus), mnich klasztoru Monte Cassino, autor i pedagog czeski (* 1802 — f 1881). Kształcił hymnu na cześć św. Jana: „Ut queant Iaxis”, się w Beneszowie i w Pradze; w ostatnich la-wsławionego później przez G u it tone d’Arezzo tach życia był kanonikiem kapituły starobole-(ob. T. XXVII str. 74); w IX: Alcuin, Paulinus sławskiej. Najcelniejszem z dzieł jego jest „Du-z Akwilei, Tuotilo z St-Gallen, znakomity kompo- seslovi zkusebne” (Psychologia doświadczalna, zytor „tropów”, Hrabauus Maurus, twórca h-ów: Praga 1844; Małej encyklopedyi naukowej t. IV), „Christe, sanctorum decus”, „Festum nunc cele- napisane z należytem pojęciem przedmiotu oraz bre” i „Tibi Christe splendor patris”, oraz Theo- metody empirycznej. H., wychodząc z założe-dulfus, biskup orleański, autor hymnu śpiewane- nia, że dusza jest zasadą czynności w czasie, go w niedzielę palmową: „Gloria, laus, honor”, a ciało w przestrzeni, w pierwszej części swojego skomponowanego w 821 r. W X wieku rozwi- dzieła mówi o czynnościach duchowych, nieza-nął się nowy rodzaj h-ów, zwanych sekwencyami, leżnych od ustroju cielesnego, w drugiej o czyn-głównie za sprawą słynnych muzyków: Notkera, nościach zależnych. Do zakresu dydaktycznego zwanego Balbulus, t. j. jąkała, mnicha z St-Gal- i pedagogicznego należą prace jego: „Uvedeni len, oraz Hucbalda i Ekkeharda. W XI stuleciu k pocitâni” (1835); „Mały katechismus” (1835) wsławili się hymnodzi: Robert król francuski, i „Katechismus pro obecni lid a odrostlou i do autor głośnej sekwencyi „Veni sancte spiritus”, spelejśi śkolni mlńdeż” (1839), książka obszerna Hermanus Contractus, twórca „Alma redempto- odznaczająca się wykładem jasnym, płynnym ris” i „Salve regina”, oraz Petrus Damiani trafiającym do serca i przekonania. H. wielce się z Avellano. W XII stuleciu św. Bernard z Clair- też zasłużył, przyczyniwszy się (obok Jungman vaux stworzył „Jesu dulcis memoria”, a św. na) do wytworzenia języka naukowego. — Por Tomasz z Akwinu głośne hymny: „Pange lingua „Osvëta” 1881, str. 763.    *

się zaraz do Włoch, zwiedził Wenecyę, Floren-cyę i Rzym, gdzie się pilnie oddawał studyo-waniu i kopiowaniu dzieł mistrzów najprzedniejszych. W Rzymie, w kaplicy domu czeskiego, pozostawił piękną pamiątkę swego pędzla, ofiaro-wawszy jej pierwsze prace swoje oryginalne (Madonna, św. Wojciech, św. Wacław i Karol IV), wszystkie z r. 1875. W roku następnym powróciwszy do Wiednia, prawie w tym czasie, kiedy Feuerbach, skutkiem choroby i braku należnego uznania, wyjechał do Wenecyi, postanowił udać się na dalsze studya do Paryża, co też uczynił, otrzymawszy 600 złr. stypendyum (r. 1878). Baudry, który stał naonczas u szczytu swego kunsztu dekoracyjnego, polecił go profesorowi szkoły sztuk pięknych, Gérôme’owi.

gloriosi corporis”, „Sacris solemniis” i „Adoro Hynais Wojciech, znakomity malarz czesk te devote”; w XIII minoryta Tomasz z Celano (* d. 14 grudnia 1854 r. w Wiedniu), z osiadłe, piszę „gigancką” sekwencyę „Dies irae”, a w po- tam ubogiej rodziny czeskiej. Kształcił się w szko czątkach XIV wieku Jacoponus (Jakobus de Be- le realnej na Walkergasse, z której wyszedłszy nedictis) z Todi, adwokat, a później braciszek chciał był z razu poświęcić się muzyce, ale juz zakonu franciszkanów, arcydzieło melodyi i poe- w roku 1870 wstąpił do Akademii malarskiej zyi religijnej, przesławne „Stabat mater” (skom- w której niezadługo tak się odznaczył, że za ponowane w więzieniu), które zamyka właściwe ; kompozycyę na temat Herkules w kolebce dzieje hymnografii Kościoła rzymsko-katolickiego; otrzymał złoty medal Fiigera (1873). Potem pieśni bowiem późniejsze, tworzone w czasie | przez cały rok pracował pod kierunkiem słyn-i po reformacyi Lutra, zatracały zwolna charak- ! nego profesora Anzelma Feuerbacha, który, po-kter kościelny, aż w końcu przerodziły się « znawszy jego talent, polubił go serdecznie i spra-w zwykłe pieśni ludowe, bądź arye religijne, j wił to, że na konkursie r. 1874 przyznano mu Z tych ostatnich najbardziej słynął w Polsce stypendyum rzymskie za szkic do obrazu Mę-hymn maryacki: „Omni die die Mariae”, przypi- ! czeństwo św. Wita. Dzięki temu, H. udawszy sywany niewłaściwie św. Kazimierzowi Jagiellończykowi, autorem bowiem tego hymnu jest św. Tomasz z Akwinu, jak o tern świadczy rękopis z XIV w., znajdujący się w Reichenau (św.

Kazimierz umarł w końcu XV w.), p. t. „Solilo-quium soliloquiorum S. Thomae de Aquino, ord. pred.”, i początek hymuu: „Omni die, die Mariae, laudes mea anima, Ejus gesta, ejus festa, cole splendidissima etc.”. Ten H., przełożony na język polski przez Grochowskiego, śpiewano w Polsce, aż do dni naszych, podług melodyi skomponowanej przez Diomedesa Catona (ob. T. XVI str. 572), słynnego lutnistę, kompozytora i śpiewaka kapeli Zygmunta III. W czasach nowszych wydawnictwem hymnów zajmowali się: Daniel „Thesaurus hymnologicus” (Halla

79

EnoykL Powsz, Iluatr. Zesz. 234. T. XXX.

ii.'«

ry\{

a rzadko bardzo nasiona.

Pod kierownictwem tego mistrza H. kształcił się dwa lata, nie uległ jednakże jego wpływowi, ale natomiast niezatarte wrażenie wywarł na niego Baudry znakomitemi malowidłami swemi w Operze paryskiej. Pierwszem dziełem jego w Paryżu, z wielkiemi pochwałami przez krytykę artystyczną przyjętem, była Madonna ze św. Albertyną (dla Strossmayera r. 1879); do tegoż czasu należą: św. Hieronim, Samson i św. Agnieszka. W r. 1880, kiedy już talent H-a zupełnie się rozwinął i ustalił samodzielnie, ogłoszony był konkurs na malowidła dekoracyjne w teatrze Narodowym w Pradze; H. nadesłał nań 11 szkiców do ozdoby klatki schodowej, salonu oraz buduaru loży królewskiej, i został uwieńczony. Powierzono mu dekoracye klatki schodowej i buduaru. Pierwszą ozdobił obrazami Apoteozy ziem korony czeskiej, Pokoju, Historyi i Idylli, a buduar allegoryami Wiosny, Lata i Jesieni. Po skończeniu tych prac powrócił do Paryża, lecz wcale nie na długo; gdy bowiem w roku 1881 pożar zniszczył w teatrze narodowym malowidła Żeniśka na stropie oraz jegoż główną kurtynę, do wykonania nowej został zaproszony H. i stworzył prawdziwe arcydzieło, którem Czesi słusznie się chlubią. Szkice tej kompozycyi znajdują się w Musée des arts décoratifs w Paryżu. Powróciwszy do Francyi, H. ozdobił willę Lecomte’a w Auteuil czterema malowidłami ściennemi, czterema raczej poematami allegorycznemi: Idylla, Taniec, Poezya i Muzyka. Wkrótce potem rozpoczął pracę swoją dekoracyjną w teatrze wiedeńskim, w którym w czterech obrazach lunetowych, składających się z tyluż grup poetów, przedstawił cztery główne okresy twórczości dramatycznej. 1:555 składają: Aischylos, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Me-nander, Plautus i Terencyusz; 2:5: Aryost, Hans Sachs, Cervantes i Marlow; 3:5: Shakespeare, Lope de Vega, Calderon, Racine i Molière; 4:5: Schiller, Goethe, Alfieri, Gozzi, Goldoni, Voltaire, Lessing, Kleist i Grillparzer. Przytem jeszcze cztery najwybitniejsze postacie z dzieł czterech dramaturgów: Edyp z Sofoklesa, Falstaff z Sha-kespeare’a, Harpagon z Molière’a i Dziewica Orleańska z Schillera. Szkice obrazów lunetowych znajdują się w Rudolfinum w Pradze. W tymże teatrze, nad lożami pierwszego i drugiego piętra, przedstawił w kształcie kamei szereg grup pacholęcych, odznaczających się wysoce artystycznem, delikatnem oddaniem naiwności dziecięcego żywota. Za prace te, ukończone r. 1887, otrzymał order ces. Franciszka Józefa.— Do r. 1888 H. mieszkał w Paryżu i przez pewien czas dostarczał fabryce porcelany w Sèvres wzorów dekoracyjnych; dopiero w r. ł 893 Towarz. patryo-tyczne przyjaciół sztuk pięknych pozyskało go na profesora do praskiej Akademii malarstwa, w której pozostał i po jej upaństwowieniu roku 1895.—Od r. 1890 H. jest członkiem Akademii czeskiej imienia Cesarza Franciszka Józefa. *

Hynceit, minerał, to samo co haj ne y t.

Hynek, ob. H a nu s z Jan Ignacy. Hyoscyamus niger L., Lulek pospolity. Należy do rodziny Psiankowatych (Solansae). Łodyga wzniesiona, lepko-wełnista, jak cała roślina; liście jajowato - podłużne, albo podłużne, płytko wycinane aż do zatokowo - pierzastowręb-nych, dolne w ogonek zwężone, wyższe wpół łodygę obejmujące, o łatkach kończystych. Kwiaty, blado-brudno-żółte, w gardzieli fioletowe i fioletowo-brunatno prążkowane, prawie bezszy-pułkowe, początkowo skupione, później rozrastające się w kłosy jednostronne. Pylniki fioletowe.

ne

isiÉ

iÆÈrMM,

% w W VM vW

Fig. 126. Hyoscyamus niger (Lulek pospolity).

Wys. 7-2 — 1    odmiana H. agrestis jest niższa,

o liściach płyciej zatokowo wykrawanych, niekiedy kwiaty jednobarwne, blado - brudno-żółte. Pospolite koło dróg i domów we wsiach. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Cała roślina o nieprzyjemnej woni, gorzkawego smaku, posmaku sło-nawego. Zawiera alkaloid, Hyoscyaminę, truciznę narkotyczną. Zarówno dla ludzi jak zwierząt ptaków i ryb szkodliwa; wyjątek stanowi pluskwiak (.Lygaeus Hyoscyami), żywiący się przeważnie lulkiem. W aptekach używane są liście,

z. z.

Hyoseris foetida (Comp.) syn. Aposeris foetida, H. minima syn. Arnoseris, Chłodek lub Piaskownica.

Hypata (po grecku 'Trcara albo 7) Ttcara, 1 posągu Ateny, wzniesionego w mieście arkadyj-Ttcgłty], dzisiaj jeszcze Hypati, albo Neopatra), I skiem Alifera (Pauzaniasz VIII, 26, 7). Praco-miasto Aenianów i Oetejczyków w południowej Tessalii, na północnym stoku gór Oetejskich zbudowane, w pobliżu rzeki Spercheiosa. Warowne to miejsce, ważne jako klucz do Tessalskiej krainy, zajęli późniejszemi czasy Etolczycy i odbywali tutaj często zgromadzenia deputowanych Związku Etolskiego (Liv. 36, 28; Polyb. 21, 2).

wał często wspólnie z rodakiem swoim Arysto-gitonem, jak np. tworząc grupę wodzów argij-skich, uderzających na Teby (tamże X, 10, 24). Podpisy obu tych artystów, razem złączone, znaleziono na jednym z posągów w Delfach (Corpus inserip. graecorum, 25). — Por. Descharme „De Thebanis Artificibus” (Paryż 1869); Brunn „Geschichte der griech. Künstler” (1889, T. I str.

s. s.

206-207).

Hypera, ob. Phyto nomu s.

Hyperaeiïlia (z greek. onśp — nad, prze...

Że mieszkańcy H-y, po łacinie zwani Hypataei, u greckich ludów wątpliwej sławy wytrawnych czarnoksiężników zażywali, przyczyniły się do tego szczególnie gorące zdrojowiska i doskonała

S. Drz

ciemierzyca, jaka w jej pobliżu rosła.—Porów, i t. p. i z a[^a=krew), Przekrwienie, jest

Paus. 10, 21; Liv. 36, 16.

to przepełnienie krwią uaczyń jakiegobądź miej-Hypatia (po grecku Trcorcfa), córka sławnego sca w ustroju. W zależności od tego, czy krew

matematyka Theona w Aleksandryi, dla urody swej nadzwyczajnej i nieskażonych obyczajów ozdobą, dla gruntownego wykształcenia swego i wielkiej uczoności cudem płci swej zwana. Z świetnem powodzeniem ukończywszy w Atenach i w Aleksandryi studya matematyczne, astronomiczne i filozoficzne, przyodziała na siebie płaszcz filozofów, a w r. 383 po Chr. zyskała godność nauczyc'elki nowoplatońskiej szkoły w mieście rodzinnem. Mimo że wyznawała otwarcie zasadę tolerancyi wobec chrześciaństwa, dochowała wierności wierze pogańskiej i pozostała w stanie dziewiczym. Dom jej stał się punktem zbornym najznakomitszych mężów egipskiej stolicy; wszakże niesłychany zapał i hołdy uwielbienia, składane jej osobie i towarzystwu, przyczyniły się do smutnego zgonu, który jej zgotowali chrześciańscy fanatycy. Ponieważ zażywała także protekcyi i wysokiego poważania u Orestesa, namiestnika cesarskiego, napadł na nią podczas rozruchów, jakie wzniecili stronnicy patryarchy Cyryla pizeciw namiestnikowi i Żydom, motłoch chrześciański na ulicy i zadał jej śmierć okrutną w kościele r. 415. Suidas (s. v. H. 3, 533) wspomina jako dzieła H-i kommentarze uczone do pism Dyofanta i Apolloniosa z Pergi, jako też kanon astronomiczny; wszakże dzieła te wszystkie zaginęły, a tylko kilka listów H-i ocalało w zbiorze, przez Synesiosa sporządzonym. — Por. Wernsdorf „Dissert.de Hypatia” (Witemberga 1747); Meyer W. A. „Hypatia von Alexandria” (Heidelberg 1886); Hoehe „Hypatia, die Tochter Theons”, w czasopiśmie „Philologus” (tom XV str. 435 i nast.). Sławne romanse historyczno-obyczajowe, których główną bohaterką jest H., napisali: Kingsley „Hypatia or new foes with an old face”, który przetłómaczono na niemieckie w Lipsku 1890 (wyd. 5-e w 2 tomach) i Mauth-ner (Sztutgard 1892). — O filozofii Hypatyi nic niewiadomo; prawdopodobnie wyznawała kierunek nowoplatonizmu rozwinięty przez Ja mb licha (ob.).—U nas na uwagę zasługuje Konopnickiej „Hypatia” („Z przeszłości” Wilno 1880).

Hypatodor (Hypatodoros), słynny rzeźbiarz grecki z Teb, z pocz. IV w. przed Chr. Był twórcą

Dr J-y B-r.

zbiera się w większej ilości w tętnicach lub w żyłach, rozróżniamy przekrwienie tętnicze czyli czynne i przekrwienie żylne czyli zastoinowe, bierne. Przekrwienie czynne występuje w narządach w czasie czynności, a więc w żołądku podczas trawienia, w mięśniach podczas ruchu oraz w niektórych stanach ehorobnych, a mianowicie: 1) przy porażeniach nerwów naczynioruchowych, jak to widzimy np. w doświadczeniu Klaudyu-sza Bernarda (ob.), gdzie po przecięciu nerwu współczulnego na szyi u królika, występuje wybitne przekrwienie ucha tej samej strony; 2) w niektórych naczyniach po wstrzymaniu krążenia w naczyniach obocznych lub równoimiennych, a więc w tętnicy promieniowej po zatkaniu lub podwiązaniu tętnicy łokciowej albo w jednej nerce po przerwaniu krążenia w drugiej; 3) po usunięciu ciśuienia wywieranego przez czas pewien na jakiebądź naczynia (H. ex vacuo), np. w opłucnej po wypuszczeniu długotrwałego wysięku; 4) w podeszłym wieku wskutek osłabienia kurczliwości tętnic; 5) w stanach zapalnych i t. p. Przekrwienie bierne występuje pod wpływem utrudnionego odpływu krwi żylnej; zdarza się to w chorobach serca i płuc i wskutek ucisku na większe żyły. O ile przekrwienie czynne zazwyczaj sprzyja odżywianiu tkanek, o tyle przekrwienie bierne upośledza je; w długotrwałych stanach przekrwienia biernego następuje obrzęk (ob.).

S. Drz.

Hyperbola albo hiperbola, inaczej przesadnia (grec, hyperbole, przerzucenie, przesada), w poetyce i retoryce jest postacią mowy, czyli przenośnią, w której autor, silnie przejęty myślą o jakim przedmiocie, dla uwydatnienia nieokreślonej jego wielkości albo małości, przedstawia go w postaci określonej, lecz o rozmiarach znacznie zwiększonych, lub też znacznie zmniejszonych, to jest posługuje się wyrazami i wyrażeniami, które bądź ten przedmiot całkowity, bądź też pewną jego stronę wynoszą ponad miarę rzeczywistą. Np. ażeby dać pojęcie o lekkości i nadzwyczajnej szybkości biegu konia, mówimy, że ‘biegnie jak strzała’, lub ‘przemknął się jak błyskawica’ i t. p. H-i używa-

i t. p.

my zazwyczaj w celu wywarcia silniejszego wrażenia i zwrócenia przez to na przedmiot większej uwagi słuchacza. Zwykłe wyrazy zdają się nam za słabe do odmalowania wyobrażenia, które chcemy wywołać, i dla tego używamy wyrazów innych, które, wzięte w ich dosłownym znaczeniu, przedstawiają prawdę w rozmiarach znacznie przekraczających rzeczywistość. Posługujemy się np. wyrażeniami hiperbolicznemi: ‘tonąć we łzach’, lub ‘zalewać się łzami’, gdy chodzi o uwydatnienie wielkiego płaczu; ‘serce pęka z żalu’, gdy chcemy wyrazić ból ciężki, nękający człowieka; mówimy ‘krew płynęła strumieniami na polu bitwy’ chcąc odmalować bój wielce krwawy, i t. p. Oczywista, iż słuchacz lub czytelnik z każdego wyrażenia hiperbolicz-nego odtrąca pewien nadmiar przesady i wytwarza w swym umyśle wyobrażenie o przedmiocie bliższe tego, jakie chcieliśmy wywołać, aniżeli to, któreby powstało, gdybyśmy użyli wyrazów właściwych. Tak samo rzecz się ma, gdy pojęcie o rzeczy przedstawione jest w obrazie, którego rozmiary znacznie od rzeczywistych są mniejsze; np. w wyrażeniach hiperbolicznych: ‘słowa tego człowieka ziębią jak lód’, gdy przedstawiamy chłodną mowę czyją; ‘idzie jak żółw’, gdy malujemy powolny chód jakiej osoby; ‘człowiek proch ziemski’, gdy określamy stosunek jednostki ludzkiej do ogromu wszechświata, itp. Z przykładów tych widzimy, że użycie hiperboli opiera się na upatrzeniu pewnego podobieństwa pomiędzy dwoma wyobrażeniami i na przedstawionym następnie porównaniu. Dla tego też bardzo liczne porównania i metafory są H-ami (por. szybki jak strzała, zimny jak lód; żelazua wola, pałać gniewem...). H. może być poważna, jeżeli przedmiot podnosi, i komiczna, gdy przedstawia go w oświetleniu komicznym. Najczęściej H-ę spotykamy u poetów wschodnich, perskich, indyjskich i u poetów biblijnych; u Calderona, Shakespeare’a, Schillera, Wiktora Hugo, u Mickiewicza, Krasińskiego, Ujejskiego i in. Starożytni poeci i autorowie klasyczni są dosyć oszczędni w posługiwaniu się H-ą. Goethe rząd ko ją stosuje. Liczne przykłady H i komicznej mają Shakespeare, Jan Paweł Richter i inni. — Nieraz nadmierną przesadę w H-i łagodzą dodatkowe wyrażenia ograniczające, jak: w pewnym rodzaju, do pewnego stopnia, niemal, można powiedzieć, że tak rzekę, że tak powiem, i t. p. — Dodać należy, że H. jest przenośnią nie tylko pożądaną w poezji i krasomówstwie, ale także i w mowie potocznej często używaną, np. w takich wyrażeniach jak: najniższy sługa, upadam do nóg, człowiek nieoceniony,

A. A. K.

Hyperbola, krzywa rzędu drugiego, należąca wraz z elipsą (ob.) i parabolą do t. z w. stożkowych. Powstaje z przecięcia dwóch powłok stożka kołowego płaszczyzną. Jest krzywą płaską, złożoną z dwóch gałęzi nieskończonych, mającą tę własność, że różnica odległości każdego jej punktu, np. punktu M od dwóch punktów stałych F i F', jest stałą; mianowicie

MF' — MF = AA' = 2a.

Fig. 127. Hyperbola.

Na tej własności polega sposób kreślenia H-i przy pomocy liniału i nitki. Te punkty F i F' nazywają się ogniskami hyperboli, MF i MF1 promieniami wodzącemi punktu M ; FF' — 2c jest odległością ogniskową. Punkty i i i' nazywają się wierzchołkami. Stosunek długości c do długości a, który dla hyperboli jest zawsze większy od jedności, nazywa się mimośrodem H-i. H. ma dwie osi: jedną z nich jest prosta A A', przechodząca przez ogniska H-i, drugą prosta, przechodząca przez środek odcinka AA' i prostopadła do niego. Ta druga oś nie przecina H-i. Środek odcinka AA' nazywa się środkiem H-i. Obie gałęzie nieskończone H-i są rozłożone symetrycznie względem każdej z dwu osi. Styczna do H-i w jakimkolwiek jej punkcie jest dwusieczną kąta, utworzonego przez promienie wodzące punktu styczności. Normalna do H-i jest dwusieczną kąta, utworzonego przez jeden z promieni wodzących puuktu styczności i przez przedłużenie drugiego promienia wodzącego. H. ma dwa asymptoty, tj. dwie proste nieograniczone, przechodzące przez środek H-i, i tak, że osi krzywej są dwusiecznemi kąta pomiędzy asympto-tami, które zbliżają się do krzywej coraz bardziej, w miarę posuwania się po niej ku nieskończoności; asymptoty można uważać za styczne do hyperboli w punkcie nieskończenie odległym (ob. artykuł Asymptota i figurę 98 w t. V str. 279). H. posiada średnice; są to proste, będące miejscami geometrycznemi punktów środkowych układu cięciw równoległych do danego kierunku. Wszystkie średnice przechodzą przez środek H-i. Dwie średnice nazywają się sprzężonemi, jeżeli jedna dzieli na dwie równe części cięciwy równoległe do drugiej. Osi H-i są takiemi średnicami sprzężonemi. H. posiada liczne własności, dające się udowodnić już-to drogą czysto geometryczną, już też przy pomocy wzorów geometryi analitycznej stożkowych. Pomiędzy temi własnościami wymienimy

niektóre: w H-i pole równoległoboku wystawio- j nego na dwu półśrednicach sprzężonych jest stałe; ' różnica kwadratów półśrednic sprzężonych jest stała; pole trójkąta, utworzonego przez styczną do H-i i przez dwie asymptoty, jest stałe i t. d. Równanie H-i odniesionej do osi głównych jest postaci:

cos²h £ —, sin²h z — 1

si nh z —

e z — e~z

cosh ^ =

ex -j- e-z

z²

a²

= i;

a i b są wielkości stałe; pierwsza z nich jest długością półosi przecinającej krzywą, tj. równa się połowie długości AA' na figurze; druga b jest długością półosi

nieprzecinającej i równa się 1/ c² — a² >

gdzie c jest połową odległości ogniskowej. W przypadku a — b H. nazywa się równoboczną. Równanie H-i równobocznej odniesionej do asymptot jest postaci xy =■ w².— Równanie biegunowe H-i, jeżeli za biegun przyjmiemy jedno z ognisk, a za oś biegunową oś przecinającą, jest postaci:

a² ’ 1 cos 0 ’

gdzie a i & są długościami półosi, c—mimośro-dem. Długość łuku H-i o równaniu powyższem, zawartego pomiędzy dwoma punktami, podaje matematyka wyższa; wzór na tę długość zawiera t. zw. całki eliptyczne gatunku 1-go i 2-go. Pole H-i równobocznej o równaniu xy — w², zawarte pomiędzy łukiem krzywej a jedną z jej

P

asymptot, równa się wyrażeniu m² log —-, gdzie

p i q są odległości końców łuku od drugiej asymptoty. Gdy m=l, q= 1, pole to równa się wprost logarytmowi naturalnemu wielkości p\ stąd pochodzi nazwa logarytmów hyperbolicz-

nych, nadawana niekiedy logarytmom natural-

S. D.

Funkcye hyperboliczne znajdują zastosowanie w rozmaitych obliczeniach w analizie i fizyce matematycznej. Zajmowali się niemi: Riccati, Lambert, Gudermann; traktat o nich ogłosił Günther („Die Lehre von der Hyperbelfunctionen”, Halla 1881); tablice tych funkcyj wy-

s. D.

Hyperboliczne logarytmy, ob. Logarytmy, Hyperbola.

Hyperboloida jest to jedna z kwadryk, to jest powierzchni drugiego rzędu. H-y należą do powierzchni mających środek (biegun płaszczyzny nieskończenie odległej) w skończoności i bywają dwojakie: j ednopowłokowe i dwupo-włoko we.

Hyperboloida jednopowłokowa powstaje jako miejsce geometryczne linii prostej, poruszającej się tak, że w ruchu swym opiera się na trzech prostych skośnych (t. j. ani nie spotykających się, ani nie równoległych do jednej płaszczyzny). Jest to zatem powierzchnia prostoliniowa rzędu drugiego, którą płaszczyzna w nieskończo-

dał Forti (Rzym 1872).

11

M-M

uym.

Hyperboliczne funkcye są to funkcye, powstałe z funkcyj kołowych (trygonometrycznych), wziętych dla argumentu urojonego. Są niemi: wstawy hyperboliczne oznaczone symbo-

sin (iz)

i.---

--

Fig. 128. Hyperboloida jednopowłokowa.

lem sinh z, który wyraża to samo, co -

gdzie sin jest zwykłą wstawią, i zaś jednostką urojoną t.j. \/—1; dostawa hyperboliczna

oznaczana symbolem cosh z, który wyraża to samo, co cos iz, gdzie cos. jest zwykłą dostawą; styczna hyperboliczna, oznaczana symbolem tg (iz)

tgh z, równa

kłą. Funkcye hyperboliczne posiadają własności analogiczne do własności funkcyj kołowych. Wymieniamy między innemi własności wyrażające się wzorami:

, gdzie tg jest styczną zwy-

ności przecina według stożkowej G, nie redukującej się do dwóch prostych. Przez każdy punkt tej stożkowej przechodzą dwie tworzące, jedne należące do jednego, druga do drugiego układu; każdej tworzącej jednego odpowiada równoległa jej tworząca drugiego. Trzy tworzące należące do jednego układu nie mogą być równoległe do jednej płaszczyzny. Stożek, mający swój wierzchołek w środku H-y jednopowłokowej, a za podstawę stożkową C, jest stożkiem asymptotycznym H-y jednopowłokowej (ob. Asymptota, T.

| V str. 279). Przecięcia H-y jednopowłokowej

ateńskich, a przez nikczemne schlebianie naj-podlejszym namiętnościom motłochu stolicy zjednał sobie u niego takie względy, że ten mu nawet naczelne dowództwo nad całą armią i godność hieromnemona na zebraniu Amfiktyo-nów powierzył (Schol. Arist. Acharn, 846, Nub. 623). Skutkiem intryg, knowanych przeciwko Nikiasowi, Alcybiadesowi i innym, jako też skutkiem przeniewierzenia grosza publicznego, skazanym został w r. 416 przed Chr., na mocy wyroku sądu skorupkowego, na wygnanie. Sąd ów polityczny (ostracyzm), właśnie w tym razie niejako znieważony przez podłą osobistość H-a, odtąd funkcyi swej zaniechał. W pięć lat później zamordowali H-a zamiejscy i attyccy stronnicy oligarchii, a trupa jego do morza wrzucili.— Por. Plut. Alcib. 13; Nic. 11; Thucyd. 8, 73; Arystof. Nub. 623; Ran. 570; Thesmoph. 840;

płaszczyzną mogą być hyperbolami, parabolami albo elipsami, stosownie do położenia płaszczyzny. Jedna z płaszczyzn przecina H-ę według elipsy, która nazywa się elipsą szyjną; każde przecięcie równoległe do tej płaszczyzny jest elipsą podobną do elipsy szyjnej. Hyper-bola obrotowa powstaje przez obrót hyperboli około osi nieprzeciuającej.

Hyperboloida dwupowłokowa nie jest powierzchnią prostoliniową. Każda płaszczyzna, przechodząca przez oś poprzeczną, przecina powierzchnię według hyperboli; przecięcia płaszczyznami prostopadłemi do osi poprzecznej są elipsami podobnemi do siebie, o wierzchołkach znajdujących się w dwóch hyperbolach głównych, których płaszczyzny przechodzą przez tę oś.

Acharn. 846.

S. Drz.

Y'~,m

Cli

.._.-»V

Fig. 129. Hyperboloida dwupowłokowa.

Równanie H-y jednopowłokowej w układzie prostokątnym Descartes’a w odniesieniu do osi jest postaci:

x²

y²

z²

a²

b²

c²

Równanie zaś hyperboloidy dwupowłokowej w tymże układzie:

x²

z²

y²

a²

b₂

°2

Hyperbolos (po grecku L]f7ripßoXo<;), demagogiczny mówca ateński, z nizkiego pochodzący rodu, gdyż ojcem jego był podobno niewolnik rządowy, z wypalonein piętnem hańby, stąd często przez greckich komedyopisarzy, a szczególnie przez Arystofanesa (Cic. Brut. 62; de rep. 4, 10, 11) wyszydzany. Dorobiwszy się znacznego majątku na handlu lampami, począł po śmierci demagoga Kleonta bezczelnie zniesławiać i lżyć wszystkich znakomitych polityków i uwła-

Hyperborejczycy (po grecku errcepß6psioi, po łacinie Hyperborei), mityczny lud, którego nazwa według zwyczajnej etymologii, lud północny, mieszkający po za Boreaszem, aby go zapędy mroźnego wiatru północnego (Boppâç) nie dosięgły. Herodot (4, 32—36) powątpiewa o istnieniu takiego ludu, gdy tymczasem Pliniusz uważa go za bezwarunkowo historyczny. Poeci i geografowie starożytni, każdy w odmienny sposób, starali się dowieść, że H. siedziby swe mieli na północy albo na zachodzie, lub też na wschodzie tarczy ziemskiej; Eratosthenes u-ważał ich za mieszkańców ziemi, najdalej ku północy wysuniętej. Nowsi uczeni szukają legendowego kraju owego w Skandynawii, inni znowu przenoszą go do Włoch, albo też na północne wybrzeże morza Czarnego. Mimo tak wielkich sprzeczności i rozmaitości w sądach, wręcz sobie przeciwnych, panuje w źródłach starożytnych zgoda zupełna względem etyczno-religijnych rysów H-ów. Zażywają otóż oni, jako lud prawy, bogobojny, zupełnego szczęścia w błogosławionym swym kraju, gdzie słońce raz tylko wschodzi i zachodzi, a wszystkie owoce w bardzo krótkim czasie dojrzewają, gdzie szczególnie gnieżdżą się łabędzie śpiewające, umiłowane wieszcze ptaki bożka Apollina. Nie znają H. ani kłótni, ani zawiści żadnej, w wiecznym żyją pokoju, a nie podlegają nigdy karze nieubłaganej Nemezys (= Zemsty); całe swe życie poświęcają służbie Apollina, obchodząc dni jego świąteczne wesołemi ucztami ofiarnemi. Bożek też ów chętnie pomiędzy nimi przebywa, jak ojciec z ukochanemi swemi dziećmi (Ale. fr.

2—4, wyd. Bergk). Jak starożytna delficka legenda opiewa, przybywa do nich Apollo z matką i siostrą w porze jesiennej, żegnani w uroczystej procesyi przez Delfijczyków na granicach świętego obrębu. Przez trzy miesiące zimowe bawi bożek pomiędzy nimi, aby na wiosnę znowu do głównej swej stolicy, do Delfów, zawitać, czać każdej zasłudze najzacniejszych obywateli \ Tak objawiał się w barwnej wyobraźni greckiej

.Hyperides (po gr. 'ÏTCepstôïjç), jeden z wielkich dziesięciu mówców attyckich, prawdopodobnie młodszy nieco od Demostenesa, syn Glau-kipposa, z attyckiej gminy Kollytos, urodził się w r. 380 przed Chr., według innych, mniej wia-rogodnych, źródeł, w r. 395. Był on uczniem Platona i Izokratesa, zajmował obok Demostenesa naczelne miejsce w stronnictwie antymace-dońskiem, zażywał wprawdzie zarazem wielkiego rozgłosu jako płochy amator ponętnych heter i jako smakosz wybredny, tak, że został niemal stałą na scenie ateńskiej figurą, w którą młodzi komedyopisarze często dowcipami swemi ciętemi godzili.    Już podczas wojny

rozkwit młodego życia przyrody w czarownej porze wiosennej jako coroczny powrót bóstwa światła z krainy północnej. Bogowie, oszczędzając H-om wszelkich chorób, pozwalali im dożyć lat tysiąca, wszakże kto z pomiędzy nich znużył się już tak długiem życiem, skracał je, zrzucając się podczas uroczystych ceremonij ze stromej skały w morskie przepaści. Z ziemią ich graniczą siedziby jednookich Arymaspów i gryfów, strzegących złotych skarbów północy. Najnowsze badania uczonych wykazują, że wszystkie legendy o H-ach i o mityczno-religijnych rysach ich charakteru w najściślejszym związku zostają z kultem Apollina, zwłaszcza w dwóch głównych jego umiłowanych stolicach, w Delfach i na wyspie Delos.

H-ów nie inaczej brzmiała jak 7cepcpepśe<;=rprzynoszący dary ofiarne, poświęcone Apollinowi i Artemidzie; a starodawna tradycya, mieniąc Delfijczyków, Delijczyków, Ateńczyków, Tessal-czyków Hyperborejczykami, znamionuje te ludy wyraźnie jako bogobojne, najwierniejsze sługi Apolliua. Późniejsze pokolenie, nie rozumiejąc konkretnego znaczenia tego, umieściły H-ów na wszystkich krańcach ziemi, a nawiązując nazwę ich do fałszywej etymologii popularnej, wywodzili ją od wyrazu Boppâç = wiatr północuy.— Nazwy H-ów używa się do dzisiaj na oznaczenie szczepów, zamieszkałych na samych krańcach wschodnio-północnej Azyi.

Hyperestezya (od gr. ÓTisp nad i aiałbjoię czucie), nad czułość, prze czułość, jest częstym objawem chorobnym w sferze czucia i zmysłów. Zjawia się ona zazwyczaj po nadmiernym wysiłku, np. jako H. oka względem podrażnienia świetlnego po zbyt długiej pracy wzrokowej, albo wówczas, kiedy podrażnienie działa bezpośrednio na zakończenia nerwów, np. przy miej-scowem zapaleniu lub przy uszkodzeniu naskórka, wreszcie przy centralnych zaburzeniach systemu nerwowego, a więc przy histeryi, zapaleniach i uwiądzie rdzenia, przy zapaleniach opon mózgowych i t. p.

Hypergeometryczna funkcya—jest to funk-cya analityczna, określona przez szereg hy-pergeo metryczny.

S. Drz.

Dr J. G\

S. D.

sprzymierzonych odważył się wystąpić publicz-Pierwotnie nazwa nie ze skargą przeciw wszechwładnemu naon-czas Arystofanowi. W skardze o zdradę stanu, jaką z pomyślnym skutkiem wytoczył F il o kratę sowi (ob.), stanął wyraźnie w obozie stronnictwa patryotycznego i demokratycznego, na którego czele znajdował się wówczas Demoste-nes, i walczył razem z nim zawzięcie przeciw podłym, przedajnym zdrajcom ojczyzny. Doznał też H. podobnych losów, jak sławny jego ziomek. Gdy po śmierci Filipa macedońskiego sprzymierzyli się Ateńczycy z Tebańczykami przeciwko Aleksandrowi, stauął on zaraz we wspólnych szeregach, a po klęsce poniesionej zdołał zaledwie ujść niebezpieczeństwa wydania w ręce nieprzyjaciela. Dopiero nieszczęsna sprawa Harpalosa (ob.) rozdzieliła tych dwu pa-tryotów, a H. wystąpił w niej nawet jako oskarżyciel Demostenesa. Gdy ten skazanym został na wygnanie, stanął H. na jego miejsce jako przywódzca stronnictwa narodowego. Po śmierci Aleksandra odżyła w nim nanowo nadzieja oswobodzenia ojczyzny, a w wojnie lamijskiej brał udział gorący. Pod koniec r. 323 miał na mocy uchwały ludu na ateńskim rynku Kera-meikos mowę pogrzebową (Epitaphios) na cześć poległego wodza, Leosthenesa, i jego towarzyszów. Gdy jednakże w bitwie pod Krannon sprawa greckiej wolności przemocy macedońskiej uległa, przypłacił H. życiem patryotyzm swój szlachetny. Z kraju, ciemiężonego przez zwycięzców, wywołany, schronił się patryota ucieczką na wyspę Eginę, gdzie go aktor Ar-Hypergeometryczny szereg — jest to szereg chias pojmał i przed Antypatra przyprowadził,

nieskończony postaci:

a (a-f-l) ß (ß+1)

1 + ^Jx +

'    1 . y ¹

x² + • • • •

1 . 2 . y (y -f 1)

Badaniem takich szeregów i funkcyj przez nie określonych zajmowali się Gauss, Riemann, Tho-mae i in. U nas o szeregach hypergeometrycz-nych wyższych (uogólnionych) pisał Rajew-

S. D.

Hyperłlidrosis, błędnie zam. Hyperidro-sis (ob.).

Hypericum, ob. Dziurawiec.

ski (1902).

który go w r. 322 w okrutny sposób zamordo-\ wał, rozkazując język mu wyciąć. Jako mówcę ceniły H-a Wieki Starożytne bardzo wysoko; sławiono szczególnie wdzięk (^dćpię) jego wymowy, jak u Demostenesa potęgę (ôeivônrjç) słowa; niektórzy stawiali go nawet wyżej aniżeli Demostenesa. Jeden z jego rzymskich wielbicieli, mówca Messala Corvinus, przełożył na łacinę mowę jego w obronie pięknej Fryny, podobnie jak Cyceron przetłómaczył Demostenesa mowę O wieńcu. Genialna drastyczna swoboda, z jaką przed sądami bronił sprawy swych nieraz bardzo wątpliwych klientów i klientek, przebija

S. Drz.

Dr J-y B-r.

K. K-ó.

S. Drz.

się najjaśniej w szczegółach procesu, który wiódł w obronie sławnej hetery Fryny; jak inni mówcy w epilogu, celem wzbudzenia litości u sędziów, przed sąd płaczące dzieci oskarżonego przyprowadzali, tak H. przy końcu swej mowy odsłonił nadobne łono swej klientki, aby widok czarujących wdzięków hetery nakłonił sędziów do ferowania łagodniejszego wyroku. W Wiekach Starożytnych znano 77 mów H-a, z których jednakże krytycy tylko 52 za prawdziwe uznali. Jeszcze za czasów Macieja Korwina miał się w Budapeszcie całkowity ich rękopis znajdować, lecz ten, jeżeli wogóle jaka pomyłka w tradycyi nie zachodzi, zaginął, a takim sposobem przez długie wieki, prócz nieznacznych fragmentów, jakie się z dzieł H-a dochowały, miarodawczemi były tylko sądy Starożytnych o wielkim mówcy, aż w wieku XIX, szczególnem losów zrządzeniem, wydobyto na światło dzienne z grobów w Tebach egipskich 4 mowy H-a, i to: skargę przeciw Demosteneso-wi w sprawie Harpalosa, obronę Lykofrona, obronę Euksenipposa i mowę pogrzebową (Inim-cfioę). Najlepiej z nich dochowała się trzecia mowa, jaką miał H. w procesie, wytoczonym w latach 330—324 o podział gruntów miasta Oropos; mieści ona wiele ciekawych szczegółów z punktów spornych, dawniej zupełnie nieznanych. Żywsze daleko zajęcie budzi mowa pogrzebowa, którą miał H. na cześć poległych w wojnie lamijskiej, a mianowicie wodza Leo-sthenesa; w niej, z wyraźnemi reminiscencyami z Platona, wielbi mówca poległych, że szczęście prawdziwe osięgli przez śmierć chwalebną i zaszczytne przyjęcie w podziemiach Hadesu. Zwoje papyrusowe z trzema pierwszemi mowami znaleźli i ogłosili Anglicy Harris i Arden; w r. 1856 odkryto mowę pogrzebową; a w r. 1889 znaleziono na tem samem miejscu fragmenta piątej mowy, przeciw Athenogenesowi. Najlepsze wydania poszczególnych mów H-a sporządzili: Babington, Londyn 1850; Cobet, Lejda 1858 i 1877; Baiter i Śauppe w „Oratores atti-ci” Zurych 1848; Comparetti, Piza 1861, 1869; Müller w „Oratores attici” tom II, Paryż 1858; Blass, wyd. 2-e, Lipsk 1881. Na niemiecki język przełożył je Teuffel, Sztutgard 1865; wyd.

2-e 1882. — Por. Schaefer „Demosthenes und seine Zeit” (tom II, wyd. 2-e, Lipsk 1886); Boehnecke „Demosthenes, Lykurgos, Hyperides und ihr Zeitalter” (tom I, Berlin 1864); Girard „Etudes sur l’éloquence attique, Lysias, Hypéri-de, Demosthène” (Paryż 1874); Bassi „Le quat-tro orazioni di Iperide” (Turyn 1888).

Hyperidrosis (z greek. ôîrép=nad i b iSpwçr^ pot), Poty nadmierne, potnica może występować bądź na całem ciele, bądź w oddzielnych miejscach—na głowie, na dłoniach, podeszwach i t. d. H. na głowie najczęściej towarzyszy krzywicy (ob.) u dzieci, na dłoniach i podeszwach bywa spotykaną zarówno u ludzi zupełnie zdrowych, jak i chorych (na błędnicę, niedomogę nerwową i t. d.). Leczenie miejscowe polega na stosowaniu rozmaitych środków pochłaniających wydzielinę lub garbujących powierzchowne warstwy skóry, jako też na zadawaniu leków, mających usunąć chorobę, będącą przyczyną potów nadmiernych.

Hyperina — L b i o c h y, podrząd skorupiaków (Grustacea) do rzędu obunogich (Amphipoda) zaliczony, obejmuje dwie rodziny: Hyperidae i PAro-nimidae. Skorupiaki te wyróżniają się olbrzymią stosunkowo głową i wielkiemi oczami, pędzą pelagiczny sposób życia, t. j. trzymają się górnych warstw otwartego morza, i dlatego są zupełnie przezroczyste; wiele gatunków żyje, jako czasowe pasorzyty, w różnych zwierzętach pelagicznych, jak meduzy, salpy i t. p., jak np. Hyperia medusarum, zamieszkująca morze Śródziemne, Niemieckie i Bałtyckie, Gatunek ten latem pasorzytuje w ciele meduzy Aurelia aurita i A. Gyanea, a zimę spędza na dnie.

Hyperion (po grecku cr7C£pćcov=na wyżynach, na niebiosach kroczący), 1. nazwa jednego z Tytanów, syna Uranosa i Gai; był on małżonkiem swej siostry Thei (= Świetna), zwanej także Euryphaessą (= Daleko Świecąca) albo Aithrą (— Promieniejąca), z którą spłodził Heliosa (=z Słońce), Selenę (== Księżyc) i Eos (= Zorza poranna).—Por. Hesiod. Theog. 134; Hymn. Homer. in Cer. 26; Apollod. 1, 1, 3; 2, 2. — 2. H., przydomek Heliosa, syna Tytana H-a, znajdujący się już w pieśniach Homera na wielu miejscach, właściwie zastępujący patronymica: ‘rîcepnmoûv TrceptcodS^ę. — 3. nazwa jednego z księżyców planety Śaturna.

Hypermetropia s. Hyperopia (z grec, órcep— nad, to [iśtpov=miara i rj ety—ü)7iôi;=patrzenie, widok), Nadmiarowość oka, Nadzwrocz-ność oka, Dalekowzroczność, Daleko-widztwo, wada w ustroju gałki ocznej, wywołująca w niej warunki optyczne takie, że te tylko promienie mogą się na jej siatkówce jednoczyć, które do niej wchodzą już w zbieżnym kierunku, gdy natomiast promienie równoległe, nie mówiąc już o rozbieżnych, jednoczą się dopiero za siatkówką, wytwarzając na siatkówce kręgi rozpierzchłe. W rzeczywistości promieni zbieżnych w naturze nie mamy, wskutek czego oko nadmiarowe bez udziału akkomodacyi (ob.) żadnego przedmiotu wyraźnie widzieć nie może. Akkomodacya działa tu w ten sposób, że, zwiększając krzywiznę przedniej powierzchni soczewki (ob. Oko), zwiększa łamliwość optycznego przyrządu, wskutek czego promienie wchodzące do oka są w możności zjednoczenia się na siatkówce. Nadmiarowość oka jest zwykle wrodzona i zależy od budowy gałki ocznej [w rzadkich razach nadzwroczność bywa sztucznie wywołaną, np. po wyjęciu zaćmy (ob.)]. Ludzie o nadmiarowej budowie oczu, gdy tylko jest nieco wyższego stopnia, posiadają pewne cechy

ryż 1894).

S. Drz.

H-ą a nią.

z. w.

Dr J. G.

za których pomocą widząc takiego człowieka, możemy przypuścić, że mamy przed sobą daleko-widza; głowa wydaje się zwykle u niego nieco spłaszczoną w kierunku przednio * tylnym, oczy zaś — więcej oddalonemi od siebie, oczodoły (ob.) są mniej rozwinięte — cechy typu mongolskiego. Oczy nadmiarowe są krótkie, ich oś przednio - tylna jest skrócona w porównaniu z okiem miarowem (ob.); oko takie wydaje się spłaszczonem od przodu ku tyłowi (uwidocznia się to przy skierowaniu oka ku wewnątrz). Z powyższego określenia nadmiarowości widzimy, że dalekowidz, chcąc widzieć dokładnie, musi zawsze zużywać część swojej akkomodacyi i to w tym większym stopniu, im bliżej się znajduje przedmiot. Osobnik taki uskarża się, że widzi zblizka gorzej, niż zdaleka; przy pracy, wymagającej nieco większego lub dłuższego natężenia wzroku na blizką odległość (czytanie, pisanie), męczy się stosunkowo prędko, doznając przytem nieprzyjemnych uczuć nad okiem, nieraz też wprost bólów głowy, które ustają dopiero po zaprzestaniu zajęcia. Objawy staro-wzroczności (ob.) zjawiają się, rzecz prosta, u dalekowidzów daleko wcześniej, niż u osób o miarowej budowie oczu. Nadmiarowość może być powodem bólów neuralgicznych, nadmiernej wrażliwości siatkówki (ob. Oko), której towarzyszą światłowstręt i łzawienie; często też lekkie nieżyty łącznicy (ob. Oko), powiek, zapalenia brzegu powieczego, łzawienie bez widocznej przyczyny, zez—są w zależności od nadmiarowej budowy oczu danego osobnika i dają się usunąć w tych razach tylko umiejętnym wyborem odpowiednich okularów o wypukłych szkłach. — Porów. Szokalski „Wykład chorób przyrządu wzrokowego u człowieka” (Warszawa 1869) i Panas „Traité des maladies des yeux” (Pa-

J. K. E.

Hypermnestra (po grecku 'Trcspp.vrçaTpa), według mitycznej opowieści, najstarsza z 50-u cór Danaosa (ob.), władzcy libijskiego, później króla ziemi argiwskiej, żona Lynkeusa. Danaos, pozornie ulegając natarczywym żądaniom 50-u synów brata swego Aigyptosa, t. zw. Aigyptia-dom, oddał im córki swe za żony, lecz wręczył zarazem każdej miecz, z wyraźnym rozkazem, aby zaraz pierwszej nocy skrycie mężów swych pomordowały. Istotnie dokonały one tak okropnego czynu, a za to skazane zostały na wieczne męki w ciemnościach Tartaru; jedyna H., która męża swego, Lynkeusa, szczerze pokochała, nie wypełniła okrutnego rozkazu ojca, lecz uratowała mężowi życie. Gdy sąd, przed który Danaos nieposłuszną córkę stawił, zupełnie ją od winy uwolnił, zgodził.się wtedy Danaos na pożycie jej małżeńskie z Lynkeusem; dzieckiem tego związku jest A bas (ob.). Grobowiec H-y pokazywano późnemi jeszcze czasy w Argos, a w Delfach stał na jej pamiątkę posąg marmurowy. — Por. Apollod. 2, 1, 5; Hor.

Enc. powsz ilustr. Zesz. 834 T, XXX

Carm. 3, 11, 33 i nast.; Owid. Her. 14; Prop. 4, 7, 63; Paus. 2, 19, 6.

Hyperopia, ob. Hypermetro pi a. Hyperostosis (od greek. ôîuép — nad i to oa-tśov = kość), zgrubienie chorobliwe kości, przerost ich.

Hyperplazya (od greek, orcśp^rnad i îrXàaaoo —tworzę) jest to zwiększenie się liczebne komórek w tkance ustroju roślinnego lub zwierzęcego. H. występuje jako skutek nadmiernego odżywiania i stopniowo wzmagających się zadań czynnościowych całego ustroju lub pojedyńczych jego narządów. Często H. jest wypływem odczynu ustroju na niezwykłe podrażnienie, jak nacięcia, rany, złamania i t. p., i objawia się w formie blizn, narośli, zgrubień i t. d. Rzadziej przybiera formy mniej lub więcej złośliwych nowotworów (ob.).— Por. Hypertro-phia, dla uchwycenia zasadniczej różnicy między

Dr J. G.

Hypersten, minerał, jeden z piroksenów, należący do grupy bronzytu, jest to zatem pyro-ksen rombowy, zawierający mieszaninę izomor-fową dwu krzemianów MgSi0₃ i FeSiOa z zawartością tlenku żelazawego, wyższą nad 15°/₀. Czarno-zielony, brunatno-czarny, smołowy; na płaszczyźnie podłużnej wykazuje często połysk mieniący o miedziano-metalicznem odcieniu; zależy to od wrostków. Nieprzezroczysty, optycznie odjemny. W cienkich płytkach wyraźnie pleo-chroityczny, z barwą szaro-zielonawą podłużnie i hyacyntową poprzecznie w płaszczyźnie bra-chipinakoidu. Twardość około 6; ciężar właściwy od 3.4 do 8.5. W płomieniu dmuchawki topi się na zielonawo-czarną, słabo - magnetyczną, kulkę. Duże kryształy H-u znane są w złożach pyrotynu Bodenmais (Bawarya), małe w trachi-tach i sypkich produktach wulkanicznych. Na wyspie św. Pawła, w pobliżu Labradoru, wielkie osobniki H-u w zespoleniu z plagioklazami tworzą skałę zwaną hyperstenitem. Małe kryształki H-u, jako minerału akcesoryjnego, wchodzą do składu wielu skał gabrowych, a także melafirów.

Hyperstenia (od gr. órcsp = nad i oiNvoç = siła), nadmiar siły, siła niezwykła, przechodząca zwykłą miarę. H. nie należy do objawów chorobliwych, o ile jest skutkiem nieustannych ćwiczeń, zazwyczaj dotyczących pewnego systemu w ustroju ludzkim (najczęściej mięśniowego), np. u atletów, gimnastyków i t. p. Rzadziej stanowi objaw patologiczny, np. po nadmiernem używaniu alkoholu, albo przy pewnych zaburzeniach umysłowych u jednostek względnie słabych. Ujawnia się wówczas jako żywiołowe wyładowanie się siły, poczem następuje wielkie wyczerpanie.

Hypertonia (od greek, brcep i tovoç), zwiększone naprężenie mięśni i więzów w przeciwieństwie do hypotonii (ob.).    Dr J- G-

80

Dr J-y B-r.

Dr J-y B-r.

Ja Ki E

Hypertrichosis (z greek, bnép = nad i &pt£— Tpt^óę=włos), Bujny porost cechuje się nadmiernym rozrostem włosów w miejscach uwło-sionyeh lub pojawieniem się ich w miejscach ciała niezwykłych. Bujny porost bywa wrodzony lub nabyty. Organiczne kępki włosów spotykamy na brodawkach lub na różnych, zazwyczaj symetrycznych* miejscach ciała. Obfity porost na całem ciele (z wyjątkiem dłoni i stóp) u tak zw. „ludzi - psów”, „ludzi leśnych” znany jest z całego szeregu przypadków, pokazywanych dość często w muzeach osobliwości. Do H. zalicza się również porost włosów u kobiet, zwłaszcza u brunetek, na górnej wardze, brodzie i policzkach. — ET. acquisita—bujny porost nabyty— bywa niekiedy wynikiem długotrwałego drażnienia lub zapalenia skóry, oraz pewnych cierpień nerwowych. Leczenie polega na usuwaniu włosów za pomocą elektrolizy (ob.) lub innych sposobów prostszych; zalecają tu również promienie Röntgen a.

Hypertrophia (z grec. Ó^śp—nad, prze... i t. p. i tpśrpw^żywię, wykarmiam i t. p.), Przerost, oznacza zwiększenie objętości tkanki lub narządu, spowodowane przez rozrost komórek, bez wielkiej różnicy w budowie w porównaniu z tkanką lub narządem prawidłowym. Przerost bywa wrodzony i nabyty. Pierwszy może dotyczyć całego ciała, jeżeli np. nowonarodzone dziecko waży 5—6 kg., lub oddzielnych jego części—głowy, kończyny, palca i t. d. Na tle wrodzonego usposobienia rozwija się również przerost powierzchownych warstw skóry, zwany „rybią łuską” (ob. Ichtyosis), bujny porost włosów (ob. Hypertrichosis), przerost paznokci (Hyperonychia, onyphogryphosis) i t. d. Do nabytych rodzajów przerostu należą: 1) przerost wskutek wzmożonej czynności w mięśniach i gruczołach; spostrzegamy go np. w sercu, jako wynik wad zastawek, gdzie wyrównanie wady może tylko nastąpić przez wzmożoną pracę serca, w mięśniach u ludzi fizycznie pracujących, w gruczołach mlecznych w okresie karmienia, w jednej nerce, jeżeli druga ulega zanikowi i t. p.; 2) przerost wskutek zmniejszonego ucisku, np. zgrubienie kości czaszki w przypadkach wstrzymanego rozwoju mózgu; 3) przerost wskutek długotrwałego drażnienia, czem się np. tłó-maczy zgrubienie naskórka, zwane odciskiem, i t. d. W tkankach uległych przerostowi znajdujemy powiększone komórki oraz większą ich ilość, niż w zwykłych warunkach w tej samej tkance.

Hyphaema (z grec, óitó = pod i tó atp,a = krew), nagromadzenie krwi w przedniej komórce oka (ob.); może powstać wskutek urazu gałki ocznej; bywa też objawem bardzo ostro przebiegających spraw zapalnych tęczówki (ob.) i ciałka rzęskowego (ob.).

Hyphaene, Widii ca lub So wic ha, rodzaj z rodziny Palm; drzewa o trzonie widlasto - roz-

dzielonym, z liśćmi końcowemi, wachlarzowatemi; kwiaty w kłosach długich, niekiedy sięgających Va—1 m. długości, rzadkich, dwupienne. Owoce wielkie, z pestkami drzewiastemi. Obejmuje 9 gatunków, właściwych Afryce, tamtejszemu zasięgowi palm. Najpospolitsza H. thebaica Mart. (Gueifera thebaica Desm.), Palma Dum., przeszło 9 m. wysoka, z blado-żółtemi lub różowemi kwiatami i brązowemi owocami, wielkości jabłka. Owoce jadalne, smaczne; z pestek wyrabiają zabawki, drewno służy do wielorakiego użytku. H. argun, karłowata palma, pospolita w Nubii. z- z-Hyphomycetes Fr., Włókniaki, jeden z oddziałów t. zw. grzybów niedoskonałych (Fungi imperfecti), tj. grzybów, których wyższa forma owocowania w postaci worków (asci) nie została dotąd wykryta, i dla których, z tego powodu, nie możemy wyznaczyć ściśle oznaczonego miejsca w systematyce workowców (Ascomycetes). Nie ulega wątpliwości, że przy bliższem zbadaniu wszystkie te grzyby okażą się jedynie niż-szemi stadyami rozwojowemi pewnych workowców. Zresztą w licznych wypadkach związek ten został stwierdzony np. dla sinej pleśni (Fe-nicillum glaucum). Najpospolitszy ten gatunek pleśni okazał się według badań Brefelda koni-dyalną formą workowca z rodzaju Eurotium. Ponieważ jednak związek tego rodzaju z workow-cami dla poszczególnych gatunków, w większości wypadków, pozostał dotąd niewykrytym, a zresztą nawet u tych gatunków, których przynależność do workowców została stwierdzoną, owocowanie odbywa się stale za pomocą konidyi, worki zaś zjawiają się tylko wyjątkowo, przeto wszystkie tego rodzaju konidyalne postaci zostały oznaczone osobnemi nazwami i podzielone na pewne prowizoryczne grupy. Tego rodzaju prowizoryczną grupę stanowią właśnie włókniaki. Od innych grup grzybów niedoskonałych wyróżniają się one tern, że konidya nie tworzą się na osobnych podkładkach (stromata), a tem mniej w osobnych ciałach owocowych, lecz rozwijają się wprost na strzępkach rodzajnych wyrastających z grzybni. Ta ostatnia zwykle bywa dobrze rozwiniętą, wyrasta ona zazwyczaj z podłoża w powietrze, stając się już dla gołego oka widoczną. Cecha ta wyróżnia włókniaki od innej grupy grzybów niedoskonałych (Goniomycetes), nieposiadających także ani podkładek, ani ciał owocowych, lecz o grzybni drobnej, niewidocznej, w podłożu ukrytej, o również słabo rozwiniętych strzępach konidyalnych, wskutek czego widoczną część rośliny stanowią bardzo często jedynie konidya. Grupa włókniaków obejmuje cały szereg rodzajów, z których większość należy do roztoczy. Powodują one rozkład szczątków roślinnych (łodyg, liści, owoców i pokarmów roślinnych). Należą tu np. bardzo pospolita pleśń sina (Penicillum glaucum) na Chlebie, lub oidium lactis na śmietanie, mleku słodkiem. Z paso-rzytów wymieniamy: Oidium Thuckeri — wywo-

J. Trz.

(Sztutgard 1886).

Dr J. G.

łuje na liściach winorośli chorobę, zwaną rosą mączną; Monilia—sprowadza gnicie owoców, np. śliwek; Fusicladium — czarne plamy na pędach i liściach grusz i jabłoni i ich owocach. Na zwierzętach pasorzytują: Oidium albicans wywołuje w jamie gębowej u młodych, przy piersi, dzieci, psów i kotów plamy grzybowe, zwane aphtae\ Trichophyton tonsurans sprowadza wypadanie włosów u ludzi, Achorion Scheunleinii — chorobę parchów i t. d.

Hypnos (po grecku 'Tîtvoç, po łacinie Som-nus), bożek snu; według mitycznych opowieści greckich syn Nocy (Nyks), brat bliźni Śmierci (Thanatos), z którą w głębokich ciemnościach podziemnych przy wnijściu do Hadesu mieszka, małżonek Charyty Pasithei. Gdy śmierć, z sercem bezlitośnem, nawet bogów zgrozą przejmując, sen wiecznej, przerażającej martwoty zsyła, darzy sen, zjawisko ujmujące, władnące nad bogami i ludźmi (TCavSajJiàTwp, Homer. II. 24, 5), słodkim spokojem, w którym zapomina się o Loskach wszelkich i wypoezjwa przyjemnie po pracy. Woli jego sam Zeus jest posłusznym. Na prośby Hery, pragnącej Heraklesowi z powrotem z Troi zgubę zgotować, pogrążył on Zeusa w sen głęboki na górze Idajskiej; wprawdzie bożek najwyższy z gniewu wielkiego byłby H-a za sprawkę tę do morza wrzucił, gdyby nie była go ocaliła Noc, która nad bogami i ludźmi z równą włada potęgą. Wszakże przy innej sposobności dał się H. znowu przez Herę namówić do tak śmiałego kroku (Homer. II. 14, 231 i nast.). W Iliadzie, która zna H-a tylko w czysto ludzkiej postaci i wyspę Lemnos na mieszkanie mu przeznacza, opowiada jeszcze Homer, jak on razem ze Śmiercią niesie zwłoki Sarpe-dona do Licyi (16, 672 i nast.). Według Owi-dyusza (Metam. 11, 592 i nast.) mieszka H. w krainie Kimmeryjczyków, w ciemnej, zacisznej jaskini, gdzie otoczony niezliczonemi zastępami dzieci swych, mar sennych, na łożu heba-nowem odpoczywa; żaden promień słońca tutaj nie przenika, żadne żywe stworzenie nie zabłąka się; przy wejściu tylko rośnie mak i inne usypiające zioła. W osobnym kulcie, o ile wiadomo, jedno tylko miasto greckie, Trojzen, H-owi cześć oddawało, i to razem z Muzami, których był ulubieńcem, wybranym dla marzeń przyjemnych, jakie podczas snu z woli jego ludzi nawiedzają. Sztuki piękne wyobrażały H-a podobnym do Śmierci: tak na skrzynce Kypse-losa w Olimpii przedstawił artysta Noc, jak trzyma w ramionach swych czarnego i białego chłopca, z podpisem: Thanatos i Hypnos (Paus. 5, 18, 1). Na starożytnych wazach malowanych H. przedstawia się jako skrzydlaty młodzieniec, niosący zwłoki zmarłego razem z bratem swym, bardzo doń podobnym, tylko mężniejszym, poważnym i z pełnym zarostem. W rozkwicie swym wyobrażała go rzeźba grecka z wyraźniej-szemi rysami charakterystycznemi, jako delikat-nego, urodziwego młodzieńca, lekkim krokiem, jakby we śnie, sunącego, ze skrzydłami u skroni, trzymającego w jednej ręce łodygę maku, w drugiej róg, z którego spływa sen na znużonych. W takiej postaci przedstawia go piękny posąg marmurowy, znajdujący się obecnie w Madrycie. Późniejsza sztuka tworzy go, szczególnie na sarkofagach, w postaci geniuszka, trzymającego w ręku przewróconą pochodnię, albo też jako siedzącego staruszka, na którego łonie śpiący odpoczywa. — Por. Winnefeld „Hypnos”

S. Drz.

Hypnoskop jest to stalowy cylinder magnetyczny z podłużną szczeliną; po jednej stronie szczeliny jest biegun północny, po drugiej—południowy. Długość cylindra około 5 centymetrów, wewnętrzna średnica 4 cm., waga 770 gramów; jest on w stanie podnieść 4-kilogramo-wy kawał żelaza. Włożony na palec ma on u 30°/o badanych wywoływać uczucia: mrowi, drżenia, pieczenia, kłócia, wreszcie ciepła lub zimna; nadto wszystkie osoby doznające wspomnianych uczuć dają się według J. Ochorowicza, wynalazcy tego instrumentu, łatwo hypnotyzować. Stąd wniosek, że H. jest narzędziem do rozpoznawania, czy dana osoba łatwo się podda wpływom hypnotycznym, czy nie. Liczne doświadczenia robione przez innych badaczy nie potwierdziły wniosku wynalazcy, przypisują jednak jego wynalazkowi inne własności, uważając go za przyrząd do badania wpływu magnesu na organizm ludzki. W tym celu H. został ulepszony przez Hellenbacha i Ge ss mana.

Hypnotica, ob. Leki nasenne.

Hypnotyzm (od greek. ojrvoę=sen) jest sztuką wprowadzania człowieka lub zwierzęcia w stan uśpienia, mającego wiele pokrewieństwa ze snem zwykłym. Taki stan sztucznego uśpienia nazywamy hypnozą. Hypnoza jest więc rodzajem snu wywołanego sztucznie. Sztuka wywoływania hypnozy polega na właściwem, t. j. ściśle zasto-sowanem do usypianego osobnika i okoliczności, poddawaniu pewnych senność sprowadzających wyobrażeń, od czego też i otrzymała swą nazwę suggestyi, to jest poddawania. Wyobrażenia snu hypnotycznego poddaje się zazwyczaj drogą słuchu (słowa, tony i t. p.) lub drogą wzrokową: przez wpatrywanie się w martwe, nieruchome lub żywe poruszające się w pewnym kierunku przedmioty (np. ręka). Poddaje zwykle osoba hypuotyzująca—hypnotyzer osobie hypnotyzowanej—medium. Niezawodną jest jednak rzeczą, że jedna osoba łączyć w sobie może jednocześnie obie role, czyli, że może zahypnotyzować się sama; wówczas mówimy o autosuggestyi, autohypnotyzmie. Wyłączając z pojęć o H-ie całą moc bezkrytycznie a zabobonnie wysnutych niedorzeczności ograniczymy się do przytoczenia trzech teoryj, rzucających mniej lub więcej jasne światło na istotę obchodzących pas tu zjawisk. Historycznie pierwszą teoryą jest mesmeryzm (ob.), tak zwany od jego twórcy Mesmer a. Według niego istnieć musi jakaś zewnętrzna, poza organizmem ludzkim istniejąca, a nieznana w swej istocie siła — fluid, która pod wpływem pewnych, a również nieznanych, warunków przenika układ nerwowy, a więc i ludzki ustrój, i tak niezwykle go nastraja, że człowiek taki jest w stanie odgadywać myśli drugiego człowieka bez najmniejszego pośrednictwa ze strony zmysłów, mowy, giestów, pisma i t. p. znaków. Tę siłę wewnętrzną nazywa Mesmer magnetyzmem zwierzęcym (ob.). Na mesmeryzmie, jako na teoryi, opierają się wszelkie spirytystyczne sztuki w rodzaju wywoływania i mate-ryalizacyi duchów, przenoszenia myśli na przestrzeń, jasnowidzenia, spostrzegania i odgadywania zjawisk na mniejszą lub większą odległość, wpływów sympatycznych, przeczuć i przepowiedni, snutych z okolicznościowych a całkiem zresztą naturalnych wypadków w nieożywionej naturze i t. p. (C h. Richet „Revue philosophique” 1884 i „Phantasmas of the living by Gur-ney, Myers and Podmore”, Londyn 1887). Ile w tych najrozmaitszych, a najczęściej subjek-tywnie zabarwionych, podaniach jest prawdy lub fałszu, złudzenia, dobrej wiary, oszustwa, przypadku, niedość uświadomionej lub zupełnie nieświadomej suggestyi i autósiiggestyi, halucyna-cyj, wreszcie stanów hypnotyczuych, trudno orzec, gdyż ściśle to wszystko dotąd sprawdzonem jeszcze nie zostało; jedno jest jednak więcej niż prawdopodobne, mianowicie, że teorya Mesme-ra pozbawiona jest podstaw tej filozofii przyrodniczej, która zjawiska duchowe kojarzy z odpo-wiedniemi procesami fizyologicznemi w komórkach mózgowych, która w duchu upatruje energię specyficzną układu nerwowego i przez ten monistyczny pryzmat nie widzi i analizować nie jest w stanie jakichś tajemniczych sił w rodzaju fluidu, które, wstępując w ustrój ze świata zewnętrznego, nadają mu (ustrojowi) niezwykłych a cudownością zatrącających własności jasnowidzenia i t. p. Druga teorya, pochodząca od B rai da (Neurohypnology 1843), a przez Liebe aul ta odpowiednio ugruntowana i praktycznie zastosowana („Du sommeil et des états analogues” 1886), da się wypowiedzieć w formule następującej: Wytwarzanie całokształtu zjawisk hypnotycznych przez budzenie odpowiednich wyobrażeń. Teorya ta, szukająca istoty H-u nie poza człowiekiem i zwierzęciem, ale w nich samych, a raczej w pierwiastkach wyobrażeniowych ich mózgów, opiera twierdzenia swoje na gruncie psycho - fizyologicznym, różniąc się biegunowo od mesmeryzmu. Sam Braid nie zdawał sobie należytej sprawy ze znaczenia poddawanych wyobrażeń w H-ie, dlatego też gmatwał częstokroć znaczenie wywoływanych przez siebie zjawisk snu hypnotycznego z mesmeryz-mem. Liczne badania przyrodników i lekarzy

ujednostajniły teoryę, oczyściły od domieszek i wykrystalizowały wpływ na wyobraźnię jako causa efficiens dla zjawisk hypnotycznych. Trzecia teorya t. zw. somatyczna (awp.azr:ciało) utrzymuje, że zjawiska hypnotyczne zostają, wywoływane bez pośrednictwa czynności duchowych, a więc i wyobrażeń, ale związane są z fizyologicznemi właściwościami ustroju, szczególnie zaś polegają na reagowaniu zakończeń nerwów powierzchownych (peryferycznych) na wpływy zewnętrzne, przyczem wytwarza się w ustroju tak zwana nadwrażliwość nerwowo-mięśniowa (hyperexcitabilité neuro-musculaire). Teorya ta ma najwybitniejszego przedstawiciela w profesorze Charcot (ob.), który w słynnej Salpétrière w Paryżu demonstrował równie dobrze wpływ metali i magnesów na system nerwowy, pocieranie głowy jako bezpośrednie drażnienie władz centralnych mózgu, t. zw. transfert, t. j. przenoszenie się połowicznego bezwładu lub znieczulenia jednej połowy ciała na drugą jedynie przez pocieranie magnesem, stany letargiczne, kataleptyczne i sonambuliczne, wywoływane drogą najprostszych podrażnień mechanicznych, np. podnoszenie powiek, pocieranie czoła, jak i takie zjawiska hypnotyczne, gdzie wpływ na wyobraźnię odgrywa pierwszorzędną rolę. Doświadczenia powyższe udawały się prze-dewszystkiem u osobników histerycznych, wobec czego zwolennicy tej teoryi nabrali przekonania, że nieomal wyłącznie hi ster y a (ob.) uspasabia do hypnozy i zaliczyli ją do czynnościowych chorób układu nerwowego. Jakkolwiek mesme-ryzra, szczególnie zaś somatyzm, znalazły epigonów w Preyerze, Heiden h ai nie, Dumont-pelierze, Jolym, Ochorowiczu, to jednak bezstronnie przyznać trzeba, że teorya hypnozy suggestyjnej zapoczątkowana przez Brai-da, a ugruntowana przez mistrzów szkoły nan-tejskiej: Liébault a, Bernheim a, w połączeniu ze stosowaną tam metodą hypnotyzacyi jest dziś najpopularniejszą i najczęściej stosowaną do tłómaczenia hypnotyczuych zjawisk, jako też używaną w praktyce lekarskiej i pedagogice. Ta niezwykła popularność zmusza nas do wniknięcia w istotę suggestyi, jako podstawowego czynnika zjawisk hypnotycznych; bezstronności czytelnika polecamy zbadanie w obficie załączonej literaturze przedmiotu i tych teoryj, które według kongresu psycho - fizyologicznego międzynarodowego w Paryżu („Compte rendu” 1890, str. 43) „inaczej tłómaczą zjawiska hypnotyczne, to jest nie przez suggestyę” (qui les expliquent autrement que par la suggestion). — Suggestyą nazywa szkoła nantejska stwarzanie t. zw. dynamicznych (5óva[j.oę = siła) zmian w układzie nerwowym i w zależnych od niego czynnościach ustrojowych przez wywoływanie świadomego lub nieświadomego (t. j. w danej chwili nieuświadomionego) wyobrażenia, że te zmiany zachodzą, już zaszły, albo zajdą w przyszłości. Hypnozę

uważa za niezwykły stan psychiczny, który można sztucznie wywołać przez suggestyę, a w którym osobnicza wrażliwość jednostki na poddawanie wyobrażeń jest niezwykle spotęgowana. Suggestyjność jest w większym lub mniejszym stopniu właściwością każdego człowieka; wywołać ją można sztucznie u 80% hypnotyzowanych. Liczne fakty przemawiają za tem, że suggestyono-wać można każdego człowieka, trzeba tylko natrafić na odpowiedni nastrój poddającego się suggestyi, „U fant trouver le joint” mówi Bernheim. Hypnotyzer nie powinien trzymać się szablonu w rękoczynach swoich, ale, poznawszy duchową indywidualność osobnika, możliwie się do niej stosować, t. j. trouver le joint. Do czynników ogólnie sprzyjających suggestyi należy przedewszystkiem zapał obustronny, to napięcie duchowe, wytwarzające wiarę w jej uzdrawiający wpływ, a stanowiące przyczynę jakby epidemij hypnotycznych. Zapał, nastrajając ton czuciowy wyobrażeń dla celu silnie pożądanego, w danym razie dla wyników dodatnich uzdrawiającego wpływu suggestyi, osłabia jednocześnie wszelkie wyobrażenia przeciwne i niewolniczo poddaje zahypnotyzowanego wspomnianemu wpływowi. W zapale więc i przygotowanej przez niego wierze i zaufaniu do hypnozy istnieje ogólne źródło powodzeń hypnotyzera. Do spe-cyalnych, zacieśnionych indywidualnością hypno-tyzowauego, czynników sprzyjających suggestyi należy, właściwa każdej jednostce a zmienna, siła wyobraźni, dalej zdolność usypiania, znużenie i t. p. stany psychiczne. Za miarę sugge-styjności danego osobnika przyjmuje Ö. Yogt z Lipska głębokość sztucznie wywołanego snu, praktyka porównawcza wykazała mu bowiem, że medium tem łatwiej poddaje się suggestyi, im głębiej śpi, z zastrzeżeniem pewnej granicy, poza którą wpływ hypnotyzera ustaje. — Sen hypnotyczny jest w istocie swej bardzo zbliżony do snu naturalnego (ob. S e n). Pomijając tu przyczyny snu normalnego, polegające na pewnych przemianach materyj w ustroju i w podłożu komórkowem mózgu, jak np. nadmiar produktów utlenienia, uwzględniając jeno zewnętrzne czynniki i czysto psychiczne cechy snu hyp-notycznego z jednej i naturalnego z drugiej strony, znajdujemy uderzające podobieństwa. Do snu zwykłego usposabia ciemność, wygodne położenie, niezamącona cisza, zamknięcie ciążących powiek, pewna monotonność stale powtarzających się dźwięków, ruchów, np. uderzeń rytmicznych wahadła zegarowego lub kołyski, wahań światła nocnej lampki, śpiewu, automatycznych poruszań narządu mowy przez wypowiadanie liczb lub części pacierza i t. p. Przybliżenie te same czynniki odgrywają poważną rolę przy poddawaniu snu hypnotycznego. Duchowe cechy snu naturalnego polegają: 1) na niedoskonałem odróżnianiu wyobrażeń od wrażeń, wobec czego senny doznaje ciągłych halucynacyj (ob.);

2) na mniejszej lub większej dyssocyacyi władz duchowych, t. j. na rozprzężeniu się tych stałych, dziedzicznie utrwalonych kojarzeń myśli i uczuć, które charakteryzują naszą duchowość w stanie czuwania. Stąd taka nielogiczność i nienaturalność snów co do czasu, miejsca śnionych zjawisk i co do ich połączeń; 3) połączenia wyobrażeń i wrażeń w czasie snu, przybierając charakter halucynacyj ny, są pozbawione silnych tonów czucia, wskutek czego wywołują odruchy wstrząsające śpiącym ustrojem; 4) zupełna niepamięć tego wszystkiego, co się działo w czasie snu głębokiego, t. zw. amnezya. Te cztery cechy snu naturalnego są wspólne dla snu hypnotycznego. Tak zwanej drzemce w śnie naturalnym odpowiada również lekki sen w hyp-nozie, t. zw. hypotaksya (ob.), w czasie którego hipnotyzowany podlega wpływowi hypnotyzują-cego, ma jednak w przebudzeniu się uczucie tego, że nie spał, wobec czego i świadomość wywieranego na taką osobę wpływu utrzymuje się w niej po seansie hypnotycznym. Zahypnotyzo-wany głębiej nic nie wie o tem wszystkiem, co stało się w czasie snu, co musiał robić na rozkaz hypnotyzera, do czego się zobowiązywał na przyszłość: treść wywartego wpływu jest mu niewiadoma, a jednak, uległszy temu wpływowi, wypełnia polecenia hypnozytera automatycznie, odruchowo, często wbrew woli, wbrew nastrojowi danej chwili, wbrew logice ogólnej i własnej, wbrew nabytym przyzwyczajeniom, dziwiąc się nieznanej, tajemniczej sile. Napięcie snu hypnotycznego jest bardzo różne, stopni suggestyjności dużo; pomijając je wszystkie, jako mniej zbadane i naukowo nieuzasadnione, przytoczymy za Forelem trzy stopnie suggestyjności: 1) Senność, cechą której jest, że podlegający jej wpływowi może sprzeciwić się suggestyi i otworzyć oczy. Jest to stan walki między treścią poddawanych pojęć hypnotyzera a niezupełnie uśpioną, a więc czynną, indywidualnością duchową hypnotyzowanego, moment utrudniający niepoślednio wpływ poddawania; 2) Lekki sen (Hypotaksya), Charme. W tym stanie sugge-styonowany poddaje się wpływowi hypnotyzera bez odwołania, oczu nie jest w stanie otworzyć, opuścić podniesionej ręki i t. p., zachowuje jednak świadomość tego wszystkiego, co się dzieje podczas seansu; 3) Głęboki sen czyli Souambulizm (nie mający nic wspólnego ze stanem patologicznym histeryi), którego charakterystycznym objawem jest niepamięć faktów, zaszłych w czasie snu. Przez suggestyę w hyp-uozie można wywołać, wstrzymać, zmieniać, paraliżować lub pobudzać wszystkie podmiotowe objawy duchowe, większą część czynności układu nerwowego, oprócz wielu odruchów, mających siedzibę w mleczu pacierzowym i jego podłużeniu t, zw. mleczu podłużnym. Nadto podlegają wpływowi suggestyi takie czynności, jak wydzielanie potu, krążenie krwi, trawienie, re-

gulariiość, upływy nasienne i t. p., co stwierdza zależność ich od wyobraźnię wytwarzających pierwiastków mózgu. Te wszystkie objawy osiąga się przez zwyczajne zapewnienie, że one istnieją, w pewnym czasie nastąpią, przyczem dotyka się narządu, w którym mają nastąpić pożądane zmiany i wypowiada się głosem donośnym i stanowczym rodzaj ich powstania.

zębów, wycinanie odcisków, stawianie baniek ciętych, przecinanie ropni i t. p., bez najmniejszego uczucia bólu ze strony suggestyonowanego; dla znieczulenia wystarcza często jedno zapewnienie, że dana okolica ustroju jest martwą, nieczułą. W śnie hypnotycznym można wywoływać lub hamować pewne właściwe ustrojowi odruchy, np. kichanie, poziewanie, wymioty, czkawkę, nadto tak zw. naczynioruchowe i wydzielnicze zjawiska, np. czerwoność lub bladość skóry na twarzy lub innych częściach ciała, krwawienie, zwolnienie i przyśpieszenie tętna, poty, stolce i t. p. 1 tu ujawnia się leczniczy wpływ suggestyi, wywołującej i regulującej miesiączkowanie, hamującej rozwolnienia (naturalnie niezależne od fermentacyj i zapaleń w kanale pokarmowym) i t. p. Zjawiska sfery uczuciowej podlegają wpływowi suggestyi: można wywoływać naprzemian śmiech i płacz, współczucie i obojętność, nienawiść, uczucie strachu, zawiści, miłości i innych efektów. Wpływ hypnozy na procesy myślenia, świadomości, pamięci, woli—jest równie potężny. Np. można komuś mówiącemu jednakowo dobrze dwoma językami zabronić używać jednego, albo poddać niepamięć przeżytych chwil, wmówić dorosłej osobie świadomość, że jest dzieckiem, wobec czego zmienia się mowa, charakter pisma; nawet błędy robione w pisowni podczas dzieciństwa odtwarzają się pod urokiem suggestyi hypnotycznej. Wpływ w tym kierunku da się praktycznie zastosować przy wykorzenianiu wad, nałogów, jak ogryzanie paznogci, onanizm, alkoholizm, namiętne palenie, dipsomania, prze-strzeniowstręt i t. p. Nadużycia w dziedzinie hypnozy, jej znaczenie sądowe oraz całą moc zajmujących szczegółów, pominionych tutaj, znajdzie czytelnik w załączonej literaturze.

Literatura: Bernheim „De la Suggestion” (1888); Forel „Hypnotismus” (Sztutgard 1895); Liébault „Sommeil provoqué” (1889); Moll „Der Hypnotismus” (Berlin 1895); Wetterstrand „Der Hypnotismus u. seine Anwendung” (1891); Wundt „Hypnotismus u. Suggestion” (Lipsk 1892); Strumppell „Ueber die Entstehung u. Heilung von Krankheiten durch Vorstellungen” (Erlangen 1892); v. Krafft-Ebing „Eine experimentelle Studie auf dem Gebiete d. Hypnotismus” (Sztutgard 1892); Hecker „Hypnose u. Suggestion in Dienste der Heilkunde” (Wiesbaden 1893); Benedikt „Magnetothérapie u. Suggestion” („Neurolog. Centralblatt” 1893); van Eeden „Grundzüge der Psychotherapie” („Zeitschrift für Hypnotismus” 1892, t. II i III); v. Schrack-Notzing „Ueber Suggestion” (Monachium 1893), „Die gerichtliche Bedeutung u. missbräuchliche Anwendung des Hypnotismus” (Vortrag 1889); Max Hirsch „Suggestion u. Hypnose” (Lipsk 1893); Heberle „Hypnose u. Suggestion im deutschen Strafrecht” (Monachium

Uprzednio usadawia się hypnotyzowaną osobę na wygodnem siedzeniu z oparciem, wpatruje się w nią i utwierdza ją w przekonaniu, że powieki jej ciężeć i w miarę tego opadać zaczynają, że się wreszcie zamykają, jednem słowem poddaje się skłonności do snu. Zastrzedz tu wypada, że dopiero co wypowiedziany szablon ma wartość względną; osnową jest zawsze poddawanie wyobrażeń, wzory zaś poddawania muszą się każdorazowo przystosowywać do osobniczych właściwości duchowych podlegającego hyp-nozie. Najcharakterystyczniejsze objawy wywoływane w śnie hypnotycznym przez suggestyę należą do rzędu ruchowych i czuciowych. Ruchowe: Sprawdzianem głębokości snu hypno-tycznego jest tak zwana katalepsya (ob.),

t. j. właściwość ustrójowości ruchowej, objawiająca się w utrzymywaniu ciała w postawach najrozmaitszych przez całe godziny, dnie i miesiące. Jeżeli w pewnej fazie hypnozy podniesiemy ramię zahypnotyzowanego i poddamy mu, że to ramię musi pozostać w tern położeniu, wówczas żadne usiłowania śpiącego nie pomogą: ramię jak drętwe pozostanie w nadanem mu położeniu. Jeżeli zaś oświadczymy po niejakim czasie, że to samo ramię jest porażone i że wobec tego musi opaść, opadnie natychmiast i żadną miarą przez śpiącego podniesionem nie będzie. Albo oświadczamy zahypnotyzowanemu, że ma obiema rękami wykonywać ciągłe obroty na podobieństwo dwóch obracających się około siebie walców. Rękoczyn żądany następuje natychmiast i trwa nieprzerwanie. Najrozmaitsze ruchy najbardziej złożone mogą być wykonywane na rozkaz hypnotyzera: śpiący chodzi, skacze, słania się, mówi, śpiewa, ulegając każdorazowo woli hypnotyzującego. Czuciowe: I w sferze czucia poddawać można najrozmaitsze objawy. Jeżeli poddamy zahypnotyzowanemu uczucie ciepła lub zimna w jakiejkolwiek części ciała, natychmiast następuje potakiwanie poddanego objawu. Wręczamy śpiącemu wiązankę fijołków zrobionych z papieru, zapewniając, że pięknie pachną; jednocześnie widzimy, jak medium podnosi je do nosa i napawa się wonią fijołków. Dajemy śpiącemu szklankę wody, wywołując w nim wyobrażenie, że podana woda jest herbatą, kawą lub roztworem chininy. Odpowiednia suggestya wywołuje smak pożądany.

Wszelkie zjawiska czuciowe można w ten sposób wywoływać, odpowiednio zmieniać i usuwać, np. ból głowy, ból zębów, kłócie i t. p. Można wykonywać mniejsze operacye, jak wyrywanie • 1893); Robertson «Hypnotisme at Paris and

Dr j. G.

J. Trz.

z. z.

z. w.

S. D.

Jpftt

bk

i.-

rjfl

,v

Nancy” („Journal of ment. Octobr.” 1892); N i-zel „L’hypnotisme” (Paryż 1893); Hovard Wiliam Leo „Hypuotisme as a therapeut. agent.” („Amer. Job. Office” Baltimora 1893); Thomas „La suggestion, son rôle dans l’éducation” (Paryż 1895); Berteaux „Lourdes et la science” („Revue de l’hypnotisme” 1895); Del-boeuf „Les suggestions criminelles” (Paryż

1897); Régnault P. „Hypnotisme et Religion” (Paryż 1897); Ochorowicz J. „La suggestion mentale” (Paryż 1887; „Revue de l’hypnotisme”; „Zeitschrift für Hypnotismus”); Des soir „Bibliographie des modernen Hypnotismus” (Berlin

1890) : Björnström P. „Hypnotismus” (Sztokholm); Minde J. „Hypnotismus” (Monachium

1891) ; Geosmann G. „Magnetismus u. Hypnotismus” (Lipsk); Wiśniewski H. „Hypnotyzm u zwierząt” (Warszawa 1890).

Hypnoza (od greek, ôrcvoç = sen) jest snem wywołanym sztucznie (ob. Hypnotyzm).

Hypnnm Dill. Rodzaj mchów z rzędu Brya-ceae, z rodziny Hypnaceae, o cechach następujących: Puszka owalna lub walcowata o ząbkach wewnętrznych całych, rzadko kiedy nadłupanych, o czepeczku bardzo drobnym, prędko opadającym. Liście lancetowate, często nakształt sierpa wszystkie w jedną stronę zakrzywione, z bardzo wązkich, wężowatych, a u nasady z kwadratowych komórek złożone. Rodzaj ten obejmuje około 500 gat., rozsiedlonych po całej kuli ziemskiej, napotykanych w najrozmaitszych warunkach. Należą tu po większej części mchy znacznych rozmiarów o pełzających lub prostych pędach w rozmaity sposób, a mianowicie: dwudzielnie, pierzasto lub zupełnie nieprawidłowo-rozgałęzionych. W Europie środkowej znaleziono z rodzaju H. około 50-u gatunków. Z nich do najpospolitszych należą: H. cupressiforme L., o żół-tawem lub oliwkowem zabarwieniu, jeden z najpospolitszych mchów; rośnie na ziemi, murach i pniach drzewnych. H. Schreberi Willd. i H. purum L.—gatunki po łąkach i lasach b. pospolite. H. aduncum Nedw. i H. cuspidatum L. — porastają bagna i łąki podmokłe, a H. fluitans

L. w wodach stojących po torfowiskach często się trafia.

Hypochoeris L., Pro sie niez nik lub Piega wiec, rodzaj z rodziny Złożonych (Gompo-sitae). Łuski kielichokrywy dachówkowate. Kwia-teczki wszystkie języczkowate, liczne, wielo-rzędowe. Owoc — ziarnczak, opatrzony dzióbkiem lub nadbrzeżny bezdzioby. Osadnik wspólny plewkowaty, plewki z ziarnczakami odpadające; puch piórkowaty. Należą tu gatunki: H. gla-bra, P. nagi; H. radicata, P. korzenisty, z liśćmi mniej-więcej zatokowo wykrawanemi; H. ma-culata, P. plamisty, i H. uniflora, P. alpejski, z liśćmi całobrzegiemi albo płytko - łękowato-zębatemi.

Hypochloryt. Nazwa ta ściąga się do rogowca w Schneebergu, przejętego rozmaitemi

minerałami w drobnem rozsianiu, a przeważnie t. zw. bizinutoferrytem, t. j. minerałem zawierającym w składzie swoim 24.05% krzemionki, 42.83 tlenku bizmutowego, 33.12 tlenku żelazowego, co w przybliżeniu odpowiada wzorowi Bi₂Fe₄Si₄On. Minerał ten, kryptokrysta-liczny, zdaje się być układu jednoskośnego. Tworzy skupienia ziemiste barwy czyźykowo-lub oliwkowo-zielonej.

Hypochondria, ob. Hip okoń dry a.

Hypochondriasis, Morbus hypochondria-eus, ob. Hip o ko udry a.

Hypocykloida jest to krzywa utworzona ruchem punktu koła o promieniu r, toczącego się po innem kole o promieniu R, gdy jedno znajduje się wewnątrz drugiego. Równanie tej krzywej jest postaci:

y    ^ _ y*

x—(R-r) cos 0-J-r cos 0; y=(R-r)sm&-r sin—0

r    r

Gdy R — r, otrzymujemy kardioidę; gdy

— i koło ruchome znajduje się wewnątrz 4

stałego, otrzymujemy hypocykloidę o czterech ostrzach, zwaną inaczej astr o idą.

Hypoderma, Giez, rodzaj owadów dwu-skrzydłycli (Insecta diptera), do rodziny Oestri-dae zaliczony; owady te są bardzo blizko spokrewnione z rodzajem Gastrophilus (ob.) ido jednej z nim należą rodziny. Samice ich składają jajeczka na skórze bydła rogatego, a rozwijające się z nich beznogie, beczułkowate larwy przegryzają skórę i rozwijają się dalej w tkance łącznej podskórnej, przez co wywołują znane

«swa

' m

wL mm

säge.

Fig. 130. Hypoderma bovis.

guzy, dochodzące do rozmiarów orzecha włoskiego, z drobnym otworem na wierzchu; otwór ten larwa zatyka końcem swego odwłoka, opatrzonym przetchlinką oddechową, i w ten sposób oddycha. W guzie takim larwa żyje około pół

roku, następnie wychodzi nazewnątrz i, spadłszy dachówkowato ułożone skrzydła. Gąsienice ży-na ziemię, przeistacza się w poczwarkę, z któ- ją całemi gromadami na drzewach liściastych, rej następnie wychodzi owad dojrzały. Najpo- budując tam sobie z pajęczyny szczególne namioty. H. malinella N., jabłoniak. Przednie skrzydła tego motylka srebrzysto-białego koloru, ozdobione z górnej strony trzema rzędami czarnych punktów, tylne zaś szare. Motyl ten zjawia się w czerwcu i lipcu i składa jajeczka kupkami na korze gałęzi jabłoni, przykrywając je z wierzchu szczególnemi wydzielinami gruczołów płciowych, tworzącemi rodzaj ochronnego futeralika. Po upływie miesiąca wylęgają się młode gąsienice, które pozostają pod futeralikiem przez jesień i zimę do następnej wiosny. Z chwilą rozwijania się liści gąsienice opuszczają swe kryjówki i wgryzają się w miąższ młodych listków; w ten sposób spędzają 2 tygodnie, poczera wy-. chodzą nazewnątrz i budują sobie namioty w następujący sposób. Z gruczołów, położonych koło otworu ustnego wydziela się u nich ciecz, która na powietrzu zastyga, tworząc cieniutką nitkę, rodzaj pajęczyny. Nićmi temi gąsienice oplatają na wierzchołkach młodych pędów pewną ilość j liści, i pod przykryciem takiej pajęczyny, która £.    ; chroni je od chłodu, wilgoci i wrogów (gąsie-

| niczników i ptaków), obgryzają żarłocznie zielo-j ne blaszki liści. W ten sposób gąsienice na-miotników oplatają nieraz całe drzewa, sprawiając dotkliwe szkody w ogrodach owocowych. Dorosłe gąsienice, żółtego koloru, podlegają gromadnie przeistoczeniu w poczwarki w tych samych namiotach pod przykryciem oddzielnych białych nieprzezroczystych kokonów. Jedynym

liter”".....

mf ' 1

Ł1

i'" I

Fili

"ÿ

wÆ

fc.

!iV .

Mi

Fig. 131. Guzy na skórze wołu, zawierające wewnątrz larwy Hypoderma bovis.

spolitszym u nas i najwięcej napastującym latem bydło (od czerwca do września) gatunkiem jest É. bovis, zamieszkujący Europę, Azyę, Afry-

K. K-é.

Hypokras, słynny w Wiekach Średnich napój; nazwa jego pochodzi, nie od Hippokrate-sa, któremu przypisywano wynalezienie tego płynu, lecz od dwóch greckich wyrazów: hypo i ke-rannymi, mieszać. H. w rzeczy samej był mieszaniną wina, ciał słodkich i poszukiwanych, jak: cynamon, gwoździki i cukier. Później zamiast wina białego lub czerwonego, używano piwa, jabłeczniku, a nawet wody. Za czasów Ludwika XIV jeszcze H. był w użyciu, a nawet miasto Paryż miało obowiązek dostarczania pewnej liczby butelek jego do stołu królewskiego.

Hypoksantyt, minerał z Terra di Siena, jest to mieszanina żelaziaka brunatnego z gliną. Hypomania, ob. Mania.

Hypometropia s. Myopia, ob. Krótkowzroczność, Krótko wid zt w o.

Hyponomeuta, Namiotnik, rodzaj motyli drobnych (Microlepidoptera), do rodziny mólow-ców (Tineidae) zaliczony; owady te posiadają na kosmatej głowie krótkie rożki i dobrze rozwiniętą trąbkę, oraz dość długie, w stanie spoczynku

kę i Amerykę Północną.

mgß -

Eà

«H

me

n

..    - 'âS.

fi

Fig. 132. Hyponomeuta mahndla (Jabłomak).

(o i e powiększone).

a i b—motyl; c—gąsienica; d—kokony; e—poczwarka.

Evonymus.

K. K-ó.

K. K-ó.

Hypoplazya (od greek, oitó i îrXàaao) = tworzę) jest to zmniejszenie się liczebne komórek w tkance ustroju roślinnego lub zwierzęcego, objaw zaniku ogólnego lub częściowego. H. może być skutkiem długotrwałego głodu, przewlekłych chorób, odziedziczonych lub nabytych zwyrodnień, albo np. pewnych stale wywieranych wpływów zewnętrznych w rodzaju ucisku na pewną część ciała. H. udziela się zawsze tym narządom lub ich częściom, które z jakiegokolwiek powodu wpadają w stan bezczynności

Dr J. 6.

j. K. E.

S. Dra.

Dr J. P.

Dr J-y B-r.

skutecznym środkiem przeciw temu szkodnikowi jest obcinanie gałązek z namiotami i niszczenie ich za pomocą rozgniatania lub palenia. E. va-riabilis, N. zmienny, gatunek podobny do poprzedniego z tym samym sposobem życia; niszczy on różne drzewa liściaste; gąsienice przeistaczają się w poczwarki, nie razem, lecz oddzielnie, na gałązkach; kokony ich przezroczyste. E. padi, N. czeremszak, gatunek niszczący liście czeremchy; sposób życia i rozwój ten sam co i u gatunków poprzednich. E. evonymella na

K. K-ó.

Hypopharynx, podgardziel, oznacza utwór chitynowy, wyrastający z wewnętrznej strony wargi dolnej owadów i zasłaniający od przodu w jamie ustnej tych zwierząt wejście do przełyku; H. wznosi się z dołu ku górze; odpowiada mu zwisający z góry ku dołowi t. zw. epipha-rynx, nadgardziel, wyrastający taki sam utwór na stronie wewnętrznej wargi górnej.

Hypophloeus, Podkornik, rodzaj owadów tęgopokrywych (Insecta Goleoptera), do rodziny Melanosomata zaliczony. Owady te, ciemno zwykle ubarwione, mieszkają pod korą suchych drzew, ponieważ żywią się larwami korników, i dlatego należą do zwierząt bardzo pożytecznych. Rodzaj ten obejmuje 12 europejskich gatunków, z których najpospolitsze u nas są: E. depressus, H. castaneus i H. linearis.

(ob. Hyperplazya).

Hyp°pyon (z greek. 07rói=ipod i o rcóoę=:ro-pa), nagromadzenie się ropy w komórce przedniej oka (ob. Oko); często towarzyszy owrzodzeniom rogówki. Nieraz też i przy zapaleniach głębokich tkanek ocznych, tęczówki, ciałka rzęskowego, naczyniówki (ob. Oko) wytwarza się H. Objaw ten jest dowodem, że cierpienie oka jest bardzo poważne.—Por. Panas „Traité des maladies des yeux” (Paryż 1894).

Hyporchemat (po grecku OTcóp^^a) oznacza grecką pieśń liryczną, skomponowaną w chyżym rytmie, śpiewaną w chórze podczas pląsów naokół ołtarza ofiarnego, na cześć Apollina. Charakterystycznym rysem tej pieśni była mimika tańczących, odpowiednia jej treści, którą głównie z mitycznych legend czerpano. Drobne tylko szczątki takich utworów poety Pindara dochowały się do naszych czasów. Podobnie jak pean, przeniesiono i H. z wyspy Krety na ziemię grecką, a różnił się on wyłącznie szybszym taktem i żwawszem poruszaniem nóg. Równie zaś jak inne rodzaje pieśni lirycznej, tak i H. rozwijał się w coraz doskonalsze formy w greckim dramacie. Tutaj przejęli go naprzód komediopisarze w pieśniach, tak zwanych kr ety c-kich (por. Aristoph. Lysistr. 1247 i nast.); później znajdujemy go także w tragedyi; a pieśń, w zawrotnych rytmach skomponowaną, jaką chór w radosnym entuzyazmie na cześć Apollina do skocznych pląsów w Sofoklesa Trach, w 205— 224 zanucił, uważać należy za jeden z naj-udatuiejszych wzorów hyporchematu. Podobnego charakteru pieśń czytamy w Sofoklesa Ajak-sie (wiersz 693 i nast.).

Hyposkleryt, minerał, synonim alb i tu.

Hypospadia (z greek, órcó = pod, ku dołowi i 07caw—ciągnę, ściągam, wyciągam), Spodzie c-two. Zwiemy tak wadę rozwojową narządu płciowego męskiego, zasadzającą się na tern, że uście cewki moczowej znajduje się, nie w miejscu zwykłem, na końcu prącia, lecz na jego powierzchni spodniej; jest to więc wada wręcz przeciwna E pi spady i (ob.). W przypadkach lżejszych otwór cewki zewnętrzny bywa nieznacznie tylko przemieszczony ku spodowi, ale zdarza się też zupełny brak jej na całej długości prącia, a wtedy uście jej mieści się pod jego nasadą. H. tego stopnia bywa często połączona z ogól-nem upośledzeniem rozwoju narządu płciowego i może wywołać podejrzenie obojnactwa (ob. Hermafrodytyzm). Usunąć można kalectwo rzeczone tylko za pomocą operacyi chirurgicznej, żmudnej i niezawsze uwieńczonej zejściem po-żądanem.—Por. A. v. Winiwarter „Lehrbuch der chirurg. Operationen” (Sztutgard 1895, str. 382) i Hueter-Lossen „Wykład chirurgii szczegółowej” (Warszawa 1900, przekł. z niem., str. 829 i nast.).

Hypostasis (z greek, órcó = pod, ku dołowi i i]    stanie, miejsce, położenie), o ciek,

opust, oznacza przepełnienie krwią naczyń w najniżej położonych miejscach ciała. W długotrwałych chorobach wskutek osłabienia pracy serca występuje opust najczęściej w tylnych częściach płuc i w tych miejscach mogą następczo powstać zmiany zapalne; opust w skórze sprzyja powstawaniu odleżyn (ob.), które u ciężko chorych spotykamy na kości krzyżowej, na pośladkach i t. d. Po śmierci również powstaje opust w tylnych częściach ciała wskutek nagromadzenia się krwi w żyłach najniżej położonych, na mocy prawa ciężkości.

Hypostaza (filoz.), od greckiego órcooTaoię, wyraz spotykany już u Platona, ale w potocz-nem znaczeniu osadu na spodzie płynu. Dopiero Arystoteles używa tego wyrazu jako już terminu technicznego, w znaczeniu bytu przedmiotowego, ściśle odpowiadającego treści pojęcia ogólnego; że zaś głównie chodziło o pojęcie bytu

Ad. M.

czyli istoty stałej, niezmiennej, która byłaby źródłem zmiennych zjawisk, więc już u Arystotelesa H. przybiera znaczenie bytu, będącego podkładem zjawisk (Ó7coxsip.evov), co arystotelicy średniowieczni oddawali przez substantiel lub substratum. Tak Albert Wielki (1193—1280) określa: „Hypostasis est substantia cum proprietate” („Summa tbeologiae” I, quaestio 43, 2). Szczególne jednak znaczenie przybiera ten termin w okresie spekulacyi teozoficznej i teologicznej ojców Kościoła, głównie w III i IV wieku po Chr., kiedy toczą się spory o naturę Chrystusa i tajemnicę Trójcy. W sporach tych H. przybiera znaczenie podmiotu, osoby, jako zjawiskowej postaci istnienia (modus existentiae), lub odrębnej, substancyalnie pojętej i świadomej siebie osoby. Tak np. Grzegorz z Nyssy (ob.) w swoim systematycznym wykładzie nauki chrześciańskiej, p. t. Aó^oę xanj'/Yjtixôç, i w całym szeregu rozpraw, poświęconych zagadnieniu Trójcy, Boga uważa za istotę jedyną (^ rfję cpóoecoę Ivôttjç), trzy zaś osoby za H-y (^ xatà tac ÔTCoatàaeiç Siixptan;), które tkwią odwiecznie w jedynej boskiej istocie. Tym sposobem Grzegorz, jak sam utrzymuje, łączy w nauce swojej judaizm, któremu przedewszystkiem chodzi o jedność natury boskiej, z hellenizmem, który różne własności natury boskiej uosabiał w odrębnych osobach bogów. Z nauki Grzegorza o Trójcy widoczna, że H ę pojmuje on w dwojakiem znaczeniu: jako rzeczywiste istnienie w naturze boskiej i jako odrębność, samoistność osobową każdej z osób Trójcy. Sam zresztą przyznaje, że umysł ludzki jest za słaby dla zrozumienia tej tajemnicy (Logos, cap. III). Tak samo u Scholastyków „hypostasis trium personarum” ma dwojakie znaczenie: substancyalne i modal-ne, np. u Alberta Wielkiego (tamże, quaest. 43,

3) i Tomasza z Akwinu („Summa theologiae” I, quaest. 29). Na gruncie tego samego teologicznego pojęcia H-y rozwinęła się w V w. doktryna

t. z w. jedności hypostatycznej (unio hy-postatica), polegająca na tem, że w osobie Chrystusa jednoczą się w sposób nadprzyrodzony i nierozdzielnie dwie natury: boska i ludzka— przez wcielenie; nie zlały się jednak dwie te natury bezwględnie, ani jedna z nich nie pochłonęła drugiej, lecz obie pozostały odrębnemi, chociaż w jednej osobie. Unio hypostatica należy odróżniać od Unio mystica, co oznacza wewnętrzne, nie przez poznanie (^vwoiç), lecz mistyczne jednoczenie się wierzącego chrześcia-nina z Chrystusem (A. Harnack „Lehrbuch der Dogmengeschichte” I, wyd. 3-e, 1894; Stentrup w „Zeitschrift für katholische Theologie”, wyd. w Insbruku, r. 1877, str. 59 nast.).—W filozofii nowożytnej, zwłaszcza po Kancie, przez H-ę pospolicie rozumie się nieprawowite uprzedmiotowanie lub substancyalizowanie pojęć ogólnych i oderwanych, przyjmowanie przedmiotowych bytów jako odpowiedników tych pojęć. Gustaw Teodor

Fechner pisze: „Przez H-ę rozumiem przypisywanie pojęciu ogólnemu bytu rzeczywistego w dziedzinie doświadczenia” („Ueber die physikalische und philosophische Atomenlehre”, wyd. 2-e Lipsk 1864, str. 162). Ze względu na najbardziej upowszechniony sposób pojmowania H-y należałoby dodać do definicyi Fechnera, że nie-tylko pojęcia ogólne, lecz i oderwane mogą podlegać H-ie, że nadto H-y umieszczane bywają niekoniecznie w dziedzinie doświadczenia zewnętrznego, w takim razie bowiem możność lub niemożność doświadczalnego sprawdzenia łatwo rozstrzygałaby o ich wartości poznawczej; lecz najczęściej H-y bywają przenoszone w dziedzinę transcendentną, a więc poza obręb możliwego doświadczenia i temsamem możliwej spraw-dzalności. W tem właśnie znaczeniu H. bywa stale źródłem wszelkiej ontologii czyli metafizyki. H-ami są idee Platona i formy Arystotelesa, „logos” stoików i universalia realistów scho-lastycznych, materya i duch Descartes’a, siła życia witalistów i władze psychiczne ideologów, absolut Hegla i wola powszechua Schopenhauera; H-ami są: bezwzględna prawda, dobro i piękno rozważane jako byty przedmiotowe, prawa przyrody o ile je ktoś rozumie jako przedmio-we czynniki, atomy i siły realne,—wogóle wszelkie byty metafizyczne.—Należy unikać błędnego terminu h y p o s t a z y a, którym u nas posługiwano się przeważnie (ob. wileński Słownik języka polskiego). Najczęściej używany czasownik hy-postazyować (od niem. hypostasieren)=uj)Tzed-miotawiać, substancyalizować pojęcia, należy zastąpić poprawniejszym hypostazować (jak: analizować, syntezować).

Hypostaza (teolog.), termin dogmatyczny używany w teologii przy tłómaczeniu tajemnic Słowa Wcielonego i Trójcy św. Etymologicznie wywodzi się bezpośrednio od przyjętego w teologicznej łacinie terminu „hypostasis”, pośrednio od greckiego órcó<rcaaię (ó<ptotap.ai) = treść, podstawa. Język łaciński oddaje H-ę przez „supposi-tum”, polski właściwego wyrazu nie posiada. Utarło się jednak w teologicznej terminologii słowo hypostaza, a zwłaszcza przymiotnik hypostatyczny. Wyrazowi H. odpowiada pojęcie rzeczy, która jest czemś całkowitem, w sobie i dla siebie istniejącem i w żaden sposób niewchodzącem w skład innej istoty. Tak H-ą jest ten a ten poszczególny człowiek, to a to drzewo i t. d. Nie jest H-ą np. ręka moja, bo wchodzi w skład mojej całości; nie jest H-ą nawet dusza, bo i duszę posiada ta całość człowieka, na jaką dusza z ciałem się składa. Arystoteles ogólne pojęcie bytu tod Ôvtoç podzielił na dwie wielkie kategorye: substancyi (ooaća) i przymiotu czyli akcydensu. Sub-stancya jest tem, co istnieje w samem sobie, np. człowiek, drzewo, stół i t. d.; przymiot jest tem, co istnieje, nie jako rzecz dla siebie, ale jako determinacya, przypadłość innej rzeczy, np.

kształt, ciepło, barwa i t. d. Lecz w samej substancyi mogą być jeszcze różne stopnie doskonałości owego bytu w sobie. Tak zwana substancya druga (wedle Platona pierwsza) obala Ssótepa, czyli ogólne pojęcie substancyi, np. człowiek, drzewo, ogólnie pojęte, jest wprawdzie czemś w sobie i dla siebie, ale niezupełnie. Dopiero substancya pierwsza obala lupńnj, czyli zupełnie indywidualna, jest doskonała w sobie samej. Na tem pojęciu zatrzymał się Arystoteles, a z nim'razem cała filozofia pogańska.

gańska pierwszych wieków, jak świadczy św. Hieronim, ale nawet ojcowie Kościoła aż do IV wieku równoznacznie używali wyrazów oTibamaię i obala. Gdy z końcem czwartego a początkiem V wieku powstały herezye Teodora z Mopsesty, Nestoryusza i inne, które na podstawie pogańskiej filozofii zaczęły przeczyć albo jednoosobo-wości Chrystusa albo trójosobowości Boga, Ojcowie, którzy wypowiedzieli im walkę (głównie św. Cyryl Aleksandryjski) poczęli rozróżniać słowa brcóoTaatę i obala, dając drugą nazwę każdej substancyi, rezerwując pierwszą tylko tej, która jest zupełnie samoistna w sobie i dla siebie. Uroczystą sankcyę tej ustalonej terminologii dał sobór Efeski w r. 431, na którym orzeczono, że w Chrystusie Panu jest jedna tylko hypostaza a dwie natury. Te definicye powtórzyły sobory: Chalcedoński, Konstantynopolitański drugi i trzeci, Laterański czwarty i inne. W późniejszym rozwoju teologii katolickiej wytworzyły się trzy obozy: Su are z a (ob.) i in.; Billota, prof. uniw. Gregoryańskiego i dawnych doktorów Kościoła: Tomasza z Akwinu, Alberta W., Bonawentury oraz Scotta (z nowoczesnych

mają do dziś-dnia swoich zwolenników; wszystkie też są zupełnie dozwolone w Kościele, bo wszystkie obracają się w granicach definicyą kościelną zakreślonych.— O H-e w traktatach „De Verbo incarnato” Franzelina, Stentrupa, Billota, nadto Tiphana „De hypostasi et persona” i Terriena „De unione hypostatica ad men-

J. R.

Hypostenia (od greek. 6n6 i ofi-svoç), zmniejszenie siły ustroju lub jednego z narządów; zwąt-lenie. Objaw rozwijający się na tle wielu chorób. Często H. jest skutkiem dłuższej bezczynności

Dr J. GL

Hypotaksya, ob. Hypnotyzm.

Hypoteka — jest to prawo, służące wierzycielowi do odzyskania swej należności z majątku nieruchomego dłużnika, bez względu na przejście tegoż majątku w ręce trzecie, z pierwszeństwem przed innemi należnościami. Prawo to zyskuje wierzyciel przez wpisanie należności do księgi hypotecznej danej nieruchomości — i tem właśnie różni się H. od przywileju, który nie potrzebuje być do księgi hypotecznej wniesionym, by pewnym wierzycielom pierwszeństwo przed innymi zapewnić. H., jako sposób zabezpieczenia długu na nieruchomości liczy swe istnienie od bardzo dawna, od chwili, gdy kredyt stał się jedną z głównych podstaw gospodarstwa społecznego. Najprostszym, i najdawniejszym sposobem zabezpieczenia długu na nieruchomości był zastaw. Ułatwiał on kredyt, dając z jednej strony wierzycielowi pewność zapłaty długu i zapewniając z drugiej strony dłużnikowi korzystniejsze warunki przy zaciąganiu długu. Miał on jednak tę niedogodność, że dłużnik po-

Zdawało im się, że pojęciem ryję obalaę 7cpt&Trję określili już ostatni kres zupełnej substancyal-ności, czyli bytu dla siebie i w sobie. Nadeszło objawienie Boże i pouczyło ludzkość, że może być substancya zupełna i indywidualna, w całej pełni obala icpArr], która pomimo to wchodzi w skład całości innej istoty. Nauczyło objawienie, że zupełna, indywidualna substancya ludzkiej natury Chrystusa nie jest samoistną, nie jest dla siebie zamkniętą całością, ale jest w posiadaniu Słowa Przedwiecznego, jest wzięta, wciągnięta niejako w całość tej jednej istoty, którą jest Bóg-człowiek Jezus Chrystus. Podobnie z objawienia dowiedzieliśmy się innej tajemnicy: że bronią tego kierunku: Franzelin, Hurter, Pesch, zupełna i indywidualna substancya Boża nie jest Stentrup, Tiphan). Wszystkie te trzy zdania sama przez się samoistną i swoją własną, ale bytuje niepodzielnie w trzech osobnikach, którymi są trzy osoby Trójcy św. W świetle objawienia zatem stanęła przed filozofią potrzeba owego pojęcia, które-by wykluczało jeszcze i tę możebność pogańskim filozofom nieznaną, żeby substancya zupełna i indywidualna miała kiedykolwiek utracić samoistność, stać się składni- tem s. Thomae”. kiem cudzej całości. Tem pojęciem jest właśnie hypostaza. Określić ją można jako sub-stancyę pierwszą, zupełnie samoistną (por. wyżej). Pojęcia tego użyto do tłómaczenia dogmatów wiary. Dogmaty Słowa Wcielonego i Trój- ustroju lub narządu, cy św. tak określono, że natura ludzka Chrystusa Pana nie jest sama przez się H ą, ale tworzy jedną H-ę ze słowem Przedwiecznem, czyli jest z niem hypostatycznie złączona, że natura Boża również w sobie uważana nie jest H-ą, ale niepodzielnie bytuje w trzech H-ach Ojca, Syna i Ducha św. Ponieważ H-ę w istocie rozumnej nazywamy osobą, stąd więc mówimy o dwóch naturach zjednoczonych w boskiej osobie Chrystusa Pana i jednym Bogu w trzech osobach. Wyraz órcóaraatę był już w używaniu u klasycznych autorów greckich, jak: u Sofokle-sa i Menandra, w odmieunem wszakże od naszego znaczeniu. Oznaczał on jednak podstawę, fundament, siłę woli, wytrwałość i t. d., nigdy sub-stancyę. Że jednak samo z siebie słowo bnóamaią do oznaczenia substancyi było nader odpowied-niem (substancyę bowiem pojmujemy jako to, co jest na dnie każdej istoty i podtrzymuje przypadłości), w pierwszych więc wiekach po Chrystusie nabrał termin H-y znaczenia identycznego z terminem obala, substancya. Nietylko filozofia po

zbywał się aż do chwili zapłaty długu posiadania nieruchomości, którą oddawał wierzycielowi wraz z prawem pobierania dochodów, a nadto zastaw, raz faktycznie dokonany, utrudniał dłużnikowi możność zaciągnięcia nowego długu do chwili zaspokojenia pierwszego zastawnika. Wynaleziono więc zastaw fikcyjny, z greckiego zwany Hypoteką (TTCGtHjxT]), przy którym dłużnik pozostaje faktycznym posiadaczem nieruchomości i nie traci możności nie tylko zaciągnięcia nowego długu, ale nawet zbycia nieruchomości, i tylko przyznaje każdemu wierzycielowi w razie nieuiszczenia długu w terminie prawo do zaspokojenia z danej nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami późniejszymi, choćby nieruchomość stała się następnie własnością innej osoby. W tym celu potrzebnem było przede-wszystkiem ujawnienie: a) kto jest właścicielem danej nieruchomości, b) jakie długi już na niej ciążą. Już w Grecy i na wyspie Chios istniały słupy kamienne na miedzy każdej nieruchomości wkopane, na których umieszczano napisy, wskazujące nazwisko właściciela i wysokość długów, przez właściciela zaciągniętych. W Rzymie jawność długów i pierwszeństwo między niemi nie były tak ściśle przestrzegane, bo istniały należności pewnych osób i instytucyj uprzywilejowanych (skarbu, miast, świątyń, osób pozostających pod opieką, żon, dzieci, le-gataryuszów, wreszcie pożyczających fundusze na wystawienie budowli), którym, acz nieujawnionym, służyło pierwszeństwo przed innymi przy sprzedaży nieruchomości. Właściwa H. pod postacią oddzielnych ksiąg publicznych, mających służyć dla zabezpieczenia długów prywatnych, przez właścicieli nieruchomości zaciągniętych, zjawiać poczęła się dopiero w XIII, XIV i XV wieku w Północnych Niemczech, w wielkich miastach handlowych Hamburgu i Lubece, w Meklemburgu i innych. — W Polsce księgi sądowe publiczne istniały już od XIV wieku. H. u nas znaczyła pierwotnie tyle, co zastaw dóbr (Obligatio modo hypotecae; „Volum, legum”

t. I str. 549). Dopiero konstytucya z r. 1588, za Zygmunta III na sejmie uchwalona, „o ważności zapisów” wprowadziła w życie zastaw dóbr ziemskich bez oddania ich w faktyczne posiadanie wierzyciela („Vol. leg.” t. II str. 1219). Ustanawia ona pierwszeństwo (potioritas) do dóbr pewnych, oznaczonych na rzecz tego wierzyciela, pożyczającego kapitał na dobra nieruchome, który będzie pierwej, wcześniej, zapisany na tych dobrach. Zapisanie dokonywało się przez wniesienie aktu pożyczki do ksiąg sądowych tej ziemi lub tego grodu, gdzie dobra leżą. Księgi te nazywały się wieczystemi, bo dług do nich wniesiony przedawnieniu nie ulegał i jedynie na mocy kwitu, dowodzącego uiszczenia długu, mógł być umorzony. Ponieważ nie znano wówczas przymusowej sprzedaży dóbr nieruchomych na żądanie wierzycieli, ani podziału pomiędzy nimi

szacunku, pierwszeństwo więc, o jakiem wspominała konstytucya z r. 1588, znaczyło, że wierzyciel, któremu pierwszeństwo służyło, pierwszy miał prawo żądać, w razie nieuiszczenia długu, oddania dóbr w faktyczne posiadanie. Konstytucya z r. 1588 stworzyła i ujęła w pewien system główne zasady dzisiejszej H-i, a mianowicie: 1) Zasadę jawności, polegającą na tem a) że wszystkie akty, danych dóbr dotyczące, miały być zawarte w księgach właściwego okręgu sądowego, gdyby zaś zeznane były gdzieindziej, musiały być drogą obiaty (powtórnego wniesienia) do akt właściwych przeniesione, co konstytucya z roku 1768 za przykładem statutu litewskiego pod nieważnością aktu w ciągu roku i 6 tygodni uskutecznić nakazywała; b) że każdemu do ksiąg sądowych dostęp był dozwolony: łatwo więc można się było dowiedzieć z ksiąg właściwych, kto był właścicielem i jakiemi długami dobra były obciążone; c) że H-ek tajemnych w dawnem prawie polskiem nie było, prócz jednej tylko H-i dla sum posagowych, które bracia mieli wypłacić siostrom, lub bratankowie ciotkom (Konstytucya o paniach wiennych, Vol. leg. t. II str. 1219).    2) Zasadę legalności, do

puszczającą wniesienia aktu do ksiąg jedynie na żądanie dłużnika i niedozwalającą obciążania dóbr bez jego zezwolenia, a nadto domagającą się, żeby wszelki akt, dóbr dotyczący, był albo sądownie zeznany (recognitio), lub sądownie przyznany (roboratio). 3) Zasadę specyalności, w myśl której wpis mógł obciążać tylko dobra ściśle oznaczone, skutkiem czego wpisy ogólne, całość dóbr dłużnika obciążające nie były dopuszczane. 4) Zasadę pierwszeństwa, służącego wierzycielowi wcześniejszemu, nie od chwili powstania długu, lecz od dnia wniesienia obligu do właściwych akt ziemi lub grodu. Ustawa z r. 1588 była więc dziełem pomnikowem, do-wodzącem niezwykłego, jak na owe czasy, rozwoju w naszym kraju pojęć o prawie i kredycie, i o całe dwa stulecia wyprzedziła w tym względzie prawodawstwa innych narodów, a w ich liczbie pruską H-ę, zaprowadzoną w r. 1783. Późniejsze konstytucye 1768 1 17 75 r. niewiele się przyczyniły do ulepszenia ustawy zasadniczej z r. 1588. Poważne za to zmiany w Polskiej H-e, tak pod względem formalnym, jak i materyalnym, zaprowadziły ustawy hypoteczne pruska, austryacka i francuska.—Pierwsze dwie obowiązywały w Polsce w ciągu lat kilkunastu, od końca XVIII w. do r. 1808 (resp. 1810) t. j. aż do wprowadzenia kodeksu Napoleona. Francuska, czyli t. zw. kodeksowa, H. czynną była u nas do ostatecznego skodyfiko wania i wprowadzenia w życie, dziś obowiązujących ustaw hypotecznych z r. 1818 i 1825. Zasady prawa pruskiego i austryackiego z jednej, a francuskiego z drugiej strony odbiły się i na obowiązujących ustawach hypotecznych. Prawu pruskiemu i austryackiemu zawdzięczamy zaprowa-

dzenie oddzielnych ksiąg hypotecznych dla każdej nieruchomości w mieście i dla każdych dóbr nieruchomych. W księgach tych kontrolowane były prawa do nieruchomości i dóbr odnoszące się, a mianowicie prawo własności, wszelkie ścieśnienia i ciężary do dóbr przywiązane, oraz długi, dobra lub nieruchomości ciążące. Żaden wpis do H-i nie mógł być wniesiony bez decy-zyi sądu,— wpis ten stawał się niewzruszonym według H-i pruskiej po 38-u dniach, według au-stryackiej po trzech latach dopiero od wniesienia go do H-i. Pierwszeństwo dla wpisu liczyło się jednak od daty przedstawienia dokumentu do H-i. Pruska H. przyjmowała tylko dokumenty urzędowe, austryacka uznawała nawet prywatne przez strony i dwóch świadków podpisane. Obie ustawy nie znały H-ek tajemnych, niewpisanych do księgi. H. prawna nieletnich, mężatek i fiskusa (skarbu) o tyle miały znaczenie, o ile były do ksiąg hypotecznych podane.

gminy i instytucye publiczne. Ksiąg oddzielnych dla pojedyńczych nieruchomości i dóbr nie było, lecz wszystkie akty wpisywano kolejno w dwu księgach, przeznaczonych dla wszystkich nieruchomości. Z tych ksiąg, jedna: ingrosacyj-na, przeznaczoną była dla aktów przejścia własności, druga, księga intabulacyj i ekstabulacyj, służyła do wpisywania i wykreślania długów. Należności, wniesione do księgi, miały znaczenie w ciągu lat 10-u; co lat 10 trzeba było wpis odnawiać. Takież samo odnowienie wpisów miało miejsce przy każdej nawet dobrowolnej sprzedaży nieruchomości. Wierzyciele wtedy, albo byli zaspakajani z szacunku, albo też musieli nieruchomość nabyć, gdy w szacunku umówionym pomiędzy sprzedawcą i nabywcą nie mieścili się. W każdym razie nieruchomość skutkiem sprzedaży musiała być z długów oczyszczoną. H. francuska, jako uieodpowiadająca potrzebom ekonomicznym kraju, zniesioną została przez uchwałę sejmową z d. 26 kwietnia 1818, która do dnia dzisiejszego ma moc obowiązującą, jako „Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i H-ach”. Redaktorami prawa byli członkowie delegacyi prawodawczej: Sobolewski, Woźnicki i Antoni Wyczechowski. Odrzucili oni bezpowrotnie H-i tajemne i ogólne, przedawnienie wpisów i obowiązek odnawiania ich co lat 10, wreszcie oczyszczenie dóbr z długów przy sprzedaży dobrowolnej. H-a zaprowadzona w r. 1818 dotyczyła tylko dóbr nieruchomych i miast, w których zasiadał Trybunał (dziś Sąd Okręgowy). Ustawa sejmowa późniejsza „O przywilejach i H-ach”, z d. 13 czerwca 1825 r., dozwala zaprowadzać H-i dla wszelkich innych realności, a zatem dla nieruchomości w miastach mniejszych i dla mniejszych wiejskich posiadłości. Ustawa z r. 1825 zmienia i uzupełnia niektóre przepisy ustawy z r. 1818. Przy redagowaniu ustawy z r. 1825 największe zasługi położyli: Grabowski, Potocki, Faltz i Kalinowski. H., tak jak się ona przedstawia w brzmieniu ustaw sejmowych z r. 1818 i 1825, nosi na sobie niewątpliwe ślady ustaw hypotecznych dawniejszych, zwłaszcza pruskiej, stanowi jednak zupełnie samodzielną i jednolitą całość, która, pomimo upływu przeszło trzech ćwierci wieku, nadaje się jeszcze do dzisiejszych stosunków kredytowych. Zajmuje się ona: 1) ustaleniem prawa własności dóbr nieruchomych, 2) zabezpieczeniem praw wierzycieli. Oba te przedmioty są ściśle z sobą związane. Tylko ten właściciel, którego tytuł nabycia wciągnięty jest do księgi hypotecznej, ma prawo rozporządzać nieruchomością, ma prawo zatem zbywać dobra i obciążać je ścieśuieniami lub wierzytelnościami. Wolno zabezpieczać na nieruchomości przez wniesienie do księgi hypotecznej nietylko długi, jakie właściciel zaciągnął, lecz i czasowe i wieczyste ograniczenia i ciężary, jakim dobra swe

Z wyroku sądowego nie można było uzyskać wpisu w H-e, lecz tyJko ostrzeżenie, które się zwało protestową lub prenotacyą. Prawa zapisane w H-e pruskiej nie przedawniały się wcale, dopóki z ksiąg wykreślone nie zostały. Prawa osobiste i rzeczowe można było na zasadzie umowy zabezpieczyć w H-e austryackiej i pruskiej nietylko na samych dobrach, lecz i na prawach i wierzytelnościach już na dobrach zapisanych, — to znaczy, że wierzyciel mógł swe prawa hypoteczne ustąpić innemu, lub ua nich dać zabezpieczenie osobie trzeciej, która prawa swe zapisywała obok praw pierwotnego wierzyciela, co się nazywało subinskrypcyą lub subint a bułatem. H. pruska zaprowadziła nadto do księgi hypotecznej skróconą treść aktów do ksiąg wniesionych, czyli t. zw. wykaz hypoteczny, z trzech działów złożony, wskazujący, kto jest właścicielem, jakie ścieśnienia i ciężary są przywiązaue do gruntu, oraz jakie długi ciążą na dobrach. H. francuska kodeksowa wiele z tych porządków chwilowo zniosła w naszym kraju, zmniejszając przez to pewność i bezpieczeństwo w stosunkach kredytowych.

Kodeks francuski obok pierwszeństwa, wynikającego z H-i, wprowadził pierwszeństwo z przywileju dla pewnych pretensyj i osób. Większość tych przywilejów zachowaną została do dziś-dnia w ustawach z r. 1818 i 1825. Nadto kodeks francuski narówni z H-ą umowną, wynikającą z umów dobrowolnych urzędownie w kraju zawartych, która miała być szczególną, t. j. mogła być zapisaną na dobrach, ściśle przez strony oznaczonych, stawiała: a) hypotekę sądową, wynikającą z wyroku sądowego, która mogła być ogólną, t. j. mogła być zapisaną na wszystkich nieruchomościach dłużnika; b) H-ę prawną, która była nietylko ogólną, t. j. obciążała wszystkie dobra dłużnika, lecz była jeszcze tajemną i miała znaczenie, chociażby wcale do ksiąg wpisaną nie była. H-ę tajemną mieli nieletni, żony, skarb, \ poddał (np. służebności, dzierżawy, prawo odku-

pu, dożywocie, zastaw). Prawo nasze idzie jeszcze dalej, bo i wierzytelności i ciężary, wpisane już do księgi, mogą być w dalszym ciągu przedmiotem H-i, czyli zabezpieczenia, w tem znaczeniu, że wierzyciel może kapitały swe lub inne prawa ustąpić innej osobie i w księdze hypotecznej przepisać w całości lub części na jej imię, może na swym kapitale lub na swoich prawach zabezpieczyć należności od niego innej osobie lub innym osobom przypadające. Takie przepisanie nazywa się obecnie z lewkiem, albo z łacińska subintabulatem, i może być dokonane nietylko bez zgody, ale nawet bez wiedzy pierwotuego dłużnika. Ustawy hypoteczne nasze z r. 1818 i 1825 znają trzy rodzaje H-i: umowną, sądową i prawną. H. umowna powstaje na zasadzie umowy, mocą której właściciel nieruchomości przyznaje innej osobie prawo do nieruchomości, lub zaciąga dług i pozwala go na nieruchomości zabezpieczyć, albo też wierzyciel hypoteczny zbywa lub obciąża swą wierzytelność. H. sądowa powstaje na zasadzie wyroku sądowego prawomocnego, uzyskanego przeciwko właścicielowi nieruchomości, lub wierzycielowi hypotecznemu. Przed uzyskaniem wyroku Sąd może pozwolić na zabezpieczenie tymczasowe skutków procesu i takie zabezpieczenie, wniesione do H-i na mocy decyzyi sądowej, lub wyroku nieprawomocnego, nazywa się ostrzeżeniem hypotecznem. Hypotekę prawną przyznaje sama ustawa żonie na nieruchomościach i kapitałach męża, małoletniemu i pozbawionemu własnej woli na nieruchomościach i kapitałach opiekuna i kuratora; wreszcie skarbowi, kościołom, instytutom publicznym, kasom miejskim za podatki i opłaty na nieruchomościach i kapitałach osób winnych je opłacać, oraz na majątku poborców i tych, którym własność publiczna jest powierzoną. Wszystkie trzy rodzaje H-ek mają znaczenie o tyle, o ile do księgi hypotecznej danej nieruchomości są wniesione bądź przez akt urzędowy przed notaryuszem właściwym zdziałany, bądź przez wniosek jednostronny przed sekretarzem hypotecznym zeznany, z dołączeniem tytułu urzędowego, nadającego prawo do H-i. Takim tytułem może być i akt uotaryalny, zdziałany w innym okręgu sądowym, a nawet zagranicą. Przy akcie lub wniosku, w księdze hypotecznej zezna-wanych, strony, stawające osobiście lub przez pełnomocników, specyalnie do tego upoważnionych, powinny zaprojektować krótką treść aktu lub wniosku, którą chcą podać do wiadomości osób trzecich. Wniesienie prawa lub wierzytelności staje się skutecznem bez względu na rodzaj H-i wtedy dopiero, gdy sąd w komplecie prawnym trzech członków, czyli tak zwany wydział hypoteczny (zwierzchność hypo-teczna), akt lub wniosek zatwierdzi i treść projektowaną nakaże wnieść do wykazu hypo- właściciel nieruchomości, sposób, w jaki tytuł tecznego. Decyzya hypoteczną przez zwierzch- własności nieruchomości przeszedł na niego od

ność wydana ma być doręczoną dłużnikowi, gdy idzie o zapisanie H-i sądowej i prawnej. Osoba, na rzecz której wierzytelność w taki sposób zabezpieczoną została, nazywa się wierzycielem hypotecznym. Wszystkie trzy rodzaje H-ek mają znaczenie dopóty, dopóki są zapisane w księdze hypotecznej; z chwilą wykreślenia zabezpieczenie znika i prawa do nieruchomości i kapitałów uważa się Wykreślenie może nastąpić bądź na żądanie stron, oświadczone w akcie urzędowym, w księdze zeznanym, lub do księgi wniesionym, albo też może być nakazane przez Sąd, w wyroku do H-i wniesionym. W obu razach żądanie wykreślenia musi rozpoznawać i zatwierdzić wydział hypoteczny. Księgi hypoteczne, do których wnosi się i z których wykreśla się prawa właściciela nieruchomości i wierzycieli są dwojakiego rodzaju: Księgi hypoteczne właściwe, znajdujące się w archiwum hypo-tecznem każdego Sądu Okręgowego dla dóbr, położonych w jurysdykcyi tegoż sądu, i dla nieruchomości, położonych w tem mieście guber-nialnem, gdzie Sąd Okręgowy zasiada. Akta hypoteczne, mieszczące się w archiwum hy-potecznem sędziego pokoju każdego powiatu, dla drobniejszych nieruchomości wiejskich i miejskich. Archiwum zawiaduje sekretarz sądu, zwany z tego powodu sekretarzem hypotecznym. Oba rodzaje ksiąg hypotecznych składają się z trzech części. Na czele księgi znajduje się wykaz hypoteczny, obejmujący skróconą treść wszystkich czynności w księdze zawartych i do księgi wniesionych, a przez zwierzchność hypoteczną zatwierdzonych. Dalej idzie księga umów, w której notaryusz spisuje akty, sekretarz zaś hypoteczny wnioski, danej nieruchomości dotyczące. W końcu księgi jest teka na zbiór dokumentów lub planów, przy aktach lub wnioskach składanych. Wykaz hypo-teczuy ma niesłychanie ważne znaczenie. Z treścią wykazu związana jest jawność hypo-teczna, polegająca na tem, że tylko treść aktu lub wniosku w wykazie ujawniona obowiązuje wszystkich, którzy z właścicielem nieruchomości lub z wierzycielem hypotecznym chcą wchodzić w umowy. To, czego strony nie ujawniły w wykazie, ma znaczenie tylko dla nich samych, trzecich nie obowiązuje, chyba-by im dowiedziono, że działali w złej wierze, t. j., że znali osnowę aktu, do wykazu hypotecznego niewniesioną. Wykaz hypoteczny podzielony jest na 4 działy. Dział pierwszy wskazuje nazwę i położenie nieruchomości, wymienia jej części składowe oraz to, co do nieruchomości zostanie przyłączone, lub to co się od niej odłącza. Prócz tego w dziale tym bywają opisane granice nieruchomości i jej rozległość. Dział drugi posiada kilka rubryk, w których wymieniony jest

za umorzone.

jego poprzednika, wreszcie szacunek nieruchomości, przy przejściu własności ustanowiony. Dział trzeci obejmuje ścieśnienia własności, ciężary wieczyste i służebności zabezpieczone na nieruchomości, a nawet wartość tych ciężarów, o ile ta da się oznaczyć. Dział czwarty wykazuje długi i inne obowiązki hypoteczne. W działach trzecim i czwartym ciężary i długi zapisywane są z kolei po porządku jeden za drugim, w miarę tego, jak są wnoszone do H-i i jak je zwierzchność hypoteczna zatwierdza, i każdy wpis w tych działach oznaczony jest numerem porządkowym, który stanowi o pierwszeństwie, przy zaspokojeniu wierzytelności z szacunku danej nieruchomości. Lewa stronica wykazu, na której zapisaue są w ten sposób ciężary w dziale III i długi w dziale IV, nazywa się kolumną główną. Po stronie prawej, zwanej kolumną zlewkową, obok każdego numeru porządkowego wnoszą się wszystkie zmiany, dotyezące ciężaru lub długu, pod tymże numerem zapisanego (jak przejście np. długu lub ciężaru na inną osobę przez cesyę lub spadek itp.). W kolumnie zlewkowej mogą być zabezpieczone długi wierzyciela hypotecznego, pomieszczonego w kolumnie zlewkowej. Treść aktu lub wniosku, w księdze hypotecznej zezuanego, zatwierdzona przez wydział hypoteczny, wniesioną zostaje w całości do właściwego działu wykazu hypotecznego i wtedy nosi nazwę czystego wpisu hypotecznego. Zanim treść w taki sposób do wykazu wniesioną zostanie, notaryusz, sporządzający akt w księdze hypotecznej, lub sekretarz hypoteczny, spisujący wniosek, zapisuje dla treści aktu lub wniosku w odpowiednim dziale wykazu hypotecznego na marginesie kolumny właściwej zastrzeżenie hypoteczne, chcąc przez to stronie zeznającej akt lub wniosek pierwszeństwo od daty zeznania zapewnić i ostrzedz inne osoby, że dane miejsce w H-e jest zajęte. Z chwilą zatwierdzenia aktu lub wniosku i wniesienia treści do wykazu, zastrzeżenie zostaje przekreślone. Może ono być przekreślone z decyzyi wydziału hypotecznego, gdy ten uzna, że akt lub wniosek nie będą wcale zatwierdzone i że treść przy nich projektowana do wykazu nie wejdzie. W działach trzecim i czwartym wykazu, tak w kolumnie głównej, jak i w kolumnie zlewkowej, istnieją oddzielne rubryki, nazwane rubryką wykreśleń. W rubrykach tych, wskutek umowy lub wskutek wyroku sądowego, wpisują się wzmianki o umorzeniu prawa lub summy obok zapisanych w całości lub części. Wniesienie wzmianki o całkowitem umorzeniu, niweczy znaczenie wpisu, dotyczącego prawa lub summy, i nazywa się wykreśleniem. Zapisanie wzmianki o częściowem umorzeniu zmniejsza obszar zabezpieczonego prawa lub zabezpieczonej summy i zwie się technicznie odkreśleniem. Ponieważ u nas prawo o normalnem rozgraniczeniu nieruchomości, w r. 1819 wydane, nie weszło dotychczas w wykonanie; ponieważ niema urzędowego oszacowania (kadastru) wartości nieruchomości,— z tego powodu wykaz hypoteczny u nas nie daje rękojmi ani co do rzeczywistych granic, ani co do istotnej wartości nieruchomości. Wszystkie inne wiadomości, pomieszczone w wykazie hypo-tecznym, jako przez zwierzchność hypoteczną zatwierdzone, noszą na sobie znamię wiary publicznej i dają zupełną pewność co do tego, kto jest właścicielem nieruchomości, jakie ciężary i długi ciążą nieruchomość i w jakim porządku kolejnym zaspokojone być mają. To też każdy nabywający prawo od właściciela nieruchomości lub od wierzyciela hypotecznego winien bezzwłocznie dopilnować ujawnienia swych praw i sum w H-e. I naodwrót: każdy, kto chce unieważnić i wykreślić z H-i te prawa i wierzytelności, winien postarać się o dopełnienie tego w H-e, gdyż prawa nabyte od właściciela lub wierzyciela, jawnych z wykazu, są niewzruszalne, chyba-by właściciel prawdziwy, lub wierzyciel prawdziwy udowodnili nowonabywcom w drodze procesu, że ci, nabywając prawa lub summy od jawnego i przez wydział hypoteczny uznanego, ale nieprawdziwego właściciela lub wierzyciela, działali w złej wierze. Każdy, kto zeznaje akt lub wniosek w H-e, czy-to właściciel, czy też wierzyciel, winien obrać zamieszkanie prawne w kraju, w miejscu ściśle ozna-czonem. To obrane zamieszkanie hypoteczne ma ważne znaczenie, gdyż w tern właśnie zamieszkaniu mają być doręczane właścicielowi i wierzycielowi wszelkie zawiadomienia od władz sądowych i od stron pochodzące, np. o zamierzonej sprzedaży nieruchomości, o wypłacie pożyczek towarzystw kredytowych, przyznanych na nieruchomości, i doręczenie to jest ważne, choćby tam właściciel lub wierzyciei już nie mieszkał. Akty notaryalne, w księdze hypotecznej zdziałane, lub do ksiąg tych przy wnioskach składane, mogą mieć skutek prawny o tyle, o ile wymieniają szczegółowo nieruchomość wiejską lub miejską, na której prawo lub summa mają być zabezpieczone, oraz wskazują, gdzie nieruchomość jest położona. Gdy umówiono się o zabezpieczenie prawa lub summy na kilku nieruchomościach, wszystkie one mają być szczegółowo wymienione. Jest to zasada t. zw. spe-cyalności H-i. Zato prawo lub summa, zabezpieczone na nieruchomości, obciążają całą nieruchomość i każdą jej część i na wypadek podzielenia nieruchomości na dwie lub więcej oddzielnych części i założenia dla nich ksiąg lub akt oddzielnych (segregacya hypotecz-n a), wszelkie prawa i summy całość ciążące do H-i każdej z tych części przeniesione być muszą w tym samym, co i w głównej księdze, porządku. Co więcej, gdy do nieruchomości przybywa jaka część nowa wpisami uieobciążona, prawa i summy zapisane na głównej nieruchomości zyskują zabezpieczenie i na przyłączonej części. Tożsamo ma miejsce, gdy nieruchomość, czy to skutkiem ulepszeń, czy też wskutek wzniesienia nowych zabudowań zyskuje na wartości. Z wszelkich tych przyrostów korzystają ci, których prawa i summy przed dokonaniem ulepszeń i przed wzniesieniem budowli do H-i już były wniesione. Na tern polega zasada niepodzielności H-ek. Kto dług sam osobiście zaciągnął i w H-e go zabezpieczył, ten odpowiedzialny jest względem wierzycieli z nieruchomości i z całego swego ruchomego i nieruchomego majątku. Ten, kto przejął dług hypoteczny do zapłacenia od pierwotnego dłużnika przy nabyciu nieruchomości, tylko z nieruchomości jest hypotecznie odpowiedzialnym. Gdy idzie o zabezpieczenie wierzytelności, należy wskazać przyczynę prawną istotną długu i osobę wierzyciela, na rzecz którego dłużnik wierzytelność wnieść do H-i dozwala. Summa mająca być wniesioną do H-i powinna odpowiadać wysokości istotnego długu. Gdy długu ściśle ude-terminować nie można, wolno zabezpieczyć summę przybliżoną tytułem kaucyi hypotecz-nej, która wprawdzie nie daje wierzycielowi prawa realizowania należności, ale zapewnia mu pierwszeństwo przed wierzycielami później do H-i wniesionemi. Wszelkie wpisy, wniesione do wykazu hypotecznego, są wieczystemi, nie potrzebują odnowienia i, dopóki nie są wykreślone, nie ulegają przedawnieniu. Właściciel nieruchomości ma prawo rozporządzać nią czyli zbyć ją i obciążać długami, gdy tytuł własności na jego imię w H-e jest przepisany, czyli gdy jest, jak go prawo nazywa, uznanym właścicielem. Musi on prócz tego być zdolnym do działań prawnych wogóle i nie być w prawach swych co do danej nieruchomości ograniczoDym. O jego niezdolności do działań prawnych lub ograniczeniach i ścieśnieniach winna być zapisana wzmianka w wykazie hypotecznym. Po śmierci właściciela nieruchomości lub wierzyciela prawa lub summy zabezpieczonej na H-e każdy zainteresowany może zeznać wniosek w księdze hypotecznej (lub w aktach hypotecz-nych) z żądaniem ogłoszenia postępowania spadkowego i wpisania o tem wzmianki do wykazu hypotecznego. Postępowanie spadkowe co do praw i sum hypotecznych otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a toczy się od chwili zeznania wniosku w H-e aż do ukończenia i zamknięcia postępowania. To postępowanie ma miejsce 1) po upływie 6-mie-sięcznego terminu, licząc od daty pomieszczenia w pismach publicznych przez sekretarza hypotecznego obwieszczeń o spadku, i 2) po spisaniu odpowiedniego protokółu o regulacyi spadku, tj. o zameldowaniu praw sukcesorów i legataryuszów. Od chwili otwarcia aż do zamknięcia postępowania spadkowego wierzyciele spadkodawcy nie mogą zyskać pierwszeństwa hypotecznego, lecz wszyscy występują przy regulacyi spadku z równem pierwszeństwem. Spadek przechodzi w H-e na tych spadkobierców i legataryuszów, którzy zgłosili się do chwili zamknięcia i prawa swe udowodnili. Prawa niezgłaszających się nie są brane na uwagę, o ile ich stawający sami nie przyznają,— i tern właśnie legitymacya hypo-teczna różni się od legity macy i zwykłej. Spadkobiercy, legataryusze i wierzyciele, zgłaszający się później, mogą praw swoich dochodzić drogą sądową od spadkobierców, którzy się wylegitymowali, lecz praw osób obcych, nabytych w hy-potece, wzruszać nie mogą. Sprzedaż nieruchomości z wolnej ręki nie ma żadnego wpływu na prawa wierzycieli, których summy pozostają nadal bez zmiany w wykazie hypotecznym. Istotne znaczenie zabezpieczenia hypotecznego wierzytelności na danej nieruchomości występuje na jaw w razie przymusowej sprzedaży nieruchomości. O sprzedaży tej wierzyciele hypo-teczni są zawiadamiani i mogą nawet domagać się odbycia licytacyi już na żądanie innego wierzyciela wyznaczonej. Gdy sprzedaż przymusowa nastąpi i szacunek ma być pomiędzy wierzycieli rozdzielony, wtedy przychodzą oni po zaspokojenie swych wierzytelności w porządku wpisów. Po całkowitem zaspokojeniu wierzytelności zapisanej pod numerem pierwszym przychodzi kolej na zaspokojenie wierzytelności pod numerem drugim i t. d. Każdy wierzyciel prócz kapitału dostaje, z pierwszeństwem przed następnymi (niższymi), nadto procent umówiony za 2 lata ubiegłe i rok bieżący. Ci, co się w szacunku nie mieszczą, odsyłani są do innych funduszów dłużnika. W tern się wyraża realna wartość pierwszeństwa hypotecznego, które, raz uzyskane przez wierzyciela, skutkiem wniesienia wierzytelności do H-i, nie może już być mu odjęte inaczej, jak za jego zgodą, lub przez wyrok sądowy. Wierzyciel może ustąpić pierwszeństwa innemu wierzycielowi, niższemu, i wtedy każdy z nich wchodzi na miejscu tego, z kim się na pierwszeństwo zamienił. Inni wierzyciele nic na tern nie zyskują, ani nie tracą. O ustąpieniu pierwszeństwa hypotecznego należy wzmiankę uczynić w wykazie obok obu wierzytelności, których ustąpienie to dotyczy. Wierzyciel uzyskuje wyższe miejsce w wykazie z mocy samego prawa, gdy wierzyciel wyżej od niego stojący, bądź skutkiem zaspokojenia, bądź skutkiem innych przyczyn, z H-i został wykreślony, wtedy bowiem wszyscy niżsi wierzyciele posuwają się z kolei wyżej z swemi wierzytelnościami w porządku w wykazie wskazanym i zyskują pierwszeństwo, jakiego przedtem nie mieli. Od zasady pierwszeństwa hypotecznego wyjątek stanowią przywileje, które ustawy hypoteczne z r. 1818 i 1825 przyznają na nieruchomościach: a) podatkom, przywiązanym do nieruchomości, o ile te są powszechne w kraju i należą się skarbowi, miastom, gminom i niektórym in-stytucyom za dwa lata ubiegłe i rok bieżący; b) zasługom i ordynaryom dla służących i czeladzi w nieruchomościach wiejskich, zaległym za rok jeden. Te należności uprzywilejowane mają pierwszeństwo przed wszystkiemi wierzytelnościami hypotecznemi. Rozdział szacunku za nieruchomość na licytacyi postąpionego pomiędzy wierzycieli w porządku pierwszeństwa hypo-tecznego nazywa się kl asy fi kacy ą. Ustawa z r. 1818 nakazała z urzędu wywołanie przymusowe do urządzenia ksiąg hypotecznych (re-gulacyi H-ek) wszystkich dóbr nieruchomych, położonych w Królestwie, oraz nieruchomości w miastach wojewódzkich, i wskazała termin prekluzyjny do regulacyi dla każdego województwa pomiędzy 1820—1826 r. Do regulacyi nie miały być wywołane dobra, które nie mogły być własnością osób prywatnych i te, które nie mo-ąły być obciążane długami (własność publiczna). Ówczesna Kommissya rządowa sprawiedliwości pod dniem 30 czerwca 1819 r. wygotowała bardzo szczegółową i dokładną instrukcyę dla wydziałów hypotecznych, notaryuszów i pisarzów (obecnie sekretarzy) hypotecznych, która i dziś jeszcze w czynnościach hypotecznych służy za wskazówkę wyjaśniającą, a poniekąd nawet uzu pełniającą samą nstawę 1818 r. Ustawa z r. 1825 dozwoliła wywoływać do regulacyi hypo-tecznej w razie żądania stron interesowanych i bez określenia terminu prekluzyjnego mniejsze posiadłości wiejskie i miejskie, do których ustawa z r. 1818 nie miała zastosowania. I dla tych również H-ek Kommissya sprawiedliwości w r. 1825 przepisała sposób postępowania bardziej uproszczony. W razie wywołania nieruchomości do regulacyi sekretarz hypoteczny o terminie do tej czynności wyznaczonym ogłasza w pismach publicznych, dla wiadomości wszystkich zainteresowanych. Stawający muszą dowieść przed wydziałem hypotecznym swych praw co do własności, co do obciążenia nieruchomości i co do wierzytelności, jakie do zabezpieczenia podają. Wydział hypoteczny czynność regulacyjną rozpoznaje i po zatwierdzeniu wnieść każe treści do wykazu hypotecznego. Kto się nie stawił w terminie, może praw swoich przeciw wpisanym dochodzić w drodze procesu, — przeciw trzecim nabywcom praw wniesionych do H-i może działać o tyle, o ile im dowiedzie, że byli w złej wierze. Dopiero w ostatnich czasach ujawniły się pewne braki w naszym systemie hypotecznym. Powstały stosunki prawne, które w chwili wydania ustaw 1818 i 1825 r. nie dały się przewidywać, a mianowicie: a) coraz bardziej rozpowszechniające się parcelacye większej własności wiejskiej, mającej uregulowaną H-ę, na drobne posiadłości; b) konieczność częstego odnawiania pożyczek towarzystw kredytowych ziemskiego i miejskich; c) mnożąca się w ciągu 80-u lat istnienia H-i liczba aktów i wniosków niezatwierdzonych, a ujawnionych w H-e przez

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 835. T. XXX.

zastrzeżenie miejsca na marginesie wykazu hypotecznego, niezmiernie utrudniająca możność oryentowania się w wykazie. W ościennych krajach, w Austryi i Prusach zaszły w rozwoju prawa hypotecznego pewne zmiany godne zaznaczenia. W Austryi obowiązuje obecnie ustawa powszechna o księgach gruntowych z d. 25 lipca 1871, uzupełniająca przepisy kodeksu cywilnego z r. 1811. W Prusach mają moc obowiązującą dwie ustawy w d. 5 maja 1872 wydane: jedna o nabyciu własności i o obciążeniu dóbr nieruchomych, kopalni i innych realności, druga o urządzeniu ksiąg gruntowych. Zasada jawności hypotecznej w ustawach austryackiej i pruskiej rozwinięta jest daleko szerzej niż w naszych ustawach. U nas nabywający prawo lub wierzytelność od właściciela lub wierzyciela jawnego z wykazu, uznanego przez wydział hypoteczny, nabywa dobrze, i prawo jego wzruszo-nem może być wtedy tylko, gdy w drodze procesu prawdziwy właściciel lub prawdziwy wierzyciel dowiodą nabywcy, że działał w złej wierze, że wiedział o prawach nieujawnionych w H-e. Takiego zarzutu złej wiary ustawy au-stryacka i pruska nie dopuszczają, a to w tym celu, żeby kredyt hypoteczny rozwinąć i zachęcić kapitalistów do udzielania pożyczek na dobra nieruchome, przez zapewnienie ich, że ich nikt obcy procesami z powodu zabezpieczenia wierzytelności niepokoić nie będzie. Ustawa pruska wprowadziła przytem zasadę, że przeniesienie własności dóbr musi być dokonane w księdze hypotecznej, przed sędzią hypotecznym. Strony stawić się mają przed nim i oświadczyć, że zgadzają się na przeniesienie własności i przepisanie jej w H-e, przyczem wymienienie przyczyny przeniesienia własności, pod tytułem darmym, czy obciążliwym, nie jest konieczne. Sędzia sprawdza jedynie tożsamość osób i autentyczność plenipotencyi, jeśli strony nie stają osobiście, oraz zgodność oświadczenia z wykazem hypotecznym. Ponieważ sędzia ani przyczyn nie bada, ani złożenia kontraktów nie żąda, z tego powodu może i jest też obowiązany wydać natychmiast decyzyę, zatwierdzającą oświadczenie, i wnosi treść zaprojektowaną do wykazu. Gdy sędzia nie może zatwierdzić oświadczenia stron, nie przyjmuje go. Stąd w H-e pruskiej niema żadnych zastrzeżeń i żadnych niejasności w wykazie hypotecznym. Ustawa austryacka oprócz stanowczego wpisania praw właściciela i wierzyciela zna jeszcze wpisy tymczasowe dla zachowania miejsca hypotecznego, ostrzegające, że właściciel pragnie dobra sprzedać lub dług zaciągnąć, że wierzyciel chce wierzytelność ustąpić lub ją wykreślić. Po uczynieniu takiego wpisu urząd hypoteczny wydaje właścicielowi lub wierzycielowi zaświadczenie stosowne, mające znaczenie w ciągu dni 60-u. Na zasadzie takiego zaświadczenia może właściciel lub wierzyciel wynaleźć kapitalistę, który zechce mu

82

dawczej.

Dr J. G.

summę pożyczyć i może dać kapitaliście pewność, że prawa jego będą należycie hypotecznie zabezpieczone. Po 60-u dniach wpis z urzędu z H-i wykreślony zostaje. We względzie zabezpieczenia wierzytelności na H-e ustawa pruska wprowadziła bardzo ważną innowacyę. Oprócz zabezpieczenia wierzytelności ze wskazaniem przyczyny długu i osoby wierzyciela (hypotek) zna ustawa pruska zabezpieczenie wierzytelności bez objaśnienia, czy dług rzeczywiście istnieje i bez wskazania osoby wierzyciela (Grundschuld). Oba rodzaje długu wpisuje się do wykazu hypotecz-nego; zyskują one pierwszeństwo od daty ich wniesienia. Gdy dług zostanie umorzony, właściciel ma prawo nie wykreślać długu, ale przepisać go na swoje imię w H-e, skutkiem czego umorzenie długu nie polepsza praw wierzycieli niższych. Odstąpienie sum wniesionych do H-i dokonywa się, nie w H-e, lecz poza H-ą. Właściciel lub wierzyciel, na którego imię summa jest zapisana, dostaje wykaz hypoteczny co do tej summy i może na zasadzie wykazu zbyć summę kapitaliście tam, gdzie go znajdzie. Kapitalista znów, mając sobie wydany zaraz wykaz hypoteczny, jest pewny, że pożyczona summa będzie miała należyte zabezpieczenie hypo-teczne. Jest to wielkie ułatwienie dla kredytu hypotecznego. Wykaz hypoteczny austryacki i pruski wprawdzie z trzech tylko działów się składają, obejmują jednak wszystko to, co u nas w czterech działach się mieści. Nadto wykaz pruski daje dokładną i autentyczną informacyę co do rozległości nieruchomości i jej wartości. Jest on prócz tego przystosowany do rozdziału majątku na drobne parcele, które w dziale I pruskiego wykazu są dokładnie opisane i ponumerowane i stosownie do tego przy każdym wpisie działów drugiego i trzeciego łatwo oznaczyć do której parceli, t. j. do którego numeru wpisy się odnoszą. Prawo austryackie dzisiejsze zatrzymało dawną zasadę umorzenia praw do H-i wniesionych, tak co do prawa własności, jak i co do wierzytelności i ciężarów skutkiem przedawnienia. Nie uznaje ono zatem zasady wieczystości wpisów. W Cesarstwie niema dotychczas hypoteki, a projekt zaprowadzenia jej w r. 1893 przygotowany, po większej części na ustawie hypotecznej pruskiej oparty, nie doczekał się jeszcze zatwierdzenia w drodze prawo-

j. w. D.

Hypotermia (od gr. o7Eó=pod i &epp,óę=:cie-pły, gorący) jest to obniżenie się ciepłoty ustroju popod normę. H. następuje już przy poddaniu obnażonego ciała na wpływ ciepłoty 27°R. Podczas mrozów podlegają jej ludzie niedostatecznie odziani, szczególnie wówczas, kiedy po znacznem użyciu alkoholu praca mięśniowa ustaje, naczynia zaś krwionośne skóry, tracąc swe prawidłowe napięcie, rozszerzają się: powód do zwiększonej utraty ciepła. H. pijaków w zimie jest powszechnem zjawiskiem. H. jest nieodstępną towarzyszką głodu, rozmaitych chorób, cukrzycy, porażenia postępowego wskutek nieprawidłowej przemiany materyi lub zmian cho-robnych w układzie nerwowym, miarkującym ciepłotę ustroju.

Hypotetyczny sąd i wniosek (S y 11 o g i z m).

1) Sąd hypotetyczny czyli warunkowy jest sądem, który wyraża zależność bądź racyonalną, bądź empiryczną dwóch faktów od siebie, np.: „jeżeli człowiek jest stworzony, musi być śmiertelnym”, wogóle: „jeżeli A jest B, to P jest O”. Arystoteles nie wyodrębniał jeszcze sądu i wniosku hypotetycznego jako samoistnych form logicznych i rozważał je w ścisłym związku z teo-ryą dowodu pośredniego. Dopiero perypatetycy Teofrast i Eudem po raz pierwszy mówią o sądzie hypotetycznym jako o odrębnej i samoistnej formie logicznej, a w dalszym ciągu rozwijają jego teoryę stoicy (Diogenes z Laërty, VII, 1, 73). Definicyę sądu hypotetycznego spotykamy po raz pierwszy u Boecyusza (475 — 525 po Chr.) w jego rozprawie „De syllogisme hy-pothetico⁷’: „Hypothetica (propositio) autem est, quae cum quadam conditione denuntiat esse ali-quid, si fuerit aliud” (Sądem hypotetycznym jest taki, który wyraża, że jedna rzecz istnieje pod warunkiem istnienia jakiejś inuej rzeczy. „Opera”, Bazylea 1546, tom I str. 606). Ten sam Boecyusz rozwija już zasadnicze poglądy, które leżą u podstawy spółczesnych nam sporów o znaczenie sądów hypotetycznych. Scholastycy często mówią o sądach hypotetycznych (propositions hypotheticae v, conditionales = ^pornoslę OTCoD-sHexod), ale nie dodają nic nowego. Kant pisze: „Sąd hypotetyczny składa się z dwóch sądów, związanych z sobą jak racya z wynikiem”, a więc opiera tę formę sądu na zasadzie racyi dostatecznej („Logik”, Królewiec 1800, str. 163). J. F. Fries zastrzega się: „W sądzie hypotetycznym nie twierdzi się ani tego, co wyraża zdanie warunkujące, ani tego, co uwarunkowane, lecz twierdzi się tylko, że to, co wyraża zdanie uwarunkowane, konsekwentnie wynika, zależy od tego, co wyraża zdanie warunkujące” („System der Logik” wyd. 3-e, 1837, str. 139). Chr. Sigwart, skłaniając się do tradycyi stoików, utrzymuje, że sąd hypotetyczny twierdzi, iż rzeczywistość następnika z pewnością wynika z rzeczywistości poprzednika i tylko w tern znaczeniu może uchodzić za sąd („Logik”, wyd. 2-e Fryburg i Lipsk 1889—93). Wundt zalicza sąd hypotetyczny do sądów, wyrażających zależność lub warunkowość wogóle, i z kolei dzieli je na sądy wyrażające stosunek w przestrzeni i czasie (Urtheile der Raum- und Zeitbeziehung) lub uwarunkowanie, specyalnie zaś sądy warunkowe dzieli na takie, które wyrażają uzasadnienie, właściwość, cel i środek pomocniczy (Bedin-gungs-, Beschaffenheits-, Zweckurtheile u. Urtheile des Hiilfsmittels „Logik” t. I str. 182). Wilhelm Schuppe pisze: „Sąd kategoryczny wyraża

Ad. M.

rzecz w postaci bardziej oderwanej, gdy tymczasem sąd hypotetyczny w postaci bardziej poglądowej, gdyż zdanie jego podrzędne podsuwa myśl urzeczywistnienia w przestrzeni i czasie” („Grundriss der Erkenntnistheorie u. Logik” Berlin 1894, str. 95). Ob. Sąd.—2) Wniosek hypotetyczny jest wnioskiem czyli syllogizmem, którego większa przesłanka jest sądem hypotetycz-nym, mniejsza zaś sądem kategorycznym albo twierdzącym albo przeczącym; gdy przesłanka mniejsza bywa twierdząca, natenczas wynik wniosku potwierdza to, co w większej przesłance było zawarunkowane, i taki wniosek nazywa się modus ponens (tryb potwierdzający) albo Syllogismus construens; kiedy, przeciwnie, mniejsza przesłanka bywa przecząca, natenczas wynik wniosku zaprzecza tego, co w większej przesłance było zawarunkowane, i taki wniosek nazywa się modus tollens (tryb przeczący) albo Syllogismus destruens. Przykład: „Jeżeli żelazo jest nieczyste, to jest kruche; a) otóż żelazo jest nieczyste; więc jest kruche (modus ponens); b) otóż żelazo nie jest nieczyste; więc nie jest kruche (modus tollens)”. Wnioskiem hypotetycznym jako odrębną formą logiczną zajmowali się już stoicy i głównie Chryzypp (Diogenes z Laërty, VII, 1, 80; Sextus Empiricus „Adversus mathematicos” VIII, 223). Poglądy logików spółczesnych na logiczne znaczenie wniosków i sądów hypotetycznych są bardzo rozstrzelone. Ob. Wniosek. — Literatura: K. Prantl „Geschichte der Logik im Abendlande” (4 tomy, Lipsk 1855 — 70, tom I str. 522, 561 i 580); Józef Kremer „Nowy wykład logiki” (Warszawa 1878, § 71—75 i 159— 166), formalne przedstawienie rzeczy; Chr. Sig-wart „Beiträge zur Lehre des hypothetischen Urtheils” ( 1871) i tegoż „Logik” (§ 35 — 36 i 49—50); I. Neville Keynes „Studies and exercises in formal logie” (wyd. 2-e Londyn 1887) dają krytykę spółczesnych poglądów; sądy i wnioski hypotetyczne opracował pod względem psychologicznym i hypotetyczność czyli warunkowość uważa za podstawową formę sądzenia i wnioskowania J. Marek Baldwin „Handbook of Psy-chology” (New York 1890, part I, chap XIV).

Hypoteza, greek, órcófi-eaię, oznacza: 1) wo-góle przypuszczenie lub założenie przypuszczalne; 2) przypuszczalny fakt lub stosunek między faktami, z którego dedukcyjnie dawałyby się objaśnić jakieś dane fakty lub stosunki między faktami. Wyraz w zuaczeniu potocznem spotyka się już u Ksenofonta (Memorabilia IV, 6,

13). Dopiero Platon nadaje mu określone znaczenie terminu i mianowicie rozumie przez H-ę przypuszczenie czegoś ogólniejszego, jako podstawy faktów szczegółowych (Phaedon, 100A; Respublica VII, 533C). Zarówno Platon (Resp. VI, 510B), jak i Arystoteles (Analytica pr. I, 10, 30&, 32; Metaphysica IV, 2, 1005a, 3) używają wyrażenia b7rodśaea)ę, co znaczy: zgodnie z przypuszczeniem, warunkowo, nieokreśle-nie. Arystoteles tak definiuje H-ę: „jest to twierdzenie, w którem jedno z dwóch sprzecznych założeń przyjmuje się za prawdziwe, chociaż prawdziwość jego nie jest bezpośrednio oczywistą, jak pewnika” (Anal. post. I, 2; Anal, pr. I, 44, 50 a, 16). Właściwe zrozumienie H-y, jako koniecznego narzędzia poznawczego w sprawie poznania przyrody znajdujemy dopiero u Jana Keplera (1571—1630); pobudką do tego była heliocentryczna H. Kopernika, którą przeciwnicy zwalczali między innemi jako urojenie dowolne, aprioryczne (imaginatio ab anteriore). Kepler w pismach swoich „Apologia Tychonis contra Ursum” oraz „Epitome astronomiae Co-pernicanae” rozwija swój pogląd na H-ę: wszelka nauka opiera się na pewnych przypuszczeniach; nie ociągamy się z badaniem, aż się dadzą osiągnąć bezwzględnie pierwsze przypuszczenia, jak nie odkładamy budowy domu do czasu, gdy się uda sprawdzić czy nie jest wnętrze ziemi pustem. H-ą w najrozleglejszem znaczeniu Kepler nazywa wszelkie założenie, przyjmowane za prawdziwe, gdy się czegoś dowodzi. W tern znaczeniu nawet geometrya opiera się na H-ch, a tembardziej nauka o przyrodzie. W ciaśniejszem znaczeniu H-ą astronomiczną jest ogół pojęć, którym się posługuje badacz przy objaśnianiu porządku ruchów ciał niebieskich. Te wyobrażenia nie mogą być dowolne: wartość ich mierzy się tern, czy wysnute z nich wnioski dedukcyjne zgadzają się z doświadczeniem i czy nie prowadzą do niedorzeczności. Jak lekarz nie może poprzestać na stwierdzeniu symptomów choroby, lecz robi przypuszczenie co do ich źródła, tak również przyrodnik nie poprzestaje na zjawiskach i buduje H-y, za pomocą których mógłby je objaśnić. Nauka zaczyna od doświadczeń, buduje na nich oparte H-y i szuka przyczyn, sprowadzających przypuszczony związek pomiędzy zjawiskami. W istocie Galileusz (1564—1642) wypowiada te same poglądy na znaczenie H-y. Locke ostrzega przed nadużywaniem dowolnych i przedwczesnych H-z (Essay, IV, chap. 12, § 12); dobre jednak H-y wspierają pamięć i często .prowadzą do odkryć (tamże § 13). Często powtarzane wyrażenie Newtona „Hypothèses non fingo” znajduje się w zakończeniu III księgi „Principia philosophiae naturalis mathematica” i bynajmniej nie znaczy, jakoby Newton zaprzeczał wartości naukowej H-ie; miejsce to brzmi: „Nie zdołałem jeszcze wysnuć ze zjawisk przyczyny własności ciążenia, hypotez zaś nie roję”. Słowa te oczywiście są skierowane przeciwko krytykom, którzy zarzucali Newtonowi, jakoby „siłę ciążenia” uważał za przyczynę spadania ciał; przez „hypothèses” rozumiał tu urojone byty lub hypostazy sił. Dowodem tego, że Newton tworzył H-y jest jego teorya optyczna, oparta na H-ie emanacyjnej. Według J. H. Lamberta „H-ą jest umyślnie wytworzone pojęcie pewnej rzeczy, z którego ma się wysnuć jej objaśnienie” (Neues Organon, 1764, § 567). J. J. Ebert definiuje: „H-ą jest przyjęte twierdzenie możliwe, którego prawdopodobieństwo wynika z jego zgodności ze znanemi faktami” („Vernunftlehre” wyd. 4-e, 1786, str. 143). Dugald Stewart, podobnie jak Kepler, utrzymywał, że geometry a opiera się na H-ch, gdyż przez H-ę rozumiał taki utwór umysłowy, któremu nie odpowiada żadna rzeczywistość doświadczalna („Elements of the philosophy of human mind” 1192—1827). Kant pisze: „To nawet, co przyjmuję tylko jako hypotezę, powinienem znać o tyle przynajmniej pod względem własności, iżby urojonem było, nie samo pojęcie, lecz tylko jego istnienie” (Werke, wyd. Hartensteina, III, 545); możliwość H-y powinna być pewną (tamże, IV, 418); „H a jest to przyjmowanie za prawdziwe przypuszczenia dotyczącego racyi, o ile wyniki tego przypuszczenia dają się sprawdzić” (Logik, 132); „H-y zawsze pozostają przypuszczeniami, których zupełnej pewności nigdy osiągnąć nie możemy” (Logik, 132); „Niemniej przeto prawdopodobieństwo H-y może wzrastać i wznieść się do tego stopnia, że H. staje się analogiem pewności, co zachodzi wtedy, gdy wszystkie wnioski, które się dotąd nam zdarzyły, dają się objaśnić z przypuszczalnej podstawy” (tamże); w każdej H-ie musi być pewną sama możność przypuszczenia, brak sprzeczności, jedność (tamże, 133); „są nauki, które nie dopuszczają hypotez, jak np. matematyka i metafizyka; ale w przyrodoznawstwie są one pożyteczne i niezbędne” (tamże, str. 134). G. E. Schulze określa H-ę jako „przypuszczenie nieznanej jeszcze przyczyny zjawisk danych w doświadczeniu, albo przypuszczenie dotyczące nieznanego jeszcze sposobu, w jaki pewne siły przyrody coś sprawiają” („Grundsätze der allgemeinen Logik”, 3 wyd. 1817, str. 183). Według Schopenhauera „Poprawna H. jest tylko prawdziwem i zupełnem wyrażeniem faktu danego; twórca H-y ujmuje w niej intuicyjnie fakt w jego właściwej istocie i związku wewnętrznym. Gdyż H. orzeka tylko, co tu właściwie zachodzi” („Welt als Wille und Vorstellung”, II, Cap. 12). Aug. Comte twierdzi: „Prawdziwie filozoficzne H-y powinny zawsze posiadać cechę prostych antycypacyi tego, co doświadczenie i rozumowanie mogłyby poznać bezpośrednio, gdyby warunki zagadnienia były bardziej pomyślne” („Cours de philosophie positive”, I, leçon 28). J. St. Mili określa: „H. jest to przypuszczenie powzięte (bez dowodu lub przy niedostatecznych dowodach) w celu wysnucia z niego wniosków zgodnych z rzeczy-wistemi faktami; zgodność ich z przypuszczeniem stanowi potwierdzenie H-y” (System of Logic, II, 17). Ze szczególnym naciskiem dowodzi Mili doniosłości H-z w nauce. Według Hermana Lotzego „H-y są to domysły, za pomocą których usiłujemy odgadnąć stan rzeczy nie dany nam w postrzeżeniu, przyczem o tym stanie rzeczy utrzymujemy, że musiałby być rzeczywistym, ażeby to, co jest dane w postrzeżeniu, było możebnem, t. j. zrozumiałem ze stanowiska najwyższych praw związku pomiędzy rzeczami, które przyjmujemy” („Grundzüge der Logik”, wyd. 3-e 1891, str. 84). F. Ueber-weg pisze: „H. jest to tymczasowe przypuszczenie niepewnej przesłanki, dotyczącej przyczyny, przypuszczenie, które ma być sprawdzane w kon-sekwencyach swoich” („System der Logik”, wyd.

4-e, 1874, § 134). Według J. H. von Kirch-manna „H. jest to tymczasowo sformułowane prawo, którego prawdziwości mamy dowodzić” („Katechismus der Philosophie”, wyd. 3-e 1888, str. 67). Wilh. Wundt powiada: „H-y w nau-kowem tego słowa znaczeniu nie są ani faktami, ani dowolnemi i nieuzasadnionemi założeniami, lecz są to przypuszczenia powzięte ze względu na fakty, chociaż same nie dają się stwierdzić jako fakty” („Logik”, I, 404). Stanley Jevons utrzymuje, że jest tylko jeden probierz wartości H-y, mianowicie: zgodność jej z faktami spo-strzeganemi; warunek ten zawiera w sobie trzy szczegółowe warunki wymienione już przez Tomasza Hobbesa i Roberta Boyle’a: 1) H. powinna umożliwiać wnioskowanie dedukcyjne, które-by dawało wyniki przydatne do porównania z wynikami doświadczenia; 2) H. nie powinna być sprzeczną z żadnem prawem przyrody lub rozumu, które uważamy za prawdziwe; 3) wysnute z H-y kousekwencye powinny się zgadzać z faktami doświadczalnemi („Principles of Science” Chap. XXIII). H-y, które służą tylko jako dogodny sposób wyrażenia faktów pewnej specyal-nej dziedziny, których jednak pogodzić z prawami i H-ami innych dziedzin nie możemy, nazywają się pospolicie fikcyami (ob.), jak np. fikcya eteru świetlnego w optyce. Do słynnych H-z należą: H. undulacyjna w optyce; H. Kan-ta-Laplace’a, dotycząca tworzenia się ciał niebieskich z mgławic, zwana nebularną; H. plu-toniczna, usiłująca objaśnić rodowód ziemi i mnóstwo zjawisk geologicznych pierwotnie ognistym stanem ziemi, która stopniowo ostyga; H. przerodztwa czyli przeobrażania się gatunków roślin i zwierząt w biologii; H. atomistycz-na w chemii i t. d. Upowszechnioną jest opinia, że H. sprawdzona a więc taka, której się przyznaje wiarogodność faktu rzeczywistego, staje się już teoryą. Jest to wszakże niewątpliwie błędny pogląd na znaczenie teoryi, która właściwie jest systemem twierdzeń i dowodów, konsekwentnie wyczerpującym określone zagadnienie naukowe; u podstawy jednak teoryi może leżeć H. i, przynajmniej w naukach realnych, zawsze tak bywa, żć jakaś rozwinięta H. ze wszyst-kiemi swojemi dedukcyami i zastosowaniami, jako jednolita całość, jest teoryą. Tym sposobem słusznie się mówi o teoryi undulacyjnej, nebu-larnej, atomistycznej, teoryi pochodzenia gatun-

ków.

Ad. M.

wane.

Ad. M.

z. z.

chociaż wszystkie one opierają się na H-ach. — Literatura: Ernest Naville „La logique de l’hypothèse” (Paryż 1880); Stanley Je-vons „Principles of Science” (wyd. 2-e Londyn — New-York 1877. Rozdziały XXIII, XXIV i XXVI);

B. Bosanquet „Logic or the morphology of knowledge” (Oksford - Londyn 1888; Book II, Chap. V); Otto Liebmann „Klimax der Theorien” (Sztrasburg 1884); Paul Du Bois Reymond „lieber die Grundlagen der Erkentniss in den exac-ten Wissenschaften” (Tübinga 1890).

Hypothebai (po grecku Tico&fjßai, Homer. II. 2, 505), miejscowość grecka, względem której już Wieki Starożytne różnego były zdania. Według Strabona (9, 412) twierdzili jedni, że H. to starsza nazwa osady beockiej, zwanej później Potni a i, że H., stosownie do etymologii wyrazu, oznaczają dolną część miasta Teb, stolicy Beocyi; istotnie bowiem Kadmea, akropola te-bańska, jako i górna część miasta, które zburzyli tak zwani Epigonowie (ob.), nie były jeszcze za czasów wojny Trojańskiej odbudo-

S. Drz.

Hypotonia (od órco i tôvoç), zmniejszenie naprężenia mięśni. H. występuje najczęściej przy chorobach układu nerwowego, np. przy u-wiądzie mlecza pacierzowego, neurastenii.Dr J- G-Hypotypoza, gr. brcorózwatę (od öthotottoov), w starożytnej greczyźnie oznacza oddanie, odbicie, zobrazowanie czegoś. W retoryce oznaczało figurę, polegającą na uzmysłowieniu, poglądowem przedstawieniu, konkretnem zobrazowaniu czegoś, co jest oderwanem lub ogólnein i stąd trudnem dla wyobrażenia, np. przedstawienie sprawiedliwości jako wagi, tryumfu cnoty nad niecnotą jako Herkulesa na rozdrożu (znana przypowieść sofisty Prodyka, podana przez Ksenofonta „Memorabilia” II, 1, 21) i t. p. U filozofów greckich H. oznacza wykład, przedstawienie rzeczy, zarys pewnej nauki, co później oddano z łacińska przez Compendium, np. dzieło Seksta Empiryka (ob.) nosi tytuł „IIoppw-vsiot Ó7roT07T(óaeię” = szkice pyrrońskie, zarys, kompendium sceptycyzmu. Z nowożytnych Kant usiłuje nadać H-ie bardziej określone znaczenie terminu technicznego: „Wszelka H. (przedstawienie, subjectio sub adspectum), jako uzmysłowienie, bywa dwojakiego rodzaju: albo schematy c z n ą, gdy pewne pojęcie, dostępne dla rozsądku, oddaje się pod postacią odpowiedniej intuicyi a priori, albo symbolicz-n ą, gdy pewne pojęcie, dostępne tylko dla rozumu i któremu nie może odpowiadać żadna intuicya zmysłowa, oddaje się pod postacią takiej intuicyi” („Kritik der Urtheilskraft”, I, § 59). Kant zarzuca logikom sobie spółczes-nym, że błędnie przeciwstawiają symbolicznemu uprzytomnianiu sobie pojęć—intuicyjne; symbol jest tylko gatunkiem intuicyi, która może być schematyczną albo symboliczną. H. schematyczna jest bezpośredniem uzmysłowieniem, np. sche-mat domu, organizmu, stosunków genealogicznych; H. symboliczna jest pośredniem przedstawieniem rzeczy przez analogię, np. przedstawienie monarchii, rządzącej się prawami, jako żywego organizmu, przedstawienie państwa despotycznego, gdzie wyrokuje bezwzględna samowola despoty, jako machiny („młynka ręcznego”); w tym ostatnim przypadku jest tylko analogia, nie treści, lecz prawidła, reguły, według której ustosunkowane są przedmioty i zjawiska, poza tern zupełnie odrębnej natury. Według J. F. Friesa H. „jest poglądowem przedstawieniem przedmiotu myśli, podstawieniem typu poglądowego” („System der Logik” 363).

Hypoxylon, Próchnielec lub Drewniak, grzyb z rzędu Otoczniowatych (Pyrenomycetes), rodziny Xylarieae. Podkładka (stroma) łożowa-to rozpostarta lub półkulisto-poduszkowata; koni-dye umieszczone na powierzchni wolnej. Koloru czerwonawego lub czarno-brunatnego, skorko-waciały lub drzewiasty. Żyją na drewnie i na korze. Grzybnia rozgałęziona.—Gatunki: H. coc-cineum Buli. Podkładki skupione w ogniska, żyją na gnijących gałęziach bukowych, rzadziej na innych drzewach liściastych, powierzchownie; prawie kuliste, wielkości grochu, chropowate, za młodu ceglasto-czerwone, później ciemno-brązo-wo czerwone. H. fuscum Fr.— na korze rozmaitych drzew liściastych; podkładka brunatna, pół-kulista. H. multiforme Fr. z podkładką wielkości 5 cm. średnicy, przeważnie poduszkowatą, początkowo rdzawą, później czarną; żyje na brzozie i innych drzewach liściastych.

Hyppolite Ludwik Mondastin Floreal, prezydent rzeczypospolitej Haiti (* 1827—f 1896). Był synem ministra cesarza Faustyna I, wstąpił do wojska, podczas rewolucyi w 1865 bronił z powodzeniem fortu Bel-Air i został mianowany generałem. Był adjutantem generała Télémaque, gdy w roku 1888 pomiędzy tym a generałem Légitime wybuchła walka o władzę; Légitime zwyciężył i kazał rozstrzelać Té-lémaque’a. Wtedy (w maju 1889) zbuntował się H., zwyciężył Légitime’a pod Port-au-Prince i objął po nim godność prezydenta. Na tem stanowisku utrzymał się do śmierci, dzięki bezwzględnemu okrucieństwu, z jakiem tępił wszystkich niechętnych sobie.

Hypsikles, matematyk grecki, żyjący pomiędzy rokiem 200 a 100 przed Nar. Chr.; uważany jest za autora dwóch ksiąg, które pod nazwą księgi XIV i XV dołączano do trzynastu ksiąg „Elementów” Euklidesa. Nowsze badania wykazały, że przypisać H-owi można tylko autorstwo księgi XIV, obejmującej sześć twierdzeń o bryłach foremnych, a między innemi o powierzchni i objętości dwunastościanu foremnego i dwudzie-stościanu foremnego. Inna praca H-a, zachowana dotąd, jest treści astronomicznej: àvacpoptxôç (o początkach gwiazd). Znajdujemy w niej podział okręgu koła na 360 stopni, nieznany Autoly-

kosowi i Erestefenesowi; są w niej i twierdzenia o szeregach arytmetycznych, mianowicie o liczbach wielokątowych (poligonalnych).

monici, ale żydowsko-pogańska. Mówi o H-ach św. Grzegorz z Nazyanzu („ Oratio funebris in fratrem”; Mignę „Patrol, graec.” t. XXXV col. 990), że złączyli w sobie dwa największe przeciwieństwa: błąd pogaństwa i próżną żydowską obserwacyę. Zdaje się, że nie uznawali tajemnic Trójcy św. i Wcielonego Słowa, bo wystawiali sobie Boga jako wszechmożną i najwyższą istotę „7cavxo/pdtTop xai o^totov”, ale nie przyznawali, aby Bóg mógł być ojcem (św. Grzegorz z Nyssy 1. II contra Eunom. 1. c., t. XLV col. 483). Ofiar na wzór pogan nie składali, nie mieli też bożków pogańskich, lecz czcili za to ogień i światło; odrzucali obrzezanie, lecz zachowywali szabat i powstrzymywali się od niektórych pokarmów. Może być, że tą najwyższą istotą, jaką czcili, było słońce. Św. Grzegorz z Nazyanzu (1. c.) nazywa tę sektę pełną dziwactw i niedorzeczności. Św. Epifaniusz w swej księdze o herezyach wprawdzie o H-ach wzmianki nie czyni, lecz to, co mówi o Massalianaeh (t. III liaer. 80, Mignę 1. c. t. XLII col. 756), dziwnie się zgadza z tem, co obaj cytowani św. Grzegorze o H-ach podali. I Massalianie mają czcić jednego Boga îcavro/pàtop, i oni zachowują pewne żydowskie przepisy, i oni cześć oddają światłu, czy też przez światło swojemu bogu. Może więc pod temi różnemi nazwami mamy do czynienia z jedną i tą samą sektą, albo przynajmniej z kilku tej samej sekty gałęziami. Do H-ów należał przed swojem nawróceniem ojciec św. Grzegorza z Nazyanzu.— Por. Gousset „Dictionnaire de théologie”; Ullmann „Die Hypsistarier”.

Hypsochromiczne rodniki, są to rodniki, spo-wodowujące podwyższenie tonu barwnika, w przeciwieństwie do batochromieznych, spowodowują-cych zniżenie tonu barwnika. Pierwsze przesuwają smugi absorpcyjne widma ku fioletowej części, drugie ku czerwonej części widma. Ponieważ wrażenie barwy, jakie odbieramy, zależy od barwy dopełniającej, odpowiadającej smudze absorbowanej, więc widoczna zmiana barwy, odpowiadająca wprowadzeniu do barwnika rodnika H-go, wyraża się w przesunięciu się barwy od zielonej ku niebieskiej i fioletowej, a dalej ku czerwonej, pomarańczowej i żółtej. Działanie grup batochromieznych wywołuje zmianę barw w odwrotnym porządku. Roduiki H. są bardzo nieliczne, mniej liczne niż batochromicz-ne: należy tu rodnik amidowy i nitrowy tylko; tak samo działa dodanie wodoru do związku.

Hypsometr, ob. Hypsometrya.

Hypsometrya, mierzenie wysokości, czyli dochodzenie odległości pionowej danego punktu od płaszczyzny poziomej. Pomiar wysokości gór dokonywa się za pomocą barometru (ob. Baro-metryczne pomiary); użyć też można do te-

S. D.

Hypsilantis, ob. Ipsilanti.

Hypsipyle, Hypsipyleia (po grecku TijhtoSXt],

'TtpuröXeta), córka króla Thoasa i Myriny, na wyspie Lemnos. Ponieważ kobiety na tej wyspie za mało czci Afrodycie oddawały, ukarała je bogini nieprzyjemną wonią ciała; gdy z tego powodu mężowie ich unikali i dla dogodzenia swym chuciom niewolnice z Tracyi sprowadzali, sprzysięgły się na nich żony i wymordowały wszystkich mężczyzn; jedyna H. uratowała życie swemu ojcu, przechowując go w skrzyni.

Dziewczę naonczas, jako jedyne dziecko Thoasa, odziedziczyło tron królewski w owem niewie-ściem państwie. Gdy Argonauci podczas swej wyprawy zatrzymali się na Lemnos, zrodziła H. z Jazona synów Euneosa i Thoasa (Homer. II.

7, 468). Skoro później na jaw wyszło, że H. szlachetna ojcu życie uratowała, zabiły Lemnij-ki króla Thoasa, strącając go w skrzyni w otchłanie morskie, a H. zaledwie ujść śmierci zdołała przez spieszną ucieczkę z wyspy rodzinnej.

J. R.

M. C.

Wszakże niebawem pojmali ją rozbójnicy morscy i sprzedali jako niewolnicę na dwór króla Likurga w Nemei, gdzie obowiązki niańki królewicza Opheltesa pełnić musiała. Wówczas właśnie podjęło sławnych owych bohaterów Siedmiu przeciw Tebom wyprawę, a gdy po drodze przyszli w dolinę Nemejską, zastali tutaj, za cudowną sprawą Dionysosa, wszystkie źródła wyschłe. Gdy pragnienie srodze im dokuczało, napotkali, trafem szczęśliwym, H-ę, z małym Opheltesem na ręku, i prosili ją, aby im źródło czystej wody wskazała. H. zaraz gotową była spełnić ich prośbę i dziecko na ten czas, wbrew wyraźnemu ostrzeżeniu wyroczni, położyła w le-sie na ziemi. Gdy bohaterzy pokrzepieni od źródła wrócili, zastali dziecko w zwojach węża ogromnego uduszone. Wieszcz Amphiaraos (ob.) nadał wtedy dziecku nazwę Archemoros (—początek przeznaczenia), zwiastując przez to smutny koniec głównej wyprawy, a rodziców rozżalonych, którzy H-ę zabić chcieli, przebłagał przez wspaniałe igrzyska pośmiertne, jakie z bohaterskimi »towarzyszami na cześć dziecka urządził; stanowiły one zawiązek późniejszych, sławnych igrzysk nemejskich (ob.). Według innej wersyi, uwolnili H-ę synowie, którzy jej po całym świecie szukali, z więzienia, dokąd ją za owo przewinienie wtrącono, i zabrali z sobą na ojczystą wyspę. — Por. Apoll. Rhod. 1, 6, 21;

Apollod. 3, 6, 4; Owid. Her. 6; Prop. 1, 15,

18.

S. Drz.

Hypsistaryanie (inaczej Hypsistyanie), od greckiego wyrazu „otyiazoę” — najwyższy, jest to ciemna i mało znana sekta, o ile nam wiadomo, z końca III i z IV w., prawdopodobnie jedna go termometru, temperatura bowiem wrzenia z sekt synagogi, sekta jednak nie żydowsko- wody zależy od ugniatającego ją ciśnienia atmo-chrześciańska, jak Osseńczycy, Ebionici, Arte- sferycznego; umyślnie do celu tego zastosowany

jest przyrząd, zwany hypsometrem, hypso-iwy zewnętrzne, nawet najdrobniejsze, a więc termometrem lub b ar ot er m o me trem (ob.), niezwracające na się uwagi, które, stanowiąc Gdy różnice wzniesienia różnych punktów są mniejsze, służą metody geometryczne, stanowiące przedmiot niwelacyi czyli poziomowania (ob.). W przypadkach prostszych zadanie rozwiązuje się łatwo. Jeżeli idzie o wysokość wieży lub drzewa cd (ob. fig. 133), mierzymy odległość ac i obserwator staje w obranym punkcie

otoczenie chorego, muszą wywoływać z jego strony odpowiednią reakcyę, tak jak się to ma z lekarstwami i innemi czynnikami fizykalnego i dyetetycznego lecznictwa. H. jest więc metodą specyalną terapii wewnętrznej, której wykonanie stanowi obowiązek lekarza. Szczegóły obacz w dziełach M. Mendelson a: „Die Krankenpflege (Hypurgie), Lehrbuch der allgemeinen Therapie und der therapeutischen Methodik” (wyd. 1-e Wiedeń i Lipsk 1897); „Über Hypurgie und ihre therapeutischen Leistungen” („Zeitschrift für Krankenpflege” 1898, JM» 9 i 10; „Berliner klinische Wochenschrift” Ns 37 i 38).

Hyracotherium, rodzaj wymarłych ssawców jednokopytowych, słusznie uważanych za przodków naszeao konia, ale różniących się od niego tak zębami, jako i kształtem nogi. Znajduje się w dolnym eocenie europejskim i amerykańskim. K

Hyrax, ob. Daman.

Hyrkan, imię dwóch arcykapłanów i książąt z rodu Makabeuszów. 1) H. I nazywał się po hebrajsku Jochanan, t. j. Jan, nosił zaś przy-tem i imię greckie H-a przez to, że zwyciężył Hyrkańczyków (są jeszcze atoli inne objaśnienia). Panował po ojcu swoim Szymonie od r. 135—104 przed Chr. Zaraz w pierwszym roku swego panowania zostaje nawiedzonym przez króla syryjskiego, Antyocha VII, i musi mu wydać wszystkie zapasy oręża, jakie posiada, oraz zgodzić się na zapłacenie ciężkiej kontry-bucyi wojennej. Potem zaś, korzystając z osłabienia Syryi, H. rozszerza granice swego państwa, Pokonywa Samarytan i burzy ich świątynię na górze Garizim, niedaleko od miasta Sichern (t. j. Nablus), pokonywa lud idumejski, mieszkający na południu od ziemi Judejskiej, i zmusza go do przyjęcia religii żydowskiej, zdobywa pod koniec życia Samaryę i burzy ją doszczętnie, bo jej mieszkańcy dają często powody do skarg. Zachowały się też monety z czasów jego panowania z napisem: „Jochanan arcykapłan i społeczeństwo żydowskie”, lub też „Jochanan arcykapłan, głowa społeczeństwa żydowskiego”. Za czasów H-a słyszymy też po raz pierwszy o istnieniu dwóch stronnictw religijno-politycznych: Faryzeuszów i Saduceuszów (ob.), i przechowało się podanie, jakoby monarcha ten pod koniec życia swego zerwał z Faryzeuszami, z którymi ciągle trzymał, i przeszedł do przeciwnego im stronnictwa Saduceuszów. — 2) H. II, przedostatni władzca z rodu Makabeuszów, panował 63—40 przed Chr. H-owi chce wydrzeć tron młodszy jego brat Arystobul i obaj bracia odwołują się do pośrednictwa Rzymian. Przebywający wówczas na Wschodzie Pompejusz zdobywa w r. 63 Jerozolimę, uszczupla znacznie granice państwa Judejskiego i ustanawia jako

Dr J. Gr.

a, gdy pomocnik jego a przesuwa w kierunku drzewa pręt, który o be jest dłuższy, niż wzniesienie oka obserwatora nad powierzchnię gruntu;

Fig. 133. (Hypsometrya). pręt przesuwa się, dopóki obserwator nie dostrzega szczytu wieży w kierunku górnego jego końca, poczem zmierzyć jeszcze potrzeba odległość ab, a wtedy z proporcyi ab : ac = be : cd

otrzymujemy żądaną wysokość cd —    ^

ac. be

s. K.

do której dodać należy jeszcze wzniesienie oka, by otrzymać wysokość wieży. Dogodniej jeszcze służy tu pomiar trygonometryczny, jeżeli przy pomocy kątomiaru ze stanowiska a zmierzymy kąt cad, pod jakim widzimy szczyt wieży; wysokość wieży otrzymujemy wtedy ze związku cd=ac.tgcad. Przy odległościach wszakże przechodzących 1000 metrów uwzględnić należy wpływ skrzywienia powierzchni ziemi oraz refrakcyi, czyli załamania promieni światła w powietrzu. Z powodu zakrzywienia ziemi obliczona wysokość cd jest za mała; refrakcya wywiera wpływ przeciwny, który wszakże wynosi tylko y. lub y₈ błędu wywołanego przyczyną pierwszą. W odległości 1 000 m. poprawka pierwsza wynosi -j-8 cm., druga zaś —1 cm., w ogólności zatem wysokość obliczoną powiększyć należy o 7 centymetrów. Przy odległościach większych poprawka ta wzrasta w stosunku kwadratów z odległości. Rachunku dozwalają unikać gotowe tablice, które podają wysokości odpowiadające zmierzonym kątom a i odległościom ac; do samych zaś pomiarów służą dogodnie zbudowane przyrządy praktyczne różnej konstrukcyi. Aby z tak poznanej wysokości względnej otrzymać wysokość bezwzględną danego punktu, dodać do niej należy wzniesienie miejsca obserwacyi nad poziom morza.

Hypsotermometr, ob. Hypsometrya.

Hypurgia (od greek. Ó7coopYefv = wspomagać) jest to nowa metoda pielęgarstwa (ob.), wprowadzona do medycyny przez niemieckiego lekarza Marcina Mendelsona. Opierając się na ścisłych wskazaniach i ścisłych wynikach fizyo-logicznych, H. stanowi syntezę wszelkich środków pomocniczych wewnętrznego lecznictwa dla łatwiejszego osiągnięcia ostatecznego celu lecz- ( arcykapłana i władzeę kraju H-a, ale odbiera niczego, t. j. zdrowia. H. bada te liczne wpły- » mu tytuł królewski, który Makabeuszowie byli

Dr s. p.

przybrali. Potem zaś H. traci na czas pewien wszelką władzę świecką, która się znajduje w ręku 5-ciu prokonsulów rzymskich, rządzących Syryą. Dopiero Juliusz Cezar podczas swojej bytności na Wschodzie przywraca tę władzę H-owi i nadaje mu w r. 47 tytuł etnarchy. Pomimo to H. panuje tylko z imienia, bo właściwym władzcą jest chytry Idumejczyk, Antypater (ojciec przyszłego króla Heroda), który nosi miano prokuratora (èrctTpoTroç) Judei. Ciągłe zmiany w panowaniu Rzymian na Wschodzie osłabiają chwilowo ich wpływ w kraju Judejskim, ale pomimo to można już w owej chwili uważać kraj ten za prowincyę rzymską. Brat H-a, Arystobul, a potem jego synowie, tymczasem myślą wciąż o tem, jakby nanowo postradany tron odzyskać, i nareszcie udaje się to urzeczywistnić Antygonuso-wi, synowi Arystobula, przy pomocy Partów. Antygonus obejmuje tron i, aby uczynić stryja swego, H-a, niezdolnym również do pełnienia funkcyi arcykapłańskiej, każe mu obciąć uszy. Poczem H. zostaje przez Partów uwiezionym do niewoli.

Hyrkania (po grecku 'Tpxavia, po staroper-sku V ark an a, dosłownie kraj wilczy, po no-wopersku Gurgan, dzisiaj prowincyę Mäsender an i zachodni Gil an), kraina leżąca w Azyi, na południe od morza Kaspijskiego, które z tego powodu od czasów Eratostheuesa zwało się także morzem Hyrkańskiein (Mare Hyrca-num) i przez długie wieki uchodziło za zatokę Oceanu Północnego. Granice Hyrkanii na zachód i południo-zachód stanowi Medya, ku zachodowi i południowemu wschodowi kraj Partyjski. Ziemię tę, z żyznym pasem nadbrzeżnym, urodzaj-nemi dolinami i lasami rozległemi, wszakże jałową też i zupełnie pustą na stromych wyżynach Elbrusu, nawiedzały częste trzęsienia. Jako mieszkańców, osławionych dla swej dzikości, wymieniają źródła starożytne: Tapurów, Amardów albo Mardów nad rzeką Mardos (dzisiaj Kysyl Usen), Gelów w dzisiejszej prowincyi Gilan, i Kaduzyów, osiadłych wpobliżu Araksesu. Stolicą H-i była Zadrakarta (dzisiaj prawdopodobnie Asterabad), na wschód od niej leżało miasto Tape. Starożytną nazwę krainy dochowały do dzisiaj miasto i rzeka, zwane obecnie Dżordżan. Barbarzyński obyczaj, o którym Cyceron (Tusc. 1, 45) wspomina, że mieszkańcy zwłoki zmarłych wyrzucali psom i ptakom drapieżnym na pożarcie, znajduje się także u plemion sąsiednich, a na mocy ksiąg prawodawczych Avesty stał się obowiązkiem religijnym w całem państwie Irańskiem. H. tworzyła pierwotnie część państwa Medyjskiego, później Perskiego, a wreszcie i Macedońskiego za panowania Aleksandra Wielkiego; za czasów Dyado-chów (ob.), w połowie II wieku przed Cbr., oderwała się od władzców syryjskich i dobiła się niezależności, której w długich walkach z powodzeniem nawet przeciw potędze Partów bro-

niła. — Por. Strab. 11, 508 i nast.; Plia. Nat. Hist. 6, 13, 15; 23, 27; Mela 3, 5, 7; Arr. 3, 23 i nast.    s- Drz-

Hyrkanos, ob. E lie z er.

Hyrtl Jakób, rysownik i rytownik austryac-ki (* 1799 w Wiedniu—f 1868 tamże). Wykształcił się w Akademii wiedeńskiej pod kierownictwem profesora Fischera i wykonał mnóstwo rycin do ilustracyi i osobno. Roboty swe zazwyczaj naprzód mocno wytrawiał, a potem je wykończał igłą. Wymienimy ważniejsze: Jan Sobieski pod Wiedniem (według Grand-bauera); ilustracye do „Denkmale der Baukunst und Bildnerei des Mittelalters” Lichnowskiego; do „Geschichte von Wien” Hormayera; do „Skizze von Wien” Pezla. Dalej do dzieła „Belvedere-Galerie” Pergera wyrytował: Katakumby (według Plotzera), Wnętrze więzienia (według Steinwicka), Port w Amsterdamie (według Ba-ehuysena), Chrystus przed Piłatem (według Hond-hcrsta), Mojżesza (według Valentina), Wnętrze kościoła św. Marka (według Porsattego) i inn. Jego także roboty są portrety w dziele Lichnowskiego „Geschichte des Hauses von Habsburg”, ilustracye do „Geschichte von Würtemberg” Heydla; tablice do dzieła Kreutza o Kościele św. Marka w Wenecyi. Z oddzielnych sztychów godne są uwagi widoki: Pragi, Wiednia, Konstantynopola, Campo vaccino pod Rzymem (według Benedixa), Madonna (według Rafaela), Święta Rodzina (według Angela Bronzina), Św. Bonifacy, głoszący naukę Chrystusową w Niemczech, Spotkanie się Sobieskiego z cesarzem Leopoldem pod Swechat (według Bûchera). Roku 1851 wydał „Die fürstl., gräfi. und freiherl. Familien des oesterr. Kaiserstaates” (2 tomy). *

Hyrtl Józef (* w Wasz warze [Eisenstadt] na Węgrzech d. 7 grudnia r. 1811—f w Perch-tolsdorfie pod Wiedniem d. 17 lipca r. 1894), anatom słynny na świat cały. Do nauk lekarskich przykładał się w Wiedniu, a ukochawszy sobie anatomię, już w r. 1833, na dwa lata przed doktoryzacyą, został tamże prosektorem. W r. 1837 powołano go na profesora anatomii do Pragi, gdzie wnet zasłynął, nietylko jako znawca niepospolity wykładanego przez siebie przedmiotu, ale też jako nauczyciel niezrównany, umiejący wplatać zręcznie do nauki anatomii mnóstwo uwag praktycznych, wykazujących ważność jej dla lekarza, a zachęcających przez to ucznia do zajęć anatomicznych, które same przez się nie są ponętne. W r. 1845 otrzymał pierwszą katedrę anatomii w Wiedniu i zajmował ją do r. 1874, w którym, z powodu coraz wzrastającego osłabienia wzroku, musiał z niej ustąpić. Osiadł wtedy w Perchtolsdorfie pod Wiedniem, gdzie miał posiadłość ziemską, i tam też, nie zaniechawszy bynajmniej pracy naukowej, dni swych dokonał. Od r. 1847 był członkiem ces. Akademii Umiejętności w Wiedniu i wiele

jg

Wk

Hyrti

C-l

O-

tss

CD

m:

CC

US

rn

prac cennych ogłosił w jej „Sitzungsberichte” i „Denkschriften”. W d. 23 marca r. 1885 obchodzono w Perchtolsdorfie bardzo uroczyście 50-tą rocznicę doktoryzacyi jego, na którą zjechało się mnóstwo uczniów i wielbicieli zasług tak niezwykłego męża.—H. w ciągu lat 30-u blisko był zaszczytem i chlubą uniwersytetu wiedeńskiego i wykształcił w tym czasie szereg pokaźny anatomów, zajmujących następnie katedry, nietylko w Austryi, ale i daleko poza jej granicami. Nie tern się atoli sam chlubił najwięcej, lecz tem, że licznej rzeszy lekarskiej umiał wszczepić na całe życie poszanowanie oraz uznanie dla anatomii. Rozmiłowany w nauce swej, umiał, jak nikt inny, zagrzewać też do niej uczniów swoich, garnących się do mistrza słynnego z Europy całej i z poza oceanu Atlantyckiego, a będąc obdarzony niezwykłemi zdolno-

m.

wgb

ym

Fig. 134. Hyrtl Jozef.

ściami pedagogicznemi, jako też wiedzą nadzwyczaj rozległą i wymową porywającą pomimo swej prostoty, nie miał równego sobie między spółczesnymi profesorami anatomii. Pisał tak samo pięknie i dobrze, jak wykładał ustnie, a podręczniki jego nie mają sobie równych w literaturze anatomicznej, wszecheuropejskiej. Są to: „Lehrbuch der Anatomie des Menschen” (Wiedeń 1846 i do r. 1889-go 19 wydań późniejszych, oraz liczne tłómaczenia na języki inne; w przekładzie, a raczej w przeróbce polskiej, wyszła tylko część tego znakomitego dzieła p.

n. „Anatomia opisowa ciała ludzkiego podług Józefa Hyrtla, przez Lud. Ad. Neugebaue-ra”, Warszawa, T. I 1860; T. II, opracowany ze współudziałem F. J. Nowakowskiego, 1865,— mieszcząca w sobie tylko naukę o kościach, mięśniach i wnętrznościach, z dodaniem wiadomości z embryologii) i „Handbuch der topographischen Anatomie und ihrer praktisch, me-dicim'sch - chirurgischen Anwendungen (Wiedeń 1847 i do r. 1884 jeszcze 7 wydań, oraz liczne przekłady). Wydając dzieło to, H. pierwszy obdarzył rodaków swych podręcznikiem anatomii topograficznej, uprawianej wprawdzie oddawna we Francyi, ale w języku niemieckim niepo-siadającej do czasu jego podręcznika żadnego; jest on pierwszym co do czasu, a co do sposobu opracowania i treści w nim zawartej, pomimo wydawnictw podobnych późniejszych, dotąd również jest zawsze pierwszym i nieprześcignio-nym. Literatura anatomiczna wszystkich narodów cywilizowanych nie posiada księgi mogącej wzbudzić równe zajęcie w czytelniku, jest bowiem napisana znakomicie i łączy w sobie znajomość przedmiotu doskonałą z uczonością i wiedzą wszechstronną, oraz z dowcipem wykwintnym, a wszystko to jest wypowiedziane językiem wzorowym, w niczem niepodobnym do zwykle napotykanego u Niemców uczonych, piszących zawsze zawile a nudno. Trzeci podręcznik H. wydał p.n. „Handbuch der praktischen Zergliederungskunst” (Wiedeń 1860; po wł. Medyolan

1888); staje w nim przed czytelnikiem jako mistrz skończony techniki anatomicznej.—H. znał się nietylko wybornie na anatomii ludzkiej i zwierzęcej, ale i na histologii, przytem posiadał też bardzo poważny i rozległy zasób wiadomości z dziedziny fizyologii, patologii, chirurgii i z lecznictwa wogóle; nadto wykształcenie jego ogólne przekraczało znacznie miarę zwykłą, szczególnie zaś zdumiewał swem oczytaniem, znajomością dokładną języka łacińskiego i greckiego, jako też kilku nowożytnych, któremi władał biegle, znał się także na języku hebrajskim i arabskim, którego się poduczył już w wieku późniejszym, aby módz badać w oryginałach księgi Arabów. Będąc tak przysposobionymi zamiłowaniem szcze-góluem, głównie po ustąpieniu z katedry, zajmował się badaniami wkraczającemi w dziedzinę filologii i językoznawstwa. Owocem pracy tej są trzy dzieła niezmiernie cenne, jak oto: „Das Arabische und Hebräische in der Anatomie” (Wiedeń 1879); „Onomatologia anatomica. Geschichte und Kritik der anatomischen Sprache der Gegenwart” (tamże 1880) i „Die alten deutschen Kunstworte der Anatomie” (tamże 1884). Czytając dzieła te, niewiadomo co więcej podziwiać: czy oczytanie autora, iście bajeczne, czy znawstwo jego filologiczne, czy nakoniec obfitość wiadomości należących do najróżniejszych działów wiedzy ludzkiej, bo, że się zna na anatomii, tern już nie ździwi nikogo. Ta wielostronność w naukach słusznie zjednała H-owi przydomek polihistora (ob.).— Z prac jego dotąd niewy-mienionych, a bardzo licznych, opuszczając wszystkie umieszczone w wydawnictwach zbiorowych, pomimo że między niemi wiele nadzwyczaj cennych się mieści, przytaczamy jeszcze tylko: „Untersuchungen über das innere Gehörorgan des Menschen und der Säugethiere” (Wiedeń

1845, in fol.); „Lepidosiren paradoxa. Eine Monographie” (tamże 1845); „Ueber die Selbststeuerung des Herzens” (tamże 1855); „Cryptobran-chus Japonicus” (tamże 1865); „Die Blutgefässe der menschlichen Nachgeburt in normalen und abnormen Verhältnissen” (tamże 1870, in fol.);

„Die Corrosionsanatomie und ihre Ergebnisse”

(tamże 1873) i „Craniurn Cryptae Metellicensis sive syngnathiae verae et spuriae casus singula- wania Daryusza, namiestnikiem Partyi i Hyrka-ris” (tamże 1877). — Por. C. v. Wurtzbach nii; w 517 przed Chr. stłumił powstanie w tych „Biograph. Lexicon des Kaiserthums Oesterreich prowincyach. etc.” (Wiedeń 1856 i nast., T. IX str. 464 i T.

XIV str. 487); „Allgem. Wiener med. Zeitung”

(1880, str. 525 i nast.); „Beri. klin. Wochenschr.”

(1885, str. 208); S. Kośmińskiego „Słown. lek. pois.” (str. 179) i nekrologi w „Wiener klin. Wochenschrift” (1894, Nr 30) oraz „Allgem.

Wiener med. Zeitung” (1894, Nr 30).

Hysiai (po grecku Tatou). 1) miasto warowne w Argolidzie, na granicy krainy Kynuryi gdzie Spartańczycy Argolczyków (Olimp. 27, 4) pobili. W roku 417 przed Chr., podczas wojny peloponeskiej, zburzyli je Spartańczycy (Thucyd.

5, 85). Odbudowane znowu przez Argolczyków, leżało za czasów Pauzaniasza, w połowie II w. po Chr., w gruzach. Część muru głównego do dzisiaj się dochowała. — Porów. Paus. 1, 24, 7;

Strab. 8, 378.— 2) drobna osada w Beocyi, pomiędzy Tebami a Kithaironem, tuż przy pobojowisku piątej skiem, słynęła źródłem Apollinowi poświęconem, któremu cudowną właściwość natchnienia wieszczego przypisywano. Już Pauza-niasz oglądał tylko jej gruzy. — Por. Herod. 9,

S. Drz.

Z. Z.

z. w.

S. K.

J. Trz.

Dr J. P.

Dr J. P.

15; 25; Thucyd. 3, 24.

Hyssopus officinalis L., Hysop lekarski, podkrzew z rodziny Wargowatych (Labiatae)\ ma łodygę do ¹/t m. wysoką, wzniesioną, lub podnoszącą się, rozgałęzioną, u wierzchołka czworokątną i omszoną. Liście naprzeciwległe, prawie siedzące, równowązko-lancetowate, nieco tępe, szczupłe, zaledwie dostrzegalnemi włoskami okryte, całobrzegie. Kwiaty wierzchołkowe, ciemno-błękitne, niekiedy różowe, a bardzo rzadko białe, w fałszywe okółki zebrane. Zapach całej rośliny przyjemny, korzenny i ostro-gorzki smak. Rośnie dziko w górzystych miejscowościach, po starych murach i zwaliskach południowej i środkowej Europy i Azyi. Jastrzębowski napotykał hyzop dziko-rosnący w Sandomierskiem około Bałtowa i w Błońskiem pod Miedniewicami; rośnie także na Podolu. Jako lek hyzop stanowił środek wykrztuśny, w zaburzeniach menstruacyi i pęcherzowych. Naparem okładano stłuczenia i oczy. Ziela tego powszechnie używają do kąpieli na Wschodzie i często w łaźniach rossyj-skich dla przyjemnej woni i nadania ciału świeżości. Obeonie H. zalicza się do środków domowych i hodowany jest głównie do użytku kuchennego.

Hystaspes (staroperskie i zendzkie Vish-taępa), ojciec Daryusza I, króla perskiego, syn

Arsanesa, wnuk Aryaramnesa, który był bratem Cyrusa. Według podania, opowiedzianego przez Herodota (I, 209), podczas wyprawy na Massa-getów Cyrus ostrzeżony został przez sen o knowaniach młodego jeszcze wtedy Daryusza; H., który towarzyszył królowi, opuścił wtedy armię i udał się do Persyi, aby pilnować syna. Według napisu w Behistun był później H., za pano-

Hystatyt, minerał, jeden z licznych stopni mieszaniu izomorfowych hematytu (Fe₂0₃) z il-menitem (Fe0.Ti0₂).

Hystereza, Opieszałość magnetyczna, objaw polegający na tern, że przy wzbudzaniu magnetyzmu w elektromagnesach, gdy natężenie prądu zwolna wzrasta, przyrost magnetyzmu nie następuje współcześnie ze zmianą natężenia prądu, ale nieco się opóźnia; podobnie też, gdy prąd zwolna słabnie, ubytek magnetyzmu opóźnia się, czyli magnetyzm w każdej chwili jest nieco silniejszy, aniżeli to odpowiada współczesnemu natężeniu prądu. Widzieć w tern można wpływ oporu magnetycznego (ob. Magnetyzm), skąd H. nazywa się też bezwładnością magnetyczną lub tarciem magnet y cznem. W machinach dynamoelektrycznych, transformatorach i innych przyrządach elektrycznych, gdzie części żelazne naprzemian magnetyzują się i magnetyzm tracą, H. jest objawem szkodliwym.

Hysteriasis (z greek. rj Îmépa=macica), łać. Fassio hysterica, Morbus hystericus, M a c i n n i c-two; ob. Histerya.

Hysterium Tode — rodzaj grzybów z klasy workowców (Ascomycetes), podklasy Carpoasci, rzędu Discomycetes (miseczniaki), rodziny Hy-sterieae. Drobne ciała owocowe tych grzybów mają postać owalną, twardą konsystencyę i czarną barwę. Otwierają się szparą podłużną. Wewnątrz ciała owocowego mieszczą się woreczki (asci) oraz wstawki (Parophysae). Każdy woreczek zawiera 8 brunatnych lub żółtych zarodników, o 1 — 3 poprzecznych przegródkach. Odnoszą się tu grzyby, rosnące na starem drzewie, suchych gałęziach, a także na korze drzew. Ciała owocowe występują zazwyczaj w znacznej liczbie w postaci czarnych kropek lub kresek, niekiedy 2 mm. długich. Najpospolitszy gatunek H. pulicare Pers. na brzozach, dębach, a także na starem drzewie.

Hysteroepilepsia, ob. Histerya,

Hysterotomia (z greek. •/) oavépa macica i T£p.vw=kraję, tnę), rozcięcie macicy w celu wydobycia z niej czegokolwiek, najczęściej wszakże nazwą tą oznaczane bywa t. zw. cięcie cesarskie (ob.).

Hysterya, ob. Histerya.

Hystrix, ob. Jeż o z wierz.

Hythe (czyt. Hajt), stare miasto w hrab. | wojskową (school of musketry). Miasto, składa-angiel. Kent, dawniej jeden z tak zwanych jące się z jednej tylko długiej ulicy, liczy prze-Cinque Ports (ob.), lecz obecnie oddzielone szło 4 000 mieszkańców. Na wschód od niego, od morza pasem krzemienistego gruntu. Ma ko- pod Shorncliffem, stały obóz; o półtora km. na ściół starożytny z godną uwagi kryptą i szkołę północ — zwaliska Saltwood Castle.

R.

Dopełnienia

do litery H.

Habich Edward, inżynier i matematyk polski, dyrektor Szkoły inżynierów w Limie i członek Rady Wyższej Górniczej w Peru (* 1836 r.

Fig. 135. Habich Edward.

w Warszawie). Po ukończeniu gimnazyum gu-bernialnego w Warszawie, służył w artyleryi od r. 1852 do 1858. Wyjechawszy następnie do

Paryża, kształcił się tam w Szkole dróg i mostów od r. 1859 do 1863, i pozyskał w niej dyplom inżyniera. Po rocznej nieobecności w Paryżu, powrócił do tego miasta na stanowisko profesora mechaniki i dyrektora wyższej szkoły polskiej (Montparnaskiej); obowiązki te pełnił od r. 1865 do 1868. Powołany do Peru, przybył do tego kraju w r. 1869, i odtąd przebywa w nim na wysokich stanowiskach urzędowych, na których położył wielkie zasługi, zyskując sobie powszechne uznanie i szacunek obywateli. Pełnił kolejno lub równocześnie obowiązki inżyniera rządowego dla dozoru nad robotami publicznemu, organizatora korpusu inżynierów, członka rady kierującej tą służbą, wreszcie przewodniczącego tej rady. W r. 1873 wyjeżdżał do Europy w interesach rządu peruwiańskiego i zakontraktował do służby rządowej inżynierów Polaków: Folkierskiego (ob.), Wakulskiego, Klugera, Babińskiego, Stryjeńskiego, z których pierwszy przez długie lata był dziekanem fakultetu nauk ścisłych uniwersytetu w Limie. W r. 1876 zorganizował H. Szkołę inżynierów, której dyrektorem pozostaje od chwili założenia po dzień dzisiejszy. Szkoła ta, złożona obecnie z trzech wydziałów: górniczego, inżynierów cywilnych i inżynierów przemysłowych, ma donio*

str. 80, 8-o).

przykwiatków. Gatunek wyspach Autylskich.

Dr E. L. N.

Hircinia Nar., jedyny rodzaj gąbki, zaliczony do rodziny Hircinidae. Rogowa ta gąbka tern się różni od innych, do tego samego rzędu gąbek rogowych (Ceratospongiae) zaliczonych, iż posiada w swym skielecie długie, sprężyste, na końcach zgrubiałe, włókna. Rodzaj ten obejmuje 4 śródziemnomorskie gatunki. Najpospolitszy z nich: H. variabilis, o bardzo zmiennem ubarwieniu; bywa żółta, bronzowa, czerwonawa i t. p. Gatunek ten, znany w 6-u odmianach, spotkać łatwo w okolicach Neapolu.

słe znaczenie nietylko jako zakład, kształcący inżynierów, ale też jako instytucya centralna, dająca opinie i wskazówki we wszystkich sprawach technicznych. Pod energicznym i umiejętnym kierunkiem H a szkoła wciąż rozwija się pomyślnie, wzbogaca w katedry i pracownie, wydaje dwa czasopisma: „Boletin de Minas” i „Annales”, wpływając wielce dodatnio na rozwój przemysłu i techniki. Z iobót inżynierskich, podjętych przez H-a w Peru, zasługują na szczególne wyróżnienie: konstrukcye portowe w Ari-ca (przedsiębiorca Eiffel), roboty irrygacyjne w południowej Peruwii, projekty regulacyi miast i szpitali, wreszcie kontrola nad wszelkiemi wiel-kiemi robotami publicznemi. H. jest autorem projektu kodeksu górniczego („Proyecto de có-digo de mineria” Lima 1889), który stał się podstawą praw i wszelkich regulaminów górniczych w Peru.

Prace matematyczne H-a należą do dziedziny cynematyki i teoryi krzywych płaskich. Pierwsze swoje artykuły w tym przedmiocie, mianowicie o ruchu płaskim prostej, ogłosił w piśmie naukowem paryskiem „Les Mondes” (t. XI, 1866; t. XIV, 1867). Następną większą jego pracą jest rozprawa „Sur un système particulier de coordonnées; application aux caustiques planes”, ogłoszona w znanym dzienniku matematycznym włoskim „Annali di matematica” (serya 2-a, T. II, 1868—69). Owemi szczególnemi spółrzędne-mi, o jakich mowa w tej rozprawie, są: długość łuku krzywej i długość odcinka w stycznej, w punkcie, uważane jako funkcye kąta, który styczna tworzy z pewnym kierunkiem stałym. Przy pomocy tych spółrzędnych udowodnił H. kilka nowych i interesujących twierdzeń o krzywych spodkowych. W artykułach późniejszych, ogłoszonych w Pamiętniku Towarzystwa nauk ścisłych w Paryżu (t. X), w „Nouvelles Annales de Mathématiques”, w piśmie „Mathesis”, w Bulle-tynie Towarzystwa matematycznego francuskiego, w „Gazete cientifica” w Limie—zajmuje się zasa dą zachowania powierzchni, uogólnionem twierdzeniem Eulera o obwiednich, teoryą rulet, podziałem kąta na trzy równe części. Oddzielnie ogłosił dziełka: „Études cinématiques” (Paryż, Gauthier-Villars, 1879, str. 95 8-o), oraz „Etudes géométriques et cinématiques” (Lima 1880,

s. D.

Heliconia L. Rodzaj rośliny jawnokwiato-wej, należący do rodziny bananowatych (Musa-ceae). Posiada listki zewnętrzne okwiatu wolne albo boczne, zrośnięte z wewnętrznemi; pręcików rozwiniętych 5, szósty zamieniony w krótki płatkowaty prętniczek (staminodium), słupek trój-komorowy, w każdej komorze po jednym zalążku, owocem—torebka. Rośliny tutaj należące są to byliny o pniu pozornym, z pochew liści utworzonym, o kwiatostanach kłosowatych, okazałych, zwieszających się, o kwiatkach stojących pęczkami w kątach dwuszeregowych barwnych

H. caraibaea L. na Dr E. L. N.

Helictereae (pols. śrubibobowe 'Czerw.), podrodzina orzesznikowatych Czerw (Stercu-liaceae)\ posiadają kwiaty promieniste albo grzbie-ciste, 5-krotne; kielich zwykle zrosłodziałkowy; pręcików 6, 8, 10—15, po 2 lub 3 w pęczki zrosłych, ułożonych naprzemian z mniej lub więcej wykształconemi staminodyami. Słupek

5-cio - komorowy, zalążki liczne; szyjek 5, pojedynczych lub luźno z sobą połączonych; znamiona główkowate. Owocem —torebka. Drzewa lub krzewy o liściach skórzastych całobrzegich. Należą tutaj następujące rodzaje: Reevesia, TJn-geria, Pterospernmm, Helicieres, Kieinhoffia. Wszystkie właściwe wyłącznie strefie zwrotnikowej.

K. K-ć.

Hlâvka Józef (T. XXIX str. 118). Podobizna jego:

JS

Fig. 136. Hlâvka Józef.

Hoppe Ernest Reinhold Edward (T. XXIX str. 242), matematyk, jest tą samą osobą. co i filozof H. Reinold, zaraz po matematyku następujący, a przez pomyłkę pod osobnym tytułem zamieszczony. Wskazówkę tożsamości daje sam tekst.

Hostilii, starodawny, znakomity ród rzymski, którego protoplastą miał być, według mitycznej

40, 181).

opowieści, Hostus Hostilius, dziad króla T u 11 u sa H-a (ob.). W historycznych czasach najsłynniejszymi członkami tego rodu są następujący: 1) L. Hostilius Mancinus—poległ w rekonesansie podczas drugiej wojny punickiej w r. 217 przed Chr., razem ze wszystkimi podkomendnymi (Liw. 22, 15). — 2) C. H. Tubulus, przytłumił w r. 208 przed Chr., jako propretor, rokosz, jaki wybuchnąć miał w Arre-tium, w Etruryi, ua rzecz Hannibala (Liw. 27, 22 i uast.), a w następnym roku pobił w pobliżu Kapuy na głowę, w uiespodzianem natarciu, Kartagińczyków (Liw. 27, 40), którzy 4 000 żołnierza w poległych i 9 znaków wojennych stracili.—3) A. i L. H. Cato, rożmierzali i rozdzielali w r. 201 przed Chr. z rozkazu rządu grunta w Apullii i w Samnium, walczyli potem przeciw Antyochowi pod wodzą L. Scypiona Azyatyckiego i razem z nim oskarżeni zostali o przeniewierstwo; jednakże tylko A. Hostiliusa uznano za winnego i ukarano w r. 187 (Liw. 31, 4; 38, 55).— 4) A. H. Mancinus, prowadził jako konsul w r. 170 przed Chr. wojnę przeciwko Perseuszowi macedońskiemu, wszakże bez osobliwego szczęścia, chociaż trzymał się tylko odpornie. Zasłużył się jednakże dobrze przez łagodne obchodzenie się ze sprzymierzonymi i utrzymywanie surowej karności w wojsku (Liw. 43, 4, 9, 11; 44, 11; Plut. Aemil. Paul. 9).—5) L. H. Mancinus, dowodził flotą, a potem jednym legionem w trzeciej wojnie punickiej w r. 148 przed Chr., kilka twierdz, a szczególnie Klupeę, oblegał napróżno, zdobył jednakże warowną Magalię, w sąsiedztwie Kartaginy (Liw. epit. 51; App. Pun. 110 i nast.). Po powrocie z Afryki zyskał sobie względy ludu rzymskiego, ponieważ przedstawił na obrazie zdobycie Kartaginy i na forum je nawet kobietom objaśniał; stąd obrano go w r. 145 konsulem (Plin. 35, 4; Cic, amic. 25,98). — 6) C. H. Mancinus, konsul w r. 137 przed Chr., poniósł od wojowniczych Numantyjczyków w Hiszpanii kilka klęsk i zawarł potem z nimi rozejm, którego senat rzymski nie ratyfikował, ponieważ ubliżał godności narodowej. Tyberyusz Gracchus, ze względu na którego tylko Numantyjczycy na ów rozejm się zgodzili, służył naonczas jako kwestor w jego wojsku. W r. 136 pragnęli Rzymianie naprawić złamanie rozejmu przez wydanie konsula w ręce nieprzyjaciela; Numantyjczycy jednakże nie przystali na to. Później wykluczyli go cenzorowie nawet z senatu; wszakże niebawem przywrócono mu godność senatorską (Liw. epit. 55 i nast.; Plut. Tib. Gracchus 5; Vell. Pat. 2, 1; Cic. off. 3, 30, 109; de or. 1,

S. Drz.

Hube Romuald (Tom XXIX str. 433). Na str. 435-ej błędnie dano podobiznę Karola H-go. Tu daje się właściwą — Romualda H-go:

jÉf./ ,, r'r'

■

pp

Fig. 137. Hube Romuald.

Hüppe Siegfried. O życiu jego nic nie wiadomo. W dziele swojem „Verfassung d. Republik Polen” (Berlin 1867, 400 str. 8-o) podpisał się „Dr S. H.”; miał zatem stopień uniwersytecki. Ofiarował je wówczas już „hrabiemu” Bismarckowi: był więc chyba Prusakiem, bo nie-Prusak w owych czasach nie zdobyłby się na takie zaofiarowanie. Pogłoski nakazywały go uważać nawet za najmitę bismarkowskiego. Głoszono, że ówczesny prezes ministrów pruskich, potrzebując argumentów z dziejów Polski do walki ze stronnictwem postępowem w Pru-siech (1862—67), polecił je ukuć H-mu. Może istotnie taki był początek, ale nie takie jest wykonanie książki. Zresztą sam mocodawca inaczej przemawiał d. 18 marca 1867 r. w sejmie Związku Północno - Niemieckiego, t. j. w czasie ukazania się książki, a inaczej w Sejmie Cesarstwa d. 1 grudnia 1886 roku, w sejmie pruskim d. 28 i 29 stycznia 1886, wreszcie d. 23 września 1894 już w Warcinie, na wypoczynku. Zostawiając Bismarckowi i H-mu ich politykowanie, z pracą historycznie-prawną policzyć się można poważnie. „Verfassung” nie jest bynajmniej pamfletem: jest poważnym obrazem organizacyi polityczno-społecznej, przejętym poglądami hi-storyozoficzneini w ścisłem znaczeniu; autor bowiem nie wysnuwa ich z jakiegoś filozofowania zewnętrznego, ale z czysto-wewnętrznych żywiołów samej dziejowości. Oparłszy się głównie na Lengnichu, od środka wieku XVIII uzupełnia materyał swój tekstami prawa, dowodami i świadectwami późniejszemi, do roku 1791. Wiedza, nie wolna od błędów (np. niezrozumienie absolutyzmu Augusta II lub genetycznego skażenia prawodawstwa z roku 1768, upatrywanie demo-kracyi tam, gdzie był tylko oligarchiczny bezład, za Sasów), jest wogóle dokładną, jak na cudzoziemca, nawet niezwykłą. Umyślna księga (XIV, st. 377—400), wypełniona literaturą prawa państwowego polskiego, korzystnie świadczy o wczytaniu się autora w ten dział piśmiennictwa

naszego. W księdze I H. usiłuje ująć istotę kon- nie prowincyj, nie narodów, ale indywiduów, stytucyi polskiej, w drugiej wystawia źródła pra- kilkukroć stu tysięcy absolutnych monarchów wa; obie stanowią wstęp, po którym idzie już właściwy wykład w 11-u księgach; podział ter-rytoryum, organizacya społeczeństwa, władza królewska, sejm i naród, gminy na prawie nie-mieckiem, zespólnie religijne, zarząd państwa, sprawiedliwość, skarbowość polityczna, wojskowość, stosunki z zagranicą. Wykład jasny, bez wewnętrznych sprzeczności, nawet potoczysty.

(18) (królewięta polskie!). Z demokratyzinem i federalizmem, jako prądami zasaduiczemi, wy-przedzającemi swój wiek, łączył się w organizacyi Rzplitej i w życiu jej dziejowem mistyczny urok majestatu królewskiego (15). Istotę władzy królewskiej wyłuszcza H. wcale dobrze w umyślnym rozdziale VI księgi V-ej: „Der Kern des Königthums”. Zna H. i summuje niebezpieczeństwa elekcyi; ale milczy o wspaniałej trosce Zygmunta Augusta, która w chwili skonu spotężniała w rozdzierający duszę niepokój, a miała za cel urządzenie wyboru, nawet spad-kobierstwa. Jak izba poselska jest najwybit-niejszem i najsamodzielniejszem w dziejach zgromadzeniem pełnomocników narodu (sejmików), tak senat w chwili rozkwitu jest najdostojniejszą radą starszych. Miał prawo Schiller włożyć Dymitrowi w usta: „Nie mógłbym głosu swego zanieść przed świetniejszy senat” (133). Nie waha się H. za Lelewelem powtórzyć „na sławę narodu”, że wpośród państw Europy, feudali-stycznie poszarpanych, albo absolutyzmem z drobnych cząstek poskuwanych, Polska naj pierwsza urzeczywistniła ideę zbudowania wielkiego państwa na podstawach wolności z żywiołów narodowych (52). W epoce najwyższego rozwoju równowaga między społeczeństwem a państwem była zupełną; w stężałości jeszcze jedno drugiem się wyręczało. Czego nie było w prawie pań-stwowem, w inicyatywie państwa, to znajdowało się w duszach obywateli; w niejednem niebezpieczeństwie naród sam środkami z poza organizacyi państwowej czerpanemi uratował państwo („Potop”!). „Czegoby ten lud szlachecki nie dokazał, gdy był miał właściwe przewodnictwo!” (83). Społeczeństwo szlacheckie, na narodowości i indywidualizmie wyrosłe, dało Pol-

Na moc prawa pisanego, zwłaszcza prywatnego, w Polsce H. patrzy okiem już dzisiejszem: ważniejszy był zwyczaj od litery; prawo całe nawet tkwiło w zwyczaju (28). Rozwój terryto-ryalny wzbudza w autorze równy podziw jak rozwój prawa publicznego w rozpościerających się na coraz większe terrytorya instytucyach.

powo w swych formach zastygłe i stężałe było jej nieszczęściem (53). Ruch, do w. XV dośrodkowy, odtąd w odśrodkowości swej nie dał się ująć w zasadę rozszerzającą społeczne podstawy państwa. W XVIII wieku naród był za szczupłym, siła jego mięśniowa za słabą (63) na wzmożone wymagania życia międzynarodowego. Zbrakło Polsce silnej królewskości (84), zbrakło politycznie uprawnionego żywiołu miejskiego, wreszcie—życia korporacyjnego (168). Na upośledzenie ludu wiejskiego patrzy H. z wyrozumiałością wiedzy porównawczej właściwą: „W przybliżeniu stanowisko prawne większości ludności kontynentalnej z wyjątkiem Anglii było równie- niegodziwe” (64); niewola była stanem prawnym społeczeństw europejskich (80); znaną wrotką Bérangera ilustruje autor prawdę historyi (65). W Polsce charakter łagodził prawo, a raczej zwyczaj. W księdze VIII H., wytykając czyny i dążności fanatyzmu, jest przecież

„Jeden jest tylko podobny przykład (rozwoju terrytoryalnego) w historyi nowożytnej: wzrost Stanów Zjednoczonych” (52). Zarówno budowa państwa, jak uwarstwienie społeczeństwa przypominają H-mu prawieki germańskie; wogóle wyznaje on zasadę młodszości cywilizacyjnego rozwoju Słowian. Rzeczpospolita jest dla niego szlachecką demokracyą bezpośrednią, federacyjną a militarną (9); jej środek ciężkości pada, nie na sejmy, ale na sejmiki; one-to są ostatecznie „ludem politycznym” demokracyi bezpośredniej (122). Wzorem tu był republikanizm antyczny. Biorąc z Rzymu, nie imperium, ale res-puUica, Polska odróżniła się od innych narodów europejskich. H. gorąco sławi rozum tego możnowładztwa małopolskiego, które spisało z Jagiełłą wiekopomny akt z d. 14 sierpnia 1385; rozumie dobrze ideę zrzeszania się, przewodniczącą całemu czterowiekowemu procesowi; znój zogniskowany w roku 1569 nazywa arcydziełem mądrości politycznej; od wieku XVIII wreszcie stwierdza doskonałą już jednolitość. Z naciskiem uwydatnia wielką wagę czterolecia 1572 —1576 i sce szczęście; toż samo społeczeństwo stereoty-i wielką też jego rolę genetyczną. Zamoyskiego nazywa „Peryklesem polskim” w dziejowej doniosłości i ustosunkowaniu się najwybitniejszej w narodzie jednostki do narodowego ogółu. Uważa go za mistrza w sztuce panowania nad ludźmi przez poddawanie się im (19). W świetle czterolecia stają dopiero jasno twórcze moce organizmu. Indywidualizm jest tą najgłębiej utajoną siłą, która ukształtowała zarówno demokra-cyę bezpośrednią, jak i federalizm. Znamię swoiste na organizacyi państwowo - społecznej wyciska wielka jej młodzieńczość (81); same nawet wady narodowe z niej wychodzą. Pogląd ten, z tezą owej „młodszości” ściśle związany,

H. w kilku miejscach powtarza. Porywczość, przedwczesna postępowość, nieliczenie się z wa runkami rzeczywistości, z otoczeniem—wszystko to jest skutkiem młodzieńczości. Sara indywidualizm jest tylko jej przejawem. Był on tak potężny, że Polskę nazwać potrzeba federacyą,

dość sprawiedliwym, aby półwiekową tolerancyę XVI wieku nazwać „ozdobą Polski” (77). — Nigdzie w książce H-go niema germańskiego szyderstwa lub pamfieciarskiego ulicznikowstwa; powaga nie odstępuje go ani na chwilę. Co H. powiedział o konstytucyi polskiej, to powtórzyć można o czysto naukowej (ks. II — XIV) części jego książki: jest ona lepszą od swej złej sławy. — Tak się też na nią zapatrywał Szujski, uważając ją za dzieło niemetodyczne, ale w pojedynczych rozdziałach wykładu i poglądach na życie dziejowe zasługujące na uznanie; on sam w recenzyi książki wypowiedział niejeden pogląd cenny, który poznać warto („Przegląd polski” 1868, lipiec i sierpień; „Opowiadania i roztrząsania” str. 157—195; „Dzieła” ser. II, tom V [Kraków 1885] str. 312—346). Pisano o H-m i w „Dzienniku Poznańskim” 1868.    s.

HUSS Józef (T. XXX str. 245). Willa Na-górnego w Warszawie N» 1714a jest jedną z dwóch wzniesionych przez H-a w latach 1876 i 1877; druga, również w Alejach Ujazdowskich, 167la, jest willą senatora J. Karnickiego. W r. 1881 zbudował H. pawilon z oryginalną klatką schodową w domu Adolfa Bauernfeinda w Warszawie, ul. Gęsta, JY? 2739—40. W r. 1882 przebudował dom Karola Strassburgera, ul. Królewska, .M413 b, oraz Istomina, Nowy Św. N» 1266— 7a; w r. 1887 dom Borkowskiego, ul. Marszałkowska N? 1535. W r. 1888 zaprojektował i zbudował dom dla zakładu fotograficznego J. Mieczkowskiego, ul. Nowo - Miodowa Ns 480, oraz cukiernię letnią Zamboniego w Alejach Ujazdowskich JV« 1714e. Roku 1893 wybudował pawilon w pałacu księcia Czetwertyńskiego na Krakow-skiem Przedmieściu. W roku 1894 przebudował i udekorował sklep Neprosa pod firmą „Fr. Puls” na placu Teatralnym, JV° 673 b. Na lata 1897 — 1901 przypadają: projekt i budowa domu Her-sego, ul. Marszałkowska N? 1402; przebudowanie sklepu Bobrowskiego i Urbańskiego, ul. Wierzbowa Nr 638 a; projekt i budowa domu dochodowego, ul. Chłodna Nr 768; wreszcie projekt i budowa dworca Drogi Kaliskiej w Warszawie. Według nagrodzonego w roku 1888 projektu H-a miano wznieść dom dochodowy Teatrów Warszawskich Rządowych przy ul. Wierzbowej w Warszawie. W r. 1891 otrzymał H. drugą nagrodę za projekt konkursowy Dworca Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i przez Radę Zarządz. tejże drogi powołany został do opracowania projektu i do prowadzenia budowy, która wszakże do skutku nie przyszła. (Uzupełnienie z in-ptu budowniczego J. H-cha, autora artykułu w T. XXX str. 545).

Hutten Ulrych, von (T. XXX str. 552). Podobizna jego w gabinecie miedziorytów w Berlinie, według rysunku węglem, przypisywanego Albrechtowi Diirerowi:

Kr

iii'

■Ęk

jM

= m

Fig. 138. Flrycli von Hutten.

Huxley Tomasz Henryk (T. XXX str. 554 ). Podobizna jego:

W,

Wm.

Fig. 139. Huxley Tomasz Henryk.

Hydrauliczny baran. Zamiast ryciny niewłaściwie zamieszczonej na str. 578 T. XXX i oznaczonej Fig. 106 — podaje się następującą:

Fig. 140. Hydrauliczny baran.

Hydraulika (T. XXX str. 574). Tekst na str. 576 łam 2-gi po wyrazach: „Dla skrócenia oznaczmy” — powinien mieć następujące brzmienie :

xd²

Q _QA

F~~ TtP

to otrzymamy zrównanie Darcy:

czając

16 X

A, _ 16IQ l K²2gd⁵

TC² 2 g

Q =

= a, otrzymamy;

V id⁵

To ostatnie jest zrównaniem linii poziomów pie-zometrycznych, a I oznacza stratę ciśnienia przez tarcie na jeden metr bieżący rury. Ozna-

Hylobiini (T. XXX str. 614). Oprócz zamieszczonej ryciny, oznaczonej Fig. 124, do tegoż artykułu należy następująca:

:: T:

iii

W-h

o*

o-

Fig. 141. Hylobius abietis (Sosnowiec).

—chrząszcz mocno powiększony; b—wielkości naturalnej; c—jego głowa z profilu; d—larwa i e—poczwarka (powiększone).

I, i, dziesiąta litera w abecadle łacińskim, w abecadle zaś polskim, złożonym z 48-u znaków, zajmuje miejsce 22-e. Litera ta oznacza samogłoskę podniebienną i, to jest ton, który powstaje wtenczas, gdy powietrze, idące z płuc przez tchawicę i krtań, wprawia tam naprężone struny głosowe w dźwięczne drgania, następnie przechodzi przez jamę ustną spłaszczoną, w której język grzbietem swoim przybliża się ku podniebieniu twardemu (nieco mniej niż przy artykulacji j), jednocześnie krtań nieco się podnosi, a wargi ściągają się w tył (jak przy uśmiechu), przez co kanał mówny staje się krótszym, Z powodu że przy wymawianiu samogłoski i (podobnie jak przy e) jama ustna jest spłaszczona i strumień powietrza przez nią przechodzącego jest cieńszy czyli węższy niż przy wymawianiu a, o, u, samogłoski i i e nazywają się wązkiemi albo podniebiennemi, albo także miękkiemi, w różnicy od pozostałych samogłosek niepodniebiennych albo twardych: a, o, u, y.—Litera I, i, podobnie jak i wiele innych znaków abecadła polskiego, wzięta jest z pisma łacińskiego; łacińskie zaś i zapożyczone jest z greckiego, gdzie litera ta, zwana iotą, przejęta była z pisma fenickiego, w którym i miało nazwę jod (ręka) i oznaczało zarówno samogłoskę, jak i spółgłoskę; pierwotne zaś pochodzenie tej litery jest egipskie. Postać I, znana z abecadła łacińskiego i greckiego, nie zmieniła się od czasów starożytnych, przynajmniej w piśmie dużym. Jest ono takie w napisach greckich, takie przeszło do abecadła łacińskiego i w takiej postaci zachowało się w drukach dzisiejszych. W piśmie greckim, a początkowo i w łacińskim nad I, i kropki nie było. Pojawienie się jej późniejsze w piśmie drobnym wywołane było potrzebą uwydatnienia litery i pośród innych znaków, jak m, n, u, złożonych równie z kresek pionowych; szczególnie

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 835. T. XXX.

i w sąsiedztwie u zaczęto znaczyć akcentem ostrym, i, i znamię to jest początkiem kropki nad i. W wieku XII spotyka się % z akcentem nawet wtedy, gdy nie towarzyszy mu u, następnie zwyczaj ten uogólnił się, tak że każde i pisano z akcentem, a w wieku XIV zamiast akcentu pochyłego pisano kropkę nad i.—Dźwięk samogłoskowy i w językach aryjskich, jak w sanskryckim, greckim, łacińskim, rozróżnia się dwojaki, długi i krótki, podobnie jak i samogł. aie. W prasłowiańskim i powstałych z niego pojedyńczych językach słowiańskich było również i długie; w rozwoju jednak późniejszym tych języków niektóre z nich długość samogłosek zatraciły, wskutek czego znikła też różnica i długiego i krótkiego. Z języków słowiańskich zachodnich długość i krótkość samogłosek, a tym samym i długie obok i krótkiego w czeskim się dotąd utrzymuje (obok istnienia w tym języku akcentu stałego na początkowej zgłosce wyrazów).’ Język polski samogłosek długich nie ma od wieku XIV-go; posiada też jedno tylko i zwyczajne, krótkie, które wymawia się z akcentem, ilekroć znajdzie się w przedostatniej zgłosce wyrazu. Co się tyczy pochodzenia samogłoski i oraz stosunku jej do innych, to mniemanie dawniejsze, że język wogóle miał trzy samogłoski pierwotne czyli główne: a, i, u, zwane czystemi, okazało się błędnym, historyczne bowiem badanie brzmień języków indoeuropej-skich dowiodły, że samogłosek pierwotnych w mowie Aryjczyków było daleko więcej, i w wielu razach samogłoska i nie jest pierwotna, lecz pochodna, powstała z innego dźwięku.—W obrębie języków słowiańskich niejedno i jest następstwem dawniejszego ei, np. w wyrazie zi-m a, któremu odpowiada grec, cheimón; albo też i na początku wyrazów powstałe z jednej z dwu głosek ei, oi, lub ai, np. stsłow. ini>, stpol. jen, stprus. ains, goc. ains, niem. ein, łać. oinos,

84

oinanzunus, -a, itp. W języku francuskim samogł. i, użyta sama, odpowiada najczęściej łacińskiemu i długiemu, np. écrire, łać. scribere, rire, łać. ridere i t. p.; gdy i ma obok siebie następne e, tj. ie, odpowiada mu łacińskie e, np. fier, ł. férus, pierre, ł. petra i t. p.; połączenie ai jest często przedstawicielem łacińskiego a, gdy po nim następuje nosowe m, np. aimer ł. amare itp.—Ze wszystkich dźwięków samogłoska i wywierała wpływ najsilniejszy na sąsiednie brzmienia w prastarej epoce kształtowania się wyrazów, jako też w dalszym ciągu rozwoju każdego języka. Wpływ ten uwydatnił się w rozlicznych zmianach spółgłosek, które tę samogłoskę poprzedzały. Każda spółgłoska twarda wskutek podniebiennej artykulacji następnego i zmieniła się na odpowiednią podniebienną, jak np. n na ń; p, b na p!, Z/; t, d na t\ d'. W późniejszych okresach czasu łacińskie ki zmieniło swe brzmienie na ci, we włoskim na ci (ci) we franc, na si (ci), np. łać. cibus (kibus) na cibus, włos. cibo (cibo); łać. civitas, wł. città, fr. cité itp. W języku niemieckim z samogłosek a, o, u wskutek ich sąsiedztwa z następnym i powstały samogłoski ä, ö, ii (np. ich schlage, du schlägst, goc kie slaha, slahis itp.).—W zakresie polszczyzny przekształcenia spółgłosek pod wpływem następnego i w wyrazach pokrewnych były bardzo znaczne. Spółgłoski wargowe: p, b, f, w, m zmieniły się na p', V, f, w', ml (cierp- cierp'i, rob- rob'i...); przedniojęzykowe: t, d, s, z, n, ł, r na odpowiednie tf, następnie ć; d', nast. dź\ ś, i, ń, l, r' następ, rz (wrót- wrócić, błąd- błądźić, kosa kośić, woz- woźić, pan pańi, chwała chwali, twór tworzi, nast. tworzy itp.); spółgł. tylnojęzykowe: k, g, ch, na cz, ż, sz, przyczym samo i po tak zmienionych spółgłoskach (podobnie jak po rz) uległo zmianie na y (ręk- ręczyć, trwóg- trwożyć, głuch- głuszyć...). Oprócz tych zmian starodawnych, mamy w dzisiejszym języku nowsze zmiękczenia tychże spółgłosek k, g, ch na k' g' chi przed następnym i (k'ilof, g'itara, ch'iôski...); w wyrazach swojskich zachodzi to w tych wypadkach, gdzie i powstało z prasłowiańskiego y, np. ginąć, kiwać, wilki (tj. g'inąć, k'iwać, wilk'i... stsłow. gybnąti, ky-vati, vkBky). Tym sposobem dzisiejsza samogłoska podniebienną i po spółgł. gardłowych w wyrazach swojskich jest następczynią pierwotnej samogłoski twardej. Odwrotny stosunek zachodzi po spółgłoskach cz, dź, rz, sz, z, c, dz, powstałych wskutek zmiękczenia. Spółgłoski te w dzisiejszym języku są twarde, zgodnie też z wymawianiem mają po sobie samogł. twardą y, a nie i (czysty, dżdżysty, mierzyć, suszyć, życie, wielcy, drodzy...). W starej polszczyźnie, jak i w innych zresztą językach słowiańskich, spółgłoski te wymawiały się miękko, czego liczne ślady pozostały w zabytkach języka z wieku XIV i XV-go, jak np. czięść, ocziu, źierdź, wsziędy i t. p , oraz w dzisiejszej mowie ludowej pewnych okolic, np. w gwarach szląskich (w okolicy Cieszyna), u Mazurów pruskich i innych. Podobnie pod wpływem następnego i uległy przekształceniu grupy spółgłosek: st na ść (miasto mieścić, tj. mieśćić...) i zd na żdź (gniazdo gnieźdźić...). Co do czasu wytworzenia się zmian wyżej zaznaczonych, to niektóre z nich dokonały się w epoce historycznej, i daty ich dosyć ściśle określić można podług pomników językowych, jak np. zmiany t na ć, d na dź, r na rz, które się dokonały przed wiekiem XIII-ym; inne znowu sięgają epoki przedhistorycznej, a nawet wyprzedzają epokę rozszczepienia się mowy prasłowiańskiej na pojedyncze języki. Do zjawisk fonetycznych godnych uwagi należy przekształcenie się zbiegu spółgłosek prasłowiańskich kt przed i w pojedyńczych językach słowiańskich. Ten zbieg brzmień kt (niezależnie od tego, czy one powstały z kt lub gt) przed i rozwinął się już w najdawniejszym języku polskim w spółgłoskę c, wskutek tego z form pierwotnych: wlek-ti, piek-ti, siek-ti..., mog-ti (fonetycznie mok-ti), bieg-ti, leg-ti itp. mamy dzisiejsze formy bezokolicznika: wlec, piec, siec., móc, biec, lec..., podobnie jak i postaci rzeczowników: piec, moc, pomoc, przemoc, niemoc i inne, od nich pochodne, z brzmieniem c. W języku starosłowiańskim to samo kt zastąpione zostało dwójką st, w formach słów: peśti, mośti i rzeczowników: peste, mostL, w jęz. rosyjskim spółgłoską c: p'ecB, moćt; w czeskim w obu razach spólgł. c, jak w polskim, mamy bowiem rzeczowniki: pec, moc, i słowa: peci, moci, i t. d. We wszystkich językach słowiańskich przemiana tej grupy kt przed i jest taka sama jak przemiana grupy tj : w obu wypadkach wyniki rozwoju są zgodne z sobą. Grupa spółgłosek tt przed i, niezależnie od jej powstania z tt lub dt, zmieniła się w starej polszczyźnie prawidłowo na ść(i), skąd, po utracie w późniejszym okresie końcowego i, pozostało ść\ np. gniet-ti=gniesti= gnieśći = gnieść; kład-ti — kłas-ti=kłaśći—kłaść itp. Zmiana grupy tti na sti sięga jeszcze epoki prasłowiańskiej, gdzie dokonało się to drogą analogji do form takich jak nies ti, wiez-ti (wies-ti) itp. Tak w przytoczonych tu słowach, jak i w wielu innych razach samogłoska i, po dokonanym zmiękczeniu spółgłoski twardej na podniebienną, z biegiem czasu zanikła i jedyny ślad jej dawnego istnienia na końcu wyrazu pozostał w owym brzmieniu końcowej spółgłoski podniebiennej. Ślady takiego wpływu samogłoski i mamy w formach bezokolicznika, np. nieść, wieźć, ziębnąć... (z pierwotnych: niesti, wiezti, ziębnąti...), jako też w rozkaźniku pewnych słów, jak: nieś, wieź, kładź, i t. p. WT formach roz-kaźnika, zakończonych na wargowe podniebien-ne: p\ b', f\ w\ m (np. cierp', mów', plam'...), właściwych staropolszczyźnie, brzmienia podnie-bienne w nowszym języku zostały zastąpione twardemi, t. j. dzisiaj mówimy: cierp, mów,

plam i t. p. Taki sam zanik końcowego i krót- } skąd powstały dalsze cyfry: II, III, IV,...; I po-kiego, po dokonanym zmiękczeniu poprzedniej spółgłoski, mamy w innych także językach słowiańskich nie tylko w wymienionych dwu kate-gorjach gramatycznych, ale także i w innych; takie np. rzeczowniki, jak stsłowiań. dbiib, ćbstb,... w innych językach słowiań. straciły końcowe (niezwyciężony). I na monetach francuskich daw-krótkie i (b), środkowe zaś krótkie i (b) zastą- niejszych oznacza mennicę w mieście Limoges; pione zostało samogłoską pełną e lub a: w ro- na nowszych monetach niemieckich oznacza men-syjskim jest: ćestb, d'enb, w pols. cześć, dzień, nicę liamburską; na monetach austryackich zna-w czes. ćest’, den, w serb. cast, dan, i t. p. czy miasto Szczawnicę Węgierską (Schemnitz). Zauważyć należy, że w rosyjskim pierwotne krótkie i (b) nie jest już samogłoską, jak było w starosłowiańskim, lecz jedynie znakiem wyrażającym podniebienność poprzedzającej spółgłoski. W takich znowu formach jak starosłow. damb, vëmb, końcowe krótkie i (b) w innych językach słowiańskich znikło zupełnie, bez śladu zmiękczenia poprzedzającej spółgłoski wargowej.

łożone przed C (centum), albo przed M (mille) oznaczało liczbę set, albo tysięcy: 10=100, 110=200..., IIM=2 000... I w napisach łacińskich i rękopisach oznaczało często Imperator, także: In (w), Inferi (bogowie podziemni), Invictus

I.C. = Julius Caesar; częściej Jezus Chrystus, np. I. C. D. = Jesu Christo Duce «pod wodzą J. Chrystusa»; I. C. T. = Jesu Christo Tutore «pod opieką J. Chrystusa».

I. C. N. = in Christi Nomine «w imię Chrystusa».

I. C. S., w Anglji = Indian Civil Service.

I. D. A. = Immortalis Dei auspicio, albo auxilio «pod opieką (lub z pomocą) Boga nieśmiertelnego».

I. H. S. (zamiast greckich I. H. S.) trzy pierwsze litery imienia Jezus (les), szczególnie jako napis na domu profesów Jezuitów z róż-nemi znaczeniami, np. Jesus Hominum Salvator (Jezus Zbawca ludzi), albo: Jesus Hor-tator Sanctorum (Jezus wzór świętych), albo: In Hoc Saks (w Nim zbawienie).

I. L. F., w Anglji = Indian Local Forces (indyjskie siły miejscowe); podobnież: I. M. D. (lub S.) = Indian Medical Departament (albo Service) «Indyjski urząd lekarski». I. M. E. Institution of Mechanical Engineers «Instytut inżynierów techników». I. N. = Indian Navy

1 «üßtam

«Marynarka indyjska».

I. N. D. (C.) = In nomine Dei, albo Domini (Christi), « w Imię Boga, albo Pana (Chrystusa)». I. N. I. = In nomine Jesu (łać.) «w Imię Jezusa». I. N. R. I. = Jesus Nazarenus Rex Judaeorum (napis na krzyżu: Jezus Nazareński król żydowski). Także jako hasło stowarzyszenia włoskiego węglarzów (karbonarów) : Justum necare reges Italiae (słuszna zabijać królów włoskich). 81 oxrnaî f—-2181 .i ein^bnoJ w I. N. S. T. =. In nomine Sanctae Trinitatis (łać.), « w Imię Świętej Trójcy».

i. p. i. ±± in partibus infidelium (w krajach

łnaokoZ .nnol

niewiernych), i. q. =id quod (łać.) «to, albo to samo co»; i. q. ë. d. = id quod erat demonstrandum «co byłó db

,r »iwom odlvf

Litera i w pisowni polskiej spełnia kilka przeznaczeń: 1) oznacza samogłoskę, lecz tylko po miękkiej spółgłosce l, np. list, czytali,... 2) i jest jednocześnie samogłoską i znakiem mięk-czenia poprzedzającej spółgłoski, np. nikt (=ńikt), cicho (=ćicho), dziś (=dźiś)... 3) i jest tylko znakiem miękczenia poprzedzającej spółgłoski, gdy po niej następuje samogłoska, np. ciało (:=ćało), ziemia (=źem'a)... 4) na początku wyrazów, oraz w środku i na końcu po samogłosce polskie i jest skróceniem i wyobraża zgłoskę ji, np. imię (=jimię), istota (=jistota), moich (=mnjich), twoi (=twoji), stoicie (=stoji-cie) i t. p. W wyrazach takich jak: imię, istota,... pierwsze brzmienie, oznaczone literą i, różni się znacznie od i niemieckiego, np. w immer, ist, itp., przy którego wymawianiu nie masz wcale podniebiennego j. 5) Wreszcie w pisowni, unikającej joty (j) w zakończeniu ja wyrazów przyswojonych, litera i używana jest do wyrażenia spółgłoski j, tak, że każda dwójka ia, ie... oznacza tu zgłoskę ja, je.. , np. lilia, mania, Zofia,... zamiast: lilja, manja, Zofja; kolonie letnie zam. kolonje letnie, kopię metryki zam. kopję metryki i t. p. Oczywista, że używanie w tym razie znaku samogłoski i zamiast litery j, przeznaczonej w pisowni polskiej do wyrażania każdej spółgłoski j, nie zgadza się ani z za- I. O. O. F. ±= Independent Order of Odd Fellows, sadami tej pisowni, ani z dzisiejszym wymawianiem ogółu.—W języku angielskim litera i oznacza kilka brzmień, am.: 1) i krótkie, wymawiane jak polskie y (pin szpilka, little mały); 2) i oznacza zgłoskę aj (I can ja mogę, child=    dowiedzenia»,

■i '{Jdtfwonmm

czajld, dziecko, fiw=fajf, pięć); 3) samogłoskę I. R. O., w Anglji = Inland Revenue Office, «Urząd e (virgin=werdżyn, panna, firm stały); 4) krót- dochodów wewnętrznych», kie eu francus. (sir pan, first pierwszy, to flirt L U. D. = Juris utriusqUe Doctor, «Doktor oboj^ żartować, przymilać się); 5) i nie wymawia się    ga praw».    irnbn imnfodoi ßsoq

wcale przed następnemi samogłoskami a, e lub o V. I. = Vir illustris «mąż znakomity».

(nation—neszön, naród, friend—frend przyjaciel, J ad graecum pi! (łać,). «Idź do greckiego pi oraz w takich jak: business=byznes, interes) i t. p.    (ti)», t. j. idź na szubienicę, ruszaj do kata!

I w skróceniach: jako liczba u Greków    (z powodu podobieństwa greckiej litery u do-

I znaczyło 9, ł=900; u Rzymian 1=1 (jedność), szubienicy).    n,'i" ^nunot

ty aż do naszych czasów.

(ob.).

(ob.).

ob. Aksynit.

li.

Dr j. p.

I w logice formalnej oznacza sąd szczegółowy twierdzący, np.: niektóre metale są szlachetne, pewne choroby są nieuleczalne. Apulejusz z Madaury (114—190 po Chr.) w III- ej księdze swojego traktatu „De dogmate Platouis” wprowadził symboliczne oznaczanie sądów ze względu na ich ilość logiczną (ob.) i jakość (ob.) literami A, E, I, O. Symbole A i I wziął z wyrazu Afflrmo (twierdzę), E i O z wyrazu nEgO (przeczę). Tak więc A=:sąd powszechny twierdzący, E = sąd powszechny przeczący; I—sąd szczegółowy twierdzący; O = sąd szczegółowy przeczący. Piotr z Hiszpanii (papież Jan XXI—f1277) w swoich „Summulae logicales” ułożył odpowiednią formułkę mnemoniczną w następującym dwuwierszu:

„Asserit A, negat E, sed universaliter ambae”

[(propositiones)];

„Asserit I, negat E, sed particulariter ambae.” (A twierdzi, E przeczy, lecz oba (sądy) po-

[wszechnie];

I twierdzi, O przeczy, lecz oba szczegółowo).

Odtąd sposób ten oznaczania sądów upowszechnił się u Scholastyków i przetrwał jako pospoli-

Ad. M.

I. Symbol pierwiastku chemicznego, jednego z przedstawicieli grupy chlorowców—jodu

K. Sł.

Iamatologia (z gr. to lap.a=:lek i o XoYoçrrr słowo, nauka), nazwa obecnie mało używana, mająca to samo znaczenie co farmakologia

Dr j. p.

Ianolit lub yanolit, z greek. lavO^ç—fioletowy i X£fi-oę=kamień, nazwa podana przez De-lametherie na minerał, znany dziś powszechnie pod nazwą aksynitu, a zamiast nazwy „Sehorl violet”, używanej przez Romć de Pisie;

z. w.

' I’Anson Edward, architekt angielski (* w Londynie r. 1812—f tamże 1888). Był synem architekta, kierującego robotami asseniza-cyjnemi w hrabstwach Kent i Surrey; studya klasyczne odbył we Francyi, zawodowo zaś kształcił się pod przewodnictwem ojca i Johna Wal-lena. Następnie w częstych swych wycieczkach po całej Europie zgromadził zbiór ogromny rysunków i akwarelli architektonicznych, których tylko niewielką część wystawił był w Szkole sztuk pięknych na zjeździe architektów r. 1835. Zamianowany r. 1844 budowniczym dzielnic londyńskich Clapham i południowej Battersea, I’A. poza robotami administracyjnemi wzniósł w Londynie znaczną liczbę gmachów publicznych, bądź dla wielkich kompanij finansowych, bądź też dla możnych stowarzyszeń religijnych, a między innemi: Corn Exchange Chambers, Setting Lane, British and foreing Bibie Society, Muzeum i bibliotekę szpitala św. Bartłomieja, odnowił budowle starożytne Royal-Exchange, w których, jeden z pierwszych, użył w dziedzińcach wewnętrznych do wykładania ścian cegły białej polewanej i t. d. Będąc korrespondentem zagranicznym towarzystwa architeków francuskich i dwukrotnie prezesem instytutu królewskiego architektów angielskich, wzbogacił jego wydawnictwa licznemi memoryałami ilustrowanemi, jak np. między innemi: „Some French Châteaux of the age of Francis I” (1856); „The recent Impro-vements in Paris” (1858); „The Kremlin of Moscow” (1868); „The Architecture of Norway” (1878); „Mediaeval and otlier Buildings in the island of Cyprus” (1853). Syn jego, Edward Blakeway I’A., również architekt, uczestniczył w pracach ojcowskich.

Iatrochemia (od gr. b iaTpóę=lekarz). Wyraz ten oznacza niekiedy chemię lekarską, t. j. częśó chemii organicznej zajmującą się sprawami chemicznemi, odbywającemi się w ustroju żywym, zdrowym lub chorym; częściej jednakże miewa znaczenie to samo, co che-mi atri a (ob.).

Iatrofizyka (z gr. o iaTpóę:=:lekarz i y) cpoottU) [TŚ/VY)]:=fizyka). Nazwa ta oznacza naukę wyznawaną i głoszoną przez pewuą szkołę lekarską, kwitnącą szczególnie w w. XVII, lecz sięgającą wpływem swym do połowy wieku na stępuego, a opierającą się w swych poglądach teoretycznych wyłącznie na fizyce i za jej pomocą starającą się objaśnić i wytłómaczyć wszystkie sprawy fizyologiczne i patologiczne ustroju ludzkiego. Posługując się metodą czysto fizyczną, musiała I. szeroko uwzględniać mechanikę i matematykę, stąd też dawana jej bywa często nazwa Iatromechaniki oraz Iatromatema-tyki. Kierunek ten lekarski, aczkolwiek nie wolny od licznych błędów, wypływających zawsze z jednostronności poglądów i chęci dostosowywania do nich wszystkiego, oddał wszakże nauce także niejedną przysługę rzetelną, osobliwie przez zwalczanie stanowcze zbyt jednostronnej również Szkoły chemiatrycznej (ob. Chemiatria).—I. powstała we Włoszech na początku wieku XVII; jako twórca jej wymieniany bywa zwykle genialny Alfons Borelli (ob.), właściwie jednak jest starsza od niego, a za najdawniejszego jej krzewiciela uchodzić powinien S. Santoro (ob.), zasłużony fizyolog i fizyk. Do rozwoju I-i po Borellim, lub obok niego, przyczynili się we Włoszech najwięcej: znany anatom Wawrzyniec (Lorenzo) Belli-ni (ob.), słynny lekarz Jerzy Baglivi (ob.) i B. Ramazzini (ob.). Poza granicami Włoch, gdzie miała zawsze zwolenników najliczniejszych i najgorliwszych, I. zapanowała tylko jeszcze w Anglii. W kraju tym krzewili ją głównie mężowie tacy, jak Archibald Pitcairn (ob.), historyk medycyny Jan Freind (ob.) i Ryszard Mead (ob.), wszyscy trzej znani zaszczy-

Dr J. P.

Dr J. P.

Dr J. P.

W. N.

Ibagué albo San Bo ni facio de Ibague, miasto w południowo - amerykańskiej rzeczypo-spolitej Kolumbii, w stanie Tolima, w odległości 50 kim. na południo-zacliód od Ambalemy, w pobliżu lewego brzegu Combeimy (lewy dopływ Magdaleny); o 30 kim. na południo - wschód od wulkanu Tolima, na równinie, wzniesionej około 1 300 m. między dwoma równoległemi łańcuchami Kordylierów (środkowym i wschodnim), rozdzielonemi doliną Magdaleny; w żyznych oko-

licach miasta uprawiają kakao, tytoń, ryż, trzcinę cukrową, kukurydzę, kawę i inne rośliny zwrotnikowe; prócz tego są tu bogate kopalnie siarki, cyny oraz źródła siarczane. Miasto ma znaczenie handlowe z powodu położenia na drodze z doliny Magdaleny do doliny rzeki Cauca,

R.

tnie w dziejach lecznictwa. We Francyi I. pierwotnie miała tylko samych przeciwników, a dopiero od początku wieku XVIII w Montpellier znalazła kilku zwolenników, którym nie udało się wszakże rozpowszechnić ją w kraju, pozostającym pod wpływem Paryża, wrogo dla niej usposobionego. Również w Hollandyi i w Niemczech, gdzie przeważnie i niepodzielnie panowała Chemiatria (ob.), w wieku XVII I. wcale powodzenia nie miała. Dopiero w wieku następnym Hollender Herman Boerhaave (ob.) i Niemiec, Fryderyk Hoffmann (ob.), chociaż w nieco zmienionej postaci, w krajach swych przyczynili się do jej rozpowszechnienia.—Główni krzewiciele i popieracze I-i (przeważnie wymienieni powyżej) odznaczali się bez wyjątku nauką głęboką i, jak na swe czasy, bardzo dokładną znajomością fizyki oraz nauk przyrodniczych wogóle, na nich więc opierali też poglądy swe teoretyczne na życie i sprawy jego w stanie zdrowia lub choroby, wszelako, jako wykonawcy sztuki lekarskiej, teorye swe stosowali jeno bardzo oględnie, trzymając się raczej, jako lekarze, głównie zasad Hippokratesowych.— Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences mód.” (Paryż 1870, T. II str. 735—953).

Iatromatematyka (z greek. 6 laTpóęzrrlekarz i 7] [xaibjpLaTiîd] [xé/vïj]=matematyka), właściwie matematyka lekarska. Pierwotnie wyrazem tym oznaczano odłam lecznictwa, opierający się głównie na astrologii (ob.), więc kierujący się nią zarówno w rokowaniach swych, jako też w leczeniu samem, czyniąc je zawisłem od znaków i ruchów ciał niebieskich, od wieku zaś XVII nazwa ta przybrała znaczenie równe zupełnie iatrofizyce (ob.).

Iatromechanika (z greek, o iazp6ę — lekarz i rj fiYjxavixjj [té'/VT]]—mechanika), dosłownie m e-chanika lekarska. Wyraz ten używany bywa w dwu znaczeniach; najczęściej wyraża to samo, co iatrofizyka (ob.); czasami wszakże, chociaż niesłusznie, służy też zamiast miana mechanoterapia (ob.).

Ibabao, jedna z wysp Filipińskich, ob. Samar.

Ibadan, miasto handlowe w Wyższej Gwinei, w posiadłościach angielskich, w krainie Yoruba (na północ zatoki Benin), w odległości 33 kilometrów na północo - wschód od miasta Abbe-okuta.

W. N.

Ibanez (wymawia się Iw an i es) Carlos, margrabia de Muthacen, geodeta hiszpański (* 1825 w Barcelonie — f 1891 roku w Nizzy). Kształcił się w akademii inżynieryi wojskowej w Guadalajara, a potem służył w korpusie inżynierów. Kiedy rząd postanowił wykonać wielką mapę topograficzną Hiszpanii, głównym kierownikiem robót przygotowawczych do tego dzieła zamianowano, r. 1852, obok Saavedry, Iba-neza. Przy pomocy miary, sporządzonej według ich obrysu przez Brunnera w Paryżu, wymierzyli ci dwaj inżynierowie, z dokładnością aż do owego czasu niedościgłą, linię podstawową. 15 kim długą, na równinie La Mancha. Później (1856 — 68) wymierzyli trzy takie linie na wyspach Balearskich. Po zajęciu przez Saavedrę w ministeryum stanowiska dyrektora robót publicznych, I. sam jeden kierował robotami geo detycznemi w Hiszpanii i zorganizował geodetycz-ny i statystyczny instytut państwowy. Roboty geodetyczne hiszpańskie ściśle się połączyły z zapoczątkowanem w r. 1861 przez generała Baeyera wymierzeniem europejskiem stopnia południka, które się bardzo rychło zamieniło w przedsięwzięcie międzynarodowe. W związku z tem stanęło przeprowadzone r. 1879 przez I-a i Per-riera przedłużenie wielkiego pomiaru południka francuskiego aż do Algieru. Po śmierci generała Baeyera I. został prezydentem stałego komitetu geodetycznego, od roku zaś 1870 był członkiem, a 1871 prezydentem kommissyi międzynarodowej miar i wag. Prócz licznych referatów w pismach hiszpańskich z zakresu geo-dezyi, I. wydał roku 1888 „Tableau géographique et statistique de 1’Espagne” z mapą o skali 1 : 500 000.

Ibar, rzeka północno - zachodniej części półwyspu Bałkańskiego, należąca do systematu Dunaju, prawy dopływ Morawy serbskiej. I. bierze początek w pobliżu zetknięcia się tureckiego sandżaku Nowibazarskiego, Albanii i Czarnogó-rza, w górach, zwanych Północ no-albańskiemi Alpami, na północnym stoku szczytu Zlieb (blizko 2 200 metr.). Płynie w wązkiej dolinie, otoczonej wysokiemi górami wapiennemi, które, zbliżając się do siebie, tworzą przesmyk Wra-cze (wrata=wrota); rzeka ta ma z początku północno-wschodni kierunek, dalej wschodni do Mi-trowicy, gdzie przyjmuje z prawej strony Sitni-cę (na wysokości 510 m.), która płynie z połu-dnio - wschodu przez Pole Kosowe i obfitością swych wód wyznacza kierunek I-owi, tak, iż ten odtąd płynie ku północy; opuściwszy sandżak No-wibazarski, wkracza w granice Serbii, gdzie pły-

pisma jego uważano za główne źródło nestorya-nizmu. Chociaż list ten został wtedy potępiony, nie stanowi to sprzeczności z uznaniem I-a za prawowiernego na soborze chalcedońskim, ponieważ list ów I. pisał, będąc jeszcze kapłanem, gdy później, jako biskup, nigdy za heretyka uznanym nie był: owszem, sam na tymże soborze Nestoryusza potępił. — (Hergenröther: Hist. Kościoła).

nie pod miastem Raszka i wzdłuż zachodnich stóp gór Kopaonickich, najwyższych w Serbii (2 100 m.); zachowując wciąż kierunek północny, przepływa dalej wzdłuż wschodnich stóp gór Troglowo (1 370 metr.), pod Karanowacem (220 metr.) i o parę kilometrów poniżej wpada do Morawy na wysokości 100 m. Cała długość biegu wynosi 240 kim., z których 140 w san-dżaku Ńowibazarskim, a 100 w Serbii. Z dopływów serbskich znaczny jest tylko lewy, Stu-denica.

Ks. B. M.

W. N.

Ibbenbüren, miasto w Westfalii, w regencyi Miinsterskiej, o 10 kilometrów na północo-

malował zarówno olejno jak i farbami wodne-mi, z początku motywy pejzażowe wysp, później okolice stałego lądu, ożywione figurami. Do najlepszych prac jego należy widok jeziora z ką-piącemi się dziewicami „The mermaid’s hount” w „South Kensington Museum”. Muzeum to posiada i inne wybitniejsze obrazy jego pędzla.

w. N.

s. s.

Ibarra lub San Miguel de Ibarra, ina- zachód od Tecklenburga, na północno-zachodnich czej Imbabura, miasto w południowo - amery- odgałęzieniach Lasu Teutoburskiego, nad rzeką kańskiej rzeczypospolitej Equador, około 100 Ahe (systemat Euibu), na kolei żelaznej od Re-klm. na północo-wschód od Quito, na wyżynie nu do Hannoweru; około 5 000 m ców, zakłady (około 2 300 m.), pośród Kordylierów u północ- tkackie, fabryki szklane, tartaki, młyny; w po-nych stóp wulkanu Imbabura (4 580 m.), nad bliżu kopalnie węgla i żelaza, kamieniołomy.w*N-małą rzeczką Ajavi, dopływem Rio Branco, któ- Ibbetson Juliusz Cezar, malarz angielski ra wraz z rzeką Chota tworzy Mirę, najpółnoc- (* 1759—f 1817). Samouk, zdolny pejzażysta, niejszą rzekę zachodniego stoku Equadoru. I. i jej okolice, pełne ogrodów i plantacyj (bawełny i trzciny cukrowej), stanowią rodzaj oazy śród pustej wyżyny. W roku 1868 Ibarra została zniszczona przez trzęsienie ziemi, które w mieście i w okolicach pozbawiło życia około 30 000 ludzi. Miasto powoli podnosi się z ruin.

Ibea, I. B. E. A.—skrócona nazwa posiadłości angielskich we wschodniej Afryce (Imperial British East Africa); posiadłości te składają się z następujących części: 1) protektorat Zanzibaru (wyspy Zanzibar i Pemba), 2) protektorat Ugandy i Unyoro, 3) protektorat Afryki Wschodniej. Miastem głównem posiadłości jest Momba-za (około 15 000 m-ców), port i punkt wyjścia

kolei żelaznej do jeziora Wiktoryi (obacz po-

w. N.

Ibarra Joachim, drukarz hiszpański (* r.

1725 w Saragosie — f 1785 w Madrycie). Za zasługi swoje w drukarstwie był przez Karola III zamianowany typografem nadwornym. Lubo się nigdy nie wychylał za granicę i wszelkie ulepszenia sam wynajdywał lub też innych do nich pobudzał, postawił jednak swoje druki na tak wysokim stopniu doskouałości, że dorównywały drukom Didota, Bononiego i t. p. Jego

Ibera, miasto w starożytnej Hiszpanii, nad rzeką Iberus, w pobliżu morza położone, według Liwiusza (23, 28) najznaczniejsza miejscowość stron owych za czasów drugiej wojny punickiej. Tutaj obaj Scypionowie pobili Hasdrubala w r. 216 przed Chr. Miasta tego zresztą źródła starożytne więcej nie wspominają, chociaż znaleziono w nowszych czasach monety z napisem: „Hibera Julia”, które zwyczajnie do tej właśnie

S. Drz.

R.

wydania Biblii, Mszału mozarabskiego, Don Ki- szczególne artykuły), chota (1780, 4 tomy z miedziorytami), Historyi hiszpańskiej Mariany (1780, 2 tomy), Przekładu Sallustyusza (^1772) są najcenniejszemi wzorami jego kunsztu. Wdowa po nim, prowadząc dalej przedsiębiorstwo mężowskie, wydała w r. 1803 cenny słownik hiszpański.

miejscowości odnoszą.

Iberis L., Ubiórek, rodzaj z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), właściwy Europie Połud. i Małej Azyi, gatunki: I. amara, U. gorzki, ma liście podłużne, tępe, zwężające się klinowato w ogonek, na końcu 2 do 3 zębów tępych. Kwiatostan gronowaty; łuszczynka prawie okrągła, lekko wykrojona, o 2 ząbkach. Jednoroczny lub jednoletni. Wys. 15—30 cm. Kwiaty białe od maja do sierpnia. Lubi grunty wapienne. 1. intermedia. Liście dolne lancetowate, z obydwóch stron 1—2 razy ząbkowane, górne podłużno-lancetowate, całobrzegie, kończyste. Łuszczynki głęboko wykrojone. Wysokość 60—90 cm. Kwitnie biało lub blado-liliowo, w czerwcu i lipcu.

Ibas, biskup Edessy (436—457), sprzyjał skrycie Nestoryanom, którzy po trzecim soborze powszechnym, odbytym w r. 431 w Efezie, gdzie Nestoryusz został potępiony, przenieśli się do Persyi i znaleźli przychylne przyjęcie u szkoły teologicznej w Edessie. Oskarżony przed metropolitą Antyocheńskim, oczyścił się z zarzutów; również uniewinniony został przez Synod biskupów fenickich, zwołany umyślnie w Berycie, gdy przeciwnie Monofizyci na synodzie, przezwanym „rozbojem Efezkim”, złożyli go z biskup-stwa. Sobór powszechny Chalcedoński 27 października r. 451 przywrócił go do Urzędu, kiedy potępiał uroczyście błędy nestoryańskie. W sporze o „Tria capitula”, toczonym w VI wieku, głośnym był list I-a do Marisa, biskupa z Har-daszir w Persyi, w którym ujmuje się gorąco za Teodorem, biskupem z Mopsuestu, ponieważ

z. z.

Z mnóstwa wykładów najciekawsze są następujące: Już w Wiekach Starożytnych łączono I-ów zachodnio - europejskich z I-ami azyatyckimi z pod gór Kaukaskich (dzisiejsi Gruzini), sądząc, że bądź hiszpańscy byli wychodźcami z Kaukazu, bądź naodwrót — kaukascy stanowili kolonię hiszpańską (Strabon). W nowszych czasach, pierwsze z tych dwu przypuszczeń przyjęli: S. F. W. Hoffmann, Freret, Petit-Radel i Walkener. L. Diefenbach wscho-

S. Dra.

J. umbellata z lancetowatemi, najczęściej całobrze-giemi liśćmi, kiściastemi gronami kwiatów fioletowych lub blado-purpurowych; hodowany jako roślina ozdobna. Również w tym celu hodują ogrodnicy gatunki i odmiany: J. amara, hesperi-difolia, coronaria Empres, c. Princeps, Lagascae, Pruiti, semperflorens i inne.

Iberowie, naród pochodzenia zagadkowego, który przed przybyciem Indoeuropejczyków (Celtów, Italów) miał swe siedziby w Europie południowo-zachodniej, głównie zaś w całej Hiszpanii, jako też w środkowej i południowej Gallii. Także brytańscy Sylurowie, według Tacyta, byli pochodzenia iberyjskiego, a poczęści i pramiesz-kańcy Italii (Sicanowie na Sycylii, według Tu-cydydesa i Philista Syrakuzańskiego, Sardowie i Korsowie na wyspach Sardynii i Korsyce). Siedziby Liburnów i Ligurów niepewne. Po przybyciu Aryów, ziemie rozległe, pierwotnie przez I-ów zajęte, zaczęły się zmniejszać dość prędko. W Italii wkrótce całkiem zanikli, a także w Gallii, z początkiem VI stulecia, Gallowie wparli ich w kąt pomiędzy Garonną a górami Pirenej-skiemi, gdzie I. przesiedzieli jeszcze aż do czasów Cezara. Tylko w Hiszpanii utrzymali się długo, aż do epoki historycznej, pomieszawszy się z nowymi osadnikami, jak widać z nazwy Cel ty berów, i tutaj z biegiem czasu cały półwysep stracił swoją ludność pierwotną, tylko po obu stronach Pirenejów, w pobliżu odnogi Biskajskiej, utrzymało się plemię iberyjskich Waskonów do dni dzisiejszych, pod starem imieniem Basków (ob.). — Pochodzenie i stosunek I-ów do innych ludów starożytnych, mimo wielu różnych teoryj, dotąd jeszcze niewyjaśnione. To tylko pewna, że do Indoeuropejczyków nie należeli; lecz skąd przyszli, albo czy byli w Hiszpanii autochtonami—niewiadomo.

dnie pochodzenie I-ów uznał wprost za postulat (a dawniej jeszcze Grimm); równie też Philips mniema, że się dostali do Europy drogą morską ze Wschodu, osiedliwszy się wprzód na wyspach morza Śródziemnego, a z kolei w Hiszpanii. Zdaniem Chaho, Boudarda i Leibniza przybyli oni do Hiszpanii z Afryki (przez cieśninę Gi-braltarską). Osobną grupę stanowią uczeni badacze, którzy, wyprowadzając wnioski z cech języka iberyjskiego, zachowanych dotychczas wmówię Basków, I-ów starożytnych łączą z plemionami amerykańskiemi, przypuszczając, że się dostali do Europy przez zanikły ląd lub archipelag, który się niegdyś rozpościerał na miejscu oceanu Atlantyckiego (S. J. Vater 1810, później Whitney, Leroy, d’Abartique i inni). D’Arbois mniema, że przyszli z Atlantydy do Afryki, a stamtąd do Europy. Z Hamitami łączą ich Collignon i P. Nada. Obecnie nabiera prawdopodobieństwa stanowisko, zajęte przez niektórych lingwistów, głównie zaś przez antropologów, którzy widzą w I-ach tylko zachodnią część autochtonów południowo-europejskich typu jednakowego (długogłowych o płci śniadej), do którego należały i inne, mniej - więcej odróżniające się plemiona, jak Ligurowie w Italii, Libijczycy w Afryce północnej, autochtoni Grecyi i Azyi Mniejszej (Pelazgowie, Hittitowie i Alorodowie Hommela). Tym sposobem ożywiła się hypote-za co do łączności I-ów hiszpańskich z kaukaskimi, ale bez immigracyi. Tak mniemają G. Sorgi, Hamy, Delisle, a także i Fr. Hommel. — Por. W. von Humbold „Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens mittels der vask. Sprache” (Berlin 1821); G. Philips „Die Einwanderung der Iberer in die pyr. Halbinsel” (Akad. wied. 1870); D’Arbois de Jubain-ville „Le premiers habitants de l’Europe” (wyd. 2-e Paryż 1889); A. Garrigou „Ibères, Ibérie, études sur l’origine etc.”.

Ibêrus albo Hibêrus (po gr. ’Tßrjp, u Stra-bona "IßKjpo«;), dzisiaj Ebro, nazwa jednej z sześciu rzek głównych starożytnej Hiszpanii. Wypływa on w górach Kantabryjskich, w pobliżu Juliobrigi, i przepływa potem w kierunku połu-dniowo-wscboduim rozległą, 260 mil rzymskich szeroką płaszczyzną; od miasta Varii (dzisiaj Varea) staje się spławnym; uchodzi do morza kilku ramionami, poniżej Dertosy (Tortosa). Pierwotny rzymski podział całego półwyspu py-renejskiego na Hispania citerior i ulterior polega właśnie na biegu tej rzeki; a z tego powodu też często oznaczano go mylnie, gdyż posuwano go zbyt daleko ku południu, jakoby I. miał półwysep na dwie równe części dzielić; niektóre źródła starożytne podają nawet, że I. do Atlantyku wpada (Appian. de reb. Hisp. 6). Dopływy jego z lewej strony są: Gallicus (dzisiaj Gallego), Sikoris (Segre) z Cingą: z prawej strony: Salo (Ksalon).—Por. Caes. B. Civ. 1, 60; Liv. 21, 5; Plin. Nat. Hist. 3, 3, 4.

Iberya (po łacinie lberia, po grecku ’lßijpfa), 1) w ustach Greków i Rzymian starsza nazwa Hiszpanii, nadana półwyspowi Pyrenejskiemu od rzeki Iberus (dzisiaj Ebro). Mieszkańcy jej Iberowie hiszpańscy, zwani po łacinie Ibêri, Iberei, dzielili się na liczne szczepy, trudniące się głównie uprawą roli i hodowaniem bydła. W południowych okolicach jednakże kwitło szczególnie górnictwo, a tamtejsze kopalnie srebra i cyny zażywały dalekiego rozgłosu. Mieli oni także własne, szeroko rozpowszechnione pismo narodowe, którego początki sięgają, jak się ze szczupłych szczątków zdaje, czasów bardzo dawnych. Na najwyższym stopniu rozwoju stał pomiędzy temi ludami szczep Turdetanów, osiadły w dolnej Andaluzyi, który posiadał oryginalne epopeje; kroniki swych dziejów i prawa pisane. Także Turdulowie, zamieszkujący górną Andaluzyę i część Luzytanii, wyróżniali się wyższą kulturą od dzikich szczepów sąsiednich. Prócz nich zasługują jeszcze na osobną wzmiankę Kantabrowie, Ilergetowie, Va-s ko no wie (ob.). Pomiędzy dochowanemi szczątkami staro-iberyjskiej kultury wymienić osobno należy sporą ilość monei, które opisali: Heiss w dziele swem „Description générale des monnaies antiques de l’Espagne” (Paryż 1870) i Del-gado w „Nuevo métode de clasificacion de las medallas autonomas de Espaha” (Sewilla 1870—

1879). Resztki języka Iberów, dochowane w starożytnych inskrypcyach, wydał Huebner w „Mo-numenta linguae ibericae” (Berlin 1893). — 2) żyzna kraina, przeważnie zboże, oliwę i wino rodząca równina, w czasach cesarstwa Bizantyjskiego Georgią, dzisiaj także Gruz y ą zwana, na kaukaskim przesmyku, której granice na zachód tworzyła Kolchida, na północ góry Kau-kazkie i Sarmacya, na wschód Albania (rzeka Alazonios), a na południe Armenia. Cztery tylko ciasne wąwozy wiodły do tej krainy: 1) z Kolchidy obok warowni Sarapany, 2) z Armenii przez rzekę Kyros, zwyczajny traktat rzymski, 3) z Albanii przez rzekę Alazonios, 4) przez Bramy kaukazkie z Sarmacyi. Główną rzeką krainy był Kyros (dzisiaj Kur). Mieszkańcy, zwani Ibères albo Ibëri, trudnili się głównie uprawą roli i należeli, przynajmniej wT klasach panujących, prawdopodobnie do szczepu irańskiego. Dzielili się oni na cztery kasty: szlachtę, z której łona dwóch królów wybierano, kapłanów i sędziów, wojowników i rolników, a wreszcie na niewolników królewskich, tak zwanych ßaaiXixoi SoöXoi. Wyprawa Pompejusza do Azyi w r. 65 przed Chr. zaznajomiła Rzymian po raz pierwszy z I-ą, wszakże dopiero od czasów cesarza Trajana należała ta kraina formalnie do państwa rzymskiego; lecz po śmierci Juliana (r. 363 po Chr.) podbił ją pod swe panowanie król perski Sapor II. Uznając pozornie zwierzchnictwo perskie, utrzymali się Iberowie przy własnych książętach, z tytułem królewskim, który w V wieku nową stolicę Thilisi (Tiphilis, dzisiaj Tyflis) założyli. Wiara chrześciańska dostała się do nich z sąsiedniej Armenii. Pierwotną stolicą I-i była Harmosika (dosłownie= Ahuramardy twierdza), położona nad Kyrosem, przy południowej przełęczy. — Por. Strab. 11, 499 i nast.; Plin. Nat. Hist. 6, 44; 10, 11. s- Drz-Iberyjski półwysep, ob. Pirenejski półwysep.

Iberyjskie góry, albo Iberyjski kraj źródłowy (Cordiliera Iberica), góry we wschodniej Hiszpanii, północno-wschodni i wschodni wyniosły skraj wyżyny Kastylskiej (albo Iberyjskiej), spadając} stromo, tarasowato ku dolinie Ebro i wybrzeżu Walencyi, a łagodnie ku wyżynie; wzdłuż tych gór idzie główny dział wodny półwyspu Iberyjskiego, zbaczający zresztą często ku zachodowi. Góry I. przypierają na północy, w okolicach źródeł Ebro, do gór Kantabryj-skich, stanowiących północny skraj wyżyny Kastylskiej: mianowicie na źródłowiskach tej rzeki wznosi się kredowa wyżyna z górami przynajmniej na 1000 m. wysokiemi; na południo-wschód od niej wznoszą się do 2 300 m. sylu-ryjskie góry Sierra de la Demanda, dzikie, nagie, ubogie w wodę, z warstwami silnie zdyslo-kuwanemi, poczęści fałdowo, poczęści uskoko-wo. U zachodnich stóp tych gór, pod S. Adrian de Juarros występują warstwy węglowe z kopalniami węgla; toż samo po drugiej stronie na przejściu do doliny Ebro pod Prejano i Turun-cum. Tutaj więc warstwy paleozoiczne zostały podniesione wysoko, a pokrywa mesozoiczna kredowa, która je pokrywała, uległa spłókaniu

1    dochowała się tylko w szczątkach na przejściu od Sierra de la Demanda do wyżyny; do tych szczątków należy Pico de Urbion (przeszło

2    200 m.). Na południowym stoku Urbionu wy

pływa rzeka Duero, płynie z początku ku południu śród warstw kredowych, a następnie zwraca się ku południo-zachodowi i zachodowi, wkraczając już w trzeciorzędowe góry Almazan, wznoszące się na 1 000—1 200 m., jako zachodni skraj gór Iberyjskich; stanowią one również dział wodny między Duero i Jalonem, dopływem Ebro. Ku wschodowi od tych gór trzeciorzędowych wznoszą się góry jurajskie i triasowe, dosięgające największej wysokości (2 350    m.)

w Sierra de Moncayo (piaskowiec pstry). Ciągnące się między Moncayo i Urbionem góry, z warstw jurajskich złożone, obniżają się, lecz nie spadają poniżej 3 400 m., wyjąwszy w Puerto del Madero (1 200 m.). Na południe od Moncayo góry też się zniżają: aż do Montes Universales, Pena Palomera i Sierra de S. Just, ani jeden szczyt nie dosięga 1 500 m., choć zresztą średnia wysokość nie spada poniżej 1 000 m. Cała ta część gór po stronie zwróconej ku dolinie Ebro składa się z grzbietów, biegnących ku południo-wschodowi, między któremi wszystkie rzeki płyną w jednakowym kierunku, mianowicie ku Jalonowi, który góry te przecina wpoprzek, doliną krętą złożoną kolejno ze zwężeń i rozszerzeń. Źródła jego leżą na skraju wyżyny Kastylskiej i tym sposobem jego dolina stanowi dalszy ciąg drogi, biegnącej doliną He-naresu, tak, iż powstała tu prawie prostolinijna droga naturalna, łącząca Madryt z Saragosą (kolej żelazna). Góry te w grzbiecie triasowym Parameras de Malina dosięgają 1480 m. Na wschód i południe od tego grzbietu rozciągają się góry jurajskie o wyźynowym charakterze, tworzące źródłową krainę Tagu i jego prawego dopływu Galio, płynących tu w wąskich i głębokich dolinach. Strzępy warstw kredowych osz-

W. N.

w kolbce wydaje nieco wody.

Ibicui, miasto w rzeczypospolitej Paraguaj-skiej, o 45 km. na południo-wschód od Paragua-ry, która jest stacyą kolei żelaznej od Asuncion do Villarica; leży u stóp Sierra Tatuqua pod 26° szer. pn.; bogate kopalnie żelaza.

K. a. v.

■M

m.

o-

K. A. C.

czędzone od spłókania leżą jeszcze tu i owdzie na jurze. Nad tą krainą jurajską wznoszą się równoległe grzbiety syluryjskie; na skraju: Sierra de la Virgen, Sierra de Vicor, Sierra de Cu-calon; we wnętrzu wznosi się Pizzo de la Al-menara, dosięgający 1 440 m. Na południe od źródłowisk Tagu i Guadalaviaru, gdzie góry I. opuszczają stok północno-wschodni ku dolinie Ebro i przechodzą w stok wschodni ku morzu Śródziemnemu, wysokość ich wzrasta; składają się tu one z klocowatych wyniosłości wapiennych (kredowych i jurajskich), porozdzielanych przez uskoki, wymodelowanych przez erozyę; są to mianowicie góry Sierra de Gudar i Sierra de Javalam-bre (2 020 m.); jeden z tych kloców, Pena Golosa (przeszło 1 800 m.), wysuwa się ku morzu Śródziemnemu tylko na 40 km. Wszystkie te góry wapienne obejmują pod ogólną nazwą Los Mo-negros. Na zachód od doliny Guadalaviaru występują tu góry Montes Universales, nieco niższe od poprzednich, ale stanowiące jeden z najważniejszych centrów hydrograficznych półwyspu: stąd wypływają Guadalaviar, Tag, Cabriel, Jucar.

Iberyjskie morze—w Starożytności nazwa części m. Śródziemnego przytykającej do Hiszpanii.

Iberyt, nazwa jednej z licznych pseudomor-foz po kordyerycie. Występuje w okolicy Toledo, w postaci skupień, podobnych do kryształów gigautolitu, dzieli się i łupie równolegle do podstawy oraz równolegle do wszystkich ścian bocznych słupa sześciokątnego. Szarawo-zielo-nawy, nieprzezroczysty. Twardość od 2 do 3; ciężar właściwy 2.89. W płomieniu dmuchawki

topi się zwolna i daje czarne szkło; prażony

z. w.

w. N.

Ibis, rodzaj ptaka, należącego do rzędu brodzących (Grallatores), do rodziny ibisowatych (.Hemiglottides). I-y odznaczają się cienkim, spłaszczonym z boków i lekko zakrzywionym dziobem. Gatunki I-sa znajdują się w Starym i w Nowym Świecie. Przedstawicielem I-sów Starego Świata jest ibis czczony (Ibis religiosa), długości do 75 cm., o białej barwie, nagiej głowie i szyi; dziób, głowa, szyja i nogi—czarne; końce skrzydeł i ogona czarne z odcieniem granatowym. Żyje w Afryce środkowej, głównie w Sudanie i Nubii, rzadziej w Egipcie. W Starożytnym Egipcie był ptakiem pospolitym i czczonym przez Egipcyan, jako tępiciel gadów i płazów, któremi się żywi, i jako zwiastun przyboru Nilu. I. czczony zjawia się w porze deszczowej, buduje gniazda na drzewach, składa od

3-ch do 4-ch jaj. I. brunatny (Ibis falcinellus

v. Falcinellus igneus), o kasztanowatem upierze-

EncyM. Powbz, Ihistr. Zosz. 286 T. XXX.

niu w zimie, czerwonawem w lecie, z zielona-wym odcieniem na głowie, grzbiecie, skrzydłach i ogonie, nieco mniejszy od I-sa czczonego; zamieszkuje wybrzeża morza Śródziemnego, Afrykę i Indye. Zalatuje i do środkowej Europy. Buduje gniazda na niedostępnych bagnach. Odbywa wędrówki olbrzymiemi stadami. W środkowej i południowej Ameryce, na brzegu morza najczęściej u uścia rzek żyje I. czerwony (Ibis ruber), o pięknej barwie szkarłatnej i o mieniącej się perłowo głowie i szyi.

.'WSI

•v\:

ÄS

tel:

. -m ft»?

■Si

Fig. 142. Ibis religiosa (Ibis czczony).

Ibisowate (Hemiglottides), rodzina ptaków brodzących (Grallatores), spokrewniona z bocianami. Charakterystyczną cechą tej rodziny jest bruzd *, ciągnąca się z każdej strony wzdłuż dziob», i język bardzo słabo rozwinięty. Zamieszkują przeważnie okolice zwrotnikowe. Przedstawicielem tej rodziny jest rodzaj ibis (ob.).

Ibissa, także lpsium, nazwa rzymska miasta Yps w Austryi.

Ibiszek, ob. Hibiscus.

Ibiza (E bus u s u Rzymian), największa z wysp Pityuzyjskich, u wschodniego wybrzeża Hiszpanii, naprzeciwko przylądka Nao, od którego jest oddalona na 90 km., w kierunku wschodniopółnoc-nowschoduim, ma 40 km. długości i około l(i km. średniej szerokości, obszar wynosi przeszło 590 km □. Pod względem ukształtowania powierzchni przedstawia niewysokie góry, których szczyt, Camp Vey na północy nie dosięga 400 m.; góry te są pokryte lasami, w części sosno-wemi, od czego pochodzi nazwa wysp Pityuzyjskich (lUToę = sosna). Z rzek wyspa posiada tylko jedną taką, która płynie przez cały rok, reszta w lecie wysycha. Wybrzeże północne jest strome i niedostępne; klimat jest suchy, przez całe

85

miesiące nie spada ani jedna kropla deszczu; niema też tu chorób epidemicznych. W żyłach m-ców płynie wiele krwi berberyjskiej i arabskiej; zajmują się oni rolnictwem przy pomocy sztucznego nawadniania; produkują wino, oliwę, figi i migdały; na wybrzeżach morza znaczny

i stryja, zarządzającego szpitalem dla chorych na oczy w Damaszku; później między innymi był też mistrzem jego słynny lekarz i botanik, Ibn el-Beitar (ob.). Czas pewien zajmował się wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzin-nem; w r. 1236 przeniósł się do Egiptu, będąc wezwany do Kairu na lekarza szpitalnego; po dwu latach jednak porzucił to zajęcie, udając się do Sarahedu w Syryi, dokąd powołał go na lekarza przybocznego emir Izz ed-Din Eidemir: tam też życia dokonał. O. jest autorem dzieła bardzo ważnego dla dziejów lecznictwa arabskiego, znanego p. n. „Fontes relationum de classibus medicorum“, zawierającego 399 życiorysów lekarzów greckich, arabskich, syryjskich, perskich i indyjskich. Pomimo, że autor postępował sobie bardzo niekrytycznie, nie dość dbał o chronologię i powtarzał często nader łatwowiernie anegdoty nieprawdopodobne, albo nawet stanowczo nieprawdziwe, to jednakże pracę jego uznać trzeba za bardzo cenną z powodu licznych wskazówek bibliograficznych, po większej części zupełnie pewnych. Dzieło to w całości dotąd nie jest ogłoszone drukiem, ani w oryginale, ani w dobrym przekładzie łacińskim Reiskego, przechowywanym jako rękopis w Kopenhadze; korzystali z niego wszakże, umieszczając obszerne wyciągi, w pracach swych F. Wüstenfeld w „Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher” (Gietynga 1840) i Leclerc w „Histoire de la médecine arabe” (Paryż 1876, 2 tomy). Rękopisy, mniej lub więcej zgodne między sobą, znajdują się w bibliotekach w Lejdzie (2), w Oksfordzie, w Gotha i w Paryżu (2).—Por. Ch. Daremberg Histoire des sciences médicales” (Paryż 1870, T. I str. 32); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 600), i „Biograph. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. I str. 179).

Ibn al-Athir Izz al-din Ali ibn Mohammed al Dżazari, historyk arabski (* 1160 w Dżazirat-ibn Omar w Mezopotamii—f 1233 w Mosulu). Uczył się w Mosulu i Bagdadzie; wyruszył następnie jako pielgrzym do Mekki i tam studya dalsze prowadził. W młodym wieku zaczął zbierać materyały do swych prac historycznych; osiadł następnie w Mosulu, gdzie dom jego stał się punktem zbornym uczonych muzułmańskich tej epoki, i zajął się opracowywaniem wielkiego dzieła, p. t. „al-Kńmil”, obejmującego dzieje narodów muzułmańskich i niektórych ich poprzedników na Wschodzie, od stworzenia świata do r. 1231. Znakomita ta

przemysł wydobywania soli z wody morskiej;

około 2 500 m-ców.

w. N.

Ibl ĆJenek (Wincenty), pisarz czeski (* r.

1851); wyższe studya odbywał na fakultecie filozoficznym w Pradze, oddając się szczególnie językom nowożytnym i stenografii, potem został nauczycielem szkół realnych. Zawód swój literacki rozpoczął r. 1874 jako współpracownik pism peryodycznych: „Tesnopisnó (stenograficzne)

Listy”, „Tësnopisna Beseda”; „Zabavy tësnop.”;

„Filolog. Listy”, „Athenaeum”; „Literarne Listy”;

„Vesna” (umieścił w niej powiastkę wierszowaną z leśnych samotni p. t. „Hela”), „Zlata Praha”. Tłómaczył niektóre powieści Puszkina,

Korsarza, Larę, Paryzinę i Mazepę Byrona, niektóre bajki Lafontaine’a i Floriana, z Hauffa powieść „Otello”, z Lessinga „Emilię Galotti”. W sprawozdaniach rocznych szkoły realnej pardubic-kiej, oprócz artykułów pomniejszych ogłosił dwie rozprawy: „Bajky Puchmajerowy” i „An-tické lâtky v novovëkém dramatë vubec a ces-kém żylaste”; z d-rem J. Hercerem ułożył słownik francusko-czeski; napisał i własnym nakładem wydał Naukę metodyczną stenografii czeskiej w trzech częściach, z których pierwsza i druga miały po dwa wydania i zatwierdzone są jako podręcznik naukowy dla średnich szkół czeskich.    *

Dr j. p.

E.

Iblis—tak się zowie u Mahometan dyabeł, jednoznaczny z Szeitânem (szatanem). W Koranie wszakże imię Iblis (od b a 1 a s = zły, odrzucony) zamiast dyabeł występuje tylko zaledwie 9 razy, kiedy szeitân 52. Według wiary mahome-tańskiej, szatan był pierwotnie aniołem i miał imię Azâzil, a panował nad zwierzętami i duchami (dżinnami); lecz kiedy Bóg stworzył Adama, anioł ów nie chciał przed nim czoła uchylać, jako stworzony z ognia przed ulepionym z gliny. Za to został z raju wygnany i nazwany J-em. Wtedy też zapadł na niego wyrok śmierci; otrzymał jednak odroczenie wykonania tego wyroku aż do dnia sądu ostatniego (Koran, Sura 7, 13).

Ibn — to samo co Ebn lub Ben (ob. te wyrazy).

kronika pisana jest stylem prostym i podaje jasny i dokładny opis wypadków, opierając się na źródłach poważnych. Wydał ją Tornberg („Ibn-el-Athiri Chronicon quod perfectissimum inscribitur” Upsala i Lejda 1851—76, tomów 15); inne wydania: w Bulaku (1290 r. Hedżyry, tom. 12) i w Kairze (1302 r. Hedżyry, tom. 12).

Ibn Abu Oseibła (* w Damaszku r. 1203 — f w Sarahedzie [Syrya] r. 1269), zwykle zwany wprost Oseibia, całe nazwisko jego zaś brzmi:

Abul-Abbas Ahmed ben el-Kâsim ben Ghalifa Ibn Abu Oseibia Muwaffik ed-Din el-Chazredżi, lekarz i dziejopis lekarski, Arab. Był synem lekarza, zajmującego się głównie okulistyką; w zawodzie lekarskim kształcił się początkowo pod przewodnictwem ojca ¹ Oprócz tego I. napisał „Usd al-ghâba”, życiory-

(1891).

1852, 2 tomy).

sy towarzyszów proroka; wydane w 5-u tomach, w Kairze (r. 1286 Hedżiry). Z jego Historyi Atabeków Mosulskich fragmenty podali de Guignes w swych „Notices et extraits”, cz. I i de Siane w II tomie „Historiens orientaux des Croisades”. Z jego dzieła o Ansabach ogłosili urywki Wüstenfeld („Specimen”, Getynga 1835) i Lee

ig. p.

Ibn al-Chatîb (Ibn Omar, a także F a c h r al-din al Razi), filozof i teolog mahometań-ski, urodzony r. 1149 w Raj i, gdzie ojciec jego, Dhijâ al-din Omar, wysoce był poważany jako uczony. Rozpocząwszy nauki w mieście rodzin-nem, udał się następnie z nauczycielem swym, Medż al-din al Dzîlî, do Merâghi, i tam pod jego kierownictwem odbywał dalej studya swoje, oddając się szczególnie filozofii. Rychło i sam zasłynął jako znakomity teolog i filozof, który w podróżach swoich, zatrzymując się po rozmaitych miastach Azyi środkowej, miewał w nich wykłady teologiczne. F. umarł r. 1210 w He-racie. Napisał wiele dzieł i kommentarzy teologicznych, filozoficznych, historycznych, filologicznych i lekarskich. Najsławniejszym jest kommentarz Koranu „Mafâtîh al-ghaib”, najwszechstronniejszy ze znanych kommentarzy, prawdziwa Ęncyklopedya wszystkich z tego zakresu opracowań aż do w. XII; najlepsze wydanie z r. 1278 hedżyry w Bulaku w sześciu dużych tomach in quarto, po raz drugi wydany tamże r. 1289 hedżyry; jest także i stambulskie wydanie tego dzieła.    *

Ibn al-FaridŻ, mistyczny poeta arabski, ob. F a r i d.

Ibn al-Mokaffa, pisarz arabski, który żył w wieku VIII po Chr. Pochodził z Persyi i wychowany był w religii magów, a przeszedł na mahometanizm, jak się zdaje, bez przekonania o wyższości nowego kultu, który przyjmował. Niepodległością swego charakteru i złośliwością naraził się Sofyanowi, gubernatorowi Basry, gdzie mieszkał; gdy więc potem ściągnął na siebie gniew kalifa Al-Mansora, bez przynależnej czci wymieniwszy jego imię w pewnym ważnym dokumencie, Sofyan skorzystał z tej sposobności dla zadośćuczynienia osobistej urazie i kazał go zamęczyć w sposób okrutny (756). I. al-M. przetłómaczył z języka pehlvi na arabski kroniki, które do nas nie doszły, oraz napisał dzieło p. t. „Ed-Dorra al-Yatîma”, w Europie wszakże znany jest tylko jego przekład z perskiego na arabski słynnych bajek Bidpaia czyli Pilpaia p. t. „Kalila a Dimna” (ob. Bi dp ai).    *

Ibn el-GŁutija Abu Bekr Mohammed ibn Omar, pisarz arabski (* w Kordubie—f tamże w 977). Matka jego pochodziła od króla Wizygotów, Witizy. I. otrzymał wykształcenie bardzo staranne; był zarazem filologiem, gramatykiem, poetą i historykiem. P. t. „Tarich Iftitah el-Andalus” zostawił nam ciekawy opis początków podboju Hiszpanii przez Arabów. Zużytkował w nim podania ustne, jakie wtedy jeszcze o tych wypadkach krążyły. Jedyny znany rękopis tej pracy znajduje się w paryskiej Bibliotece narodowej. Urywki z niej ogłosili w tłó-maczeniu Cherbonneau w „Journal asiatique” (kwiecień-maj 1853) i O. Houdas w „Receuil de textes et de traductions”, wydawanym przez profesorów szkoły języków wschodnich (Paryż 1889, tom I). I. zostawił też traktat gramatyczny, p. t. „Kitâb Teçârif el Afâl”. — („Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn Arabszach (Ahmed ibn Mohammed ibn Abd Allah), historyk arabski (* w Damaszku 1389 roku—f tamże 1450 r.). Po zdobyciu Syryi przez Tamerlana (1400) został wraz z całą rodziną uprowadzony do Samarkandy, gdzie kształcił się bardzo gorliwie i między in-nemi nauczył się języków perskiego i tureckiego. Odbywał następnie odległe podróże naukowe, aż do Mongolii i Astrachauia, przez Krym dotarł do Adryanopola, gdzie przez czas jakiś był w służbie u sułtana, jako tłómacz dzieł arabskich na języki turecki i perski. Wrócił potem do miasta rodzinnego i pozostał w niem do śmierci. Głównem dziełem jego jest histo-rya Tamerlana p. t. „Adżaib el Maqdur fi Akh-bar Timur”. Golius wydał tekst i przekład łaciński („Ahmedis Arabsiadae yitae et rerum ge-starum Timurii qui vulgo Tamerlanus dicitur Historia” Lejda 1636; nowsze wydania w Kalkucie 1812 i 1818 i w Kairze 1285 i 1305 Hedż-ry); przekład francuski P. Vattiera: „Portrait du grand Tamerlan avec la suite de son histoire jusques à l’établissement de l’empire du Mogol” Paryż 1658, turecki Nazmi Zadego Konstantynopol 1729, łaciński, wraz z tekstem, S. H. Mangera Leeuwarden 1767—72). Z pozostałych prac I. A. zasługuje jeszcze na uwagę: „Fńki-hat el-Chulafa wa Mufâkahat et Dhurafń”, pisany prozą rymowaną, zbiór opowiadań o tenden-cyi moralizatorskiej, dotyczących zwłaszcza wychowania książąt. Zbiór ten wydał wraz z przekładem łacińskim G. W. Freytag p. t. „Fructus im-peratorum etjocatio ingeniosorum” (Bonn 1832—

ig. p.

Ibn Badżdża, filozof arabski, ob. Avem-pace.

Ibn Batuta (Abu Abd Allah Mohammed ibn Abd Allah El-Luati), słynny podróżnik arabski (1304—1378) urodzony w Tan-gerze. W 22-irn roku życia swojego wybrał się w pielgrzymkę do Mekki i tym sposobem przewędrował całą północną Afrykę i część Arabii, a rozmiłowawszy się w podróżowaniu, zwiedził Syryę, Persyę, Azyę Mniejszą i dotarł aż do Ros-syi południowej. Później przez Wielką Bucharę i Afganistan dostał się do Dehli w Indyach Wschodnich i został zamianowany kadim tego miasta przez sułtana Mohammeda ibn Toghluka, który w dwa lata potem wysłał go z missyą do

Głów-

cimen” (Amsterdam 1845).

Ihn Chiquitilla Mojżesz, uczony żydowski w Hiszpanii w drugiej połowie wieku XI. Pisał pierwszy w Europie kommentarze do Biblii w języku arabskim, które atoli po większej części zaginęły. Oprócz tego napisał w tymże języku monografię o hebrajskim rodzaju gramatycznym i przetłómaczył z arabskiego na hebrajski dzieła gramatyczne Jehudy Chajjudża (ob.). — Por. Poznański „Mose b. Samuel Hakko-

hen ibn Chiquitilla nebst den Fragmenten seiner

Dr s. P.

cesarza chińskiego. Natenczas I. B. zwiedził wybrzeże Malabarskie, wyspy Maldywskie, Cejlon i wrócił do ojczyzny po 24 leciech nieobecności. Krótko zabawiwszy w Tangerze, wybrał się do Hiszpanii, skąd powracając przez Marokko, zapuścił się w Sudan i dotarł do Timbuktu. W ciągu długich swoich podróży I. B. porobił czynione w nich notaty, a gdy się wahał opisywać z pamięci to, co widział i czego był doświadczył, sułtan Abu Inan zawezwał go, aby opowieść o tern wszystkiem dyktował Au Abd Allahowi Mohammedowi al Dżerai. Dzieło w taki sposób zredagowane nosi tytuł: „Tohfat en-Noddhar fi Gharaib al Amęar wa Adżaib al - Asfar”. Oryginał z tłómaczeniem francuskiem wydali De-frémery i Sanguinetti p. t. „Voyage dTbn Batou-tah” (Paryż 1853 — 59, w 5-u tomach). * Ibn-Chaldun (Wali ed-Din Abu Zeid Abd er-Rahman al-Hadhrami), największy historyk arabski (* 1332 w Tunisie—f 1406 r. w Kairze). Pochodził z rodziny, która przez czas dłuższy przebywała w Hiszpanii, wreszcie osiadła w Tunisie. I. C. otrzymał staranne wychowanie pod kierunkiem ojca, który był muftim; w r. 1351 wszedł do służby rządowej tunetań-skiej, wkrótce jednak powołał go do siebie władzca Fezu, gdzie I. dużo wycierpiał wskutek intryg. W r. 1362 był w otoczeniu sułtana Granady i w jego imieniu prowadził układy pokojowe z królem Piotrem kastylskim. Służył potem jeszcze różnym władzcom muzułmańskim, ze zmiennem szczęściem, często wynoszony na najwyższe godności, nieraz też i więziony. W r. 1382 udał się na pielgrzymkę do Mekki; po drodze zatrzymał się przez trzy lata w Kairze, zaczął tam nauczać, wreszcie został wielkim kadim Malekitów. Po odbyciu pielgrzymki przebywał w Egipcie i Syryi; w r. 1400 wpadł w Damaszku w ręce Tamerlana, który go jednak wkrótce wypuścił na wolność i obchodził się z nim z wszelkiemi względami. Wielkie dzieło

I.-Ch-a, wydane w całości p. t. „Kitab el - Iber u diwan el-Mobtada u’l-Cheber li Ajjam el Arab ul-Adżem u’1-Berber” (Bulak 1867, 7 tomów), składa się z trzech części: 1) „Maqaddiraât”, rodzaj wstępu do dziejów Arabów i filozofii tych dziejów; wykazał w nim szerokość poglądów, olbrzymią erudycyę i niezwykły zmysł krytyczny. Tekst arabski tego wstępu wydał Quatre-mère w tomie XVI, XVII i XVIII „Notices et extraits”; przekład francuski Mac Guckin de Sla-ne’a w XIX, XX i XXI tomie tegoż zbioru (Paryż 1858—68); jest też wydanie arabskie w Bei-rucie (1879). — 2) Dzieje kalifatu wschodniego w najszerszym zakresie (z tego „Ibn Khalduni narratio de expeditionibus Francorum”, z przekładem łacińskim, wyd. przez Tornberga, Upsala 1840). — 3) Dzieje Berberów i dyuastyj muzułmańskich w Afryce północnej. De Siane wydał tę część w oryginale („Histoire des Berbers etc.” Algier 1847—51, 2 tomy) i w tłóma-czeniu francuskiem (Algier 1852 — 56, 4 tomy). Wielkie to dzieło jest prawie jedynem w dziejopisarstwie arabskiem, które wznosi się nad rocznikarski sposób przedstawiania przeszłości, właściwy ogółowi historyków arabskich. — Por. A. von Kremer „Ibn Chaldun und seine Kulturgeschichte der islamischen Völker” („Sitzungsberichte” Akademii Wiedeńskiej, 1879). p* Ibn Challikan (Szams al-diu Abu 1’Abbas Ahmed ibn Mohammed), słynny biograf arabski (* 1211 w Arbeli — f 1282 w Damaszku). Uczył się w Mosulu, Damaszku i Egipcie. Sułtan Bibars mianował go wielkim kadim Syryi; urząd ten odbierano mu kilka razy i znów zwracano. W przerwach nauczał w Kairze, nem dziełem jego jest słownik biograficzny p. t. „Wafajat el-Ajan”, zawierający dużo wiadomości ciekawych o życiu i dziełach znacznej liczby wybitniejszych osobistości; jest to jedno z najważniejszych źródeł do historyi literatury arabskiej w wiekach II—VII Hedżry. Tekst wydał Wüstenfeld („Vitae illustrium virorum”, Getynga 1835—50, zeszytów 13); są jeszcze dwa wydania, zrobione w Bulaku (1275 i 1299 Hedż.). Mac Guckin de Siane wydał część tekstu (Paryż

1842) i całe dzieło w przekładzie angielskim (Paryż 1842—71, 4 tomy). Pracę I-Ch-a uzupełnił Al-Kutubi (Bulak 1283 Hedż.); streszczenie jej wydał B. F. Tydemann („Conspectus operis Ibn-Challikani de vitis illustrium viro-rurn”, Lejda 1809).—Por. Jan Pijnappel „Spe-

ig. p.

Schriften” (Lipsk 1895).

Ihn Chordâhech (Abu’l Kâsim Obeid Allâh), pisarz arabski z III wieku hedżyry, pochodzenia perskiego. Dziad jego, Chordâbech (w języku parsi=wyborny dar słońca), zachęcony przez jednego z Barmezydów, przyjął maho-metanizm; ojciec jego, Abdalla, był gubernatorem Tabarystauu, on zaś sam — naczelnikiem poczt w prowincyi Dżibal za kalifa Al-Motamida. Na potrzeby administracyi ułożył niewielki traktat praktyczny, obejmujący spis wszystkich pro-wincyj z wykazem przy każdej z nich przypadających na nią podatków, z oznaczeniem dróg i stacyj pocztowych. Traktat ten zwie się „Ki-tâb el-Mâsalik ua’l-Mamâlik” (Księga dróg i królestw). Wydał go z przekładem francuskim Barbier de Meynard (Paryż 1865). Tekst poprawny i nowy przekład ogłosił Goeje w Lejdzie, w „Bi-bliotheca geographorum arabicorum”. Masudi

J. F. G.

Dr s. P.

napomyka, że Ibn Ch. napisał wielką kronikę historyczną, lecz nawet jej tytuł nie doszedł do nas. Wiemy natomiast o innych jego dziełach, a mianowicie: „Adab es-Simâ” (Sztuka muzyczna); „Kitâb et-Tabich” (Księga kucharska); „Ki-tab el-Lahu ua’l-Malâhi” (Księga o grze i instrumentach muzycznych); „Kitab esz-Szarab” (Księga o winie); „Kitâb en Nudamâ ua’1 Dżu-!asâ” (Księga o spółbiesiadnikach i domownikach); „Kitab Dżumhur Ansâb al-Fars ona’n-Nuâkil” (Zbiór rodowodów perskich i plemion przesiedlonych); „Kitâb al-Anona” (rodzaj kalendarza).    ß-

Ibn Dast (Abu-Ali-Achmed-Ben-Omar), pisarz arabski z X wieku. Jest autorem dzieła p. t. Księga skarbów drogocennych. Rękopis odkryty w Muzeum Brytańskiem przez p. Rieu, a wydany w Petersburgu r. 1869 przez D. A. Chwolsona. Podróżnik ten, będący wcześniejszym od Ibn Fodlana pisarzem, mówi o Chaza-rach, Burtasach, Madiarach i Słowianach. Węgrów nazywa „Modżgar”. Przebywali oni wtedy w części Bessarabii, która u Konstantego Purpurorodnego nosi miano „Atelkuzu”. Zajmowali się w zimie rybołówstwem, a w le-cie wiedli życie koczownicze. Walczyli ciągle ze Słowianami, a jeńców wojennych w Karkinie czyli Karkinigu albo Karchu nad morzem Czarnem Grekom w niewolę sprzedawali. Naczelnik, którego Madiarowie radzi słuchają, nazywa się „dżyla” a tytuł jego „kendeh”.

I. D. podaje ciekawe szczegóły o plemieniu fłń-sko-turańskiem Chazarów, którzy, opuściwszy pierwotne przy uściu Wołgi siedliska, podbili kraje nad Donem, następnie nad morzem Czarnem i Kaspijskiem, a nawet Krym. Pobierali Chazarowie daninę w skórach popielic i wiewiórek. Wspomina też podróżnik arabski, że chagan wyznawał mozaizm, lubo nic nie pisze o poddanych jego, jakoby tegoż wyznania byli. Panował też chagan nad Burtasami czyli Mord-winami, mieszkającymi między Wołgą i Oką. Dawali oni Chazarom, oprócz daniny w skórach, także 10 000 jezdnych na wojnę. Mieli rządy patryarchalne. W kraju ich rośnie brzoza, zwana „chelendź” (w języku spółczesnych Mordwi-nów kileng). Zajmowali się rolnictwem, pasterstwem, pszczelnictwem i myśliwstwem. Ulegali Chazarom także Bulgarowie nadwołżańscy, składając daninę w skórkach i w monecie. —. Chwolson D. A. „H3BrfecTia o Xa3apaxŒ>, Eyp-Tacaxt, Ma^LapaxrL, Cjiawmaxï. u Pyccaxi. Aóy - Am - Bern. - OMapï> H6hï> - ßaeTa” (Petersburg 1869).

Ibn Datld Abraham, historyk i filozof żydowski w Toledo, w Hiszpanii, w XII w. Umarł jako męczennik w 1180 r. Napisał dzieło p.

t. „Sefer ha-kabbala”, t. j. Księga tradycyi, obejmujące kronikę historyi żydowskiej aż do roku 1161 (wyd. 1-e Mantua 1514), oraz dzieło treści filozoficznej w języku arabskim, które się atoli zachowało li-tylko w tłómaczeniu hebraj-skiem p. t. „Emunah Ramah”, t. j. Wzniosła wiara (Frankfurt nad Menem 1852). W dziele tern autor stara się pogodzić naukę judaizmu z panującym wówczas wszechwładnie filozoficznym systemem Arystotelesa.—Por. Guttraann „Die Religionsphilosophie des Abraham Ibn Daud aus Toledo” (Getynga 1879).

Ibn Durejd Abu Bekr Muhammed ibn al-Hasan, słynny filolog i poeta arabski, urodzony roku 838 w Basorze, tam się też wychowywał; potem lat 12 przepędził w prowincyi arabskiej Oman, skąd podążył do Persyi (920), a później udał się do Bagdadu, gdzie aż do śmierci pobierał, wyznaczoną sobie od kalifa, wysoką pensyę roczną. Umarł r. 933 skutkiem opilstwa. Z licznych dzieł jego zasługują na wyróżnienie: sławna elegia „Alkasida Almaskń-ra”, w której przedstawił zmienne losy życia ludzkiego, wielekroó wydawana, tłómaczona i kom-mentowana [pomiędzy innymi przez Scheida (Har-dewijk 1786) i przez Boisena (Kopenhaga 1828)], oraz Podręcznik genealogiczno - etymologiczny, wydany przez Wüstenfelda (Getynga 1854). Z pomniejszych pism jego wyszły dwie leksykolo-giczne jego monografie, z których jedną wydał Thorbeke (Heidelberg 1882), a drugą Wright („Opuscula arab.” Lejda 1859).

Ibn-Dżobeir (Abu’l-Hosein Mohammed ibn Ahmed al-Kinani al-Andalusi a 1 -Balansi), podróżnik arabski (* w Walencyi w Hiszpanii 1145 —f w Aleksandryi 1217). Był sekretarzem Sid Abu Said’a ibn Abd al-Mumina, księcia z rodu Almohadów, wielkorządzcy Granady. Nie mogąc wytrzymać kaprysów swego pana, bezbożnego i despotycznego, uzyskał od niego pozwolenie na udanie się na pielgrzymkę. Wyjechał w r. 1182, zwiedził Aleksandryę, Jerozolimę, Medynę, Mekkę, Damaszek, Mosul i Bagdad. Przez Sycylię wrócił do Hiszpanii w r. 1185. Udał się potem ponownie na Wschód. Opis jego podróży p. t. „Rihla” wydał W. Wright („The Travels of Ibn Jubair” Lejda 1852). Arna-ri ogłosił drukiem ustęp, dotyczący Sycylii („Voyage en Sicile de Mohammed ibn Djobaïr, de Valence, sous le règne de Guillaume le Bon” tekst i przekład; Paryż 1846). H. jest też autorem dwu ód (kasida) na cześć Saladyna.—(A. Guy w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn el-Beitar (* w Maladze, prawdopodobnie około r. 1197—f w Damaszku w r. 1248), na Zachodzie częściej nazywany Alb ei tar; całe nazwisko brzmi: Abu Muhammed Abdallah ben Ahmed Dhija ed*Din el-Malaki Ibn el-Beitar, lekarz, botanik i podróżnik arabski. Był synem weterynarza (to znaczy właśnie po arabsku nazwisko, a raczej przydomek jego) zamieszkałego w mieście hiszpańskiem, Maladze; życie jego znane jest bardzo niedokładnie tylko ze skąpych wiadomości, które podaje uczeń i przyjaciel jego, Ibn Abu-Oseibia, in-

Dr J. P.

R.

(Londyn 1877).

nych zaś źródeł nie posiadamy. Około r. 1220 opuścił Hiszpanię, udając się do Afryki; następnie podróżował po Grecyi oraz Azyi Mniejszej, zajęty wciąż pracami botanicznemi. Potem przebywał na dworze chalifa El-Malik el-Kamil Mohammeda w Damaszku, po śmierci tegoż w r. 1237 wyjechał do Egiptu, gdzie doznał przyjęcia dobrego i łask sułtana El-Malik el-Salih Ejjaba, ale po latach kilku powrócił do Damaszku i tamże umarł nagle po czasie niedługim. Wśród botaników i farmakologów arabskich el-B. zajmuje miejsce naczelne, a dzieło jego, znane pod napisem łacińskim „Corpus simplicia medicamentorum et ciborum continens”, słusznie cenione, zawiera sporo przyczynków ważnych do dziejów botaniki, gieografii a nawet językoznawstwa, jako podające wiele nazw roślin starohiszpańskich i starowłoskich, nie mówiąc już o znaczeniu jego dla leksykografii arabskiej. W oryginałach rękopiśmiennych przechowują je biblioteki w Oksfordzie, Madrycie, Lejdzie, Padwie, Paryżu i Hamburgu; w Dreźnie znajduje się przekład turecki. W druku ukazał się dotąd tylko całkowity, ale nieszczególny, przekład niemiecki Józefa von Son-theimer p. n. „Grosse Zusammenstellung über die Kräfte der bekannten einfachen Heil- und

Nahrungsmittel etc.” (Sztutgard 1840— 1842, 2 tomy). Wstęp i urywki drukował już wcześniej F. R. Dietz p. n. „Elenchus materiae medicae Ibn-Beitharis Malacensis” (Królewiec 1823), później zaś, także urywki jeno, ogłosił L. Leclerc p. n. „Traité des simples par Ibn el-Beithar. Notices et extraits de la Bibliothèque nat. etc.” (Paryż „Acad, des Inscriptions”, T. XXIII). Dzieło wymienione jest przeważnie u-miejętnie sporządzoną kompilacyą z prac Dio-skoridesa i Galena (ob. oba te nazw.) i różnych Arabów, ale zawiera także mnóstwo spostrzeżeń własnych, dotyczących roślin egipskich i syryjskich, nieznanych pisarzom greckim i rzymskim. Między ińnemi opisuje el-B. około 500 roślin nieznanych Pliniuszowi (ob.). Napotykane w dziele tern uwagi czysto lekarskie mają znaczenie tylko podrzędne. Inne prace el-B a, jako znane tylko z napisów, pominąć tu możemy.—Por. L. Leclerc „Etudes historiques et philosophiques sur el-Beithar” („Journal asiatique” r. 1862, N» 53); H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 597 i nast., gdzie na str. 599 znajduje się wykaz leków dziś jeszcze używanych, wymienionych i opisanych już przez el-B-a), i „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 179).

Ihn el-Hasan, ob. Hamza el-Isfa-h a n Î.

Ibn-et-Tiktaka (Mohammed ben-Ali ben-Tebâte bä), historyk arabski. R. 1302 napisał historyę Arabii i poświęcił ją namiestnikowi Mos-sulu, Fachr-ed-dinowi, skutkiem czego księga ta zwie się Fachri. I. e. T. opowiada w niej, nie

o wypadkach zewnętrznych, lecz o stanie wewnętrznym kalifatu, starając przedstawić stopniowe przekształcenie się dzikich Arabów, najeźdźców Iranu, w naród kulturalny. Dzikość ta w „Fachri” odmalowana bardzo jaskrawo. Niewątpliwie chciał autor w swojem dziele pokazać, jaka może być przyszłość dzikich Mongołów, którzy podówczas panowali w Iranie. Krytyce historycznej I. e. T. wiele miejsca poświęca. Wydania: A. T. S. de Sacy „Traité de la conduite des rois” (w którein autor nazwany błędnie Farch-ed-dinem); wyjątki: Freitag w Chre-stomatyi arabskiej; Jourdain w „Fundgruben des Orients”; w „Journal Asiatique” (1846—1847); wydanie zupełne Alwardta w Gota 186G (jedynie tekst arabski); przekład rossyjski z Alwardta przez prof. uniwersytetu kazańskiego, Chołmo-gorowa (Kazań 1865).

Ibn Ezra Abraham, sławny uczony żydowski. Ur. się w Toledo w Hiszpanii w końcu w. XI, poczem wyemigrował około r. 1138 ze swej ojczyzny i zwiedził Wschód, przebywał we Włoszech, Francyi, Anglii i innych krajach i umarł podczas tej swojej ciągłej wędrówki w r. 1167.

I. E. był mężem nadzwyczaj bystrego i krytycznego umysłu, posiadał rozległą wiedzę, która obejmowała wszystkie nieomal dziedziny nauk religijnych i świeckich, ale nie była to natura harmonijna i zrównoważona. Był krytykiem i zarazem hołdował mistycyzmowi, był głęboko religijnym a przytem wierzył w astrologię i t. d. Liczne swoje dzieła pisał podczas nieustannych wędrówek, przeważnie na żądanie różnych mecenasów. Szczególnie zasłynął jako wytworny eksegeta biblijny i napisał kommentarze hebrajskie do wielu ksiąg Pisma św., w których zaznajomił po raz pierwszy Żydów, zamieszkujących kraje chrześciańskie, z wynikami utworów klasycznej szkoły eksegetycznej Żydów hiszpańskich, piszących wyłącznie w języku arabskim. W kommentarzach tych I. E. miał sposobność rozwijać ogromną swoją wszechstronną wiedzę, ale nie umiał się trzymać ściśle przedmiotu i zbacza często od niego. Zuajdujemy tu również pierwsze przebłyski krytyki biblijnej, tak np., że niektóre ustępy Pięcioksięgu nie mogły być pisane przez Mojżesza i t. p. Dalej napisał I. E. szereg prac o gramatyce hebrajskiej, a oprócz tego pisał i tłómaczył z arabskiego dzieła filozoficzne, matematyczne, astronomiczne i astrologiczne i jest znany w nauce średniowiecznej jako „Abraham Judaeus”. W filozofii swojej I. E. znajduje się przeważnie pod wpływem neopla-tonizmu, napotykamy atoli u niego i elementy nawskroś mistyczne, a nawet i panteistyczne. Pisywał też poezye świeckie i liturgiczne, które się odznaczają głębokością myśli, a często i mi-sternością formy, ale brak w nich prawdziwego uczucia poetyckiego.—Por. Friedländer „Essays on the Writings of Abraham ibn Ezra”

Dr s. P.

R.

Ibn Gabirol, poeta i filozof żydowski, ob. Gabirol.

Ibn Hanbal (Abu Abd esz-Szeibâni el M a r u a z i), sławny imam arabski, założyciel czwartej sekty ortodoksyjnej, Hanbalitów (ur. w Bagdadzie r. 780 (164 hedżyry) — f tamże 855). Był on uczniem również sławnego imama Esz-Szafy; zebrał 30 000 hadithów (ob.) w jedną księgę p. t. „Al-Musnad”, i sam ułożył dzieło, zawierające mnóstwo przepisów religijno-moralnych. Kalif Al-Mobazim, który na dworze swym protegował racyonalizm i chciał zmusić imama, ażeby nie podawał Koranu za księgę świętą objawioną, lecz za utwór zwyczajny, skazał Ibn H-a za jego ortodoksyzm na chłostę i więzienie, z którego uwolnił go dopiero pobożny syn tego mocarza, Al-Motawakkil. Sekta przez niego założona przez cały wiek cieszyła się wielką wziętością, lecz burzliwość jej ściągnęła na nią prześladowanie, które ją doprowadziło do upadku. Hanbalici utrzymywali, że Bóg posadził Mshometa na swoim tronie, ażeby rządził światem jako jego namiestnik. (Ob. Hanbalici).

Ibn - Haugal (A b u’ 1 K a s i m Mohammed), podróżnik arabski w wieku X. Nie wiemy o nim nic, z wyjątkiem kilku wzmianek, zawartych w jego książce. Wyruszył z Bagdadu w r. 943 i zwiedził większą część krajów muzułmańskich. Po powrocie opisał to, co widział, p. t. „Kitâb el-Masâlik na’l-Mamâlik” (Księga dróg i królestw; wydrukowane w II tomie „Bibliotheca geographorum arabicorum”). Całe dzieło przełożył W. Ouseley p. t. „The Oriental Geography of Ebn Haukal” (Londyn 1800). P. J. Wylen-brock ogłosił urywek p. t. „Specimen geographi-co-historicum exhibens dissertationem de Ibn Haukalo geographo nec non descriptionem Ira-cae persicae” (Lejda 1882). Po francusku wydali fragmenty I-H-a: de Siane „Description de l’Afrique” (Paryż 1842) i Amari „Description de Palerme” (Paryż 1845).—(„Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn-Hiszam Abu Mohammet Abdalma-1 i k, filolog arabski (* w Fostât-Misr [w Starym Kairze], w rodzinie pochodzącej z Basry—f tamże r. 883). Odznaczył się głównie jako gramatyk i genealog. Z czterech dzieł znanych pod jego nazwiskiem: Żywot Proroka („Sirat er Razûl”); Rodowody Himiarytów oraz ich królów; Kommentarz najtrudniejszych wyrażeń w poezyach wprowadzonych do życiorysów proroka; oraz Korony,—pierwsze, będące zręcznem obrobieniem wielkiego litworu oryginalnego Ibn Ishâka („Kitâb al-Moghâ-si ua’s Siyar”), cieszy się u Muzułmanów największą popularnością i powagą ledwie nie kanoniczną. (Wyd. przez F. Wüstenfelda w Getyndze 1858 — 60 w 2-cli tomach i w Bulaku 1878, a w przekładzie niemieckim przez G. Weila w Sztutgardzie 1864).

Ibn Ishâk Mohammed Abu Abdallah, historyk arabski (* w Medyuie—f w Bagdadzie 768); wskutek zajść naukowych i osobistych opuścił r. 783 miasto rodzinne i udał się naprzód do Egiptu, potem zaś do Bagdadu, gdzie pozyskał względy Kalifa al-Manssńra i na żądanie jego napisał obszerny życiorys Mahometa. Dzieło to, pierwsze w swoim rodzaju i będące podstawą wszystkich późniejszych, znane nam jest po części ze skróconej przeróbki Ibn-Hisza-ma i z historyi powszechnej al-Tabarysa. Oprócz tego Ibn I. napisał Historyę Kalifów, która prawdopodobnie zaginęła.—Porów. „Biographien von Gewährsmännern des F.”, wyd. przez A. Fischera w Lejdzie 1890.    *

Ibn-Kntaiba (Abu Mohammed Allah ibn Muslim ed-Dinawari), filolog i historyk arabski (* 829 w Kufie czy w Bagdadzie—f pom. 883 a 909 w Bagdadzie). Był kadim w Dinawerze, później wykładał hadithy (ob.) w Bagdadzie; ostatnie lata spędził w Bagdadzie nad opracowaniem książek swoich. Liczne jego prace obejmują dziedziny historyi, gramatyki, genealogii, retoryki, teologii. Z dzieł jego zasługują na uwagę „Kitâb el-Maarif” (Księga wiadomości), najstarsze z zachowanych dzieł historycznych napisanych po arabsku (wydania F. Wüstenfelda p. t. „Ibn Coteiba’s Handbuch der Geschichte” Getynga 1850, i w Bulaku 1300 Hedż.); „Kitâb edż-Szir wa’sz-Szuara” (Księga poezyi i poetów); wyjątki z dzieła tego wraz z przekładem na język hollenderski wydał W.

C. Rittershausen („Verhandeling over de Poëzie van... Ibn Qotaibah; tekst met hollandsche Ver-taling”, Lejda 1875; przedmowę przełożył na język niemiecki Noeldeke 1864); „Adab el Ka-tib” (Przewodnik pisarza), wydany w Bulaku (1300 Hedż.), wyjątki z przekładem angielskim ogłosił W. O. Sproull („An Extrait from ibn Kutaiba’s Adab al-Katib with translation and notes” Lipsk 1877). Zostawił oprócz tego znaczną ilość kommentarzy do koranu i innych prac, nie przełożonych dotąd na języki europejskie.— (A. Guy w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn Mokla (Au Ali Mohammed ibn Ali ibn al Hasan), mąż stanu arabski (* w Bagdadzie r. 886—f 948). Był naprzód rządzcą i poborcą podatków w Farsistanie, potem (928) został wezyrem kalifa Al Moktadira Billaha, który z powodu jego bogactw niezmiernych kazał go wtrącić do więzienia. I. M., okupiwszy wolność ogromną summą, poszedł na wygnanie do Far-sistanu (930). Następca Al Moktadira, Al Ka-hir Bi’llah, przywołał go i przywrócił mu dawne dostojeństwo, które on i pod jego następcą, Er Radim Bi’llahem, piastował. Ale mąż wielkiego znaczenia, Al Modhafar ibn Jakut, oskarżył go przed kalifem o zbrodnie wszelakiego rodzaju, skutkiem czego Er Radi złożył go z urzędu i oddał w ręce zamianowanego po nim następcy, wezyra Abd er-Ramana ibn al-Dżarra-

Dr j. p.

te” (T. I str. 167).

ha. Ten go kazał biczować i wymusił na nim przyznanie długu w summie miliona denarów (około 13 mil. fraków); za tę cenę I. M. został wypuszczony na wolność; lecz emir Al Umara ibn Raik, który był czemś w rodzaju mera pałacowego, wszystkie jego dobra zagarnął. I. M., licząc na nieprzyjazne usposobienie kalifa względem Ibn Raika, który władzę jego przywłaszczał, intrygował przeciwko niemu u Er-Radiego, ażeby się odeń uwolnić. Kalif pozornie przychylał się do jego planów, ale nagle sam je wyjawił emirowi, który go ukarał ucięciem ręki i języka. I. M. uznany jest za wynalazcę aktualnego pisma arabskiego (neschi), którem wrzekomo zastąpił ciężkie pismo kufickie. Prawdopodobniej wszakże istotnym wynalazcą był brat jego, słynny kaligraf, Aba Abd Allah al Hassan ibn Ali (* 992 —f 949).

Ibn Roszd (* w Kordowie r. 1126—f w Maroku w grudniu r. 1198), na Zachodzie lepiej znany jako Averroes, pełnem nazwiskiem Abul-Welîd Mohammed ben Ahmed Ibn Roszd el-Maliki, filozof i lekarz arabski, wielkiej sławy używający. Dziad i ojciec jego, będąc prawnikami, pełnili obowiązki sędziów w Kordowie, sam także pierwotnie zajmował się nauką prawa, po ukończeniu jej zaś matematyką i filozofią, nakoniec naukami lekarskiemi, w których głównym mistrzem jego był Ibn Zohr (ob.). Przeważną część życia spędził w Sewilli, gdzie zajmował urząd sędziowski. W r. 1195 władzca Andaluzyi i Maroku, Jakub Ibn Abd el-Mumin, mianował go namiestnikiem swym w Kordowie, osypując łaskami, co jednakże obudziło zawiść nieprzyjaciół jego do tego stopnia, że oskarżyli go o bezbożność, pomiatanie Islamem i o obrazę majestatu, a doka-zali tego, że nietylko utracił urząd zaszczytny, lecz został nadto skazany na karę śmierci, którą wszakże panujący złagodził na konfiskatę majątku i wygnanie do Annissaby pod Kordową. Na krótko przed śmiercią jednakże Jakub, przekonawszy się o niewinności Ibn R-a, ułaskawił go zupełnie, następca zaś jego, Mohammed, powołał go w r. 1198 na dwór swój do Maroku, gdzie Ibn R. umarł wkrótce, pozostawiając kilku synów, z których Abn Muham-med Abdallah Ibn Roszd był lekarzem w Kordowie, inni zaś prawnikami. — I. R. w oczach spółczesnych uchodził powszechnie za wzór cnoty, zacności, uczoności i pracowitości; jako lekarz uczony używał jeszcze w kilka wieków po śmierci powagi wielkiej, większej wszakże jako filozof. Pisarzem był bardzo płodnym i wielostronnym; podług Ren an a, oprócz wielu prac czysto lekarskich napisał 28 filozoficznych, będących przeważnie objaśnieniami do dzieł Arystotelesa, którego był wielbicielem niemałym, 5 teologicznych, 8 prawniczych, 4 anatomiczne i 2 gramatyczne. Z lekarskich prac jego najważniejsze jest dzieło obszerne „Kitab

el-Kollijah” (Liber universalis de medieina); ara-bisci średniowieczni napis ten przekręcili na „Colliget” i pod nim też najlepiej jest znane. Jest to opracowanie systematyczne lecznictwa całego, nieustępujące w niczem słynnemu „Kanonowi” A y i cenny (ob.), znane dotąd tylko w przekładzie łacińskim, wydanym poraź pierwszy drukiem w Wenecyi r. 1482 i później kilkakrotnie, bądź osobno, bądź razem z dziełami Arabów innych.— Por. E. Renan „Averroës et l’Averroisme” (Paryż 1852, wyd. 2-e tamże 1860); M. J. Miiller „Philosophie und Theologie des Averroës” (Monachium 1859); H. Hae-ser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 594) i „Biographisches Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 176).

Ibn Ruszt, ob. Ibn Roszd.

Ibn Serafiün, alboJahjaBen Serabi Ben Ibrahim el-Mishi, u arabistów średniowiecznych Serapion Starszy, albo Janus Dama-scenus, czasami od napisu znanego dzieła swego Aggregator zwany (* w Damaszku w wieku IX), często mieszano lekarza tego z Sera-pionem Młodszym i z Mesuëm Starszym (ob. te nazwiska), który na Zachodzie nosi również czasami imię Janus Damascenus. I.S., o którego życia kolejach nic zresztą nie wiemy, był chrześcianinem, prawdopodobnie Grekiem, w Syryi zamieszkałym. Posiadamy dwa dzieła jego, napisane pierwotnie po grecku lub po sy-ryjsku, przeszły do nas wszakże tylko w przekładzie arabskim, są to: 1) Aforyzmy obejmujące ksiąg 12 (rękopis w Oksfordzie) i 2) t. zw. „Pandectae” (rękopis w Escorialu); drugie z dzieł tych przełożyli na jęz. łaciński Gerard z Cremony i Andrzej Alpagus i w postaci tej przez kilka wieków służyło jako ceniony podręcznik lecznictwa, znany p. n.: „Aggregator”, „Brevia-rium”, „Practica” lub „Therapeutica methodus” Serapionis (editio princeps Wenecya 1479, wyd. ostatnie tamże 1550). Jest to kompilacya z dawniejszych dzieł greckich i arabskich, szczególnie zaś I. S. wypisy wał Aleksandra z Tral-lesu (ob.).—Syn I. S-a, tak samo Jahja (Jan), również lekarz, jest autorem kilku dzieł lekarskich w języku syryjskim, nieznanych bliżej; nie należy go brać za jedną osobę z Serapio-nem Młodszym (ob.) — Porów. H. Haeser „Lehrbuch der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 572) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerz-

Dr j. p.

Ibn Sina, ob. Avicenna. Jako dopełnienie do podanych tam źródeł, służyć mogących do obeznania się dokładniejszego z Ibn S-ą, dorzucić można jeszcze: B. Haneberg „Zur Erkennt-nisslehre von Ibn Sina und Albertus Magnus” („Abhandlungen der Bayr. Akad.” Monachium 1866); Landauer „Die Psychologie des Ibn Sina” („Zeitschrift der deut. Morgeuländischen Gesellschaft” 1875, T. XXIX str. 335 i nast:); H. Haeser «Lehrbuch der Gesch. der Med.”

Dr J. P.

(wyd. 3-e, T. I str. 584); G. J. Fischer „Abu Ali El-Hosein Abdallah Ibn Sina commonly cal-led Avicenna” („Annals of anat. and surg.” New York 1883, T. VIII) i „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 172).

Ibn Tofail, ob. Abu Bekr Mohammed ben’Abd-el Malik Ibn Tofeil el-Keisi.

Ibn-Tnlun (Abu’l-Abbas Ahmed), założyciel dynastyi Tulunidów, która rządziła Egiptem od r. 868 do 905 (* w Samarra w Irak - Arabi 835 roku—f w Fostat). Ojciec jego był z pochodzenia Turkiem, niewolnikiem kalifa El - Ma-muna, który go wkrótce wyzwolił i powierzył mu nawet kilka wyższych urzędów. Kalif El-Motazz (866—869) powierzył I. T-owi kommendę nad wojskami w Egipcie; w rok potem I. T. został zastępcą wielkorządzcy Egiptu i na tym urzędzie stłumił rozruchy w Syryi, wywołane przez bunt gubernatora Damaszku (869). W r. 872 kalif El-Motamid postawił go na czele całego zarządu cywilnego i wojskowego Egiptu; I. T. rządził odtąd bez żadnej kontroli, jednak jako władzca światły, wyższy znacznie nad poziom współczesnych. Założył w Fostacie wielki szpital, wybudował w nim wielki pałac i meczet wspaniały; ufortyfikował swą stolicę, zorganizował armię, stworzył flotę; odnowił latarnię morską w Ale-ksandryi i kanały na Delcie; wspierał rolnictwo i przemysł, na dwór swój ściągnął poetów i artystów. Dzięki dobrym rządom i hojności stał się wkrótce bardzo lubionym w Egipcie. Płacił daninę kalifom bagdadzkim, faktycznie jednak był od nich niezależny. W r. 875 brat kalifa El-Motamida, El-Muwaffak, który za niego rządził państwem i nie bez obawy patrzał na rosnącą potęgę I. T-a, wystąpił przeciwko niemu. Pierwsza kampania El-Muwaffaka spełzła na ni-czem. W r. 877 I. T. wkroczył do Syryi, zajął Damaszek, Aleppo i Antyochię; bunt syna jego, Abbasa, sprowadził go z powrotem do Egiptu, gdzie przez kilka lat następnych obecność jego była konieczna. Powziął tedy śmiałą myśl skoncentrowania w swych ręku rządów całego państwa Abbasydów; popierany tajemnie przez kalifa El-Motamida, ogłosił El-Muwaffaka za buntownika i wezwał kalifa, aby się schronił do jego obozu. Ale El - Muwaffaka pochwycił uciekającego kalifa i wielki plan I. T-a został udaremniony. Wkrótce potem I. T. znów musiał walczyć w Syryi z miastami podburzonemi przez El-Muwaffaka. Dotknięty ciężką chorobą, I. wrócił do Egiptu i zmąrł wkrótce potem, opłakiwany przez El-Motamida, pozostawiając wśród Egipcyan wspomnienie władzcy pobożnego, mężnego, sprawiedliwego i hojnego.—(P. Ravaisse w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn Wafid (Jahija ibn Abd er-Rahman, przezwany Abu Bekr), wielki kadi Korduby (f 1014 r.). Kształcił się w Kordubie, udał się następnie do Mekki, gdzie słuchał najlepszych nauczycieli swego czasu. Po powrocie do Hisz-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 235. I. XXX.

panii wstąpił do sądownictwa i na stanowisku kadiego Korduby odznaczył się wielką znajomością prawa, sprawiedliwością i odwagą cywilną, nie lękał się bowiem opierać nieprawnym zachciankom kalifów. Gdy Berberowie zdobyli Kordubę, kazali zapłacić I. W-owi znaczny okup, poczem uwięzili go; w więzieniu tern umarł.— („Grandę Encycl. Lamiraulta).

Ibn Wafid, właściwie Abul Motarrif Abd el-Rahman Ibn Wafid, nazywany w Europie Albeugnefit lub częściej Aben-guefit (ob.).

Ibn Seïdnn (Abu’l-Ualîd Abd Allah), pisarz arabski (* w Kordubie 1004 — f 1070). Służył zrazu u ks. Korduby, Mohammeda, lecz rychło wpadł w niełaskę i został wtrącony do więzienia, z którego umknąwszy szczęśliwie do Sewilli, znalazł tam schronienie u Abbada Al-Motadheida i wkrótce otrzymał od niego urząd wezyra, który umiał godnie piastować. Ibn Z. pisał wierszem i prozą bardzo wykwintnie, a znany jest szczególnie jako autor Listu, do którego natchnęła go jedna z potomkiń Ommeja-dów, Uellada bint al-Mostakfi Billali. Oryginał z przekładem łacińskim tego listu wydał Reiske p. t. „Abi’1 Ualidi Ibn Zeiduni risalet” (Lipsk 1755). Ten sarii utwór wydany został z kom-mentarzem przez Ibn Nobatę (Bulak 1861). Drugi List Ibn Z-a, pisany do Ibn Dżahuera, ogłosił Besthorn z życiorysem autora (Kopenhaga

1889).    *

Ibn Sohr [Z oh ar] (* w okolicy Sewilli pod koniec wieku XI — f w Sewilli w r. 1162), powszechnie lepiej znany pod nazwiskiem przekrę-conem Avenzoar lub Abumeron, nazywał się zaś właściwie Abu Merwan Abd el-Ma-lik ben Abul-Ala Zohr ben Abd el-Malik Ibn Zohr. Słynny lekarz arabski. Był potomkiem rodziny znakomitej, która wydała liczne grono uczonych prawników, lekarzy i urzędników. Praszczur jego, Ibn Zohr, na początku wieku X przybył z Arabii do Hiszpanii, wnuk tegoż, a dziad naszego I. Z-a, był lekarzem cenionym, również ojciec, Abul-Ala Ibn Zohr (f w r. 1131), tak samo i syn, Abu Bekr Mu-hammed Ibn Zohr (*wr. 1113—f prawdopodobnie d. 14 października r. 1199). —■ I.-Z. wykształcił się w lecznictwie głównie pod kierunkiem ojca swego i zajmował się potem wykonawstwem lekarskiem w Sewilli. U dworu panujących tam książąt był tak dobrze widziany, że ostatni władzca z rodu Morabitów mianował go nawet swym wezyrem; ten sam urząd wysoki piastował I. również z ramienia Abd el-M u m i m a, który poprzednika tronu pozbawił. Więcej szczegółów pewnych o życiu jego nie posiadamy; plączą się one przez to, że niektórzy historycy mieszają go to z ojcem, to z synem: tak np. Haeser podaje za rok urodzenia 1113, w którym właśnie urodził się syn jego,

86

LVII str. 90 i nast.).

W. N.

stwem.

nie on sam. Również i dzieła przypisywane mu, prawdopodobnie choć w części, są utworami bądź ojca, bądź syna jego; znamy je tylko z średniowiecznych przekładów łacińskich; oryginałów arabskich dotąd nie odkryto. I. Z. odznacza się wśród pisarzów arabskich większą trzeźwością i samodzielnością poglądów, jako też i wstrętem jawnym do uprawianej przez nich powszechnie dyalektyki. W teoryi kroczy wprawdzie zwykle za Galenem (ob.), jednakże dość często nie cofa się przed zwalczaniem go, szczególnie wtedy, jeżeli doświadczenie własne jego nie zgadza się z nauką wielkiego lekarza pergameńskiego. Bardzo pochlebnie świadczy o bystrości spostrzegawczej I. Z - a odkrycie przez niego świerzbowca oraz wskazanie rozumnego sposobu leczenia świerzbu (ob.). Najzna-komitszem dziełem jego, może przy pomocy ojca napisanem, jest t. zw. „Alteisir” (Adiumentum). Jest to podręcznik lecznictwa i dyetetyki w Wiekach Średnich wysoko ceniony, a nawet dziś jeszcze bardzo ciekawy, jako zawierający mnóstwo szczegółów, odnoszących się do dziejów obyczajowości ówczesnej; również na uwagę zasługują znajdujące się tam opisy przebiegu chorób różnych, oraz operacyj chirurgicznych, wykonanych przez autora. „Alteisir”, podobno z przekładu hebrajskiego, przetłómaczył na język łaciński w r. 1281 lekarz wenecki Para-vieino. Po raz pierwszy ukazało się dzieło to w druku w Wenecyi w r. 1490 razem z „Kollijja-tem” Ibn Roszda (ob.), później przedrukowane jeszcze 7 razy. „ Antidotarium”, drukowane zwykle razem z „Alteisirem”, wyszło prawdopodobnie z pod pióra syna Ibn Z-a; tak samo „Colli-gens”. Niewątpliwie zaś jego dziełem jest „De regimine sanitatis” (Bazylea 1531); książkę tę napisał dla chalifa Abd el-Mumina, oraz „Tractatus de morbis renum” (Wenecya 1497), a prawdopodobnie też „Excerpta de balneis” (w dziele „De balneis quae exstant apud Grae-cos Latinos et Arabes” Wenecya 1553). — Por.

K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gescb. der Arzneykunde” (wyd. 3-e, T. II str. 456— 462 — dokładne wskazanie treści „Alteïsiru”); Ch. Daremberg „Histoire des sciences méd.” (Paryż 1870, T. I str. 274, w dopisku); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd.

3-e, T. I str. 592); G. J. Fisher „Abu Merwan ben Abdel - Melek Ben Zohr commonly called Avenzoar” (w „Annals of anat. and surgery” Brooklyn, New York r. 1883, T. VIII), i „Biographisch. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 175). , Co się tyczy odkrycia świerzbowca por. Raspail „Mémoire sur l’histoire naturelle de l’insecte de la gale” (w „Bulletin génér. de therap.” T. VII); Renucci „Découverte de l’insecte qui produit la gale” (Paryż 1825) i M. F. H. Fürstenberg „Die Krätzmilben der Menschen und Thiere” (Lipsk 1861).—O autentyczności pism Ibn Z-a pomieścił Steinschnei-der roztrząsanie w „Archiv” Virchowa (Tom

Dr J. P.

Ibo, plemię murzyńskie i dawne państwo, podległe obecnie Anglikom, w Wyższej Gwinei na południo - wschód od połączenia Benue z Nigrem. I. są ludożercami, ale stoją na dość wysokim stopniu kultury, posiadają rozwinięty przemysł, w którym wykazują smak artystyczny, zajmują się też hodowlą bydła, owiec i kóz. Głownem ich miastem jest Idda, na wyniosłym brzegu Nigru.

Ibo, miasto i wyspa we wschodniej Afryce, w kolonii portugalskiej Mozambik, na południe od przylądka Delgado, pod 12°23' szer. połud.; jest to ożywione targowisko dla plemion sąsiedniego wybrzeża; Portugalczycy mają tu mały fort. Wyspa I. jest jedną z 28-u wysp blizko siebie leżących i tworzących archipelag Onirim-ba, którego mieszkańcy zajmują się rybołów-

w. N.

Ibrahim I, założyciel dynastyi Aglabitów (756—812). Ojcem jego był El - Aglab ibn Salem, wódz arabski, którego kalif El-Mansur mianował gubernatorem Zabu w Afryce. W r. 797

I. objął po ojcu to stanowisko; wkrótce potem udało mu się wypędzić z Kairuanu uzurpatora Temmam ibn Temima; obiegł go potem w Tunisie i zmusił do kapitulacyi. W roku 800 kalif Harun er-Raszid mianował go gubernatorem pro-wincyi Ifrikija, z obowiązkiem płacenia daniny rocznej 40 000 denarów; I. posiadł przez to prawdziwe a znaczne lenno dziedziczne. Stolicę swą założył w El - Abbasyi, twierdzy odległej o trzy mile od Kairuanu, nazwanej potem Qasr el-Qadim (Stary zamek). W celu poskromienia niespokojnych plemion, które zamieszkiwały jego ziemie, utworzył milicyę złożoną z Murzynów i przy pomocy tych wiernych żołnierzy oparł się nieprzyjaciołom, którzy jednak przez czas jakiś zdołali się utrzymać w Kairuanie i Tripoli. Umarł podczas wojny z królem Tiaretu; następcą jego był syn AbuT-Abbâs Abd Allah, który objął rządy bez żadnych trudności ze strony kalifa. — („Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibrahim II, dziewiąty władzca z dynastyi Aglabitów (* 848 — f 902 r.). Brat jego i poprzednik, AbuT-Garanik, chcąc zapewnić następstwo tronu małoletniemu synowi swemu, Ahme-dowi, skłonił I-a do złożenia przysięgi, że współzawodniczyć z Ahmedem nie będzie; lecz po śmierci Abu’l-Garanika, mieszkańcy Kairuanu wypowiedzieli posłuszeństwo dziecku i zmusili I-a do złamania przysięgi i objęcia władzy (875). I. wykazał natychmiast wielką energię i bystry pogląd na sprawy państwa. Wojska aglabickie, które walczyły wtedy na Sycylii, otrzymały wkrótce posiłki; flota grecka poniosła ciężką klęskę, Syrakuzy zdobyto szturmem (878); wojska muzułmańskie, z wyjątkiem nieznacznej porażki pod Taorminą, wszędzie zwycięskie, opanowały większą część Sycylii (882). W chwili gdy Muzułmanie zajmowali Syrakuzy, Ahmed ibn Tulun, panujący w Egipcie, umyślił podbić Ifrikiję; syn jego pobił Aglabitów pod Lebidą i zabierał się do oblegania Tripoli; I. jednak, przy pomocy mieszkańców, zdołał pokonać najezdników i zmusić ich do odwrotu do Egiptu (881). W walce z nieprzyjaciółmi zewnętrznymi szczęście sprzyjało I-owi; wewnątrz kraju jednak częste powstania wstrząsały nieraz jego tronem. Okrucieństwo, z jakiem tłumił te rozruchy, powiększało tylko ilość niezadowolonych i dało możność szyicie Abu Abd Allahowi pozyskania wielu stronników wśród Berberów i przygotowania tym sposobem gruntu pod przyszły tryumf Obeiditów. Po groźnem powstaniu w Tunisie (894) zdecydował się I. na przeniesienie stolicy z Rakkady pod Kai-ruanem do Tunisu, gdzie pobudował liczne pałace. W r. 896 powziął zamiar najechania Egiptu, aby pomścić napad skierowany ongi na jego ziemie przez Ibn-Tuluna, ale okrucieństwo jego zniechęciło już było ku niemu własnych żołnierzy; to też, pomimo zwycięstwa nad Berberami już poza Tripoli, zmuszony został przez wojsko do odwrotu. Niezadowolenie ludności wzrosło do tego stopnia, że w r. 902 kalif rozkazał mu złożyć władzę w ręce syna, Abu Abd Allaha. Ibrahim usłuchał i wyruszył na Wschód, w drodze jednak zmienił kierunek podróży i wylądował w Sycylii, gdzie stanął na czele wojsk muzułmańskich, które zreorganizował. Zajął Taorminę, przeszedł następnie do Włoch i zaczął oblegać Cosenzę, umarł jednak podczas tego oblężenia (23 października 902). — („Grandę Encycl.” La-miraulta).

Ibrahim Abu Ishak, kalif z dynastyi Abbasydów (* 779 r.—f w Samarze w Iraku 839 roku). Był bratem przyrodnim kalifów El-Ha-diego i Harun er-Raszyda, którzy, jak i on, byli synami El-Mahdiego; matka jego była niewolnicą murzynką. Gdy jego siostrzeniec, kalif El-Mamun, ogłosił następcą tronu imama Ali er-Ridhę, pochodzącego z domu Alidów, wśród stronnictwa Haszymidów, czyli dynastycznego, rozległy się gwałtowne protesty, a mieszkańcy Bagdadu ogłosili nawet El-Mamuna za pozbawionego tronu. L, który stał na czele ruchu ludowego, okrzyknięty został kalifem pod imieniem El-Mubarak (Błogosławiony) 24 lipca 817 roku. Nie mogąc zaspokoić wymagań wojska, pozwolił mu zrabować kilka wsi w okolicach Bagdadu. Niepolityczny czyn ten pozbawił go odrazu popularności. Ponieważ nie znał się wcale na sztuce wojennej, zajmował się tylko muzyką i poezyą, powierzył kommendę wojsk swoich Isa ibn Mohammedowi, który poniósł klęskę i zdradził nawet I-a. El-Mamun wrócił do Bagdadu, Ibrahim złożył władzę i ukrył się. El-Mamun przebaczył mu wreszcie i zrobił go towarzyszem zabaw swoich. I. obdarzony był bowiem wielkiemi talentami towarzyskiemi: był

najlepszym muzykiem i śpiewakiem swego czasu, oraz najzdolniejszym poetą w swej rodzinie.— Por. Barbier de Moynard „Ibrahim, fils de Meh-di, scènes de la vie d’artiste chez les Arabes” (Paryż 1867).— P. Ravaisse w „Grande Encl.” Lamiraulta.

Ibrahim Pasza, wielki wezyr turecki (f 1536). Był synem rybaka z Pargi w Albanii; dzieckiem porwali go korsarze tureccy; młodość spędził u pewnej wdowy w Magnezyi, której zawdzięcza staranne wychowanie. Książę Soliman, który był wtedy wielkorządzcą Magnezyi, zwrócił na niego uwagę i I. stał się wkrótce jego ulubieńcem. Po śmierci Selima wstąpił na tron Soliman (1520) i zabrał z sobą I-a, który odtąd zajmował coraz wyższe stanowiska, aż wreszcie, po upadku Pirego Paszy, został wielkim wezyrem. W r. 1525 polecono mu zaprowadzić porządek w Egipcie, wzburzonym z powodu nieporozumień pomiędzy najwyższymi dostojnikami miejscowymi. W r. 1526 poprowadził wraz z sułtanem pierwszą wyprawę na Węgry, zakończoną bitwą pod Mohaczem, w której zginął król Ludwik II. I. odznaczył się w tej wyprawie niezwykłem męstwem, za które sułtan wynagrodził go, oddając mu siostrę swą za żonę. W r. 1527 stłumił w Karamanii rozruchy, wywołane przez derwisza Kalendera Oglu, a w r. następnym zaprowadził porządek w Ale-pie i oparł się rozkazowi sułtana, polecającemu wymordować buntowników. On-to zawarł z posłami Franciszka I, Frangipanim i de Rinęon, przymierze Francyi z Turcyą, skierowane przeciwko Austryi i Karolowi V. Rozpoczęto drugą kampanię przeciwko Ferdynandowi, tym razem, by dopomódz królowi Zapolyi, który uznał się za wassala Turcyi. I., mianowany seraskierem wszystkich wojsk tureckich, zdobył Budę (w maju 1528) i zaczął oblegać Wiedeń; Ferdynand napróżno usiłował go przekupić. Kampania r. 1532 zaczęła się od oblężenia Günsu, kierowanego przez I-a, skończyła się w roku następnym rozejmem pomiędzy cesarzem a sułtanem.

I. objął wtedy kommendę nad armią, wysłaną do Persyi przeciwko szachowi Tamaspowi z dynastyi Sefewi. Zdobył Billin, Jan, Tauris (w lip-cu 1534), Soliman zaś pomaszerował na Bagdad. W r. 1535, dzięki jego staraniom, Jan de La Forest, poseł króla francuskiego, zawarł z Turcyą traktat przymierza zaczepno-odpornego i handlowy. Był to ostatni czyn I-a; ulubiona żona Solimana, sułtanka Churezm, dawno już podburzała męża przeciwko niemu. Na wymienionym wyżej traktacie I. podpisał się jako „seraskier sułtan”; wystarczyło to, aby obudzić podejrzliwość Solimana i sprowadzić niełaskę wezyra.

D. 5 marca 1536 I. udał się, jak zwykle, do Seraju; w dniu następnym znaleziono go tam uduszonego. Miejsce jego zajął Ajas Pasza, znacznie niżej od niego stojący pod względem uzdolnienia.— (P. Ravaisse w „Gr. Enc.” Lamir.).

Ibrahim, sułtan turecki, syn Ahmeda I i suł-tanki Kieueem (* 1617—f 1648). Wstąpił na tron w 1640 po bezdzietnym bracie, Muradzie III. Przed objęciem rządów I. nie wychylał się prawie wcale z seraju i, obawiając się chmurnego i okrutnego brata, udawał głuptasa. Po wstąpieniu na tron pogrążył się w wyuzdanej rozpuście, rządy zaś oddał w ręce matki swej i wielkiego wezyra. Za jego panowania zaszło kilka ważnych wypadków. Dwie wyprawy przeciwko Kozakom sprowadziły poddanie się Azowa (1642); Kandya, która należała wtedy do Wene-cyi, ostatnia wyspa Archipelagu nienależąca do Turków, najechana w 1645 i podbita w ciągu roku; stolica tylko trzymała się do 1669.    I.,

oprócz rozpusty, odznaczył się niezwykłą rozrzutnością: ulubienice pochłaniały znaczną część dochodów państwa i rozdawały urzędy temu, kto im się spodobał. Wszystkie te nadużycia, okrutne wybryki i tyrania I-a wywołały w sierpniu 1648 bunt janczarów, z którymi zsolidary-zowali się muftowie i ulemowie. Złożono z tronu I-a i w kilka dni później uduszono (18 sierpnia). Nastąpił po nim syn jego, siedmioletni Mohammed IV.—(P. Ravaisse w „Grande Enc.” Lamiraulta).

Ibrahim-Bej, słynny emir Mameluków Egipskich (* około r. 1735—f w Dongoli 1816). Jak większość jego towarzyszów broni, był niewolnikiem, urodzonym na Kaukazie; w młodym wieku przywieziono go do Egiptu, a potem wzięto do korpusu Mameluków, który liczył około 12 000 jezdnych pod kommendą 24 bejów lub emirów. Wkrótce stał się ulubieńcem zwierzchnika swego i właściciela, Mohammeda-Beja, i po jego śmierci odziedziczył po nim nietylko ogromny majątek, ale i jego wpływy i władzę, jaką miał nad Mamelukami. Egipt był wtedy państwem prawie niezależnem i zostawał w posiadaniu wojska, zbuntowanego przeciwko swemu monarsze; rządy faktyczne były w ręku lubio-nych i zdolnych dowódzców. Około r. 1775 władzę najwyższą posiedli: bogaty, chytry i wpływowy I. i pełen zapału i energii Murad-Bej. Podzielili się władzą w ten sposób, że rządy cywilne objął I., a kommendę nad wojskiem Murad. Chcąc wyzwolić się zupełnie z pod zwierzchnictwa Turcyi, odpierać musieli kilka skierowanych przeciwko nim wypraw (1786— 87). Zdzierstwo jednak, jakiego się dopuszczali względem kupców francuskich, ściągnęło na nich wkrótce daleko groźniejszego nieprzyjaciela. Konsul francuski w Kairze, Magallon, wystosował do Dyrektoryatu szereg memoryałów o krzywdach, jakich handel francuski doznaje od Mameluków, i zachęcał do zbrojnego wystąpienia przeciwko nim. W lipcu 1798 armia francuska wylądowała w Egipcie i stopniowo kraj zajęła. Murad walczył bez powodzenia z najezdnikami pod Rahmanijeh, Chebreidą, Embabeh; mniej wojowniczy I. stanął po drugiej stronie Nilu z tysiącem żołnierzy, żonami, niewolnikami i skar bami, gotów uciekać do Syryi w razie klęski. Po zdobyciu Kairu próbował bezskutecznie układów, cofnął się do Egiptu Górnego i wrócił na Północ dopiero w marcu 1800, zajął Kair, ale długo się w nim utrzymać nie zdołał. Po ustąpieniu Francuzów starał się napróżno wrócić do władzy, którą zagarnęli byli Osman Bardisi i Mohammed el-Alfi. Odmówił potem posłuszeństwa Mohammedowi Alemu i ledwo się ocalił podczas rzezi Mameluków (1 marca 1811) ucieczką do Sudanu.—(P. Ravaisse w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibrahim Pasza, najstarszy syn (być może adoptowany) wicekróla Egiptu, Mohammeda Ale-go (* w Kawali w Macedonii 1789 r.—f w Kairze 1848 roku). Od dziecka służył w wojsku; miał lat 16, gdy już dowodził oddziałem, mającym odeprzeć najazd Beduinów na Egipt Górny. W r. 1816 w walce z sekciarzami Wahhabitami w Arabii odznaczył się niez wy kłem męstwem i uzdolnieniem w kierowaniu operacyami woj ennemi. Wyruszywszy z Mediny, skąd wypędził był nieprzyjaciela, po przezwyciężeniu niezliczonych trudności, opanował całą prowincyę Nedżd, spustoszył ją ogniem i mieczem i zmusił emira Wahhabitów do kapitulacyi w Deryi (1819). Rezultatem tej świetnej kampanii, za którą I. otrzymał tytuł paszy, był powrót do Islamu kraju Hidżas i dwu świętych miast, Mekki i Mediny, oraz poskromienie nowej sekty, której szybkie postępy niepokoić zaczynały świat muzułmański. Imię I-a stało się wkrótce bardzo popularnem, a gdy sułtan Mahmud II podczas walki z powstańcami greckimi zwrócił się o pomoc do swego potężnego wassala, Mohammeda Alego, ten posłał mu 18 000 piechoty i 2 000 jazdy pod kommendą Ibrahima. Flota, która wiozła wojsko egipskie, natknęła się w blizkości Kandyi na eskadrę admirała Miaulisa (25 listopada 1824). Żywo zaatakowany, I. cofnął się do Rodosu, przyczem utracił połowę sił swoich. Wreszcie w lutym 1825 r. wylądował w Modonie na czele 10 000 ludzi i zaczął kampanię od zdobycia Nawarynu, który zaatakował od strony lądu i morza. Podzielił następnie wojsko swoje na trzy kolumny: jedną wysłał do Arkadyi, a dwie do Kalamaty. Kraj cały strasznie spustoszono; oszczędzano tyJko niewiasty i dzieci, które miały być sprzedane do niewoli. D. 20 czerwca I. wszedł do Tripolitzy; starał się następnie zdobyć Nauplię, gdzie zasiadał rząd powstańczy, i spalił Argos w listopadzie 1825 roku. Po otrzymaniu posiłków z Egiptu obiegł i zdobył szturmem Missolongi. Był panem całego Peloponezu, gdy go doszła wiadomość o zniszczeniu okrętów tureckich i egipskich przez floty: francuską, angielską i rossyjską pod Nawarynem (28 października 1827 r.). Blokowany w Peloponezie wraz z 12 000 ludzi, odmówił opuszczenia kraju, czuł się bowiem na siłach prowadzić dalej wal

ści Ibrahima.

kę; dopiero na rozkaz z Kairu zawarł zaszczytną kapitulacyę z generałami Maisonem, de Ri-gny i Heydenem. W październiku 1828 r. wojska egipskie opuściły Grecyę. Przez cztery lata następne I. pracował nad doprowadzeniem do dawnego stanu ciężko uszkodzonej floty i organizowaniem wojska na sposób europejski. — Po zawarciu pokoju w Adryanopolu Mohammed Ali umyślił przyłączyć Syryę do swego państwa Egipskiego. Pod błahym pozorem rozpoczęto kroki wojenne; I. wyruszył w listopadzie 1831 do Syryi i zaczął zdobywać wszystkie twierdze po drodze; sułtan ogłosił Mohammeda Alego za buntownika i wysłał wojska przeciwko I-owi. Wódz turecki, Hussein Pasza, poniósł klęskę pod Damaszkiem (14 czerwca 1832); I. zajął całą Syryę i wkroczył do Azyi Mniejszej, znosząc pomniejsze korpusy tureckie; natknął się wreszcie pod Konijeh na 60 000 Turków Reszida Paszy i odniósł nad nimi zwycięstwo. Sułtan był w wielkiem niebezpieczeństwie; ale na rozkaz Mohammeda Alego, który chciał tylko Syryi, I. zatrzymał się. Wkrótce potem, dzięki interwen-cyi Rossyi i Francyi, zawarto konwencyę w Ko-tahijek, na mocy której Syrya i paszalik Adana dostały się Mohammedowi Alemu. I. zajął się zaraz organizacyą nowych zdobyczy i wykazał przy tern niepoślednie zdolności administracyjne. Niedługo jednak cieszył się wicekról Egiptu te-mi nabytkami; sułtan wystąpił znów zbrojnie.

I. odniósł zwycięstwo nad Turkami pod Nezibem, ale na brzegach Syryi ukazała się flota austro-angielska i zbombardowała miasta nadbrzeżne, wreszcie wybuchło w Syryi powstanie i I. zmuszony został do odwrotu do Egiptu (w listopadzie 1840). Mohammed Ali zrzec się musiał Syryi, za co sułtan zapewnił mu dziedziczne posiadanie Egiptu. I. usunął się wtedy do życia prywatnego i zajął się administracyą swych ogromnych dóbr ziemskich. W roku 1845 wybrał się w podróż po Europie; w Paryżu Ludwik Filip przyjmował go uroczyście. We wrześniu 1848 zdziecinniały Mohammed Ali abdykował na rzecz I-a; w sześć tygodni potem I. zachorował ciężko i umarł (10 listopada). — Charakter I-a nie zasługuje na pochwałę: posiadał wszystkie wady, jakiemi się ludy wschodnie odznaczają; za to jako wojownik i administrator nie miał sobie równych w owym czasie na Wschodzie. Następcą jego był bratanek, Abbas Pasza; drugi syn jego, Izmail Pasza, wstąpił na tron egipski w styczniu 1863 roku.—Por. Hamont „L’Egypte sous Méhémet - Ali” (Paryż 1843); „L’Egypte” w „L’Univers Pittoresque” (Paryż 1848); P. Mer-ruau „L’Egypte contemporaine de 1840 à 1857” (Paryż 1869).—P. Ravaisse w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Ibrahim-ibn-Jakub, żyd-Radanita (tak nazywano kupców izraelskich, mówiących kilku językami i trudniących się pośrednictwem między światem chrześciańskim i muzułmańskim). Wiosną 965 roku odbył podróż do krajów słowiańskich, które następnie opisał. Płynął przez morze Adryatyckie i wylądował prawdopodobnie we Friaulu, a stamtąd przez Alpy udał się do Pragi, która stanowiła główny cel jego podróży. Stąd jeździł do Magdeburga (koniec czerwca lub początek lipca 965 r.), gdzie rozmawiał z cesarzem Ottonem I, od którego słyszał opowiadanie o mieście kobiet (niewątpliwie mowa o Galindach), i gdzie spotkał poselstwo bułgarskie. Następnie przez dzisiejszy Burg, udał się do Szwerynu, stolicy króla obodryckie-go, Nakuna, i zapewne dotarł aż do morza Bałtyckiego. Powracał jesienią tegoż roku prawdopodobnie tą samą drogą. Opis podróży, jaki pozostawił, z łatwością podzielić można na sześć części: wstęp, cztery rozdziały i zakończenie. Rozdział III traktuje o państwie Mieszka I, które autor uważa za największe wśród krajów słowiańskich. I. ma przedewszystkiem na względzie interesa handlowe, a relacyajego, przeznaczona dla kupców, jest zwięzłym, jasnym i jędrnym opisem ziem słowiańskich, które znał doskonale, bądź z tego, co widział na własne oczy, bądź z tego, co usłyszał od swoich współwyznawców-żydów, już wówczas rozsiadłych w Pradze i po innych miastach. Stąd memoryał I-a jest niesłychanie ciekawym i ważnym. Opis podróży I-a dochował się w dziele arabskiego uczonego Abu Obaida al-Bekri (pisał w 1066 r. w Kor-dubie), jako integralna część jego, którą wykrył i oddzielił prof. de Goeje z Lejdy. Arabskie wydanie I-a, wraz z dosłownem tłómaczeniem ros-syjskiem, sporządzili Kunik i bar. Rosen w 1878 r. w Petersburgu w Zap. Akad. Nauk („H3BhcTin Aji-Bespu o Pycn h C^aBimaxi.. IIpMOJKeHie kï> 32 TOMy 3anHCOKï. A& 2”). Zasługują na uwagę przekłady I-a na język hollenderski przez M.

J. de Goeje (Amsterdam 1880, nieco za swobodny), a zwłaszcza niemiecki, dokonany przez Fr. Westberga („Ibrahim’s - ibn - Jakub’s Reisebericht über die Slavenlande”, „3anncKH Hmd. Asa#. HayM>”, tom III, JY» 4, Petersburg 1898). Jedno zdanie I-a o Mieszku I, którego brak u Al-Bekri, przechował nam inny pisarz, Kazwini (f 1283). Z polskich opracowań wymieniamy: Wł. Dębiński „Co Al-Bekri opowiedział o Słowianach” (w „Roczniku Tow. przyj. Nauk Pozn.” 1886, XV, 167—187); dr W. Kętrzyński „Ibrahim ibn Jakub i At-Tartuschi o Polsce” (w „Rozpr. wydz. h.-fil. Akad. Urn. w Krakowie” 1898, t. XXXVII); dr Fr. Piekosiński „Al-Bekri o Polakach” (Kraków 1900). Wszystkim tym trzem rozprawom możnaby wiele zarzucić; zwłaszcza ostatni z uczonych stanowczo nie docenia warto-

A. Wysł.

I. był prawdopodobnie kupcem; pochodził z Hiszpanii lub też z Afryki północnej i przybył z poselstwem dyplomatycznem na dwór cesarza niemieckiego Ottona Wielkiego do Magdeburga w r. 965. Stąd przedsięwziął podróże

Dr S. P.

Aerzte” (T. III str. 338).

Ibsen Henryk (* w Skien 20 marca 1828 roku), współczesny poeta dramatyczny norweski. Kształcił się naprzód na medyka w Chrystyanii.

w celach handlowych po Saksonii i Meklenbur-gii, a również po krajach słowiańskich, mianowicie po kraju czeskim i polskim, który zowie krajem Mieszka. W prywatnym liście do Cha-lifa maurytańskiego w Kordowie I. zdaje rela-cyę z tego, co widział we wzmiankowanych krajach, w formie dosyć treściwej i zwięzłej. Opisuje przytem i obyczaje słowiańskie wogóle, i daje także wiadomości o kraju Bułgarów, w którym sam nie był, ale których posłów widział również na dworze cesarza Ottona. Opis I-a nie zachował się atoli w całości, lecz tylko w skróceniu w powyższem dziele geograficznem autora arabskiego Abu Obajd Abdallah al-Bekri (żył w Hiszpanii w r. 1040—1094), p. t. „Kitńb al-masalik w’al-mamalik”, i stąd został opublikowanym przez Kunika i Rosena w oryginale arabskim i tłóma-czeniu rossyjskiem.—Por. także artykuł Poznańskiego o I-ie w tygodniku „Naokoło świata” (1902).

Ibsen Ibr Pedersen (* pod Lemvigiem [Jutlandya] d. 6 czerwca r. 1801 — f w Kopenhadze d. 12 maja r. 1862), głośny i bardzo zasłużony anatom duński. Pierwotnie był marynarzem. Strzaskawszy sobie przypadkowo nogę na okręcie, musiał poddać s;ę amputacyi, a leżąc kilka miesięcy w szpitalu Fryderykowskim w Kopenhadze i obcując z lekarzami, nabrał zamiłowania do anatomii, a nie mogąc już dalej służyć na morzu, zaczął się jej uczyć gorliwie, wstąpiwszy do Akademii chirurgicznej kopenhaskiej. W r. 1826 złożył egzamin na chirurga i zasłynął niebawem z doskonałości swych wyrobów anatomicznych. Długie lata był prosek-torem i zawiadującym zbiorami Akademii chirurgicznej, w roku zaś 1847, stanąwszy do konkursu i złożywszy pracę „On de anatomiske Varieteter”, zwyciężył i otrzymał katedrę anatomii, na której pozostawał do śmierci. I. był wogóle anatomem bardzo biegłym, sławę swą rozgłośną zawdzięczał wszakże tylko mistrzow-stwu w sporządzeniu okazów anatomicznych, odznaczających się rzeczywiście dokładnością niezwykłą i wykończeniem prawdziwie artystycz-nem. Zbiory medyko - fizyologiczne w Kopenhadze przechowują między innemi niezrównane wyroby jego, dotyczące anatomii ucha wewnętrznego (ob. Ucho), chłonie i naczyń włoskowa-tych, również londyńskie muzeum Hunterowskie szczyci się posiadaniem wielu okazów ręką jego wyrobionych. Poza Danią ceniono I-a szczególnie w Anglii, gdzie znawcy tacy, jak Karol Bell i Ryszard Owen (ob. te nazw.), należeli do wielbicieli jego. Oprócz pracy konkursowej wydał I. tylko jeszcze urywek anatomii ucha. — Por. życiorys napisany przez Peter-sena w „Biographisches Lexikon der hervorrag.

Dr J. p.

Wtedy już zbudził się w nim talent twórczy, który następnie tak wspaniale miał się rozwinąć. W czasie swych studyów uniwersyteckich w r. 1850 wydał dramat „Catilina” pod pseudonimem Brynjolf Bjarme. Następnie coraz bardziej począł się oddawać pracy literackiej i twórczości poetyckiej, zarzucając stopniowo medycynę. W r. 1851 wydawał czasopismo polityczno - satyryczne, które w przeciągu dziewięciu miesięcy wychodziło naprzód p. t. „Manden”, później p. t. „ Andhrimmer”. W roku 1852 powołany został na poetę teatralnego do świeżo założonego w Bergen teatru, i odtąd zawodowi pisarskiemu całkowicie się poświęcił. Na stanowisku w Bergen pozostawał do r. 1857, z obowiązku układając corocznie jednę sztukę dramatyczną, przedstawioną zazwyczaj w rocznicę założenia teatru (2 stycznia). Wszystkie te utwory, jako pozbawione wyższej wartości, zostały

m ifiî

T>r,

Fig. 143. Ibsen Henryk.

wykluczone przez autora z wydań i zbiorów jego pism. Jeden tylko z nich wyszedł później w druku, gruntownie przerobiony, p. t. „Fru Inger til Osteraad” (1857; wyd. 2-e 1874). W r. 1857 otrzymał Ibsen miejsce poety teatralnego w Chrystyanii i zajmował je aż do upadku teatru w r. 1862. Tutaj powstały pierwsze znamienite jego dramaty, które stopniowo rozgłośną mu w ojczyźnie zjednały sławę. Naprzód: „Haermaendene paa Helgoland” (1858, w przekładzie niemieckim „Nordische Heerfahrt”); oraz wkrótce potem napisany, ale ogłoszony drukiem dopiero w 1864 roku, dramat „Kongsaemnerne” (Pretendenci do korony). O ile ten ostatni utwór jednał poecie rozgłos i uznanie powszechne (którego jednem z objawów było przyznane mu w ilości 2 700 marek stypendyum państwowe), o tyle wydana przedtem (1862) komedya „Kjaer-lighedens” (Komedya miłości), przeniknięta ostrą satyrą przeciw obłudzie i pospolitości życia norweskiego, ogólne przeciw niemu wywołała obu-

W. Gr.

rżenie. Zrażony wskutek tego do własnego społeczeństwa, nie mogąc się przytem pogodzić z ówczesnemi stosunkami politycznemi w Norwegii, opuścił ją I. w roku 1864, aby do niej nie wracaó aż w późnej starości. Naprzód zamieszkał na czas jakiś w Rzymie, i tu utworzył kilka najznamienitszych swych dramatów. Pierwszy w kolei czasu „Brand” (1866) jest najgłośniej-szem arcydziełem poety, skupiającem w najwyższej pełni i mocy wszystkie zasadnicze żywioły jego geniuszu twórczego. Wślad za tym utworem idą dramaty: „Peer Gynt” (1867), „De Un-ges Forband“ (Związek młodzieży, 1869), „Kej-ser og Galilaeer” (Cezar i Galilejczyk 1873). We wszystkich wymienionych dramatach posługiwał się Ibsen przeważnie formą wierszową, w Związku młodzieży po raz pierwszy zastosował właściwą sobie zwięzłą i dosadną prozę, której odtąd stale we wszystkich późniejszych używał dramatach.—W Rzymie przebywał I. do r. 1868. Następnie przez ćwierć wieku prawie przemieszkiwał naprzemian w Dreźnie i w Monachium, odwiedzając też na czas dłuższy Rzym; dopiero w r. 1892 powrócił nastałe do ojczyzny i osiedlił się w Chrystyanii. Wszystkie późniejsze dramaty I-a wysnute zostały z. bytu współczesnego ojczyzny autora, ale przedstawiają nie-tyle obrazy obyczajowe, ile kolizye zasadniczych idei, zagadnień i przeciwieństw życia ogólnoludzkiego, uwydatnione z ogromną mocą dramatyczną w sytuacyach, dyalogu i charakterystyce, rozwinięte na tle krańcowo, niekiedy rozpaczliwie pessymistycznych poglądów autora i spowite (szczególnie w późniejszych utworach) w szaty mglistej, zagadkowej, wyglądającej czasem na umyślną mistyfikacyę, symboliki. Zasadniczy nastrój pessymizmu życiowego występujący już przedtem z olbrzymią potęgą w dramacie „Brand”, coraz wszechwładniej opanowuje twórczość poety w późniejszych jego dramatach: „Samfundets Stotter” (Podpory społeczeństwa, 1877); „Et Duk-kehjem” (w przekładach na obce języki „Nora” 1879); „Folkefiende” (Wróg ludu, 1882); „Gjen-gangere” (Upiory, 1881); „Vildanden” (Dzika kaczka 1884); „Rosmersholm” (1886); „Fruenfra Havet” (Kobieta morza 1888); „Heda Gabler” (1889); „Rygmester Solness” (Budowniczy Solness, 1892); „Lille Eyolf” (Mały Eyolf, 1894). Wszystkie te utwory z powodu swej treści bogatej, oryginalnej i niezmiernie żywotnej, oraz dla swych zalet artystycznych i teatralnych ogromne w całej Europie zdobyły sobie powodzenie, tłómaczone na wiele języków i przedstawiane na wszystkich prawie ważniejszych scenach, szczególnie w Niemczech, gdzie nawet istnieje oddzielne towarzystwo aktorskie, grywające wyłącznie sztuki I-a. Ostatni dramat I-a (ogłoszony w roku 1900, w przekładzie polskim, p. t. „Gdy się zbudzimy zpośród zmarłych”) w treści swej jest najwyższym wyrazem rozpaczliwego jego pessymizmu, a w formie swej

okazuje się krańcowym objawem mglisto-symbo-licznej jego maniery. Oprócz dramatów wydał I. zbiór Poezyj (w Kopenhadze 1871; wyd. 6-e 1892, przekład niemiecki 1881). Na język polski utwory Ibsena wielokrotnie były tłómaczone: „Nora” przez Danielewskiego (Warszawa 1882), „Upiory” przez Ign. Suessera (Złoczów 1891), „Wróg ludu” przez tegoż (1891), „Mistrz Sol-ness” przez tegoż (1893). Wybór dramatów I-a w przekładzie i z przedmową Waleryi Marréne (Podpory społeczeństwa, Nora, Upiory, Wróg ludu, Dzika kaczka, Rosmersholm, Kobieta morska, Hedda Gebier, Budowniczy Solness, Mały Eyolf, Jan Gabryel Borkman [1902]).— Literatura biograficzna i krytyczna dotycząca I-a bardzo jest bogata. Godne szczególnie uwagi prace w języku duńskim H. Iaegera, Rom. Stefanssona, G. Brandesa—wszystkie tłómaczone na inne języki, o szczególnie na niemiecki. Oryginalnie po niemiecku pisali o I-ie: L. Passarge (Lipsk 1883),

E. H. Schmidt (Berlin 1889), E. Reich (Drezno 1893); po angielsku: H. Wikstead; po francusku I. Saint - Cere (1887), Ch. Sarolea” (1891),

E. Tissot. W polskim języku istnieje o Ibsenie dawniejsza praca Wawrzyńca Engeströma (1895); nowsza Ludomira Germana, oprócz wielu artykułów i studyów po czasopismach.

Ibsen Sygurd, polityk i pisarz norweski, syn poprzedzającego (* 23 grudnia roku 1859 w Chrystyanii). Opuściwszy z rodzicami ojczyznę w r. 1864, przepędził młode lata na obczyźnie (częścią we Włoszech, częścią w Niemczech); studya prawa odbywał w Rzymie i w Monachium, gdzie osiągnął stopień doktora i w r. 1884 powrócił do Norwegii. Wstąpiwszy na służbę dyplomatyczną r. 1885, czynnym był naprzód w Sztokholmie, potem w Waszyngtonie i w Wiedniu, jako pomocnik attaché przy ambasadzie; lecz już w r. 1889, wskutek rozterki z przełożoną nad nim zwierzchnością, wziął rozbrat z dyplomacyą i osiadł w Chrystyanii, gdzie prowadził żywą agitacyę publicystyczną za zerwaniem konsularnej i dyplomatycznej wspólności obojga królestw zjednoczonych. Na zasadzie cieszących się wielkiem powodzeniem jego odczytów socyologicznych, które miewał w uniwersytecie w Chrystyanii 1896—97, zwolennicy jego ze stronnictwa radykalnego starali się, aby był zamianowany profesorem; ale gdy powołani rzeczoznawcy oświadczyli, że ustanowienie katedry takiej byłoby na razie niewczesnem, i natomiast ofiarowano 1-owi płatną docenturę socyo-logii, a on ją odrzucił, cały projekt spełznął na niczem. Od r. 1892 do 1895 I. był spółredak-torem wychodzącego podówczas „Nyt Tidskreft”, a od początku r. 1898 wydaje tygodnik „Ringe-ren”, w którym dzielnem piórem popiera ultra-radykalne poglądy teścia swego Björnsterne-Björnsona. W „Bibliothek for de tusen hjem” ogłosił pisma unionistyczno - polityczne: „Unionen” (1891) i „Maend og Magter” (1894).    *

Ibycter — ptak z rodziny sokołów (Falconi-dae), rzędu drapieżnych (Rapaces). Kilka gatunków tego rodzaju żyje w Południowej Ameryce. I. australis wielkości naszej kani, barwy czarnej; na szyi, grzbiecie i piersiach biało-prążko-

wany. Zamieszkuje Południową Amerykę i wy-

k. a. c.

1856).

W. N.

S. Drz.

Iccius (w starych rękopisach Itius), przyjaciel Horacego, oddający się pilnie studyom filozoficznym, gdy naraz w r. 24 przed Chr. wybierał się koniecznie na wyprawę, jaką Aelius Gallus, namiestnik Egiptu, z rozkazu cesarza Augusta przeciwko Arabom podjął. Z przewy-bornym humorem wyraził poeta w 29 odzie I księgi swe wielkie zdziwienie, jak I. uczony, ślęczący dotychczas nad poważnemi dziełami greckich filozofów, zapałał nagle animuszem wojowniczym. Czy I. istotnie wyruszył na tę wyprawę, niewiadomo. W r. 20 napotykamy go na wyspie Sycylii (Hor. Epist. 1, 12) jako skrzętnego gospodarza, przyczem znowu począł greckich filozofów wertować. Wszakże, wobec skąpych źródeł, trudno rozstrzygnąć, azali teraz z polecenia Agryppy zawiadował jego włością mi i znalazł pewne utrzymanie, czy też sam na był małe gospodarstwo w sycylijskiem miastecz ku Acvilli i w znoju czoła na chleb pracował Wieland upatrzył w nim brudny charakter nie nasyconego chciwca, sknery niegodziwego i za rozumiałego próżniaka, niegodnego przyjaźń szlachetnego poety; jednakże z większem praw dopodobieństwem należy sobie wyobrazić I-a ja ko młodego, wesołego i bardzo dobrodusznego człowieka, korzystającego ze zdarzonej sposob-Ięa, departament w rzeczypospolitej Peru- ności, aby zrobić dobrą karyerę.

Iceni, albo według Ptolemeusza Simę ni

spy Falklandzkie.

Ibykos, po grecku ⁵'Ißo%o?, grecki poeta liryczny, żyjący w drugiej połowie VI wieku przed Chrystusem, rodem z miasta Rhegium, w dolnych Włoszech; wiódł, równie jak współczesny mu Anakreon, tułacze życie jako piewca wędrowny, szczególnie po miastach dolnej Italii i Sycylii; dłuższy czas bawił także na dworze Polikratesa, tyrana samijskiego. Według barwnej legendy, którą Schiller w pięknej balladzie „Die Kraniche des Ibykus” opiewa, napadli go w drodze, w pobliżu Koryntu, gdy śpieszył na igrzyska istmijskie, rozbójnicy i zamordowali. Groźba jego, że żórawie, przelatujące właśnie ponad miejscem zbrodni okrutnej, kiedyś się na nich pomszczą, spełniła się niebawem w Koryncie. Gdy bowiem tutaj w teatrze, jak Plutarch opowiada, stado żórawi przelatywało, odezwał się jeden zbójca do towarzysza: „Patrz jeno, otóż mściciele Ibykosa!”. Skoro widzowie, w pobliżu siedzący, te słowa usłyszeli, donieśli je zaraz władzy, a ta zbójców na śmierć skazała. Stąd powstało u Greków przysłowie: cd ‘’lßoxoo Yépavoi, u Rzymian zaś: Ibyci grues. Legenda owa, kryjąca w sobie odwieczną, naiwnej fan-tazyi wszystkich ludów wrodzoną, prawdę, że każdy czyn zły kara boska spotyka, powstała w tym właśnie wypadku z etymologicznej gry wyrazów, gdyż w greckim języku fßo£, l'ßoxo? oznacza także żórawia. Poezye I-a obejmowały siedem ksiąg, a chociaż w dyalekcie i w formie metrycznej wykazywały wyraźnie wpływ doryc-kiej liryki, to pod względem mitycznej treści i całego nastroju zbliżały się bardzo do eolsko-jońskiej liryki. Główny bowiem temat tych pieśni, płonących ognistym żarem najbujniejszej fantazyi i namiętnością niczem nieokiełznaną, stanowiła miłość do pięknych chłopców i dziewcząt nadobnych. Prawdopodobnie śpiewały te pieśni chóry chłopców podczas uroczystości, na wyspie Lesbos się odbywających, na których pierwsze piękności pomiędzy dziewczętami i chłopcami odznaczano osobnemi nagrodami. W innych pieśniach znowu traktował I. podania mitologiczne, stosując się co do stylu i języka poetycznego do wzorów poety Stesichorosa z Hi-mery. Szczątki poezyi I-a zebrali: Schneidewin „Ibyci reliquiae” (Getynga 1833) i Bergk w „Poe-tae lyrici graeci” (część III, wyd. 4-e Lipsk 1882); na niemiecki język przełożył je Hartung w tomie V „Die griechischen Lyriker” (Lipsk

S. Drz.

południe z Arequipa, na południo-zachód jest oblany oceanem Wielkim; składa się ze stoku Kordylierów i pasa nadbrzeżnego, rozciąga się od 13°40 do 15°35' szer. pd. Obszar, różnie podawany, wynosi przeszło 30 000 km. Q. Miasto główne tejże nazwy.. Mieszkańcy zajmują się uprawą wina, trzciny cukrowej i bawełny. Główny port wywozowy Piseo. Do tego departamentu należą nadbrzeżne wyspy Chinchas, słynne niegdyś z eksploatacyi guana.

Ięa, lewy dopływ Amazonki, ob. Putu-m a y o.

Icarinm marę, zwane także learium pela-gus (po grecku ’btâpioç îcovtoç, ’btàpiov Tié\(xyj$= morze Ikaryjskie), południowo-wschodnia część morza Egejskiego, wzdłuż wybrzeży Jonii, Karyi i Dorydy, szczególnie zaś w pobliżu wyspy Ika-ryi, gdzie, według mitycznej opowieści, miał Ikaros, syn Daidalosa, gdy z ojcem z wyspy Krety na sztucznych skrzydłach uciekał, spaść w przepaści morskie i utonąć. Smutna przygoda Ikarosa nadała też tej części morza owo miano. Morze Ikaryjskie graniczy na zachód z morzem Myrtojskiem (Myrtoum), na południe z morzem Karpackiem.—Por. Homer. II. 2, 145; Herod. 6, 95; Strab. 2, 124; 10, 488; Ptolem. 5, 2; Ovid. Trist. 1, 1, 90; Horat. Carm. 1, 1, 15; 4, 2, 3; Plin. Nat. Hist. 4, 11, 18.

Icauna, nazwa rzymska rzeki Yonne we Francyi.

S. Drz.

wiańskiej; graniczy na północ z departamentem Lima i Huancavelica, na wschód z Ayacucho, na (£i[Jisvot), potężny lud, zamieszkały na wschod-

S. Drz.

Wl'

K. A. C

K. £-ć.

Owad.

niem wybrzeżu Brytanii, z miastami: Cambori-tum (dzisiaj Cambridge), Combretonium (Bretten-ham) i Yentą (Caistor pod Norfolk), a w dzisiejszych prowincyach Norfolk i Suffolk. Słynęli oni ze sprawności swej do broni i z waleczności; wszakże mimo, że jarzmo rzymskie z pokorną uległością znosili, tak ich ciemiężyli Rzymianie, iż w r. 61 po Chr. za sprawą królowej Bou-dikki (ob.) rokosz podnieśli. Powiodło im się istotnie zrazu zdobyć miasta Londinium i Veru-lamnium, wymordowali przeszło 70 000 rzymskich żołnierzy i osadników, aż wreszcie wódz rzymski, Suetonius Paulinus, zastępy powstańcze na głowę pobił.—Por. Tac. „Annal.” 12, 31; 14, 31; Agric. 15; 16; Dio Cass. 62, 1 i nast.

Ichneumon, Herpestes — rodzaj zwierząt ssących, drapieżnych, z rodziny wiwer (Viverridae). Zwierzęta tego rodzaju mają małą głowę, wydłużone ciało, krótkie nogi, długi, stopniowo zwężający się ogon, sierść długą. Od gatunków rodzaju wiwera (Viverra) różnią się ichneumony brakiem na tylnej części ciała gruczołów torebkowych i tępemi niewysuwalnemi pazurami. I-y polują w dzień na ptaki, myszy i owady. Liczne gatunki I-ów zamieszkują południową Azyę, Afrykę, a jeden gatunek południową Europę. Najbardziej znanym gatunkiem jest t. zw. I. czyli szczur Faraona (Herpestes Ichneumon); długość ciała 65 cm., ogona do 50 cm. Ubarwienie zielonawo-szare. I-y żywią się zwierzętami i jajami. Są bardzo chytre, zręczne i krwiożercze. Zakradają się niekiedy do mieszkań i ogromne wyrządzają szkody w kurnikach. W starożytnym Egipcie czczono I-y, mniemając, że niszczą one krokodyle. Mniemanie to, jako i inne opowieści o sposobie życia I-ów, należy

i )L

-v-

:S>-'

Wm

■filii

Fig. 144. Herpestes ichneumon (Szczur Faraona).

zaliczyć do baśni. Opisany gatunek zamieszkuje Afrykę. W Azyi zastępuje go inny gatunek, Herpestes griseus, znacznie mniejszy; łatwo się oswaja i niszczy jadowite węże.

Ichneumon, gąsienicznik, rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Insecta Hymenoptera), do rodziny Iehneumonidae zaliczony. Najpospolitsze gatunki tego rodzaju: J. pisorius L. (18—20 mm.), czarny z żółtym deseniem, pasożytuje w gąsienicach

Encykl. Powsz, ILustr. Zesz. 236. T. XXX.

motyla Sphinx pinastri, i I. nigritarius Wesrn., znacznie mniejszy (7—9 mm.), rozwija się w po-czwarce motyla Trachea piniperda.

h,

' -V

iW )

Tg

Fig. 145. Ichneumon pisorius (Gąsienicznik).

Gąsienica.

Iehneumonidae, gąsieniczniki, rodzina owadów błonkoskrzydłych (Insecta Hymenoptera), z galasówkami blisko spokrewniona. Jak galasówki ua liście roślin, tak gąsieniczniki składają swe jajeczka do ciała gąsienic różnych owadów lub pająków. W tym celu gąsienice opatrzone są pokładełkiem, bardzo znacznej nieraz długości, i przekłuwają za pomocą niego skórę upatrzonej swej ofiary. Najczęściej ofiarą tą bywają gąsienice lub poczwarki motyli, rzadziej owady dorosłe, jak np. mszyce (Aphididae), a nawet jajeczka owadów. Zdarza się nawet niekiedy, że jeden gatunek gąsienicznika składa swe jajka do ciała gąsieniczników innego gatunku, te zaś do— trzeciego, tak, iż w ten sposób odróżniają pasożytów pierwszego, drugiego i trzeciego rzędu. I. kierują się bardzo subtelnym i nieomylnym zmysłem (bliżej naukowo niewyjaśnionym) przy odnajdywaniu swych ofiar i składaniu do nich swych jajeczek. Odczuwają one np. gąsienice i poczwarki ukryte głęboko pod korą drzew i z taką dokładnością „pojmują” ich położenie, że, przebijając swem pokładełkiem korę, nieomylnie trafiają niem w najdelikatniejsze, a zatem najłatwiejsze do przekłócia, miejsce ofiary. Drobne gatunki gąsieniczników składają znaczną nieraz ilość jajeczek do jednej i tej samej gąsienicy, większe zaś zwykle tylko kilka albo nawet jedno. Z jajeczek gąsieniczników wykluwają się drobne larwy i zaczynają żywić się wnętrznościami swego „gospodarza”. Taka „zarażona” gąsienica już zzewnątrz zdradza swój stan chorobliwy gorączkowemi, gwałtownemi ruchami i najczęściej ginie, nie mając siły na przeistoczenie się w poczwarkę; niekiedy jednak udaje się to jej, nigdy jednak motyl (lub inny owad dojrzały) z takiej poczwarki wykluć się

87

1880).

Ichor. Wyraz gr. fywp u Homera oznacza krew bogów przezroczystą, niezabarwioną czerwono jak ludzka; u anatomów zaś dawnych— wszelkie płyny bezbarwne, napotykane w ustroju ludzkim, więc przedewszystkiem limfę (ob.) i surowicę krwi (ob. Krew). Obecnie I. posiada znaczenie zgoła inne; patologowie dzisiejsi nazywają tak płyn rzadki, mętny, cuchnący, posiadający miano polskie „posoka” (ob.).

podura (1.08—0.14 mm.).

a.

nie może. W każdym zaś razie larwy gąsie-nicznika po dojściu do pewnego wzrostu owijają się w drobne kokony i w nich przeobrażają się w poczwarki, a następnie w owady dojrzałe.

I. zjawiają się zwykle jednocześnie z teini owadami, w których odbywają swój rozwój; niekiedy, w sprzyjających warunkach, zjawia się ich niezmierna ilość. Tak np. w tych miejscowościach, gdzie się zjawiła w wielkiej ilości brud-nica-mniszka (Ocneria monacha), w prędkim czasie rozwija się taka masa gąsieniczników, że 90°/o gąsienic i poczwarek brudnicy bywa w stanie „zarażonym”. Oczywiście, w tych warunkach gąsieniczniki uważane są za owady bardzo pożyteczne, ponieważ powstrzymują szerzenie się szkodników leśnych i ogrodowych. Larwy gą-sieuiczników nie posiadają nóg, i z tego względu jeszcze są ciekawe, że pozbawione są odbytu. Z licznych rodzajów do rodziny Ichneumonidae zaliczonych najważniejsze są: Ichneumon, Tro-gus, Cryptus, Hemiteles, Tryphon, Rhyssa, Olypta, Ephialtes, Pimpla, Banchus, Ophion i Anomalon. Bliższe szczegóły o tych ciekawych owadach znaleźć można w następujących pracach: Gravenhorst „Ichneumonologia europaea” (3 tomy, Wrocław 1829); Nees ab Esenbeck „Hymenopte-rorum Ichneumonibus affinium monographiae” (2 tomy, Sztutgard 1834); Wesmael „Tentamen disposition^ Ichneumonum Belgiae” (Bruksella

1844); Ratzeburg „Die Ichneumonen der Forstin-secten” (3 tomy, Berlin 1844—52); Suellen v. Vollenhoven „Pinacographia Gravenli.” (1875—

K. K-Ó.

Ichnografia, ob. Topografia.

Ichnusa — starożytna nazwa wyspy Sar

dynii.

Dr j. P.

Ichoraemia (z gr. b t/wprrzposoka i xb cd\m— krew), po polsku posocznica (ob.).

Ichszydzi (Ichszydyci, Echszydyci), drobna dynastya arabska, założona w 934 przez Abu Mohammeda Takadża, wielkorządzcę Damaszku; uznany przez kalifa El-Kaher Billaha z domu Abbassydów, przybrał on imię „El-Ich-szyd”, należące do jednego z jego przodków, rodem z Fergany. Następcami jego byli: Abul Kassim (od 946), Ali (960), Kafur (966) i Ahmed Abul Fawaris (968 — 969). I. panowali w Syryi i w Palestynie; pozbawili ich tronu Fa-tymidzi Egipscy.

Ichthydium, rodzaj robaków drobnych, z wrotkami (Botatoria) spokrewnionych, do rodziny

Gastrotricha (ob.) zaliczony. Grzbiet ich tę-giemi kolcami a strona brzuszna gęstemi, dłu-giemi rzęsami opatrzone; na końcu tylnym, jak i u wrotków, dwa, w postaci widełków, wyrostki. Rodzaj ten obejmuje 7 gatunków; najpospolitsze z nich: I. larus (0.09 — 1.15 mm.), I.

K. K-6.

Ichthyodea, ob. Perennibranchiata.

Ichtyocentaur (Ix&uoxévraopo;) = rybocentaur, bajeczny potwór morski, w którym, zwłaszcza od czasów Skopasa, rzeźbiarze greccy bardzo się rozmiłowali. Składał się on z trzech części: popiersia ludzkiego, tułowia końskiego i ogona rybiego. Od trytona różnił się częścią środkową, której tamtemu brakło. Na I-ach jeździły No-reidy i Afrodyta; attrybutami ich były: wiosła, trójzęby, puhary, trąby z muszli, piszczałki i liry.

Ichtyodornlity, szczególnej postaci utwory kostne, z dentyny lub wazodentyny złożone, częstokroć znajdowane w utworach osadowych, szczególnie starszych. Są to duże kolce, napotykane na przednim końcu nieparzystych płetw, rzadziej na brzegu parzystych, lub też na głowie ryb z chrząstkowym skieletem (Selachii). Zazwyczaj ich wydłużona podstawa jest luźuo zanurzona w mięsie, wyjątkowo (Chimaera) są one za pomocą stawu połączone z jaką stałą podstawą chrząstkową. Dochodzą znaczuych wymiarów i częstokroć (osobliwie paleozoiczne) posiadają liczne ozdoby. Część tylko można było odnieść do pewnych gatunków ryb, większość zaś oznaczono tymczasowemi nazwami. Większa część I-ów jest wykształconą symetrycznie— były to zapewne kolce przy płetwie grzbietowej;

—    inne wykazują różnicę prawej i lewej strony,

—    prawdopodobnie stanowiły one ozdoby płetw pa

rzystych (Acanthodidae), lub też głowy (Gochlio-dontidae). Kolce jednoboczne mają zazwyczaj krótką podstawę, symetryczne zaś—wydłużoną i na końcu zwężoną. Z głównych typów zaznaczymy: a) smukłe, dwusymetryezne kolce z gładką, wyraźnie oddzieloną podstawą; jama wewnętrzna otwarta w podstawie z tyłu; zapewne należą do ryb z rodziny Cestracionidae. Gatunki: On-chus w dewonie, Ctenacanthus, Ptychacanthus w form. węglowej, Pristacanłhus w jurze środkowej. h) Smukłe, symetryczne, ścięte z tyłu; jama wewnętrzna otwarta tylko u dołu: Gnatlia-canthus. c) Parzyste, prawe i lewe kolce: Macha er a cant hus, Heter acanthus. d) Parzyste, prawe i lewe, z płaską podstawą, ziarniste na zewnątrz, z wielką jamą wewnętrzną; zapewne kolce głowowe; Psammosteus, Stichacanthus, Gam-psacanthus etc. e) Kolce zupełnie wątpliwego pochodzenia: Edestes, Gynopodius.    J- ^

Icłltyoessa, ob. I kari a.

Ichtyoftalm, minerał tetragonalny, krzemian wodny (zeolit), składu dosyć złożonego; rozbiory odpowiadają najlepiej wzorowi następującemu:

K₃0.8CaO. 16Si0.₂ .16H₂0. Kryształy minerału tego należą do klasy bipiramidy dytetragonal-nej. Doskonała łupliwośó w jednym kierunku, wywołująca częstokroć rozpadanie się na blaszki, oraz połysk perłowo - maciczny są wybitną własnością tego minerału. Nieskazitelnie przezroczyste jego kryształy o zakończeniu pirami-dalnem występują zwłaszcza w Andreasbergu, wydłużone pryzmatycznie lub tabliczkowate w innych miejscowościach. Pospolitemi ścianami kryształów ichtyoftalmu są płaszczyzny piramidy, słupa i dwuścianu podstawowego. Stosownie do przewagi jednej z tych trzech postaci nad pozostałemi kryształy ichtyoftalmu posiadają wspomniany wyżej pokrój piramidalny, pryzmatyczny lub tabliczkowaty. Łupliwośó równoległa dwuścianowi podstawowemu doskonała, równolegle zaś płaszczyznom pryzmatu niedokładna.

nah w Indyach Wschodnich. Drobne białe kryształki narosłe znaleziono w fonolicie zwietrzałym około Usti, zabarwione na ciemno - brunatne — w drzewie kopalnem osadzonem w martwicy bazaltowej około Monteccbio Maggiore pod Vicen-zą, tudzież na Islandyi (ksylochlor). Bezbarwne i różowe znajdują się w żyłach Andreasbergu, drobne przezroczyste w rozpadlinach wapiennych Orawicy i Cziklowy w Banacie. Jako utwór osadowy źródeł gorących znaleziony został w cieplicy Plombières w Wogezach. Podlega dość często rozkładowi, przyczem tworzy się kalcyt (węglan wapniowy wogóle). Stąd albiny bardzo często burzą się z kwasami. Substancya ichtyoftalmu często bywa przez kwarc wypierana; przypuszczamy, że w tym ostatnim przypadku naprzód powrstał węglan wapniowy, którego miejsce zajęła następnie krzemionka, strącająca się pod wpływem węglanu wapniowego. Nazwę ichtyoftalmu utworzono z tyłłóę = ryba i ocpfl-aX-

p,óę = oko — alluzya do połysku perłowego na

z. w.

Twardość od 4ł/₂ do 5; ciężar właściwy od 2.3 do 2.4. Oprócz kryształów bezbarwnych i białych (odmiana ta nosi zwykle nazwę a 1 b i n u)

Ichtyokolla, klej rybi, ob. Karuk.

Ichtyol—jest to przetwór suchej destylacyi niektórych rodzajów żywic kopalnych (Tyrol-Seefeld), zawierających wiele pozostałości paleontologicznej fauny morskiej. Otrzymany w tych warunkach ichtyol posiada konstytucyę oleistą, kolor żółty, zapach swoisty nieprzyjemny, przypominający zapach nafty, w wodzie jest nierozpuszczalny. W lecznictwie mają zastosowanie niektóre pochodne ichtyolu, a mianowicie sole sodowe i ammonowe kwasu sulfo-ichtyolowego, posiadające w wysokim stopniu własności dezynfekcyjne. Sól ammonowa posiada konsystencyę gęstego syropu, barwę brunatną, zapach swoisty nieprzyjemny, rozpuszcza się całkowicie w wodzie; sól zaś sodowa różni się od poprzedniej konsystencyi, jest bowiem znacznie gęstszą, prawie stałą, i daje mętny rozczyn z wodą.

K. Sł.

Ichtyologia, nauka o rybach; ob. Ryby.

Ichtyophagi (po grecku ’Ix{h)0cpà70i:z= jedzący ryby, rybożercy), tak zwali Rzymianie i Grecy rozmaite ludy, na wybrzeżach mórz południowych mieszkające, o których, według bardzo niedostatecznych zresztą informacyj, słyszano, albo przypuszczano tylko, że głównie rybami się żywią. Do więcej znanych pomiędzy nimi należą: 1. lud mieszkający na samym krańcu wschodnim świata starożytnego, pomiędzy równikiem a zatoką Syamską (Sinus Magnus); 2. na wybrzeżu Gedrozyi (dzisiaj Belu-dżystan) nad morzem Erytrejskiem ( = arabsko-perskiem); dokąd dotarł Aleksander Wielki i zakazać miał mieszkańcom żywienia się rybami; biedny lud ów, nie mając pastwisk żadnych, jadał tylko ryby, a nawet marne chaty swe budował z ości rybich i z muszli i pokrywał skórami rybiemi, sam zaś ubierał się w skóry więk-

zdarzają się żółtawe, różowe, brunatne. Dwój- dwuścianie podstawowym, łomność słaba, najczęściej dodatnia, ale bywają kryształy o odjemnym charakterze dwójłomno-ści. W ortoskopie blaszki ichtyoftalmu zachowują się nienormalnie, albowiem rozpadają się na pola dwuosiowe, odpowiednio do stożków przyrostu ścian zewnętrznych. W konoskopie ukazują się pierścienie o szczególniejszem zabarwieniu (tylko białe i czarne—skąd leukocyk-lit Herschla), zależnem prawdopodobnie od rów-nopostaciowej naprzemianległości substancyi dodatniej i ujemnej. Rozwartość kąta osiowego od 0° do 50°, najczęściej 20°—30°. Pomimo to figury wytrawione odpowiadają symetryi te-tragonalnej. Co dotyczy własności chemicznych ichtyoftalmu, to wzorowi wyżej podanemu odpowiada następujący skład procentowy: krzemionki 53.7, wapna 25.0, tlenku potasowego 5.2, wody 16.1. Zwykle jednak część tlenu bywa zastąpiona przez fluor (do 2°/₀). W temperatuize 240° — 260° traci około połowy wody, którą po ostudzeniu pochłania napowrót. W płomieniu dmuchawki rozpada się na listki, co ma wyrażać nadana mu przez Hauyego nazwa apofilit (od àrcocpoXX(Çeiv= zrzucać liście—alluzya do zachowania się w ogniu). Topi się łatwo na szkło przeświecające. W kwasie solnym rozkłada się, wydzielając krzemionkę kłaczkowatą. W temperaturze 180°—190° i pod ciśnieniem 10—12 atmosfer rozpuszcza się w wodzie; z roztworu takiego po ostudzeniu wydzielają się napowrót kryształki ichtyoftalmu. Roztwór siarkami ma-gnowego w temperaturze 180° wypiera z niego wapń i potas, których miejsce zajmuje magu.

Z roztworem metakrzemianu sodowego Na₂Si03 przechodzi w pektolit. Pod wpływem roztworu glinianów alkalicznych przybiera glinkę i alkalia, zamieniając się na glinokrzemian zasadowy.

Piękne druzy pochodzą z próżni skał wulkanicznych, np. na Islandyi, Färöer, Seisseralpe, Poo- szych zwierząt morskich (Arr. 6, 18, 5; Styab.

S. Drz.

K. K-ć.

15, 729); do dzisiaj jeszcze szczepy stron owych żyją w podobny sposób; 3. na południowo-wschodniem wybrzeżu Arabii Szczęśliwej, nad zatoką Perską; 4. w krainie Troglodyte w Afryce, nad zatoką Arabską, na południowy wschód od Egiptu i Etyopii; plemię to dzikie zajmowało najniższy stopień kultury, gdyż nie znało nawet instytucyi małżeństwa, a żony i dzieci za wspólne wszystkim uważało (Herod. 3, 19 i nast., 23; Strab. 16, 772 i nast.; Pauz. 1, 33, 4); 5. na zachodniem wybrzeżu Afryki, na południe od rzeki Masitholos, w dzisiejszej Senegambii.

Ichthyopsida. Nazwą tą oznaczył T. Huxley pierwszą najniższą gromadę kręgowców, obejmującą ryby i płazy; cały typ kręgowców (Yerte-brata) podzielił on na Ichthyopsida, Sauropsida i Mammalia.

Ichtyosauria, zupełnie wygasły rząd gadów, najbardziej od gadów współczesnych różniący się. Różnice polegają na: wydłużonem, podob-nem do ryby ciele, kończynach, do płetw podobnych, a z licznych wielobocznych płyt złożonych; głowie, wydłużonej i zaostrzonej; krótkich, z obu-dwu stron wklęsłych kręgach i gołej skórze. I.

jest parzysta i posiada otwór ciemieniowy, obok niej zaś leżą duże otwory skroniowe. Wydłużone, trójkątne otwory nosowe od orbit oczu oddziela wąski mostek kostny. Tylna częśó czaszki wyróżnia się potężnem i grubem basioccipita-le, z zaokrąglonym wyrostkiem stawowym. Zęby są ostro-stożkowate, z okrągłą, z tyłu i przodu częstokroć zaostrzoną koroną, z grubym korzeniem. Stoją one w wielkiej ilości (od 180 do 200) w szczęce górnej i dolnej; nie są osadzone w poszczególnych alweolach, lecz we wspólnym, głębokim rowku, gdzie utrzymywały je jedynie miękkie części dziąseł i wzniesione brzegi rowka. Błyszcząca, gładka lub podłużnie prążkowana korona składa się z dentyny i emalii, częstokroć powleczonej cieniutką warstewką cementu. Korzeń składa się z masy cementowej, podobnej do kostnej, zaopatrzonej w grube naczynia, ciałka kostne i rurki denty-nowe. Kręgosłup składa się z części ogonowej i tułowiowej wobec braku prawdziwej szyi, jeden zaś krąg, w niczem od sąsiednich się nie różniący, pełni funkcye os sacrum. Liczba kręgów waha się od 120 do 150, z tej liczby oko-

ło 100 należy do ogona; kręgi są nader krótkie jak u selachij, z obu stron wklęsłe (amphicoeliy Żebra zaczynają się od samej szyi, dochodzą do największych wymiarów między 10 a 13 kręgiem tułowiowym, stamtąd zaś do miednicy zmniejszają się stopniowo, wszystkie jednakże mają dwie główki i są wygięte. Od miednicy żebra stają się prostemi, posiadają jedną główkę i towarzyszą większej części ogona w postaci krótkich wyrostków bocznych. Brzuch pokrywają liczne, wygięte kości (żebra brzuszne), odpowiadające żebrom brzusznym Rhynchocephalia i złożone z jednej lub dwu części. Silne wykształcenie pasa piersiowego dowodzi niezwykłego uzdolnienia I. do szybkiego poruszania się w wodzie, szczególnie w kierunku pionowym. Płetwy składają się z 3—5 rzędów nader licznych (więcej niż 100) płytek kostnych. Znalezione odciski I. dowodzą, że gady te posia dały nagą skórę, potężny płaski ogon i wielką płetwę grzbietową, trójkątną. Kości kończyn przednich były pokryte skórą, dość znacznie wystającą. Najważniejszym rodzajem

Wj/m

Fig. 146. Ichtyosaurus quadriscissus (skielet).

posiadały pysk delfina, zęby krokodyla, głowę i kość piersiową jaszczurki, płetwy wieloryba, kręgi zaś i ogon ryby. Stosunek I. do typowych gadów, uwarunkowany kształtem ciała, budową kończyn i trybem życia, był identyczny ze stosunkiem między wielorybami a resztą ssących.

I. zajmowały przeto zupełnie odrębne stanowisko. Brak łuków skrzelowych i kształt kości językowych dowodzą, że I. oddychały za pomocą płuc. Posiadamy również fakty, dotyczące sposobu rozmnażania się i odżywiania. W liasie, zarówno angielskim jak niemieckim, znaleziono skielety, zawierające 6—8 dosyć rozwiniętych zarodków: były I. przeto żyworodnemi. Ich podłużny, spiralnie skręcony kał (koprolity) znajduje się niekiedy w wielkich ilościach i zawiera łuski i ości ryb oraz okruchy skorup sepij. Wszystkie I. zamieszkiwały morze; szczątki ich znajdujemy w morskich mezozoicznych utworach, najczęściej w Basowych. Niektóre gatunki dochodziły do 9 m. długości, gdy inne nie przekraczały 1 m. Czaszka I. wyróżnia się długim pyskiem, podobnym do pyska delfina, i olbrzy- rzędu I. jest Ichtyosaurus, spotykany już w tryasie mierni kostnemi obwódkami dokoła oczu, z 15—    (1. atavus Quenst). Najwięcej szczątków I. za-

19 płyt kostnych złożonemi. Kość ciemieniowa wierają liasowe utwory Anglii (Dorsetshire,

tworów form. kredowej.

Ichthyosis (z greek, o lx#óę=ryba), choroba skórna, po polsku Rybia łuska (ob.).

Ichtyotoksyna, substaneya trująca, znajdująca się się we krwi węgorzy morskich i rzecznych. Bliższe własności chemiczne ichtyoloksy-ny nie są znane; na zasadzie dotychczasowych danych trzeba ją zaliczyć do ciał białkowych. Wprowadzona do organizmu przez przewód pokarmowy, nie wywołuje żadnych objawów zatrucia; zastrzyk-nięta pod skórę, paraliżuje ośrodki nerwowe i powoduje śmierć.

Ichtys (po grecku: ryba), monogram Chrystusa z pierwszych czasów Chrzęściaństwa, głoski bowiem tego wyrazu rykle nazs4 inieyałami ’lYjaooç Xpiatoç ©soù Tio*    — Jezus Chrys

tus Boga Syn Zbawiciel. Niekiedy wyraz ten zastępowano samym rysunkiem ryby, często spo- j tykanym na starych pomnikach kościelnych. *

Yorkshire) i górno - liasowe łupki Wirtembergu nie był zamieszkanym (Dion. Halic. 10, 35 i nast.). i Frankonii (Boli, Holzmaden). Znacznie mniej Gdy w następnym roku został ponownie na try-I. znamy z jury środkowej (dougger), nieco wię- buna wybranym, toczył zażarte walki naprzód cej z jury górnej (malm), a osobliwie z łupków z konsulami o rozliczne bezprawia przy poborze Solnhofen i Kelheim. Znane są również I. z u- wojskowym, a potem z patrycyuszami w sprawie

prawa rolnego (Dion. Halic. 1. c.). W roku 449 bronił on też, według stronniczo zabarwionej tradycyi, jako narzeczony Wirginii, narzeczonej swej przeciwko Appiuszowi Klaudyuszowi (Liv.

3, 44 i nast.), a po śmierci jej podburzył cały lud przeciwko decemwirom, zjednał dla sprawy swej i przywołał wojsko, stojące w polu przeciwko Sabińczykom, zajął z niem górę świętą i prowadził w imieniu ludu układy z senatem (Liv.

3, 53). Gdy nastąpiła wreszcie zgoda pomiędzy stanami narodu rzymskiego, pociągnął Appiusza’ . Klaudyusza do odpowiedzialności i zapewnił bezkarność dla wszystkich, biorących udział w poprzednim rokoszu (Liv. 3, 54).—4) L. Ic., prawdopodobnie syn poprzedzającego, trybun w roku 412 przed Chr., stawił wniosek o nowe prawo rolne, wszakże bezskutecznie. W trzy lata później został z dwoma innymi Iciliusami znowu na trybuna ludu wybrany i przeprowadził prawo, że pomiędzy czterech kwestorów wolno było Icica, Namaślnica, rodzaj z rodziny Ter- plebejuszom trzech ze swego stanu wybierać, pentyńcowatych. Obejmuje wysokie drzewa w r. 408 zyskali oni dla ludu nowe uprawnienie z liśćmi nieparzysto - pierzastemi, skórzastemi i kwiatami białemi; przeważne gatunki rosną w Ameryce zwrotnikowej, inne w Azyi; dostarczają żywicy i wonnych balsamów. 1. icicariba dostarcza gatunek żywicy, zwanej anime, I. he-terophylla — wonny balsam arekuchini lub apa-kuchini, I. heptaphylla — kopal i t. d. I. altissi-ma, dzięki twardemu i ładnie, różowo, zabarwionemu drewnu, służy do wyrobu mebli.

skiego.

j. L.

K. Sł z. z.

Icilii, rzymski ród plebejuszowski, który przez długie lata o polityczne równouprawnienie ludu z patrycyuszami energicznie walczył (Liv. 4, 54): 1) Spurius Icilius, jeden z deputowanych ludu do senatu podczas secessyi na górę świętą w r. 493 przed Chr., przeprowadził jako trybun ludowy w r. 492 prawo, dla trybunatu ludowego i wogóle dla plebejuszów nadzwyczajnie ważne, upoważniające trybunów do swobodnego przemawiania do ludu, pod grozą ciężkiej kary dla każdego, ktoby się poważył przemowę ich przerwać (Dion. Halic. 7, 17). Inni wprawdzie pisarze twierdzą, że prawo to, Icilskiem zwane, z późniejszych pochodzi czasów. Gdy później I. piastował urząd edyla, miał na rozkaz trybunów uwięzić Koryolana, czego wprawdzie wobec przemocy patrycyuszów dokonać nie mógł (Liv. 2, 58; Dion. Halic. 7, 26; Plut. Coriol. 17).—2) C. Ic. Ruga, w r. 493 przed Chr., jako jeden z pierwszych, wybrany na trybuna, którą-to godność plebejusze właśnie sobie wywalczyli. — Syn jego, 3) L. Ic. Ruga, trybun w r. 456, wyrobił dla trybunów prawo zwoływania senatu, a dla plebejuszów prawo zajęcia pagóru Awentyńskiego, który przedtem

uczestniczenia w wyborach trybunów wojskowych (Liv. 4, 55). — Wszakże od tego czasu zanika dzielny ród ów w dziejach narodu rzym-

S. Drz.

Icilius Quintus, autor wojskowy, ob. Guichard K. T.

Iciodurum, albo Isiodorum—nazwa łacińska m. Issoire (Yssoire) we Francyi, w departamencie Puy-de-Dôme.

Ickelsamer Walenty, pierwszy gramatyk niemiecki (* r. 1500 w Rotheuburgu, nad rzeką Tauber—f po 1537), spółczesny z Lutrem, lecz zwolennik nauki przeciwnika jego, Andrzeja Karlstadta i Tomasza Miinzera. Był nauczycielem szkolnym w mieście rodzinnem, brał udział w zaburzeniach chłopskich we Frankonii, wznieconych przez Karlstadta, a po stłumieniu ich zbiegł naprzód do Erfurtu, potem zaś do Augsburga i w obronie powstańców wydał broszurę p. t. „Klage der christlichen Brüderschaft wider den wittenbergischen Geist”, która zaginęła. Dysputo wał z Justem Meniusem, lecz ostatecznie pogodził się z nauką Lutra. Około r. 1527 wydał elementarz p. t. „Rechte Weis auff kur-tzist lesen zu lernen”, przez który stał się twórcą nowej metody czytania (bez syllabizowania) w szkołach niemieckich. On też jest autorem pierwszej gramatyki niemieckiej („Deutsche Gram-matica” (około 1534, nowe wydanie przez Kohlera we Freiburgu r 1881 i przez Fechnera w „Vier seltene Schriften des 16 Jahr.” w Berlinie 1882). Ta pierwsza gramatyka mało co więcej zawierała nad naukę czytania i ortografii, ale jest próbą fizyologicznego wyjaśnienia

K.

z. z.

sionami.

Icterns — nazwa łac. Żółtaczki (ob.)

Ictitherium, wygasły rodzaj z rodziny Viver-ridae. Czaszka wąska, długa. Kieł górny długi, z trójzębną ścianą zewnętrzną i silnym wy-

rz°t:i WwTosSim; Dolny    ! ^eise in Ka—a’ (at, 368. 388, 390) -■

Ida (geogr.), 1) inaczej Kas-Dagh, góry w Azyi Mniejszej, na północy od zatoki Edre-mid (zamkniętej przez wyspę Mytilini); stanowią one grupę odosobnioną, do 1 750 metr. wysoką, z której wody spływają na północ do morza Marmara, na południe do zatoki Edremid i na zachód do morza Egiejskiego. Jej malowniczy szczyt o zboczach, pokiytych lasami, panuje od południa nad równiną, na której leżała Troja.— 2) inaczej P s i 1 o r i t i, góry w środkowej części wyspy Krety, wznoszące się blizko do 2 500 metrów. Ich szczyt odsobniony, prawie zawsze pokryty śniegiem, ich potężne zbocza, zieleniejące doliny u podnóża, nadają tym górom widok wspaniały; w Starożytności bogata szata lasów nadawała Idzie (co znaczy „lesista”) jeszcze więcej malowuiczości. Ze szczjtu tej góry widać nietylko całą Kretę, lecz mnóstwo wysp, rozsianych na morzu Egiejskiem od Tajgietu aż I-Czing (* 635—f 713), rodem z Fan-jang do Azyi Mniejszej, w Czyczly, w dziecinnych już latach zapragnął być kapłanem Buddy. Po długoletniej pracy

J. L.

w. N.

nary”).

głosek. Oba te dziełka razem wydał Müller w „ Quellenschriften und Geschichte des deutschsprachlichen Unterrichts” (Gota 1882). Oprócz tego I. jest autorem godnej uwagi na swój czas pracy pedagogicznej „Von Wandel und Leben der Christen etc.” (Erfurt 1529),—Porów. Vogel „Leben und Verdienste von Ickelsamers” (Lipsk 1894).

Icolmkill, jedna z wysp Hebrydzkich, ob.

Jona.

Iconium Starożytnych, miasto w Azyi Mniejszej, ob. Ikonion.

Icosandrus, po grecku, oznacza w botanice kwiat o 20 pręcikach; stąd Linneusz w swoim układzie nazwał 12-ą klasę, obejmującą rośliny o 20 lub więcej wolnych pręcikach, Icosandria (Kielicliopręcikowa).

Icosium, gr. Ikosion, nazwa starożytna miasta w Maurytanii Cezaryjskiej (Maur. Caesarea) na miejscu dzisiejszego Al g er u.

Icteridae, rodzina ptaków śpiewających, zamieszkująca wyłącznie zachodnią półkulę; dziób ich tej co głowa długości, albo nieco dłuższy, prosty, stożkowato ku końcowi zaostrzony; brzegi otworów nosowych opierzone; ogon długi, zaokrąglony. Rodzina ta obejmuje około 110 rodzajów, z których większa część zamieszkuje Amerykę Południową; prawie wszystkie mają zwyczaj tkania sobie gniazd wiszących; żywią się w części owadami, a w części owocami i na-

K. K-ć.

Ictinia, Ob. Sokoły.

wyrostkiem wewnętrznym. Górny miocen: Piker-mi około Aten, Samos, Maragho, Lébéron, Besa-rabia i Indye.

Ictonyx, ob. Śmierdziel.

Ictus (łac. uderzenie, raz, cios), w rytmice poetyckiej blizkoznaczne z Arsis (ob. Rytm i Arsis).

I-Ctus albo I. Ctus, skrócenie juris albo jure consultus=prawoznawca.

Iculisma, nazwa gallo-rzymska m. w Akwi-tanii, późniejszego Angoulême.

Iczang-fu, miasto w Chinach, w prowiucyi Hupe, na lewym brzegu Jang-tse-kiangu, poniżej wodospadów; miasto to wskutek traktatu z 1876 r. zostało otwarte dla cudzoziemców; prowadzi handel jedwabiem, woskiem i piżmem, przy pomocy żeglugi parowej. Około 35 000 mieszkańców.

podążył do Indyj. Na Sumatrze przerwał swą podróż, wstąpiwszy do Palembang, aby zapoznać się z sanskrytem. Po 6-miesięcznej nauce popłynął dalej. W Nalaudzie mieszkał lat 10 i w 695 r. powrócił do ojczyzny, przyjmowany ze czcią przez ziomków, już-to ze względu na samą osobę podróżnika, już-to ze względu na skarby, jakie wiózł w postaci 400 dzieł buddyjskich, wizerunku Indry i 300 relikwij. I-C. pozostawił dokładny obraz życia klasztornego w In-

dyach z VII w.—(„Chinese Biographical Dictio-

s. Pł.

Iczynskaja sopka, inaczej Biełaja sopka, po kamczadalsku Kołchon, szczyt najwyższy środkowego łańcucha gór w obwodzie Nadmorskim na Kamczatce, pod 59° 9' szerokości pn. Według obliczenia Ermana dosięga 16 900 stóp wysokości; ma kształt ściętego ostrokręgu, z wierzchołkiem okrytym wiecznym śniegiem. Jest to wulkan wygasły w czasach niepamiętnych, obec-me nawet ni^fo£oo h„, Z jakich się formacyj geologicznych składa, niewiadomo; tyle tylko zbadano, że leży na granicy pomiędzy pokładami bazaltowemi i traehitowemi, rozciągającemi się od północy, a granitowemi i syenitowemi od południa. Ze Btoków I-ej S-i, równie jak i przyległych do niej gór Kamczackich, wytryskają liczne rzeczułki, z których jedne zmierzają na wschód do rzeki Kamczatki (jak np. Kimitama, Kirhanik), drugie na zachód do morza Ochockiego: Kompakowa, Oglukomina, Icza, Sopocznaja i Mirotiecznaja. Stoki I-iej S-i porasta las sosnowy, słynny z niezmiernej obfitości zwierzyny (jeleni, niedźwiedzi, lisów, soboli i argali [dzikich owiec]), która ściąga tu mnóstwo myśliwych—Kamczadałów i Lamutów. W pasie alpejskim S-i dają się napotykać wyborne łąki.— Porów. Erman „Reise” (t. III str. 481); Ditmar

w. N.

Ida, greckie vISłj (starożyt.), pierwotnie nie greckie, lecz prawdopodobnie frygijskie mia-

na, jakiemi w Wiekach Starożytnych dwa znaczne pasma górskie określano: 1) Bogate w źródła i lasy góry (Homer. II. 8, 47) na północnym zachodzie Azyi Mniejszej, na północ od zatoki Adramyttyjskiej, w południowej części krainy Troas, których dwa szczyty najwyższe zwano w Starożytności Gargaron (Kara-dagh) i Koty los, ku północy wysunięty. Z górami temi, poświęconemi w starożytności frygijskiej matce bogów, Rhei-Kybeli, zwanej stąd także Idejską matką, wiązały się liczne barwne legendy mityczne, jak o porwaniu Ganymeda i o sądzie Parysa (Strab. 13, 583; 602). — 2) Środkowa część potężnego pasma górskiego, ciągnącego się od zachodu ku wschodowi przez całą wyspę Kretę. Nazwa Psiloriti, Psyloritis, dawana najwyższemu szczytowi gór tych, powstała z greckiego otfnrjXov ’opoç = wysoka góra. Poniżej tego szczytu pokazywano grotę, w której, według kreteńskiego podania, Idejskie nimfy miały karmić Zeusa, zrodzonego na paśmie górskiem,

381 —490 cum notis” (Paryż 1619). W Bru-kselli w 1845 r. wydał kronikę Ram, p. t. „Ida-tii Cbronicon, correctionibus, scholiis et disser-tationibus illustratum a Ioanne Matthaeo Garzon, Hispano S. I., ex cod. autographo ed. P. F. X. de Ram”. — Przedruk znajduje się w „Patrol.

s. Pł.

lat. t. 74 p. 703, Mignę.

Idacyusz, bp. z Emerity (Merida), ob. P ryso y 1 i a n i e.

Idacyusz v. Ithacius (Itacius), bp. z Ossa-nowa (Sossuba), ob. P r y s c y 1 i a n i e.

Idaea, nazwa łacińska średniowieczna wyspy Krety.

Idaea mater (po grecku HSaća p^nrjp), przydomek bogini Kybeli (ob.), czczonej we frygij-skich górach Ida (ob.).— Por. Eurip. Or. 1453; Hesych. s. v.; Liv. 29, 10: mater Idaea; Verg. Aen. 10, 252: alma parens Idaea deûm.

Idaho, jeden z kordylierskich stanów Ameryki Północnej, między 49 i 42° szer. pn., graniczy na wschód z Montaną i Wyomiugiem, na południe z Utahem i Nevadą, na zachód z Ore-gonem i Waszyngtonem, na północ z posiadłościami brytańskiemi ; obejmuje obszar blisko 220 000 km. Q. Ukształtowanie powierzchni jest przeważnie górzyste, a poczęści wyźyno-we. Pod względem hydrograficznym kraj ten należy do dorzecza Kolumbii, przeważnie do jej lewego dopływu Snake River, zwanej przez In-dyan Shoshone; rzeka ta przyjmuje z prawej strony: Boise, Salmon River, tworzącą wspaniały kanion, i Clear Water. Klimat jest zdrowy; średnia temperatura roczna w Boise City wynosi 13°C., najwyższa temperatura dochodzi do 42°, najniższa do—25°. Naturalnie, że w górach zima jest surowa, śród wyżyn znaczua suchość wymaga sztucznego nawadniania. Uprawa roli dostarcza pszenicy, kartofli, owsa i t. d.; z owoców szczególniej udają się śliwki; hodowla bydła jest prowadzona na wielką skalę, produkcya wełny jest znaczna. Głównem jednak zajęciem jest górnictwo, które dostarcza złota, srebra, a szczególniej ołowiu; wydobywa się też węgiel. Przez północną część kraju przechodzi Północna Kolej Oceanu Spokojnego (Northern Pacific), przez południową (wzdłuż Snake River) — kolej Union Pacific. Liczba mieszkańców w 1890 r.

S. Drz.

S. Drz.

Dikte zwanem, więcej ku wschodowi wysunię-tem; Kreteńczycy też jaknajczulszą otaczali go opieką. Tak kreteńskie, jak i trojańskie góry Idy uważano w greckich legendach za siedzibę Idejskich Daktylów (ob.).

Ida (* 1040—f 13 kwietnia 1113 r.), córka Godfryda Brodatego, księcia Lotaryngii, żona Eustachego, hrabiego de Boulogne, matka Godfryda de Bouillon, króla Jerozolimy, Życiem su-rowem i bogobojnem a pełnem dowodów miłości bliźniego zasłużyła sobie, iż w niektórych pro-wincyach Francyi czczoną jest jako błogosła-

wioną.

s. Pł.

Idacyusz z Le miki (Lamacensis vel Lemi-censis), bp., autor kroniki, stanowiącej dalszy ciąg Euzebiuszowej i Hieronimowej (* około r.

wynosiła 84385 (w tern 51290 mężczyzn i 33 095 kobiet), t. j. 0.3 na 1 km. Q. Miasto główne Boise City, w południowo-zachodniej części

w. N.

388 — f około r. 470). Szczegóły z życia I-a wiadome są z przedmowy do Kroniki: powiada tam o sobie, że urodził się w Lemice, wstąpił do stanu duchownego i za cesarza Walentyniana został bpem. Kronika I-a mimo błędów jest bardzo cenną, szczególniej o sprawach Kościoła i państwa w Hiszpanii. Wartości jej dodaje wyliczanie przez autora źródeł, z których czerpał wiadomości w niej pomieszczane. Kronika rozpoczyna się rokiem 879, w którym skończył swoją ś. Hieronim, i śladem panowań cesarzów, podając fakta czerpane z Sulpicyusza i Orozyusza, ciągnie się do 427 r. Od 427 r.

Idaios (po grecku ’lSaîoç), syn Dardanosa i Chryzy, który z ojcem swym z Peloponezu przez wyspę Samothrake do Frygii wywędrował, a kiedy ojciec w krainie Troas osiadł, sam zajął pasmo górskie nad Hellespontem, przezwane od niego górami Idajskiemi. Tutaj też zaprowadził mistyczny kult Kybeli, frygij skiej matki

S. Drz.

I. występuje jako świadek współczesny, jak to kraju, sam w przedmowie powiada. Kronika w całości pierwszy raz wydaną została przez San Llo-rente „Idacii eppi Chronicon ed. a L. S. Lauren-tio” (Rzym 1615). Sirmond, znalazłszy przy kronice (rękopisie) wykazy konsulów od r. 245 po założeniu Rzymu do 468 po nar. Chrystusa, z krótkiemi historycznemi notatkami, uznając je

Idalion (po grecku ⁵I§dXiov), miasto położone

za dzieło I-a, wbrew twierdzeniu Röslera, Für- bogów (Dion. Halic. 1, 61). ka i innych, wydał je razem z kroniką p. t.

„Idacii Chronicon et Fasti consulares ab an. i w żyznej równinie, w środkowej części wyspy

Cypru, pomiędzy Golgoi a Tamassos, na inskryp- s kłótni wywiązała, I. zabił Kastora, a Polydeukes cyach assyryjskich Idial zwane, dzisiaj Dali. j Lynkeusa; Zeus znowu, mszcząc się za syna swe-Założone przez Fenicyan, tworzyło w VII wieku przed Chr. udzielne księstwo, w IV wieku podlegało władzy miasta Kitiou. Poeci, jak Ver-gilius (Aen. 1, 681; 10, 86) często mieniają tę miejscowość z Pedalion, południowo-wschod-niem przedgórzu cypryjskiem, na którego szczycie stała sławna świątynia Afrodyty, z tego względu zwana Idalią (Strab. 14, 68*2).

go, Kastora, raził I-sa piorunem (Apollod. 3, 11. 2; Pind. Nem. 10, 60 i nast.). Według innej legendy, posprzeczali się oni o córki Leukipposa, trzeciego brata Tyndareosa i Afareusa. Córki te, Hilaeira i Phoibe, zwane także Leukippidami, zaręczone były z I-sem i Lynkeusem, wszakże wykradli je Dyoskurowie (Theocr. 22, 136 i nast.). Walka miała się odbyć w Messenii, przy grobie Afareusa, albo też w Lacedemonie (Eurip. Hel. 1466). Grób synów Afareusa pokazywano jeszcze w czasach historycznych w Spareie (Paus. 3, 13, 1).—Chociaż w mitycznej tradycyi I. występuje zawsze jako człowiek i bohater, nigdy zaś jako istota boskiemi przymiotami obdarzona, jakie Dyoskurów odznaczają, to pierwotnie jednakże uważać należy tak w I-sie (wyraz ten znaczy: widzący) jako i w Lynkeusie (=jaśuie-jący, albo — z wzrokiem rysim) bóstwa światła, podobnie jak je i Dyoskurowie wyobrażają. Potwierdza zdanie takie pośrednio i stosunek ich jako nieszczęśliwych konkurentów do Leukip-pidów (ob.). Bracia więc owi, jako jedyni messeńskiej krainie właściwi bohaterzy, są to istotnie messeńskie bóstwa światła; wszakże ra-

W pobliżu I-u, pomiędzy licznemi starożytnemi przedmiotami, odkryto tablicę bronzową z in-skrypcyą, złożoną z 31 wierszy, aż po dziś-dzień jedyuą obszerniejszą, spisaną w starodawnym dyalekcie eolskim, w znakach osobliwych, pochodzących z peryodu przejściowego z assyryj-skiego pisma klinowego do pisowni głoskowej.

S. Drz.

Treść inskrypcyi, pochodzącej z r. 364 przed Chr., stanowi, nie jak zrazu mniemano, kontrakt dzierżawny, lecz wyrok, rozstrzygający na korzyść pewnego lekarza wojskowego.

zem z podbiciem Messenii pod władzę Lacede-mończyków znika, albo przynajmniej na drugi plau schodzi, ich kult i znaczenie wobec Dyoskurów, bóstw wybitnie lacedemońskich. W barwnem obrazowaniu przedstawia legenda grecka fakt ten jako walkę Afaretydów z Dyoskurami, w której oczywiście, tak samo jak w politycznych dziejach Peloponezu, messeńskie bóstwa przemocy

S. Drz.

Idar, miasto w księstwie Birkenfeld (na Hunsrücku), o 12 km. na północo-wschód od miasta Birkenfeld, na południowym stoku grzbietu Hochwald, nad rzeką Iderbach, wpadającą do Nahe (systemat Remi); szlifieruie drogich kamieni, wyrób fałszywych klejnotów i kamei; Niemcy, dbali o religijne potrzeby ludów afrykańskich i azyatyckicli, wyrabiają tutaj dla nich

odpowiednie amulety i posążki.

w. N.

Idas (po grecku ^'IÔaç), syn Afareusa albo Poseidona i Areny, rodem z messeńskiej Areny, brat Lynkeusa i Peisosa (Apollod. 3, 10,

Iddatte Krzysztof, nauczyciel ks. Józefa Poniatowskiego, rodem z Nancy (f 1792 r.); około 1783 r. został profesorem języka greckiego w akademii krakowskiej a taKże i Pisma św., następnie kanonikiem kapituły rzymsko-katolickiej krakowskiej. Wydał: Chrestomatyę grecką, Bajki Ezopa, oraz Dwie mowy Izokratesa (po gr. i łac.).

Iddesleigh Sir Stafford Henry North-cote, hrabia, mąż stanu angielski (* 1818— f 1887); studya odbywał w Oksfordzie, a w r. 1847 osiadł jako adwokat w Londynie. W r. 1851 odziedziczył tytuł baroneta po dziadku; był wtedy sekretarzem pierwszej powszechnej wystawy przemysłowej. Wybrany w r. 1855 do Izby gmin, przyłączył się do stronnictwa zachowawczego; przepadł przy wyborach w 1857, w 1858 wrócił jednak do parlamentu jako poseł z Stamford. Ze sprawami publicznemi zaznajamiał się już oddawna, od 1841 do 1845 r. bowiem był prywatnym sekretarzem Gladstone’a w ministeryum handlu; w r. 1857 mianowano go stałym sekretarzem prawnym tego ministeryum. Gdy jednak Gladstone przeszedł z czasem do stronnictwa liberalnego, I., wierny zasadom zachowawczym, opuścił go. W styczniu 1859 r.

3), małżonek Marpessy, córki Euenosa. Gdy Apollo, według mitycznej opowieści, starał się ulegają, o względy Marpessy, uwiózł ją I. na wozie skrzydlatym, darze Poseidona. Puścili się za nim w pościg Apollo i Euenos, a gdy Euenos nie mógł go dogonić, rzucił się w nurty rzeki, która też odtąd według niego miano swe nosi, wszakże Apollo doścignął go w Messenie. Niezwykłą siłą fizyczną obdarzony, I. poważył się z samym bożkiem walczyć; Zeus jednakże rozłączył walczących, a dziewicy wybór dowolny pomiędzy współzalotnikami pozostawił. Marpessa wybrała I-sa, gdyż obawiała się, że Apollo tylko na krótki czas małżeńskiej wiary jej dochowa i opuści ją, gdy wdzięki przeminą. Z I-sa zrodziła Kleopatrę albo Alkyonę, żonę Meleagra (Apollod. 1, 7, 8 i nast.; Homer. II. 9, 556 i nast.). Obaj bracia, I. i bystrowidzący Lyn-keus, wzrok bowiem jego przenikał wnętrze ziemi i skał nawet, zwani według ojca A farę-tidarni, brali udział w łowach kalydońskich i w wyprawie Argonautów. Najwięcej jednakże słynie ich walka z Dyoskurami (ob.), z którymi byli spokrewnieni, gdyż Afareus był bratem Tyndareosa, i razem się z nimi chowali.

Posprzeczali się razu pewnego o podział stada bydła, które wszyscy razem jako zdobycz z Ar-kadyi zabrali, a w walce, która się skutkiem

s.

Sl-

5p;

C*'

objął pod lordem Derby urząd sekretarza skarbu i ustąpił wraz z jego ministeryum. W trzecim gabinecie lorda Derby został w czerwcu 1866 ₄ prezesem biura handlu, a na początku 1867 — sekretarzem stanu dla Indyj. Po ustąpieniu To-rych, w grudniu 1868, stał się jednym z przy-wódzców opozycyi, zwłaszcza w kwestyach finansowych; w lutym 1874 otrzymał pod Disrae-lim urząd kanclerza skarbu (ministra finansów). Gdy Disraeli w r. 1876 zasiadł w Izbie wyższej jako lord Beaconsfield, I-owi powierzono przewództwo rządowe w Izbie gmin. W kw. 1880 ustąpił razem z ministeryum zachowawczem i stanął na czele opozycyi w Izbie gmin; nie dorósł jednak do tego stanowiska, to też przy utworzeniu ministeryum zachowawczego (czerwiec

1885) mianowano go parem, z tytułem hrabi I., oraz pierwszym lordem „szachownicy” (skarbu). Już w lutym 1886 podał się do dymissyi wraz z całym gabinetem Salisburego; po zwycięstwie jednak stronnictwa zachowawczego, w lecie 1886, zasiadł w drugiem ministeryum Salisburego jako sekretarz stanu do spraw zagranicznych. Napisał „Twenty years of financial policy” (Londyn 1862).—Por. Lang „Life, letters and diary of Earl Iddesleigh” (Londyn 1890, 2 tomy). Iddingsyt, ob. Idynksyt.

Idea, po grecku iSea (od tóstv=widzieć), pierwotnie w potocznej greczyźnie oznacza widziany obraz jakiejkolwiek rzeczy, wygląd, postać; jakoż bardzo często wyraz ten zastępowano synonimem stSoę. Od V wieku przed Chr. I. ustala się jako termin w filozofii greckiej i odtąd z biegiem wieków i wraz ze zmianą poglądów zmienia mniej lub więcej wyraźnie swoje znaczenie, aż do naszych czasów. Biorąc rzecz najogólniej i z pominięciem mnóstwa historycznie danych odcieni w pojmowaniu I-i, można odróżnić cztery główne znaczenia, jakie przybiera I. w filozofii i pośrednio, pod wpływem filozofii, w innych także dziedzinach myśli i wiedzy: 1) w metafizyce oznacza: a) istotę rzeczy każdej, to, czem rzecz jest w sobie, co w niej jest stałem, w przeciwstawieniu do zjawiskowej, a więc — zmiennej strony rzeczy; domniemany odpowiednik podmiotowy pojęcia ogólnego, hypostazę pojęcia rodzajowego, dla poznania zmysłowego niedostępną i będącą wzorem i źródłem odpowiedniej różnorodności doświadczalnej. Idee istnieją albo przed rzeczami doświadczalnemi w dziedzinie nadzmysłowej, jako ich wzory, i biorą udział w wytwarzaniu rzeczy poszczególnej z materyi (Platon), albo tkwią w rzeczach doświadczalnych, jako nieodłączny czynnik, kształtujący materyę (Arystoteles)—w tem znaczeniu arystotelicy średniowieczni I-e nazywali formami (ob.)—; albo są to istniejące w umyśle Boga pomysły twórcze wszechrzeczy (Scholastycy); b) byt, substancyę niemate-ryalną, rozwijającą się i uzewnętrzniającą w przyrodzie i dziejach, przyczem ewolucya tego bytu

Enc. powsz ilustr. Zesz. 936. T. XXX,

podlega temu samemu prawu, co i dyalektyczna ewolucya myśli (Hegel); 2) w psychologii, zwłaszcza u racyoualistów, empiryków i ideologów XVII i XVIII wieku, I. znaczy wyobrażenie, umysłowy obraz przedmiotu, wszelkie uprzytomnienie sobie jakiegokolwiek przedmiotu, przyczem I-e mogą być wrodzone, jako predy-spozycye, ujawniające się w określonych sposobach ujmowania materyału doświadczalnego, albo nabyte; w psychologii spółczesnej francuskiej i angielskiej I. oznacza wyobrażenie, re-prezentacyę czyli uprzytomnienie umysłowe dowolnego przedmiotu; 3) w teoryi .poznania I. oznacza wszelkie pojęcie, bądź dane à priori, bądź wytworzone à posteriori, o ile się je rozważa jako odpowiednik lub symbol podmiotowy pewnej nieznanej w sobie rzeczywistości poza-podmiotowej, albo jako narzędzie, którem się umysł posługuje w sprawie ujęcia doświadczenia i budowania teoryi; 4) w filozofii praktycznej I. oznacza wszelką koncepcyę czyli pomysł, zawierający w treści swojej jakąś wartość etyczną, estetyczną, społeczno - kulturalną, religijną, i uważany za normujący lub kierowniczy w jakiejkolwiek dziedzinie spraw ludzkich, np.: I. prawdy, dobra, piękna, I. wolności, równości, braterstwa, I. sprawiedliwości, postępu, rozwoju, doskonałości, I. chrześciańska, równowagi politycznej, humanistyczna i t. p. Obecnie w psychologii i teoryi poznania termin I. pospolicie zastępujemy wyrazami: „wyobrażenie, obraz”, gdy chodzi o uprzytomnianie sobie pewnych przedmiotów, i—„pojęcie, forma”, gdy chodzi o formalną stronę myśli i wiedzy. — Różnorodność znaczeń I-i tłómaczy się w świetle dziejowych kolei, jakie to pojęcie przechodziło. Pospolicie Platon uchodzi za twórcę pojęcia I-i; jednak już u Anaksagorasa i Demokryta, który atomy nazywa także tSśai (= a^p-aia), spotyka się ten termin w znaczeniu obrazu, formy; tak samo u pytagorejczyków (Sextus Empiricus „Pyr-rhon. Hypotyposes” III, 18). Wobec tego, że Heraklit w nauce swojej podkreślił zmienność wszystkich rzeczy, Protagoras zaś względność, podmiotową wartość wszelkiej wiedzy, Platon, za przykładem Sokratesa, usiłuje poznać byt prawdziwy. Zmiennym i niepewnym postrzeże-niom zmysłowym, które są pozorami tylko, przeciwstawia on dostępne tylko dla umysłu i bezcielesne obrazy rzeczy, które są bytem prawdziwym („Sophistes” 246 B). Tylko to, co jest w rzeczach stałem, niezmiennem, a więc to, co odpowiada treści pojęcia ogólnego, rodzaju, jest I-ą; jakoż I. u Platona jest synonimem YŚvoę=;rodzaj, jest bytem nadzmysłowym (aacóp.aTa elfrt]) i tylko dającym się pomyśleć, w pojęciu dostępnem (voïjtà, voVjp.a=intelligibilis). O rodowodzie takiego poglądu na I-e mówi Arystoteles („Metaphy-sica” I, 6, 987a, 29 nast.; XIII, 4, 1078 b, 30). I-e, jako przedmiot wiedzy prawdziwej, są bytami dającemi się tylko pomyśleć, istniejącemi

88

koniecznie, same w sobie (xaIK afkó), od świata zmysłowego odrębnie (^wpćę), w niebie (èv oopavt({) TÓ7C(p). Są to wzory lub typy (rcapa-ósiYp.aTa) rzeczy; każdemu pojęciu ogólnemu, ogarniającemu określony rodzaj rzeczy lub zjawisk, odpowiada idea („Respublica” X, 596 A). Są I-e rzeczy danych w przyrodzie, wytworów sztucznych, I-e własności i rzeczy małej wagi, („Parmenides” 130), nawet jest I. złego („The-aetetes” 186 A); chociaż później Platon przyjmował podobno tylko I-e rzeczy danych w przyrodzie (Arystoteles „Metaphys.” I, 9; XII, 3). I-ą naczelną, najwyższą jest I. dobra; ona jest najlepszym dowodem tego, że I-e nie są tylko naszemi pojęciami, lecz bytami przedmiotowemi, które istnieją w sobie i są niezmienne („Symposion” 211 B). Rzeczy zmysłowe są tylko odbiciami I-i, jako wzorów odwiecznych, niestworzonych i niezniszczalnych (a^św/jTO %ai àvtoXs-•9-pov); rzeczy mają tylko udział w I-ch (pite^ię), są ich kopiami (op.ouop.ata. „Parmenides” 132 D; „Phaedrus” 100 D; Arystoteles „Metaph.” I, 6, 987 b, 9 nast.). I-e są czynnikami twórczemi, przyczynami rzeczy doświadczalnych i obdarzone są ruchem, życiem i rozumem („Theaetetes” 248, także „Phaedrus”, „Philebus”; Arystoteles „Metaph.” I, 9, 991 b, 3). I. dobra jest przyczyną celową wszystkiego (ou evsxa, „Philebus” 54 C); od niej wszystkie inne I-e są zależne; ona jest bóstwem, podstawą wszelkiego bytu i poznania („Respublica” VI, 508E). W późniejszych pismach swoich Platon, pod wpływem nauki Pytagorasa, uważa I-e za liczby. Ogół wszystkich I-i stanowi świat dla umysłu dostępny (xôapioc; vo?]tóę = mundus intelligibilis). Arystoteles krytykuje platonowską teoryę I-i: I-e są tylko zdwójeniami rzeczy; udział rzeczy w I-ch jest tylko przenośnią, poza tern zaś I-e są urojeniami nadzmysłowemi, nieczynnemi w świecie rzeczy; nie może osobno istnieć rzecz, a osobno jej byt rzeczywisty („Metaph.” I. 9, 991 a, 11 nast,). Gdyby Platon był konsenkwentnym, musiałby przyjąć dla każdej I-i oraz odpowiadających jej rzeczy jeszcze jakąś nadrzędną wspólną im I-ę i to samo musiałby uczynić dla samych I-i, t. j. przyjąć istnienie I-i I-i („Metaph.” I, 9, 990 b, 15; 991 a, 30). Każdy rodzaj poszczególnych rzeczy ma coś wspólnego i ten wspólny pierwiastek, to, co jest w rzeczach stałem, stanowi ich istotę czyli I-ę, ale I. istnieje tylko w rzeczach, tkwi w każdej rzeczy jako czynnik kształtujący, jako jej forma, nie zaś osobno od rzeczy. Stoicy uważali I-e za proste wyobrażenia, obrazy psychiczne (cpayraoiJiaTa    °ho*

ciąż skądinąd „Logos” w ich systemie pautei-stycznym w istocie rzeczy jest tą samą ideą, tkwiącą w świecie i będącą czynnikiem, który wytwarza poszczególne rzeczy i zjawiska (Plu-tarch „De placitis” I, 10; Stobaeus „Eclogae physicae et ethicae” I, 12, 332; „Doxographi Graeci” 309). Filon z Aleksandryi uważa I-e za niecielesne siły boskie („De sacrificiis” 13). Według Nowopytygorejczyków I-e są duchowemi, ale przedmiotowemi kształtami, myślami boskie-mi (Nikomach „Arithmeticae introductio” I, 6). Tak samo uczą Nowoplatonicy i przedewszyst-kiem Plotyn, według którego I-e są to poszczególne siły rozumu boskiego, rozumne siły, które działają w rzeczach, stanowią podstawę wszelkiego bytu i stawania się; razem zaś wzięte stanowią świat dostępny dla poznania rozumowego, a więc nadzmysłowy („Enneades” IV, 8, 3; V, 9, 8; VI, 7, 3). W spekulacyi patrystycznej i scholastycznej I-e uchodzą za prawzory (for-mae exemplares) rzeczy, istniejące w umyśle Boga, za twórcze pomysły. Augustyn określa I-e; „Idee są to niejako zasadnicze formy albo ra-cye rzeczy, stałe i niezmienne, które same nie są stworzone i tkwią w umyśle boskim” („De divinatione”, quaest. 46). Maksym Wyznawca pisze: „Principia, quas Graeci ideas vo-cant, hoc est species vel formas aeternas et incommutabiles rationes, secundum quas et in quibus visibilis mundus formatur et regitur” („De divino nomine”, cap. 5). Wszyscy wybitniejsi Scholastycy podzielają ten pogląd. Tomasz z Akwinu definiuje I-ę: „Forma in mente divina, ad similitudinem cujus mundus est fac-tus” („Summa theologiae”, I, quaest. 15, 1). Wielu Scholastyków uważa I-e = „species” za wrodzone w umyśle ludzkim i odpowiadające przedmiotowo danym bytom ogólnym czyli gatunkom rzeczy tak, iż umysł ludzki poznaje rzeczy poszczególne „per species” t. j. za pomocą I-i, pod które je podciąga. Z kwestyą I-i w filozofii scholastycznej wiąże się ściśle zagadnienie teoryopoznawcze i metafizyczne o „uni-versaliaoh”, t. j. o pojęciach ogólnych lub rodzajowych: Arystotelicy i Platonicy są realistami, gdyż utrzymują, że uniwersalia istnieją przedmiotowo jako odpowiedniki pojęć ogólnych czyli I-i, a mianowicie istnieją przed rzeczami poszczególnemi (antę rem), jak utrzymywał Platon, lub istnieją w rzeczach (in re), jak utrzy-wał Arystoteles; w przeciwstawieniu do realistów nominaliści utrzymywali, że uniwersalia czyli I-e gatunkowe są tylko wyrazami, symbolami, za pomocą których umysł oznacza klasy przedmiotów, że jednak przedmiotowo nie odpowiadają im żadne byty, gdyż istnieją tylko poszczególne rzeczy dane w doświadczeniu; pomiędzy realistami i nominalistami pośredniczą konceptualiści, według których I-e (universalia) nie istnieją przedmiotowo, ale i nie są tylko wyrazami (no-mina), owszem są rzeczywistemi pojęciami ogól-nemi, a więc odrębnemi stanami psychicznemi (conceptus) w umyśle człowieka i nadto pomysłami twórczemi w umyśle boskim (ob. Universalia, Realizm, Nominalizm, Konceptualizm). R. Goclenius w swoim „Lexi-con philosophicum” (1613) pisze: „I. oznacza gatunek lub formę czyli racyę rzeczy zewnętrz-

nej; wogóle I. jest formą czyli wzorem rzeczy, nem i prawdziwem. Stąd formuła: „Porządek według którego twórca wykonywa to, co zamy- i związek I-i jest taki sam, jak porządek i zwią-ślił”. I. Micraelius w swoim „Lexicon philo-sophicum” (1653) definiuje: „I ma trojakie znaczenie: 1) oznacza formę daną w umyśle podmiotowo, na wzór której wytwarza się coś na-zewnątrz; 2) oznacza obraz rzeczy zewnętrznej, wytworzony przez samego działacza; 3) oznacza, że wytworzony skutek jest zamierzony przez określonego działacza”. Racyonaliści XVII i XVIII wieku, za przykładem Descartesa, rozumieją I-ę w bardzo rozległem znaczeniu, jako wszelkie uprzytomnienie jakiegokolwiek przedmiotu.

zek rzeczy” („Etyka”, „Tractatus de intellectus emendatione”, passim). „Posiadać I-ę prawdziwą — oznacza tylko: doskouale czyli najlepiej rzecz poznawać” („Etyka” II, twierdz. XLIII). I-e Spinoza dzieli na wyrównane (adaequatae) i niewyrównane (inadaequatae) : „Przez I-ę wyrównaną rozumiem taką, która rozważaua sama w sobie, bez stosunku do przedmiotu, zawiera w sobie wszystkie cechy czyli wewnętrzne znamiona I-i prawdziwej. Powiadam: wewnętrzne, żeby wyłączyć zgodność zewnętrzną, czyli zgodność I-i z jej przedmiotem” (Etyka, II, Definicya 4). Ten sam podział I-i spotykamy u Leibniza, który jednak, mówiąc o I-ch wyrównanych, ma na względzie ich ścisłą odpo-wiedniość pod względem treści przedmiotom. Empirycy XVII i XVIII w. I-ę rozumieją jako wyobrażenie—obraz umysłowy, nabyty pod wpływem doświadczenia. Locke dzieli I-e na: proste (simple ideas) i złożone (mixed ideas), realne, które odpowiadają rzeczywistym przedmiotom, i nierealne, które nie mają odpowiednich przedmiotów w rzeczywistości; na wyrównane (adéquate), których treść ściśle odpowiada przedmiotom, i niewyrównane („Essay” I, ch. 1, § 8; II, chap. 30, § 1). Berkeley rozumie przez I-e wyobrażenia, stany duszy, wyciskane przez Boga w naszym umyśle, którym wszakże przedmiotowo nic nie odpowiada, prócz takichże I-i w umyśle Boga („Principles of human knowledge”, passim). Hume uważa idee, t. j. wyobrażenia, za odtwarzane czy przypominane czucia (impressions), za spłowiałe obrazy (faint images) dawniej doznanych silnych czuć („Treatise on human nature”, section I). Taki sam jest pogląd Condillaca w „Traité des sensations”. U Kanta I. oznacza pojęcie rozumowe, które stanowczo odróżnia od intuicyi zmysłowej i pojęć rozsądkowych czyli kategoryi. I. jest pojęciem, przekraczającem poza obręb wszelkiego możliwego doświadczenia, któremu zatem nie może odpowiadać żaden przedmiot doświadczalny. Że zaś Kant rozróżnia rozum teoretyczny i praktyczny, więc i I-e dzielą się u niego na teoretyczne i praktyczne. Do teoretycznych należą: I. Boga, wolności i nieśmiertelności; stanowią one przedmiot metafizyki i są właściwe rozumowi a priori, transcendentalne, służą zaś do ostatecznego ujęcia wszelkiej wiedzy w jeden system. Specyalnie rozróżnia Kant I-ę kosmologiczną wszechświata, psychologiczną duszy i teologiczną Boga. I-ę kosmologiczną wyspe-cyalizowuje w czterech postaciach: 1) Bezwzględna doskonałość związku ogółu wszystkich danych zjawisk; 2) bezwzględna podzielność jakiejkolwiek danej w doświadczeniu całości; 3) bezwzględna zupełność powstania jakiegokolwiek zjawiska wogóle; 4) bezwzględna zależność tego, co jest znfiennem w zjawisku, I*ą praktyczną

Descartes powiada: „Terminem I. oznaczam wszystko to, co bezpośrednio umysł postrzega, a więc, gdy chcę czegoś lub doznaje strachu, ponieważ jednocześnie postrzegam swoją chęć lub strach, samo chcenie i strach zaliczam do I-i” („Meditationes”, Responsio III, 5). Ze szczególnym jednak naciskiem przeciwstawia I-om niejasnym i niewyraźnym, pochodzącym z doświadczenia zmysłowego, I-e jasne i wyraźne (idées claires et distinctes), tkwiące w rozumie jako predyspozycye wrodzone, które w zetknięciu z doświadczeniem przechodzą ze stanu po-tencyalnego w stan aktualny i występują jako świadome formy, w które się materyał doświadczalny ujmuje; na takich I-ch D. chce oprzeć rozumowy system wiedzy o wszechświecie i do ich liczby zalicza: I-ę własnego istnienia, pojęcia matematyczne, I-ę Boga, I-ę przestrzeni, jako podstawową dla świata materyalnego i I-ę myśli, jako podstawową dla świata duchowego.

Przez jasność I-i rozumie możność intuicyjnego, t. j. poglądowego uprzytomnienia jej treści;-przez wyraź no śó — możność dania definicyi zupełnie oczywistej i uniemożliwiającej powikłanie danej I-i z jakąś inną. Są to zarazem probierze prawdziwości wiedzy: „Mogę tedy sformułować prawidło ogólne, że prawdą jest wszystko to, co postrzegam zupełnie jasno i wyraźuie”

(„Meditationes”). Nadto, ile chodzi o prawdziwe poznanie rzeczywistości, Desc. rozróżnia I-e czysto podmiotowe, jak postrzeżenia barw, zapachów, smaków i t. p., którym nie od-odpowiadają przedmiotowe jakości rzeczy, oraz I-e przedmiotowe, jak: wielkość przedmiotów, rozciągłość, kształt, ruch, położenie, podzielność, bez których nie da się pojąć żadne zjawisko w świecie fizycznym, które zatem odpowiadają rzeczywistości przedmiotowej. Spinoza odróżnia I-ę jako koncepcyę umysłową (mentis conceptus), a więc pojęcie, od obrazu zmysłowego (imago), co odpowiada jego rozróżnieniu wiedzy doświadczalnej (experientia vaga) od wiedzy rozumowej (ratio). Także zasady albo prawa przyrody według Spinozy są I-ami, które tkwią w rozumie jako predyspozycye, uświadamiające się w zetknięciu z doświadczeniem i dające możność wyanalizowania z doświadczenia tego, co jest prawem, co jest istot-

Ad. M.

jest rozkaźnik kategoryczny (der kategorische Imperativ) woli. I-mi estetycznemi nazywa Kant takie wyobrażenia typów nigdzie nieurzeczywist-nionych, które powstają wskutek wdania się rozumu w sferę wyobraźni („Kritik der reinen Vernunft”, „Kr. der praktischen Vernunft”, „Kr. der Urtheilskraft”). Schelling określa I-ę jako istotę rzeczy; I-e „są to tylko syntezy bezwzględnej tożsamości tego, co powszechne, z tern, co szczegółowe: (Naturphilosophie, 75). Według Hegla I. jest „bytem prawdziwym”, „jednością pojęcia i rzeczywistości”, „procesem logicznym wszystko wytwarzającym”. Cokolwiek istnieje, jest tylko wytworem, objawem I-i, tkwiącej u podstawy wszechbytu i dyalektycznie rozwijającej się w przyrodzie i dziejach. („Logik”, „Encyclopaedie”). Schopenhauer I-e określa jako „szczeble uprzedmiotawiania się woli” („Die Welt als Wille nad Vorstellung” I, § 25—32). W kontemplacyi estetycznej mamy do czynienia z czystemi l-mi, z tern, co jest istotnem i wiecz-nem, w oderwaniu od potoku zjawisk świata. Sch. ma na względzie I-e w znaczeniu plato-nowskim. Herbart wymienia pięć I-i, wynikających z sądów o wartości: I. wolności wewnętrznej, doskonałości, życzliwości, prawa, sprawiedliwości (Lehrbuch zur Psychologie, str. 117); odpowiadają im I-e pochodne: I. uduchowionego społeczeństwa, systemu kultury, systemu administracyjnego, społeczeństwa prawnego, systemu Zapłaty (Kurze Encyklopädie der Philosophie, str. 47). Przedstawiciel ideologów, Wiktor Cousin, twierdzi: „I-e—to myśl w jej przyrodzonej postaci” (Cours de l’histoire de la philosophie, Introduction, 1841, str. 20); „I-e nie reprezentują nic, bezwzględnie nic, prócz samych siebie; znamionuje je ten tylko rys, że są dostępne dla pojęcia” (str. 22); Cousin wymienia I-e: „pożyteczności, sprawiedliwości, piękna, świętości i bo-skości, prawdy” (str. 29). Aleksander Bain i Herbert Spencer rozumieją przez I-ę wyobrażenie, odtworzony obraz umysłowy, „représentation”, w przeciwstawieniu do „présentation” (postrzeżenia zmysłowego). Według Wilh. Wund-ta „I e są wyobrażeniami celów idealnych” („Ethik”, wyd. 2-e, str. 510).    „I. nie może być

zarówno przedmiotem wiedzy, jak wiary; ona tylko uzupełnia wiedzę w kierunku wskazanym przez doświadczenie umysłowo przerobione” („Logik” I, 567); „Gdy szukamy podstaw, wychodzimy poza obręb tego, co jest dane; usiłujemy ogarnąć dane faktyczne z jakiegoś stanowiska, które samo danem nie jest, które tylko uzupełnia fakty doświadczenia i wytworzone z nich pojęcia. Te stanowiska uzupełniające są l-mi” („System der Philosophie”, wyd. 2-e, str. 174). I. według Edw. v. Hartmanna jest logiczną stroną bytu bezwiednego, którego drugą stronę stanowi wola („Philosophie des Unbewussten”). Pokrewny pogląd na I-e rozwija Alfred Fouillée; bierze on I-ę w najrozleglejszem zna-

czeniu stanu psychicznego i opiera się na fakcie, że każdemu stanowi psychicznemu towarzyszy ruch, a więc popęd; każda I. jest zarazem siłą, przyczyną sprawczą. Stąd wytwarza pojęcie „idée - force” = I - i—siły, któremu nadaje znaczenie metafizyczne, przenosząc je z dziedziny psychofizyologii na całą przyrodę („L’Evolu-tionnisrae des idées-forces” 1890; „La psycholo-gies des idées-forces”, 2 tomy, 1893). Idée fixe ob. Wyobrażenie uporczywe, Idée folle ob. Wyobrażenie obłędne, Urojenie. — Literatura: Karl Heyder „Die Lehre von den Ideen in einer Reihe von Untersuchungen über Geschichte und Theorie derselben”, I Abtheilung (Frankfurt nad Menem 1874); Rudolph Eisler „Wörterbuch der philosophischen Begriffe und Ausdrücke” (Berlin 1900); Herman Schwarz „Die Umwälzung der Wahrnehmungshypothesen” (Lipsk 1895; zawiera obfite i nader cenne przyczynki do historyi I-i w filozofii scholastycznej i u ra-cyonalistów).    Ad- M*

Ideacya, ang. idéation, termin przeważnie używany w psychologii angielskiej a wprowadzony przez J. St. Milla w dziele „System of Logic”, II. Oznacza sprawę psychiczną następowania po sobie wyobrażeń w pewnym związku lub porządku. Obecnie używa się pospolicie w przeciwstawieniu do tak zw. cerebracyi (bezwiednej), która jest fizyologicznym odpowiednikiem wszelkiej sprawy ideacyjnej i oznacza odtwarzanie i kojarzenie obrazów i wyobrażeń.

Idealizacya, franc, idéalisation; tak nazywa się: 1) wszelka czynność w kierunku nadawania czemukolwiekbądź cech ideału, przybliżenia czegoś do doskonałości ideału: 2) przerabianie jakiegoś materyału w utwory idealne, budowanie z pewnego materyału konstrukcyj idealnych; 3) umyślne lub mimowolne uwydatnianie w czemś lub kimś rysów dodatnich i pomijanie lub tłumienie ujemnych; ocena dodatuia ze stanowiska jakiegoś ideału. Niekiedy sam wynik czynności idealizującej, wyspecyalizowanej w trzech punktach powyższych, nazywa się I-ą. Kierunki jej mogą być rozmaite; jakkolwiek najczęściej zwykło się mówić o I-i w znaczeniu estetycznem, jednak również dobrze można mówić o I-i w kierunku etycznym, naukowym, praktycznym. Wszelka I. w istocie swojej da się podzielić na trzy następujące czynności: 1) wybieranie zpośród danych w doświadczeniu tych cech lub szczegółów, które posiadają pewną wartość uczuciową; 2) potęgowanie wybranych cech lub szczegółów nieobojętnych pod względem uczuciowym do możliwych granic; 3) konstruowanie z tych wybranych i spotęgowanych cech lub szczegółów całości harmonijnych, wolnych od wewnętrznych sprzeczności. Kwestyę I-i szczególnie opracowywano w literaturze estetycznej. — Literatura: Volkelt „Aesthetische Zeitfragen” (1895), rozdz. II—IV; Fechner „Vorschule der Aesthe-tik” (1876); Santayana „Sense of beauty” str.

Ad. M.

112 i nast. (1896); Siebeck „Das Wesen der aesthetischen Anschauung” (1875); Séailles „Essai sur le génie dans l’art” (1897); Hodgson „Metaphysics of expérience”, tom III str. 384 i nast. (1898); Grant Allen „Physiological Aesthe-tics”, chap. IX (1876).

Idealizm, nowołacińskie Idealismus, oznacza kierunek filozoficzny, pogląd, doktrynę, przyjmująca ideę (ob.) za zasadę wszelkiego bytu, poznania i postępowania. I. przybiera różne postaci i znaczenia, zależnie od tego, czy się go rozważa ze stanowiska metafizycznego, teoryo-poznawczego czy praktycznego.—1) W znaczeniu metafizycznem przez I. rozumie się pogląd, według którego natura bytu podstawowego, objawiającego się w świecie zjawiskowym lub doświadczalnym, jest duchową, rozumową, według którego substancyą jest idea (ob. Platon izm), duch (ob. Spiry tualizm), rozum (ob. Racyo-nalizm, Intellektualizm), proces dyalek-tyczny (ob. Dyalektyka), wola (ob. Woluntaryzm). Tak pojmowany I. przeciwstawia się pospolicie materyalizmowi (ob.), który za jedyny byt czyli substancyę uważa materyę z ogółem właściwych jej praw mechanicznych; albo przeciwstawia się monizmowi lub Spinozy zmówi (ob.), który przyjmuje jedyny byt o podwójnym przymiocie rozciągłości i myśli oraz poznaje równoległość praw mechanicznych w dziedzinie materyalnej i duchowych w dziedzinie duchowej. Nadto, ze względu na ilość uznawanych bytów, I. bywa albo monistycznym, gdy przyjmuje jedyny byt duchowy, z którego się wszystko wywodzi, albo pluralistycznym, gdy przyjmuje wiele, nieograniczoną ilość takich bytów (ob. Pluralizm, Monadologia). — 2) W znaczeniu teoryopoznawczem I-em nazywa się pogląd, według którego wiedza nasza składa się z idei, postrzeźeńzzrperceptiones i z nich wytworzonych konstrukcyj umysłowych, ale nie jest ani powtórzeniem, ani kopią rzeczywistości po-zapodmiotowej. W tern ogólnem znaczeniu I. przeciwstawia się realizmowi (ob.), który wie dzę uznaje za kopię lub obraz umysłowy rze czywistości pozapodmiotowej. I. teoryopoznawczy z kolei dzieli się na: I. bezwzględny czyli subjektywizm (ob.), który wiedzy przyznaje tylko wartość podmiotową i przeczy możności wiedzy, któraby posiadała wartość przedmiotową zaprzecza poznawalności czegokolwiekbądź, coby nie było stanem podmiotowym, zjawiskiem psy-chicznem (ob. Sceptycyzm); I. transscen-dentalny, który kładzie szczególny nacisk na to, że przedmiot o tyle tylko może być nam dany, o ile bywa treścią umysłu, ujętą w aprioryczne formy tegoż umysłu; przedmiot poznawany jest przedmiotem umysłu naszego, nie zaś przedmiotem istniejącym poza umysłem i od niego niezależnym, rzeczą w sobie; formy umysłu naszego (przestrzeń, czas, kategorye rozsądku, idee rozumowe) są stosowalne tylko do zjawisk,

nie zaś do rzeczy w sobie. Stanowisko to wszakże nie zaprzecza istnienia rzeczy w sobie, tylko pojęcie bytu bezwzględnego uznaje za graniczne dla naszych władz poznawczych, a więc sam byt za naukowo niepoznawalny (Kant). Taki I. różni się zasadniczo od I-u metafizycznego czyli transscendentnego, który przyznaje poznawalność bytu przedmiotowego i zatem pod względem teoryopoznawczym jest realizmem. Od I-u trans-scendentalnego w istocie rzeczy nie różni się fenomenalizm (ob.), który wyznaje wyłączną poznawalność zjawisk podmiotowych, stanów świadomości, różnicujących się przez abstrakcyę na podmiot i przedmiot (ob. Fr. Alb. Lange, Aloizy Riehl, Nowokrytycyzm, Renouvier). Tak samo I. immanentny wyznaje pogląd, że poznanie nasze bezwarunkowo jest zamknięte w obrębie naszych stanów podmiotowych, w których tkwią zarówno pierwiastek podmiotowy i przedmiotowy; z tego stanowiska przedmiotem jest, nie to, co istnieje niezależnie od umysłu poznającego, bo nic takiego poznać nie możemy, lecz to, co ma powszechną wartość poznawczą dla umysłów, co w określonych warunkach uznają możliwie wszystkie umysły (ob. L e c 1 a i r, Rehmke, Schuppe). Wreszcie I-em naukowym nazywa się takie stanowisko teoryopoznaw-cze w nauce wogóle, które naukę uważa za system pojęć i sądów, budowany w celu konsekwentnego i sprawdzalnego ogarnięcia całego doświadczenia, dla którego prawdą naukową jest zgodność pojęć i sądów, uważanych za narzędzia i symbole teoretyczne, z postrzeżeniami, stano-wiącemi inateryał faktów.—3) W znaczenia prak-tycznem nazywa się I-m taki pogląd albo stanowisko, według którego postępowanie człowieka we wszelkich dziedzinach spraw i dzieł ludzkich powinno być regulowane przez ideały lub normy idealne, powinno być oceniane ze stanowiska tych ideałów lub norm i powinno zmierzać do przeobrażania rzeczywistości w kierunku wskazanym przez ideały i normy. Tu zwykło się rozróżniać: I. etyczny, estetyczny, polityczny czyli społeczny i religijny. I. etyczny przeciwstawia się dogmatyzmowi etycznemu, który ideały i normy etyczne przyjmuje za wrodzone lub objawione, i pozytywizmowi etycznemu, który normy i ideały etyczne uważa za wytwory historycznie przystosowane do określonych warunków etniczno-kulturalnych, a więc zmienne wraz ze zmianą warunków i przeto względne pod względem wartości. I. etyczny szczególnie podkreśla doniosłość budowania systemu norm etycznych, który ze względu na istotne rysy natury ludzkiej oraz prawa rozwoju kulturalnych stosunków ludzkich posiadałby wartość powszechną. I. estetyczny oznacza: a) takie stanowisko lub doktrynę estetyczną, która zaznacza doniosłość i konieczność pierwiastków idealnych w twórczości i dziełach sztuki; tak pojętemu I-owi estetycznemu przeciwstawia się albo formalizm estetyczny, który kładzie szczególny nacisk na układ treści, na formalne stosunki, w jakie się układa dowolna treść, z której się tworzy dzieło piękna, a więc harmonia, rytm, symetrya i t. p. (ob. Forma); albo impressyonizm (ob.), który podkreśla, że dzieło sztuki powinno zmierzać za pomocą środków artystycznych do budzenia nastrojów uczuciowych, które artysta zakłada sobie jako cel; albo sensualizm estetyczny, któremu przede-wszystkiem chodzi o efekty zmysłowe, z pominięciem pierwiastku ideowego i refleksyjnego. Że zaś twórczość artystyczna w dziełach swoich albo usiłuje zbliżyć się do idei, istniejących poza światem doświadczalnym, jako wzory transscen-dentne (Platon, Schelling, Schopenhauer), albo idee i ideały wcielane w dziełach sztuki uważa za czynniki immanentne (Hartmann „Aesthetik” I, 27), więc I. estetyczny bywa transscendentny lub immanentny; V) taki pogląd na rodzaj i zadanie twórczości artystycznej, który podkreśla szczególnie konieczność idealizacyi, czyli przeobrażenia materyału i konstrukcyi dzieła zgodnie z wartościami podmiotowemi ; tak pojętemu I-owi estycznemu przeciwstawia się realizm estetyczny (ob.), który wymaga przedmiotowego odtwarzania rzeczywistości w dziełach sztuki. I. społeczny lub polityczny oznacza takie stanowisko w nauce o ustroju społecznym i państwie, które za normę postępowania w tej dziedzinie i za miarę w ocenie wartości jego uważa idealne konstrukcye polityczne; przeciwstawia się temu realizm polityczny (ob.) i oportunizm (ob.). I. religijny oznacza taki pogląd na przedmioty wierzeń religijnych, według którego przedmioty te, t. j. bogowie albo Bóg, są idealnemi wytworami człowieka, w których ten, stosownie do szczebla kultury swojej, symbolizuje i uzmysławia wartości uznawane przez siebie za dodatnie. — Dziejowe koleje I-u są bardzo urozmaicone. Już w nauce Pytagorasa o liczbach, jako o bycie prawdziwym, jak również w dyalektycznej nauce Eleatów o bycie jedynym, są wyraźne pierwiastki I-u; subjektywizm Sofistów i teorya poznania zmysłowego są zapowiedzią I-u w znaczeniu teoryopoznawczem. Platonizm we wszelkich swoich postaciach dziejowych, nie wyłączając realizmu scholastycznego, jest I-em metafizycznym. Od czasów Descartes’a, który wypowiedział domniemanie, że świat zewnętrzny mógłby nie istnieć poza obrębem naszych wyobrażeń („Me-ditationes” I, II), ustala się znaczenie I-u jako doktryny subjektywizmu wiedzy. Malebranche utrzymuje, że „sensations pourraient subsister, sans qu’il y eût aucun objet hors de nous” („Recherche de la vérité” I, 1), a jakkolwiek nie zaprzecza istnienia rzeczywistego materyi, wyznaje wszakże, iż trudno jest tego dowieść. Według A. Coliera i Berkeleya świat przedmiotowy, niezależny od naszych postrzeżeń, nie istnieje; jest to I. teoryopoznawczy w stosunku do świata materyalnego, ale jednocześnie doktryna Berkeleya jest I-em metafizycznym w stosunku do Boga i dusz. Leibniz także jest idealistą teoryopoznawczym, o ile świat materyalny uważa za zjawisko czyli mętne wyobrażenie tego, co w istocie swojej jest światem monad czyli dusz; ale ten sam Leibniz jest idealistą-metafizykiem i mianowicie — spirytualistą, gdy uznaje przedmiotową rzeczywistość substancyj duchowych (ob. Leibniz, Monadologia). Hume pisze: „Filozofia naucza, że wszystko, co się przedstawia w świadomości, jest tylko percepcyą (postrzeżeniem), a zatem w bycie swoim jest prze-rjwanem i od świadomości zależnem” („Treatise on human nature” IV, section 6). Chr. Wolf definiuje: „Idealistami nazywają się ci, którzy przyznają tylko idealne istnienie ciał w umyśle naszym, ale zaprzeczają realnego istnienia świata i ciał” („Psychologia rationalis” § 36). Według Baumgartena „Idealista przyznaje w tym świecie same tylko duchy” („Metaphysica” § 402). Mendelssohn pisze: „Zwolennik I-u uważa wszelkie zjawiska zmysłowe za stany (Accidenzen) ducha ludzkiego i nie wierzy, iżby poza obrębem tego ducha dał się stwierdzić jakiś pierwowzór (Urbild) materyalny, któremu te stany możnaby przypisać jako własności” („Morgenstunden” Theil I, 7). Kant powiada: „I. polega na twierdzeniu, że niema innych istot prócz myślących; wszelkie inne rzeczy, które, jak się nam zdaje, postrzegamy zmysłowo, są tylko wyobrażeniami istot myślących, wyobrażeniami, którym faktycznie poza tem nie odpowiada żaden przedmiot”. Wbrew temu sam Kant jest przedstawicielem I-u transscendentalnego: „Co do mnie, przeciwnie, powiadam: istnieją rzeczy, które są przedmiotami naszych zmysłów, znajdującemi się poza nami; ale nie wiemy nic o tem, czem one mogłyby być w sobie, bowiem znamy tylko ich zjawiska czyli wyobrażenia, które w nas wywołują, podrażuiając zmysły nasze” („Prolegomena”, wydanie Universal-Biblioth., str. 67). „Dogmatycznym idealistą byłby ten, ktoby zaprzeczał istnienia materyi, sceptycznym ten, ktoby o jej istnieniu wątpił” („Kritik der reinen Vor-nunft” str. 319). „Dowiedliśmy, że wszystko, cokolwiek wyobrażamy sobie w przestrzeni i czasie, a także i wszelkie przedmioty możliwego doświadczenia, są tylko zjawiskami czyli wyobrażeniami, które tak, jak je wyobrażamy sobie, jako istoty rozciągłe lub szeregi zmian, nie mają istnienia poza obrębem myśli naszej, które-by się dało uzasadnić. Tak pojętą teoryę nazywam I-em transscendentalnym... Od czasu do czasu nazywam go I-em formalnym, żeby odróżnić go od I-u materyalnego czyli pospolitego, który wątpi o istnieniu rzeczy zewnętrznych lub go zaprzecza” („Kr. der reinen Vern.” 401). I. estetyczny według Kanta polega na tem, „że przy ocenianiu piękna szukamy probierza jego à priori w samych sobie i uważamy samą estetyczną

Ad. M.

władzę sądzenia za rozstrzygającą w sądach, czy coś jest pięknem, czy nie” („Kritik der Urtheils-kraft” I, § 58). I. teleologiczny „jest to twierdzenie, że wszelka celowość w przyrodzie nie jest zamierzoną” (tamże II, § 72). I. bezwzględny uzasadnia I. G. Fichte, według którego świat zewnętrzny jest tylko wytworem jaźni i istnieje tylko w jaźni i przez nią. Wszelka rzeczywistość jest w jaźni, nie jednostkowej, lecz powszechnej, czystej, bezwzględnej jaźni („Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre”, wyd. 2-e 1802, str. 266); rzeczy w sobie nie istnieją: niema8z przedmiotu bez podmiotu (tamże 131); być znaczy być przez jaźń założonem (tamże 137).    „I. nie może nigdy być sposobem myśle

nia, lecz jest tylko spekulacyą. Gdy przychodzi do działania, narzuca się nam wszystkim realizm, nawet najbardziej stanowczemu idealiście” („Philos. Journal” tom V, zeszyt 4-y, str. 322). „Kant dowodzi idealności przedmiotów na podstawie założonej idealności czasu i przestrzeni; my, przeciwnie, dowiedziemy idealności czasu i przestrzeni z dowiedzionej idealności przedmiotów” (tamże 135). Tak samo w istocie Schelling. Według Hegla prawdziwą rzeczywistością jest idea, jako przedmiotowy rozum powszechny. „Prawdziwy idealizm polega na uznaniu tej prawdy o rzeczach, że te, jako poszczególne czyli zmysłowe, są tylko pozorem, zjawiskiem („Naturphilosophie” str. 16). Schopenhauer uważa świat zewnętrzny za wyobrażenie, objaw bytu niemateryalnego woli; „rzecz sama w sobie jest wyśnioną niedorzecznością” („Welt als Wille und Vorstellung” tom I, § 1). „Niema przedmiotu bez podmiotu” (tamże § 7). „Pomimo całej transscendentalnej idealności, świat zachowuje realność empiryczną: przedmiot nie jest wprawdzie rzeczą w sobie, ale jako przedmiot doświadczenia jest rzeczywistym. Przestrzeń istnieje wprawdzie tylko w mojej głowie, ale doświadczalną jest moja głowa w przestrzeni” (tamże rozdz. II). O pierwiastkach idealistycznych w pozytywiźmie, nowokrytycyźmie, feno-monaliźmie i filozofii immanentnej ob. odpowiednie artykuły.—Literatura: „Paulsen „Einleitung in die Philosophie” (wyd. 6-e Berlin 1899, str. 354—362); 0. Külpe „O zadaniach i kierunkach filozofii” (Lwów 1899, § 5 i 26); R. Eucken „Grundbegriffe der Gegenwart” (wyd. 2-e Lipsk 1893); szkice p. t. „Idealismus, Realismus, Naturalismus” (str. 131—258) i „Immanent-Trans-scendent” (str. 292 — 313); Otto Wilmann „Geschichte des Idealismus” (Brunswik 1894—1897,

3 tomy); Alfred Fouillée „Le mouvement idéaliste et la réaction contre la science positive” (Paryż 1896).

Idealny realizm, ob. Realizm.

Ideał, od nowołacińskiego ideale, przymiotnik rodź. nijaki, oznacza: 1) wszelki pomysł, koncepcyę konkretnej rzeczy lub istoty, będącej wcieleniem jakiejś idei, teoretycznej, estetycz- i nej, etycznej, praktycznej, np.: 1. nauki, jako pomysł doskonałego urzeczywistnienia idei prawdy teoretycznej; I. dobrego człowieka, jako pomysł człowieka, będącego wcieleniem idei dobra; I. państwa, jako pomysł ustroju politycznego, któryby odpowiadał lub czynił zadość wszelkim ideom kulturalnym. Pomysł taki może być kon-strukcyą odpowiadającą szeregowi idei, np. I. wychowawczy, jako pomysł systemu wychowawczego, któryby urabiał wychowańców na ludzi odpowiadających ideom oświecenia, dobra, piękna, zdrowia, dzielności. 2) I. oznacza to, co nie jest rzeczywistem, w przeciwstawieniu do rzeczywistości, co jest pożądanem lub wzorowem i dlatego kierowniczem, normą w postępowaniu. I. jest zawsze pomysłem czy konstrukcyą, zawierającą w sobie pierwiastek uczuciowy, jakąś wartość dodatnią lub ujemną, bywa zawsze pomyślanym wzorem doskonałości ze stanowiska pewnych idei. Dlatego też przybiera charakter normy kierowniczej w postępowaniu w jakiejkolwiek dziedzinie. Żadna świadoma i rozumna działalność nie może się obyć bez I-u, który bywa mniej lub więcej wyraźnie uświadomiony. Ponieważ I-y konstruuje się na podstawie idei pewnych, a te bywają rozmaite na różnych szczeblach rozwoju kulturalnego, więc i same I-y zmieniają się odpowiednio. I. jako pomysł skonstruowany z idei oderwanych nie może się nigdy urzeczywistnić, ale ma tę wartość pozytywną, że jest wzorem, według którego przeobraża się rzeczywistość, i celem, który wytyczy kierunek postępowania. Chociaż najczęściej mówi się o I-ach dodatnich, jednak mogą być także ideały ujemne, np. dyabeł jest ideałem istoty złej moralnie. Wszeikie przybliżenie do I-u dodatniego, jak wszelkie oddalenie się od I-u złego, posiadają wartość pozytywną i ostatecznie wszelka nasza działalność celowa rozwija się w kierunku przybliżeń do I-ów dodatnich i oddaleń od I-ów ujemnych, bez możności, a więc i nadziei urzeczywistnienia I-u. Przeobrażamy rzeczywistość, idealizując ją (ob. Idea-lizacya), i tem samem urzeczywistniamy w przybliżeniu I-y. Rozróżniamy I-y teoretyczne i praktyczne; praktyczne z kolei bywają etycznemi, estetycznemi, utylitarnemi. Nauka dąży do ideału wiedzy prawdziwej, czyli kieruje się I-em teoretycznym; nadto wytwarza ona I-y, które nazywa pojęciami granicznemi (ob.), np. pojęcie próżni bezwzględnej, linii prostej, prawo bezwładności i t. p. I-em etycznym nazywamy to, co zadowoliłoby nasze wymagania moralne, gdyby się dało osiągnąć lub było dane w rzeczywistości. O ile taki I. jest tylko pomysłem, gra rolę regulatora naszego postępowania, wzoru, do którego chcielibyśmy się przybliżyć, normy, którą mierzymy wartość moralną ludzi i ich postępków. I-em estetycznym nazywamy wcielenie w rzeczy konkretnej, rzeczywistej lub wyobrażanej, idei, która zawiera w sobie war-

Ad. M.

Pierwsi

tość estetyczną, ocenianą przez ludzkość, naród, jednostkę, np. Apollo był greckim I-em piękności męskiej; według Platona I-em estetycznym każdej rzeczy jest jej idea, t. j. pojęcie ogólne, zawierające w sobie wszystkie cechy gatunkowe, ale żadnej cechy indywidualnej, i nadto pomyślane jako pierwowzór rzeczywiście istniejący w świecie nadzmysłowym, I dziś bardzo często przez ideał estetyczny rozumie się typ wcielony, a więc artystyczną konstrukcyę, w której uwydatnione zostały cechy gatunkowe jakiejś kate-goryi rzeczy, istot, osób. Tak np. Hipolit Taiue rozumie ideał estetyczny jako typ, przyczem wymaga, ażeby rysy znamienne tego typu były pożytecznemi dla zachowania się osobnika i dobroczynnemi dla gatunku; tedy jego pojęcie idealizmu jest wzorowane na pojęciu gatunku zoologicznego lub botanicznego w duchu ewo-lucyonizmu („De l’idéal dans l'art”). I-em utylitarnym nazywa się pomysł jakiejkolwiek rzeczy użytkowej, wcielający pewną ideę wartości praktycznej, np. I. doskonałej machiny, któraby oddawała pod postacią pracy całkowitą zastosowaną do niej energię; oczywiście, I. ten nie może być osiągnięty, ale można się do niego przybliżać, usuwając tarcie wewnętrzne czyli zatratę energii na pracę poboczną, niezamierzoną. Kon-strukeya I-ów nie jest zupełnie dowolną, gdyż mogą być I-y fałszywe, np. I. perpetuum mobile,

t. j. machiny, któraby wiecznie pracowała kosztem raz zastosowanej energii w ograniczonej ilości (I. ten oparty był na fałszywej idei mechanicznej); I. człowieka bezwzględnie wolnego jest fałszywy, o ile jest sprzeczny z ideą zależności społecznej, która ogranicza samowolę jednostki, domagającej się swobody działań antyspołecznych lub samowolnych. Kaut pisze: „Maximum doskonałości nazywa się obecnie I-em” („De mundo sensibili”, sectio II, § 9). „Najwyższa istota jest dla wyłącznie spekulacyjnego użytku rozumu tylko I-em, ale I-em wolnym od błędu, pojęciem, które zawiera w sobie i wieńczy całe poznanie ludzkie, którego rzeczywistość przedmiotowa nie może być wprawdzie dowiedzioną, ale nie może być także obaloną („Krit. d. reinen Vern.” str.501). „Ideał jest to idea wzięta nietylko in concreto, ale i in individuo, tj. jako po-jedyńcza rzecz, tylko przez ideę dająca się wyznaczyć albo nawet wyznaczona” (tamże, 452). „Co dla nas jest I-em, dla Platona było ideą rozumu boskiego, czystą intuicyą poszczególnego przedmiotu, najwyższą doskonałością wszelkiego rodzaju możliwych istot i źródłem wszystkich odwzorów danych w doświadczeniu”; I-y te, chociaż im nie możnaby przyznać wprost rzeczywistości, t. j. istnienia przedmiotowego, niemniej przeto nie mogą być uważane za czcze urojenia, gdyż dostarczają niezbęduej dla rozumu normy; rozum potrzebuje pojęcia tego, co w swoim rodzaju jest zupełną doskonałością, żeby według niego oceniać i wymierzać stopień niedoskonałości i braki” (tamże, 453). „Ideał oznacza wyobrażenie pojedyńczej istoty, jako wyrównanej (adäquat) z ideą pewną” (Krit. der Urtheils-kraft” I, § 17). Ideał piękna w postaci ludzkiej polega na „wyrażeniu dobra moralnego” („in dem Ausdrucke des Sittlichen”, tamże). Logicznym I-em według Friesa jest zgodność poznania z bytem („System der Logik”, str. 483). Aloizy Riehl pisze: „O ile cele przyświecają naszym postępkom jako wzorowe pojęcia, nazywamy je I-ami” („Der philosophische Kriticismus“ tom II część 2, str. 21). Według Wundta „normy woli przeobrażają się w I-y, które nigdy nie dają się osiągnąć, ale zawsze muszą być przedmiotem dążenia“ („Logik“ II, 514).—Literatura: H. Taine „De l’idéal dans l’art“ (przekład polskij; H. Hase „Ideale und Irrtiirner“ (Lipsk 1873); A. Ricar-don „De l’idéal. Étude philosophique“ (Paryż

1890). Ob. literaturę pod Idealizacya.

Ideał w sprawie społeczno-gospodarczej. I-em ze stanowiska nauk społecznych, a w szczególności ekonomicznych, jest rozwiązanie t. zw. sprawy społecznej, czyli zaprowadzenia zupełnej równowagi w korzystaniu z dóbr gospodarczych, a więc równomierne i zadawalające dla wszystkich zaspakajanie potrzeb spożywczych w ich znaczeniu najrozciąglejszem. Wszystkie kierunki współczesnej nauki ekonomicznej mają ten ideał, jako postulat naczelny, na względzie. Rozpatrują one zagadnienie gospodarcze, czyli formy wytwarzania i sposoby podziału bogactw z punktu widzenia tego celu ostatecznego, aby każda jednostka w społeczeństwie korzystała z równych praw spożywczych. Oczywiście jednak tymczasem jest to dążenie tylko idealne, bo obecny ustrój ekonomiczny zostaje jeszcze w zupełnej sprzeczności z takim postulatem. Ekonomiści rozważają atoli już wszystkie zjawiska życia społeczno-gospodarczego pod kątem widzenia pożądanych reform, któreby mogły zbliżyć ludzkość do stanu najidealniejszego. W szczególności jeszcze socyaliśei i anarchiści teoretyczni mają ten cel na uwadze, przypuszczają je w ustroju uwspółrzędnienia (koordynacyi) i podporządkowania (subordyna-cyi) działań gospodarczych; wśród organizacyi, która uspołeczni, uzbiorowi wytwarzanie i powoła clo życia kommunizm kapitału,—ideał ten będzie blizkim urzeczywistnienia; anarchiści sądzą, że przeciwnie wśród bezwzględnego bez-władztwa, wśród porządku współżycia, gdzie jednostka pozyska najwięcej praw, gdzie nie będzie panowania człowieka nad człowiekiem, lecz kontrakt dobrowolny, i gdzie każdy swobodnie będzie dawał wolę swoim przyrodzonym dobrym instynktom, sprawa społeczna będzie najidealniej rozwiązaua (ob. Indywidualne teorye). W naukach socyalistycznych jest zresztą co do ideału społeczno-gospodarczego pewien rozdźwięk; jedni socyaliśei uważaliby za ideał ustroju „prawo do pełnego wyniku pracy własnej” (Das Recht auf

den vollen Arbeitsertrag), inni idą dalej, żądają mathematischen und technischen Chronologie” bowiem, aby każdy miał równe prawa do spożycia i użycia, bez względu na pracę przez siebie uskutecznioną. Anarchiści dążą do tego ostatniego właśnie ideału, dowodząc, że prawa człowieka do korzystania z dóbr ziemskich są niezależne od tego, czem się on sam przyczynia do mnożenia tych dóbr, a przytem sądzą, że, gdyby tylko wszyscy pracowali tyle, ile będą mieli zawsze zamiłowania, gdyby nie było kapitalistów, którzy nie pracują wcale, lecz zarządzają swojemi i nika r. 1795 w Bendwisch pod Perlebergiem majątkami,—wyniki pracy byłyby dostateczne na w Brandenburgii—f w Kumlosen d. 29 sierpnia zadowolenie równomierne wszelkich potrzeb ludz- 1860 roku), bratanek matematyka i astronoma kich. I. w naukach społeczno-gospodarczych gra Krystyana Ludwika I-a (ob.), lekarz zajmujący się chorobami umysłowemi. Przybywszy w roku 1810 do Berlina, w następnym, pomimo przygotowania niedostatecznego, przyjęty był do szkoły medyko-chirurgicznej wojskowej, w roku 1815 odbył wojnę przeciw Napoleonowi I jako chirurg kompaniczny i dostał się wraz z wojskiem do Paryża, gdzie czas dłuższy przebywał. W r. 1818 powrócił znów do Berlina i zajął się nanowo nauką; po dwu latach, osiągnąwszy dyplom doktorski, osiadł w Braunau i zaczął zajmować się wykonawstwem lekar-skiem, ale nie wiodło mu się z tern, przenosił się więc kolejno, naprzód do Rathenowa, potem do Genthina, ale i tu i tam jako lekarz powodzenia nie miał. Tymczasem napisał „Anthropologie für Aerzte” (1826), co mu wyrobiło miejsce ordynatora oddziału dla obłąkanych w szpitalu berlińskim Charité. Tam zaczął gorliwie pracować nad psychiatryą i w r. 1831 został docentem chorób umysłowych w uniwersytecie berlińskim; po ośmiu latach posunięto go na profesora nadzwyczajnego; w r. 1840 został dyrektorem kliniki psychiatrycznej i na stanowisku tern życia dokonał.—Ideler był nawskroś idealistą, więc też na choroby umysłowe zapatrywał się ze stanowiska tego, a pomimo że nie zaprzeczał zmianom chorobliwym mózgu znaczenia i wpływu na zdrowie duchowe, zboczenia umysłowe jednak uważał za choroby duszy, tylko względnie zawisłe od stanu mózgu; w tym duchu i pisywał. Z dzieł jego przytoczyć można: „Grundriss der Seelenheilkunde” (Berlin 1835 — 36, 2 tomy); „Der religiöse Wahnsinn, erläutert durch Krankengeschichten etc.” (Halla

(2 t., 1825— 26, nowe wyd. 1883); „Lehrbuch der Chronologie” (1831); „Die Zeitrechnung der Chinesen” (1839). Nadto wraz z Nottem ogłosił: „Handbuch der französischen Sprache und Litteratur” (3 t.) i „Handbuch der englischen Sprache und Litteratur” (3 t.); oba te dzieła miały kilka wydań, a dopełnienia do nich opracował syn jego, Juliusz Ludwik Ideler.

Ideler Karol Wilhelm (* d. 25 paździer-

S. K.

tę samą rolę, co we wszystkich dążeniach ludzkich; uszlachetnia te nauki, wnosi do nich wydatny pierwiastek humanitarny i przyczynia się do podniesienia instynktów etycznych ludzkości. Nawet w takich teoryach ekonomicznych, które, opierując się na krytycyzmie, nie mają wiary w stanowcze rozwiązanie niedomagań społeczno-gospodarczych, które uważają bezwzględną równowagę i harmonię interesów jednostkowych za marzenie nieziszczalne, które wychodzą ze stanowiska, iż rzeczy ludzkie są zawsze ułomne, I. podniesienia dobrobytu indywidualnego, sprawiedliwego podziału bogactw, etyczniej szego uwarunkowania stosunku między kapitałem a pracą jest obecnie punktem wyjścia rozbioru zjawisk gospodarczych. Wszystkie szkoły ekonomii nie ograniczają się w tej chwili już tylko opisem zjawisk gospodarczych i wyprowadzaniem uogólnień z istniejących urządzeń, lecz zarazem rozpatrują t. zw. prawa gospodarcze ze stanowiska urządzeń pożądanych, a więc z kąta widzenia ideału. Pod wpływem takich kierunków w ekonomii powoli traci grunt, a przynajmniej doznaje zakwestyonowania, tak zw. mat ery a-lizm historyczny, czyli teorya koniecznej ewolucyi, żywiołowo wyłaniającej się z rozwoju stosunków. Jakkolwiek na stanowisku tern stał

Marx (ob.), który również miał przed oczami I. radykalnego przeistoczenia ustroju na warunkach podniesienia proletaryatu, to jednakże doktryna jego była materyalistyczną, a nie idealistyczną, a więc taką, która nie przewidywała rozwoju w drodze oddziaływania moral-

St. A. K.

nego.

Ideler Chrystyan Ludwik, astronom i chronolog (* 1766 w Gross Breese pod Perle-berg—f 1846), otrzymał w r. 1794 urząd astronoma do obliczania kalendarza w państwie Pru-skiem, następnie został dyrektorem nauk w korpusie kadetów, a w r. 1821 profesorem uniwersytetu berlińskiego. Dzieła jego mają ważne znaczenie w teoryi kalendarza i w ogólności w różnych kwestyach chronologicznych. Ważniejsze z nich są: „Historische Untersuchungen über die astronomischen Beobachtungen der Alten” (1806); „Ueber den Ursprung und die Bedeutung der Sternnamen” (1809); „Handbuch der

Dr J. p.

1847); „Versuch einer Theorie des religiösen Wahnsinns” (tamże 1848 i 1858); „Der Wahnsinn in seiner physiologischen und socialen Bedeutung etc.” (Brema 1848); „Handbuch d. Diätetik für Freunde der Gesundheit und des langen Lebens” (Berlin 1855) i „Lehrbuch der gerichtlichen Psychologie” (tamże 1857). Ogłosił też mnóstwo prac drobniejszych, szczególnie w „Charité-Annalen”. I., pomimo zajmowanego przez siebie stanowiska, wywarł tylko wpływ bardzo nieznaczny na rozwój psychiatryi, a z uczniów jego nikt prawie w ślady po nim nie Wstąpił.

str. 745).

W. N.

R.

st. A.. K.

Minii

fr

ÂitéJfe>,

Fig. 147.

Ideler Juliusz Ludwik (*w Berlinie d. 2 września roku 1809 — f tamże d. 17 lipca r. 1842), syn astronoma Krystÿana Ludwika (ob.). Wstąpiwszy do uniwersytetu zapisał się pierwotnie na wydział lekarski, później jednak zajął się naukami przyrodniczemi, filologią i archeologią; od r. 1834 był docentem prywatnym w uniwersytecie berlińskim. Zajmował się wiele meteorologią u Starożytnych, również badał starożytności egipskie i koptyjskie, pracował także nad językami nowożytnemi, oraz czynił poszukiwania fizyczno-meteorologiczne. W czasie krótkiej działalności swej ogłosił drukiem stosunkowo wiele, nie był jednak autorem oryginalnym, lecz jeno wydawcą dzieł cudzych. Największą przysługę wyświadczył nauce, wydając dwutomową książkę p. n. „Physici et medici graeci minores” (Berlin 1841 i 1842); w dziele tern mieści się zbiór prac drobniejszych różnych lekarzów i przyrodników greckich, starożytnych i bizantyjskich, przedtem trudno dostępnych, jako spoczywających w rękopisach po bibliotekach różnych; zgromadził je jednakże przeważnie, nie sam I., lecz Die z. Przedtem między innemi wydał psałterz koptyjski (1837), oraz Egin-harda „Vita Caroli Magni” (1839, 2 tomy).—

Porów, „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XIII

Dr j. p.

Idélés, miasto w Saharze środkowej, w krainie Tuaregów-Hoggar, założone w 1822 r. na brzegu łożyska Igharghar. I. leży w oazie, na północnym stoku wyżyny Atakor-n-Ahaggar.

Idem per idem (demonstrare), łac. określnik dawniejszej logiki na oznaczenie dowodów błędnych, któremi dowodzi się prawdy temsamem lub równem mu pojęciem {idem), które właśnie dopiero dowiedzionem być ma. Takie dowody nazywano circuli in demonstrando, błędnemi kołami logiki.

Identyczności świadectwa, dowody — czyli świadectwa tożsamości, są to poświadczenia, które wydaje się w niektórych krajach przy przywozie towarów, lub opłacie cła przywozowego, dla zadokumentowania faktu tożsamości towarów, które potem mogą być powrotnie wywiezione, przyczem w takim razie zapłacone cło ulega zwrotowi. Są to więc świadectwa celne, dające prawo do odbioru cła, uiszczonego tylko warunkowo. Takie urządzenie celne ma na względzie te wypadki, gdy przywóz do danego kraju jest tranzytowy, gdy więc dla dogodności kommu-nikacyjnej przewozi się tylko towar przez obce terrytoryum, wprowadzając go jedną granicą, a wywożąc drugą; jest ono też pożyteczne wówczas, gdy obce płody surowe przerabiane są w kraju i po przerobie znowu zostają wywiezione zagranicę. Przepisy pod tym względem są różne i łączą się z przepisami co do premio w wywozowych (ob.) i co do tranzyta (ob.). W Niemczech obowiązywały prawa co do świadectw I-i w zakresie zboża, ale w r. 1894 ueby-łono je; sprawa ta weszła znowu na porządek dzienny podczas obrad parlamentu w roku 1902 nad przygotowaniami do nowych traktatów handlowych. Wogóle teorya świadectw I-i została ustaloną w Niemczech.

Identyczność w logice i matematyce, ob. Tożsamość.

Ideograficzne pismo. W pojęciu „pismo ideo-graficzne” zawarto dwie różne rzeczy, a mianowicie pismo ideograficzne w rozległem tego słowa znaczeniu, czyli pismo obrazowe, po-wtóre zaś właściwe pismo ideograficzne, jakiem posługują się Chińczycy. Dla nas wyraz „alfabet” jest tylko symbolem, używanym na oznaczenie całokształtu znaków, z których pomocą oddajemy dźwięki mowy; natomiast w językach semickich jego znaczenie przypomina, mutatis mutandis, zwrot naszego języka: „Adam babie cebulę daje”. Alef znaczy tam „wół”, beth— „dom”. Ale na tern podobieństwo się kończy, bo wówczas gdy przytoczony zwrot języka naszego został zbudowany już na podstawie istniejącej kolejności liter, wówczas w języku fenickim prawdopodobnie litery same powstały jako naśladownictwo kształtu odpowiednich przedmiotów, o ile nie zostały zapożyczone od Egipcyan, u których posiadały taki rodowód. Studya nad początkiem liter naszych doprowadzają nas do ciekawych zestawień. Nasze D rozwinęło się z A greckiej, ta ze znaku fenickiego, który znowu wziął początek w odpowiednim znaku hieratycznego pisma egipskiego, ten zaś ostatni z hieroglifu egipskiego, przedstawiającego dłoń; tak samo nasze L poczęło się od hieroglifu, wyobrażającego lwa. Słowem, początkowe ogniwa pasma rozwojowego, na końcu którego zjawiają się nasze litery, to obrazy przedmiotów; nasz alfabet bierze początek swój w piśmie obrazowem Egipcyan. Okazy tego pisma, swo-jem ukształtowaniem przypominające nasze rebusy, odnajdujemy w formie najpierwotniejszej wśród istniejących jeszcze barbarzyńców.

Człowiek pierwotny, nie-obeznany jeszcze z u-miejętnością posługiwania się symbolami abecadła dźwiękowego, utrwalał o-powieści z pomocą odpowiednio dobranych obrazów. — Fig. 147 przedstawia nam okaz takiego pisma, zamieszczonego na nagrobku wodza czerwonoskórego. Renifer wskazuje, iż zmarły należał w swojem plemieniu do rodu Reniferow-ców, a przewrócona po

ta. rnrr* z

KIA lAiriOnr*

pies

y? y

& lis

CD O

L. K.

stać zwierzęcia jest oznaką, iż wódz umarł; trzy kreski prostopadłe poniżej renifera opowiadają o trzech ranach, które odniósł na polu bitwy; siedem kresek poziomych mówią o tern, iż dowodził siedmiu wyprawami, a łeb łosia — że stoczył straszną walkę na polowaniu z tern zwierzęciem, i t. d. Przytaczamy jeszcze drugi wzór pisma, w którem obok liter istnieją nadto obrazy (fig. 148); pochodzi on z półwyspu mni-chowskiego na Rugii (znaczenie jego patrz „Wisła” V, 919—920). Nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż pierwotni Egipcyanie i Babilończycy posługiwali się takiem pismem, jak przedstawione na nagrobku wodza czerwonoskórego. Ale udoskonalili je, zwolna stwarzając dogodniejszy sposób wyrażania myśli z pomocą znaków. Najdawniejsze wzory hieroglifów znajdują się już na wyższym poziomie rozwoju, niż ten, na jakim stoi pismo obrazowe na nagrobku wodza czerwonoskórego. Egipcyanie i Babilończycy zdołali już rozłożyć wyrazy na dźwięki, każdy

Fig. 148.

zaś dźwięk oddawali z pomocą przedmiotu, którego nazwa zaczynała się prawdopodobnie od danego dźwięku. W napisach hieroglificznych znajdujemy zresztą w zmieszaniu wcześniejsze pismo obrazowe, w którem oddzielny wyraz posiada jeszcze dla siebie odpowiedni obraz, z pismem późniejszem, w którem rysunek oznacza już jedynie tylko określony dźwięk mowy (poniekąd jak na rys. fig. 148). Dalszy postęp polegał na tem, że obrazy, używane na oznaczenie pewnego dźwięku, nie bywały należycie wykańczone, zarysy ulegały zatarciu; powstało wtedy t. zw. pismo hieratyczne egipskie, kształtami swemi przypominające bardziej nasze litery, niż obrazy, z których się zrodziło. W podobny sposób powstało także pismo klinowe: udowodniono, że słońce np. przedstawiano w niem z pomocą czterech kresek, ułożonych w koło i naśladujących kształty tego ciała. Nazwy run skandynawskich pozwalają przypuścić, iż i one ukazały się w podobny sposób.—Przechodzimy teraz do pisma ideograficznego w dzisiejszem znaczeniu, a mianowicie do pisma chińskiego. Dzisiejsze litery chińskie kształtami swemi zgoła nie przypominają obrazów, a jednak pochodzą z takiego źródła, jak świadczy rys. fig. 149, gdzie zestawiamy dawne

słońce księżyc góra drzewo

Staro

żytne:

Nowo

żytne:

Fig. 149.

kształty znane oraz nowożytne. Wyraźne jeszcze w starożytnem piśmie zarysy obrazów zacierały się pod pociągnięciami pędzelka z sierści królika, aż wreszcie zamieniły się na dzisiejsze, nic niewyrażające, znaki pisma pośpiesznego. Przejściu od pisma obrazowego do pisma oddającego dźwięki stanęła na przeszkodzie budowa jednozgłoskowa wyrazów chińskich, gdzie tensam wyraz, odpowiednio do swej intonacyi i położenia, posiada różne znaczenia. Dla pokonania tej trudności Chińczycy wynaleźli sposób tworzenia znaków złożonych, zarazem obrazów i symbolów, z których jedna część winna wyrażać dźwięk, druga—jego znaczenie. U nas wyraz „baba” ma taksamo liczne znaczenia: służy na oznaczenie starej kobiety, posągu z czasów pogańskich, ciasta wielkanocnego, jednej z konstella-cyj. Chińczycy dźwięki „baba” oddają z pomocą znaku, który posiada początki niekiedy zupełnie zatarte w dawnym znaku-obrazie, a dzisiaj jest tylko symbolem; znak ów uzupełniają dodaniem do niego szczegółów, wskazujących, o jakie znaczenie wyrazu „baby” chodzi. Ponieważ każde połączenie dźwięków w jednobrzmiący wyraz posiada swój znak, w ten sposób urozmaicony odpowiednio do specyalnych znaczeń, przeto istnieje w języku chińskim mnóstwo symbolów pisanych i nauka czytania wymaga wielu lat pracy. Dalsze szczegóły w pracach specyalnych, poświęconych historyi pisma; zwłaszcza zaś: H. Wuttke „Die Entstehung der Schrift, der verschiedenen Schriftsysteme und das Schrifthum der nicht-alphabetisch schreibenden Völker” (Lipsk 1872); W. J. Hoffman „The beginnings of writing” (New-York 1895). Czasopismo „Wisła” prowadzi dział poszukiwań poświęconych szczątkom pisma obrazowego u naszego ludu i nagromadziło już wiele przyczynków ciekawych.

Ideolog, ob. Ideologia.

Ideologia, po francusku ideologie, oznacza kierunek filozoficzny, który się rozwijał we Frań-

Ad. M.

K. K-Ó.

S. Drz

cyi w końcu XVIII i początku XIX wieku i polegał na rozbiorze idei podstawowych ludzkiego poznania i postępowania, oraz ich początku. Był to dalszy ciąg i rozwinięcie zasad sensualizmu francuskiego XVIII stulecia. Twórcą tej nazwy jest Destutt de Trący (ob.): „L’idéologie est la science des idées” („Elements d’idéologie”, 4 tomy, Paryż 1803—1815, I, str. 5). Nazwa ta zastąpiła urzędową nazwę „Analyse des sensations et des idées”, ustanowioną przez Konwent w r. 1796 przy organizacyi „Institut National”, który miał osobny wydział dla badań ideologicznych. I. obejmowała przedewszystkiem psychologię, logikę i teoryę poznania, np. u Condil-laca (ob.). Wiktor Cousin (1792—1867) metafizykę nazywał I-ą. Ideologowie wszakże utrzymywali, iż I. ma dostarczyć podstawy dla etyki i polityki; Napoleon I marzycieli - polityków nazywał ideologami, D. Henne w „Dictionnaire des sciences philosophiques” (1885) pisze: „I. jest nauką o ideach rozważanych w sobie czyli jako proste zjawiska umysłu ludzkiego. Nie rozprawia ona, jak logika, o ich prawowitości; nie szuka, jak metafizyka, wskazówek do poznania natury umysłu, w którym Się idee objawiają, lub przedmiotów, którymby odpowiadały... Czy idee nasze są prawdziwe, czy fałszywe, zawsze możemy powiedzieć czem one są w naszym umyśle i z jakiego powodu powstały; można poznawać ich wzajemne stosunki i stosunek ich do znaków. Otóż takie jest jedyne zadanie I-i”. Według Ueberwerga „I. wogóle oznacza rodzaj filozofii, który z dokładnej i systematycznej znajomości fizyologicznej i psychologicznej natury ustrojów i świata fizycznego usiłuje wysnuć normy pedagogiczne, etyczne i polityczne” („Grundriss der Geschichte der Philosophie”, t. III, część 2, Berlin 1897, str. 303). Głównymi przedstawicielami I-i są: Destutt de Trący, Cabanis, Maine de Biran, który już stanowi przejście do spirytualizmu francuskiego, Lar om i-guière (ob.). Pod względem psychologicznym I. jest sensualizmem (ob.); pod względem etycznym jest egoizmem utylitarnym w znaczeniu dobrobytu społecznego; pod względem politycznym jest to obrona entuzyastyczna świętych praw ludzkości. Z ducha szkoły ideologów zrodziła się słynna Deklaracya praw na zgromadzeniu Konstytuanty. — Literatura: Ph. Dami-ron „Essai sur l’histoire de la philosophie en France au XIX siècle” (Paryż 1828, wyd. 3-e 1834); Robert Blakey „History of the philosophy of mind” (tom IV, Londyn 1848); H. Taine „Les philosophes classiques français du XIX siècle” (Paryż 1857); F. Ravaisson „La philosophie en France au XIX siècle” (Paryż, wyd. 3-e 1883); Fr. Picavet „Les idéologues, essai sur l’histoire des idées en France depuis 1789” (Paryż 1891); E. Joyau „La philosophie en France pendant la Révolution” (Paryż 1893); Ch. Adam „La philosophie en France: première moitié du XIX siè-

cle” (Paryż 1894): H. Taine „Les origines de la France contemporaine—L’ancien régime” (str. 221—428); tenże „La révolution” t. I, 143— 279 (Paryż 1887—88, wyd. 6-e).

Ideville (Henryk Amadeusz Le Lorgne, hrabia d’I.), dyplomata i publicysta francuski (* w Saulnat 1830 — f w Paryżu 1887). Był sekretarzem ambasad w Turynie (1859), Rzymie (1862), Dreźnie (1867), Atenach (1868); po upadku Cesarstwa usunął się do życia prywatnego. Był potem przez czas krótki prefektem w Algerze (1873 — 74). Napisał m. in.: „L’Homme qui tue et l’homme qui pardonne” (1872); „Journal d’un diplomate en Italie” (1872—73, 2 tomy); „Mgr. Xavier de Mérode” (1874); „M. Beulé” (1874); „Les Piémontais à Rome” (1874); „Journal d’un diplomate en Allemagne et en Grèce” (1875); „Lettres flamandes” (1876); „Les Prisonniers de la Commune” (1876); „Les Châteaux de mon enfance” (1877); „Gustave Courbet” (1878); „Pie IX, sa vie, sa mort” (1878); „Victor Emmanuel II” (1878); „Le Maréchal Bugeaud, d’après sa correspondance intime” (1881 — 83, 3 tomy); „Romme le Montagnard” (1884); „Les Petits Côtés de l’histoire” (1885 — 87, 2 tomy); „Le Comte Pellegri-no Rossi, sa vie, son oeuvre, sa mort” (1887).

Idhun, bogini germańska, ob. Iduna.

Idioplazma, pojęcie stworzone przez Näge-li’ego („Mechanisch - physiologische Theorie der Abstammungslehre” Monachium 1884) dla określenia materyi, w komórkach ciała zawartej, która jest podścieliskiem własności dziedzicznych. Hypotetyczna ta materya ma być złożoną z drobniutkich cząsteczek, idyoblastów, o bardzo rozmaitych własnościach. Zależnie od natury materyalnej oraz od układu stereome-trycznego, różne idyoblasty nadają organizmom w miarę embryonalnego rozwijania się wszystkie różnorodne cechy morfologiczne i fizyologiczne. I. Nägeli’ego odpowiada „plazmie zarodkowej” Weismanna (porów. Dziedziczność) i została przez niego (Weismanna) w „Das Keimplasma. Eine Theorie der Vererbung” (Jena 1892) przyjętą i ku wyjaśnieniu wielu zjawisk dziedziczności zastosowaną.

Idisiavisus (I dis i a vis u s, według Muellen-hoffa ldi si a vis a), nazwa niziny, na której Germanicus w r. 16 po Chr. pobił Arminiusa, księcia Cherusków, i jego sprzymierzeńców (Tac. Annal. 2, 16: in campum, cui Idisiaviso [w manuskryptach: Idi8taviso] nomen). Według zbyt ogólnego przedstawienia Tacyta, prawdopodobnem wydaje się przypuszczenie, że I. leżało na prawym brzegu Wezery, powyżej miasta Minden, w okolicy Porta Westplialica. J. Grimm objaśnia nazwę tę jako łąkę Idisów, Walkyrów, bogów leśnych, pole dziewic (Jungfernhaide).

Idmon (po grecku ⁵'IÔ[juüv), 1) syn Apollina i Asteryi, córki Koronosa, albo też Cyreny,

S. Drz.

Z. W.

wieszcz, który pociągnął z wyprawą Argonautów, mimo że przewidywał, iż śmierć go tam zaskoczy. Jakoż rzeczywiście umarł w kraju Maryan-dynów, w Bitymi, niemocą złożony, albo też, według innej wersyi, pod kłami dzika, lub od ukąszenia jadowitego węża (Apoll. Rhod. 1, 139; 436; 2, 815 i nast.). Megarczykowie albo Beotowie, którzy Herakleę nad morzem Czarnem mieli założyć, wybudowali z rozkazu Apollina miasto naokół grobu wieszcza i cześć mu oddawali jako szczególnemu opiekunowi całej osady.—2) ojciec Arachny.—3) jeden z synów Aj-gyptosa, który był zaręczony z Fylargą, córką Danaosa (ob.).—Por. Apollod. 2, 1, 5.

Idokraz, minerał, zwany też Wezuwianem, ponieważ nasamprzód na Wezuwiuszu dostrzeżony został. Następnie znajdowany często w wapieniu ziarnistym oraz w szczelinach dawnych skał krzemianowych jako utwór kontaktowy, t. j. powstały od kontaktu, czyli zetknienia, skał tych z lawą gorącą i wyziewającą z siebie rozmaite gazy i parę wodną. Minerał ten, składu dość złożonego (2H₂0, 12CaO, 3A1₂0₃, 10Si0₂), tworzy kryształy, najczęściej narosłe, o postaciach tetragonalnych klasy bipiramidy dytetragonalnej. Wielkości kątów chwiejne o tyle, iż na kryształach jaśniej zabarwionych piramida zasadnicza mierzy średnio 105° 33', na ciemniejszych zaś 106° 31'. Piramida więc to dosyć płaska. Obfitość postaci wielka, albowiem poznano już 22 piramidy czworograniaste i prawie tyleż piramid ośmiobocznych. Najpospolitszą jednak postacią idokrazu jest połączenie słupa pierwszego, słupa wtórego, piramidy i dwuścianu podstawowego. Kryształy rozwinięte najczęściej bywają pryzmatycznie, rzadziej piramidalnie. W pasie słupa często mocno zbróżdzone. Wewnątrz kryształów większych występuje nieraz w sposób wybitny budowa skorupowa. Łupliwość równoległa do obu słupów (pierwszego i wtórego); w obudwu tych kierunkach niedokładna. Twardość 6y₂, ciężar właściwy od 3.3 do 3.5. Barwy: żółta, zielona, brunatna do czarnej, rzadziej czerwona lub niebieska. Różnobarwność mała; dwójło-mność bardzo słaba, najczęściej odjemna. Obraz osiowy ujawnia częstokroć zaburzenia, lub zgoła jest dwuosiowy, przyczem kąt osi dosięga nieraz 62 stopni. Mallard przeto uważa kryształy idokrazu za naśladowcze, przypisując im symetryę istotną jednoskośną. Co dotyczę właściwości chemicznych idokrazu, to wzorowi wyżej podanemu odpowiada skład procentowy następujący: 41.6 wapna, 18.9 glinki, 37.3 krzemionki, 2.2 wody; prócz tego jednak obecna jest zawsze domieszka analogicznego krzemianu żelazowego, który nadto zawiera magnezyę i tlenek żelazawy. W niektórych I-ach znaleziono też trochę fluoru i kwasu borowego. W stanie przyrodzonym I. działaniu kwasów opiera się wytrwale, stopiony—rozkłada się w nich całkowicie. Proszek stopionego I-u pod wpływem gorącego roztwo

ru chlorku magnowego daje produkt przypominający serpentyn. Znakomitem jest występowanie I-u na Wezuwiuszu w bombach wapiennych Sommy, w których bywają osadzone kryształy o barwie żółtej, brunatnej aż do czarnobrunat-nej, ujawniające najrozmaitsze ścian połączenia. Towarzyszami I-u są tu granaty, augit, amfibol, meroksen, nefelin i t. p. Około Monzoni w doi. Fassa, około Orawicy i Dognaczki w Banacie, około Auerbachu na Bergstrasse i w innych miejscach jest on minerałem kontaktowym: tu tworzy kryształy żółte i brudne, często piramidalne, osadzone w wapieniu obok granatu, wolastonitu i t. p. Nad rzeką Wiłuj, w Syberyi, znajdują się kryształy powstałe w zawieszeniu i dobrze wykształcone (wiłuit). Te są optycznie dodatnie i zawierają kwas borny. Około Ali w Piemoncie, Zermatt w Szwajcaryi, Schwarzenstein w Tyrolu, Achmatowska na Uralu — narosłe kryształy I-u występują często w szczelinach łupków krystalicznych, w towarzystwie dyopsydu i klinochloru. Z barwy zielonej jest on tu nieraz podobny do epidotu, z którym przeto bywa brany za jedno. Około Egg i Ecker w Norwegii znajdują się kryształy bardzo wielkie, grube. Grauiastosłupy brunatne a mocno zbróżdzone, występujące w Haz-lowie około Chebu (Eger) w Czechach, Werner nazwał egeranem. Idokraz skorupowy, podobnie jak niektóre granaty skorupowe, kryje w sobie niekiedy cząstki swoich towarzyszów. Przerastanie to brane często bywa za pseu-domorfozy. Wszakże przeobrażanie się w kli-nochlor miewa miejsce istotnie. Nazwa I-u, podana przez Hauy’ego, wyprowadzona jest przezeń z sîSoç=postaé i xpâôiç—zmieszanie: niby, że w swych wielorakich postaciach mieści kształty kilku innych minerałów.

Idola, od greckiego s!'§coXa, dosłownie znaczy obrazki, w przenośni zaś bałwany, bożyszcza, którym się cześć oddaje. Franciszek Bacon We-rulamski tak nazywa przesądy i właściwe zmysłowi ludzkiemu uprzedzenia, utrudniające poznawanie prawdy. „I. tkwiące w umyśle bywają albo nabyte, albo wrodzone. Nabyte zaszczepiły się w umysłach ludzkich albo z poglądów i szkół filozoficznych, albo z praw przewrotnie tłóma-czonych; wrodzone rdzennie właściwe są naturze samego umysłu, który o wiele skłonniejszy bywa do błędu, niż zmysły” („Novum Organon” I, cap. 38—60). Bacon rozróżnia cztery rodzaje takich bożyszcz: 1) I. tribus = bożyszcza rodzaju ludzkiego, właściwe są naturze ludzkiej i dlatego wspólne wszystkim ludziom; do tych zalicza skłonność do pojmowania stosunków pomiędzy rzeczami przez podobieństwo do nas nas samych (ex analogia hominis), nie zaś przez podobieństwo do świata (ex analogia universi). Nasz sposób ujmowania, postrzegania i myślenia nie powinien być miarą rzeczy. Przypuszczamy np. większy porządek i prawidło-) wość rzeczy, niż daje się w rzeczy samej stwier-

kowych.

ß.

dzić. Jednostajuość (aequalitas) spraw umysłowych przenosimy na rzeczy; co zaś sprzeciwia się zgóry wyrobionym mniemaniom naszym, tego skłonni bywamy nie dostrzegać. Częstokroć objaśnienia tego szukamy w domniemanych celach, przyjmujemy działanie przyczyn celowych (causae finales) w przyrodzie, chociaż oczywiście objaśnienie to przenosimy z celowości własnych postępków na przyrodę. Wreszcie często wiedzę swoją zabarwiamy własnemi uczuciami i popędami, folgujemy w sprawie poznawania nadziei i obawom własnym; 2) I. sp e c u s ~ b o ży szcza jaskini, co oznacza uprzedzenia wszelkie, wynikające z właściwości osobistych, indywidualnych. Na przyrodę patrzymy ze stanowiska osobistych usposobień, nałogów przez wychowanie wdrożonych, pod wpływem otoczenia nabytych, uprzedzeń zaczerpniętych z czytanych książek. Jedni wolą pozostawać przy luźnych zjawiskach, inni wolą ugólnienia; jedni hołdują najchętniej nowym poglądom, inni chętniej trzymają się starych; jedni skłonni bywają do analizy i rozważania wyanalizowanych pierwiastków, inni raczej zatrzymują się na konkretnych zjawiskach; 3)1. fori = bożyszcza rynku czyli uprzedzenia językowe, warunkujące nieprawowi-ty wpływ wyrazów utartych na myśl. Tego rodzaju uprzedzenia Bacon uważa za najzgubniej-sże dla interesów prawdy. Wyrazy tworzą się pod wpływem potrzeb praktycznych i gminnych poglądów (ex captu vulgi); rozgraniczają one _ treść w sposób nieodpowiedni dla wymagań myśli bardziej ścisłej. Są wyrazy, którym nic nie odpowiada w rzeczywistości i odwrotnie—braknie nazw dla wielu rzeczy danych faktycznie w doświadczeniu. Stąd wiele sporów o wyrazy; 4) I. theatri = bożyszcza teatru, czyli uprzedzenia pochodzące z teoryj tradycyjnych. Najgenialniejsza teorya musi zawodzić, gdy jest fałszywą, a im energiczniej będziemy się nią posługiwali, tem dalej zabrniemy w kierunku oddalającym od prawdy. Bacon ma tu na myśli doktryny filozoficzne, które zwalcza, głównie ary-stotelizm scholastyczny; ale ta kategorya uprzedzeń da się podciągnąć pod drugą kategoryę (I. specus), gdzie wpływy książek czytanych, trądy cyj i powag zaliczono do właściwości jednost-

Ad. M.

Idolatrya (z greckiego) w zwyczaj nem, nie-ścisłem rozumieniu=^bałwochwalstwo, cześć oddawana bałwanom, przeciwna czci oddawanej Bogu, albo w jeszcze szerszem pojęciu, przeciwna chrześciaństwu. W teoryi wszakże mitologicznej oznacza cześć bałwanów, jako wizerunków lub symbolów, właściwą fetyszyzmowi i stanowiącą dalsze stadyum jego rozwoju. Jeśli fetysz w swojej fazie najpierwotniejszej jest ucieleśnionym bogiem lub samym duchem, to bałwan—tylko jego obrazem albo symbolem; może być też jego stałem lub czasowem siedliskiem, przez niego zaś obcuje duch z człowiekiem i ob-jawia swą siłę. Takie odłączenie ducha od przedmiotu jest cechą zasadniczą I-i, a rozwinęło się powoli z wyobrażenia pierwotnego, że wszystko jest ożywione; o rozwoju tym przekonać się można naocznie przez rozejrzenie się w poglądach ludów dzikich. Dzicy na Wyspach Towarzyskich uważają nagrobki za siedziby dusz zmarłych. Kapłan nowozelandzki czarodziej-skiemi zaklęciami nakłania ducha do wstąpienia w bałwana, aby zaś ściągnąć jego uwagę, targa za sznur obwinięty wkoło szyi bałwana. Duch, opuściwszy bałwana, przybiera czasem postać ptaka lub gada, albo też może wstąpić w ciało kapłana, który wtedy w kurczach konwulsyj-nycli wygłasza wieszczby. Według Waitza zachodnie plemiona afrykańskie sądzą, że bóg jest niewidzialny, wstępuje wszelakoż w bałwana poświęconego mu w sposób właściwy, aby przez niego wejść w stosunek z człowiekiem. Podobnych pojęć według tego, co pisze Castren, domyślać się możemy i u plemion turańskich Azyi północnej. Pojęcia te znamionują już pewny postęp wobec pierwotnego utożsamienia ducha z przedmiotem; atoli zrozumiałą jest rzeczą, że wyobraźnia prostacza, wszystko co martwe duchem ożywiająca, a wszystko co zmysłom niedostępne ucieleśniająca, nawet na wyższym stopniu nie pozwoliła pojęciom tym zupełnie się rozwinąć. Wiemy np., że Ostjacy ubierają i karmią swe bałwany; że Grecy nacierali posągi bogów maściami pachnącemi; że kapłani wyzyskiwali na swą korzyść wiarę przesądną ludu, który bogom w ofierze rozmaite składał pokarmy, co Arysto-fanes w swym Plutosie wyśmiewał; wiemy, że August ukarał in effigie Neptuna, a jakiś Chińczyk zapozwał bożka przed trybunał sądowy za to, że córki jego nie zachował od śmierci, chociaż kapłan przyjął pieniądze, złożone mu w ofierze, i sąd skazał bożka na wygnanie. Wierzenia te bałwochwalcze z czasów prastarych tak się mocno zakorzeniły, iż nawet i dziś jeszcze u ludów chrześciańskich tu i owdzie śród ciemnego pospólstwa napotykać się dają.

Idomeneus (po grecku ’ISop.svsó<;), 1) syn Kreteńczyka, Deukaliona, stąd Deukalidą zwany, wnuk Miuosa i Pazyfai, prawnuk Zeusa, książę Kreteńczyków (Homer. II. 13, 446 i nast.; Od. 19, 172 i nast.). Ponieważ ubiegał się także o rękę pięknej Heleny, ruszył, według danego słowa, w starszym już wieku, na czele 80-u okrętów z wiernym towarzyszem, Merionesem, synem brata przyrodniego, Molosa, z pomocą Grekom na wyprawę trojańską, gdzie do najprzedniejszych bohaterów należy i u naczelnego wodza, Agamemnona, szczególnego poważania zażywa (Homer II. 2, 645; 4, 287 i nast.). Po zburzeniu Troi wrócił z towarzyszem swym szczęśliwie do ojczyzny (Homer. Od. 3, 191). Według późniejszych dopiero opowieści miał I. z powrotem z trojańskiej wyprawy, zaskoczony przez straszliwą burzę na morzu, ślubować Po-

S. Drz.

mer. Od. 4, 365—440).

K. K-ó.

s. s.

W. N.

Około 5 000 m-ców.

nego.

seidonowi, że, jeżeli go z niebezpieczeństwa wyratuje, w ofierze dziękczynnej jemu to złoży, co przy wylądowaniu na wyspie ojczystej naj-pierwej napotka. Nieszczęśliwem zdarzeniem napotkał wtedy naprzód syna swego. Gdy go bożkowi w ofierze złożył, a skutkiem tego na Krecie morowe powietrze wybuchło, wypędzono księcia z kraju. Wygnaniec udał się do ziemi Sallentinów w Kalabryi, w południowej Italii, gdzie bogini Atenie świątynię wystawił, a potem do Kolofouu, w Jonii, gdzie przy świątyni kla-ryjskiego Apollina siedzibę swą obrał; w jej też pobliżu, na górze Karkafos, miał być pochowanym; Kreteńczycy jednakże grób jego w mieście Knosos pokazywali, gdzie mu razem z Me-rionesem cześć jako herosowi oddawano. W Olimpii stał posąg I-sa, dłóta Onatasa, w rzędzie bohaterów, losujących pomiędzy sobą, który z nich ma walkę podjąć z Hektorem. — Por. Serv. ad Verg. Aen. 3, 121; 400; 531; 11, 264; Strab. 10, 479; Diod. Sic. 5, 79; Paus. 5, 25, 5).—2) Rodem z Lampsaku, około r. 260 przed Chr., uczeń i przyjaciel filozofa Epikura; napisał dzieła historyczne o uczniach należących do szkoły Sokratesa i o wyspie Samothrake; zostały z nich jednakże tylko dość liczne fragmenta, na mocy których sąd niezbyt pochlebny o zdolnościach autora wydać wypada; zajmował się on głównie szczegółami z życia prywatnego wybitnych osobistości (Plut. Per. 10; Demosth. 23). Szczątki dzieł jego zebrano najlepiej we „Fragm. hist. Graec.” (tom II str. 489).

Idothea (po grecku EtSołłŚTj^wiedząca bogini, albo boska postać, lub też bogini kształtów):

1)    jedna z córek Okeanosa (Hygin. Fab. 182);

2)    córka króla Eurytosa w Karyi, z którą Mile-tos spłodził Kaunosa i Biblidę (Ant. Lib. Met. 30); 3) Nimfa morska, córka Proteusza (ob.), która Menelaosowi, gdy z wyprawy trojańskiej wracał, pomogła ojca swego po długim oporze zmusić, że bohaterowi greckiemu przepowiedział, jakim sposobem może do ojczyzny powrócić (Ho-

S. Drz.

Idothea, rodzaj skorupiaków równonogich (Crustacea, Isopoda), obejmujący gatunki o ciele wydłużonem z osobliwie rozwiniętą ostatnią parą kończyn odwłokowych, tworzącą pod odwłokiem dwie klapy na podobieństwo drzwiczek; podtrzymują one z dołu pozostałe nogi odwłokowe, pełniące czynność oddechową. Skorupiaki te zamieszkują morza: Śródziemne, Niemieckie, Bałtyckie i inne. Najpospolitszy gatunek I. tri-cuspidata żyje około brzegów pomiędzy wodorostami i występuje w wielu rozmaitych odmianach o różnem ubarwieniu.

Idrac Jan Antoni Mary a, rzeźbiarz francuski (* 1849 r. w Tuluzie—f 28 grudnia 1884 roku w Paryżu). Uczeń Caveliera, Falguièra i Guillaume’a, po uzyskaniu w r. 1873 r. tak zw. „nagrody rzymskiej”, udał się do Rzymu, skąd nadesłane prace jego zyskały w kraju uznanie.

I. należał do bardzo zdolnych artystów, śmierć przedwczesna nie dozwoliła mu rozwinąć całej pełni talentu. Ważniejsze z dzieł jego są: Merkury jako wynalazca laski wężowej (obecnie w muzeum luksemburskiem), Salammbô, Amor, znany z Salonu paryskiego z r. 1882, oraz niedokończony posąg konny Marcela.

Idrîsî Abu Abdallah Muhammed, geograf arabski, ob. E dr i si.

Idro (Lago d’), jezioro we Włoszech północnych, w prowincyi Brescia (Lombardya), utworzone przez rzekę Chiese, lewy dopływ Oglio (systemat Po); ma 10 kim. długości i 2 największej szerokości, największa głębokość 120 metrów. Obszar jego wynosi około 1400 ha., wysokość nad powierzchnią morza 378 m. Jest bardzo rybne.

Idrya, miasto w Austryi, w Krainie, nad rzeką Idricą, lewym dopływem Isonzo, wpadającej do Adryatyku, na wysokości 470 m. nad powierzchnią morza, w głębokiej dolinie o pa-górkowatem dnie; posiada zamek Gewerkenburg, zbudowany w 1527 r., będący siedliskiem zarządu górniczego; szkoła koronkarstwa, wyrób koronek, pędzenie wódki z jałowcu, zakłady tkackie. Słynne kopalnie rtęci w formacyi triasowej, odkryte w 1497 roku; rtęć otrzymuje się głównie z cynobru, ale znajduje się też i rtęć rodzima, głównie w łupkach. Praca w tych kopalniach jest szkodliwą dla zdrowia, i dlatego

dawniej używano w tym celu tylko przestępców.

w. N.

Idryalin lub idryalit, minerał organiczny, występujący wraz z cynobrem w Idryi. Tworzy on drobne gruzełki lub naloty na skałach. Łuszczkowaty, miękki, w dotknieniu łagodny. Twardość od 1 do iy.₂. Ciężar właściwy od 1.4 do 1.5. Pistacyowo-zielony zazwyczaj zanieczyszczony przez otaczający go łupek i cynober; stąd bywa nieraz barwy szarej lub bruuatno-czarnej; matowy lub o połysku tłustym. Rozpuszcza się w stężonym kwasie azotowym na gorąco i daje roztwór ciemno-indygowego koloru. Poddaje się destylacyi, dając produkt słomiano-żółtego koloru, krystaliczny, składający się z drobnych i cienkich blaszek, składających się z węgla, wodoru i tlenu, w stosunkach wyrażających się przez wzór C₈₀H₅₆O₂. Oddestylowany, pozostawia zanieczyszczenia w postaci brunatno - czerwonego popiołu. W szczelinach dolomitu w Idryi znaleziono nawet zupełnie czysty idryalin w postaci

żółtawo-zielonawych blaszek układu jednoskoś-

z. w.

Idryalina — C₈₀ H₅₄ 0.₂ — wytwór suchej destylacyi minerału idryalitu, rudy rtęciowo- wątrobowej z Idryi (Kraina). Błyszczące blaszki prawie nierozpuszczalne w wyskoku i eterze, łatwo rozpuszczalne we wrzącym olejku terpentynowym i siarku węgla. Przy utlenianiu kwasem chromowym otrzymuje się związek C₈₀H₄₆O₁₀

schmiedt).

CH , wę-

W. Br.

W. N.

W. N.

1086, 1087, 1100).

i kwasy palmitynowy i stearynowy (Gold-

W. Br.

Idryalit, ob. I dry alin.

C₆ H₃ —CH

Idryl (fluoranten), |    \

C₆H₄—CH

glowodor więcej złożony, z szeregu Cn^n—20» wydzielony ze smoły ziemnej, zwanej „Stupp”, przy destylacyi i d r y a 1 i t u (ob.) i z części smoły gazowej, która wre w temperaturze prze-wyższącej 360°C. Również otrzymać można idryl przy destylacyi cząstkowej surowego fenantrenu we frakcyach wrzących pomiędzy 240 — 250°, przy ciśnieniu 60 mm. (Fittig i Lippmann „Ann.” tom CC). Długie, cienkie, bezbarwne igły idrylu topią się przy temperaturze 109 — 110° i wrą przy 250—251°, przy ciśnieniu 60 mm.; łatwo są rozpuszczalne w eterze, siarku węgla i kwasie octowym bezwodnym. Przy utlenianiu mieszaniną chromową idryl tworzy chinon, wzoru C₁₅Hh0₂, i następnie przechodzi w kwas di-fenyleno - keto - karbonowy.

Idrysydzi, dynastya arabska, ob. E d r y-sy dz i.

Idstedt, wieś w pruskiej regencyi Szlez-widzkiej, o 8 kim. na północ od Szlezwigu. W r. 1850 była tu bitwa, w której Duńczycy, pod dowództwem generała Krogha, pobili armię szlez-widzko - holsztyńską, pod dowództwem pruskiego generała Willisena. Na pamiątkę tej bitwy Duńczycy wznieśli tu w roku 1853 pomnik, zwany „Lwem Flensburskim”.

Idstein, miasto w pruskiej regencyi Wiesba-deńskiej, na Taunusie, nad Wörsbachem, dopływem Lahnu (systemat Renu), na kolei żelaznej z Frankfurtu do Limburga, o 15 kim. na północ od Wiesbadenu; piękny zamek, szkoła budownictwa, zakład dla umysłowo chorych, fabryka safianu.

Idumea, tak Grecy i Rzymianie nazywali część południową Palestyny (biblijny Edom), zamieszkaną przez Edomitów, ciągnącą się od południowego brzegu morza Martwego do północnego krańca odnogi Elamickiej (Akabah), po-przerzynaną wąwozami skalistemi i pasmami gór, na południu głęboką doliną skalistą El Ahsi oddzieloną od ziemi Moabitów, na wschodzie zaś i na zachodzie o granicach niepewnych i niestałych. Na wschodzie, jako ciąg dalszy gór Moabickich, wznosi się pasmo Seir (nazwa, która pierwotnie oznaczała podgórze z obu strou doliny Araba); szczytem jego najwyższym, dosięgającym 1329 stóp wysok., jest z szarego piaskowca uformowany Hor, na wschodnim stoku leży zbudowane na skale miasto Petra. Pomiędzy w większej części nagiemi pasmami gór kryją się bardzo liczne żyzne oazy. Edomici, potomkowie Edoma czyli Ezawa, oddawna już byli wrogo usposobieni względem pokrewnych sobie Izraelitów; Saul ich zwyciężył a Dawid podbił. Salomon w portach edomickich zaprowadził flotę handlową. Przy podziale królestwa Hebrajczyków Edomici dostali się kr. Judzkiemu; za Jorama się wyzwolili, lecz przez Amazyasza na-powrót ujarzmieni zostali. Pod Achasem znowu się oderwali i nawet pomagali Nebukadnezaro-wi przy zbuizeniu Jerozolimy. Wtedy opanowali Palestynę południową z Hebronem; ale później pobił ich Juda Machabejczyk, a Hyrkan ostatecznie zhołdował. Przebiegły wszakże Idu-mejczyk, Antypater, r. 47 przed Chr., zdołał wynieść się na prokuratora Judei, a syn jego, Herod W., na króla. Około r. 300 przed Chr. wdarli się byli w góry Seir Nabutanejczycy arabscy, skutkiem czego nazwa Edomu, zlatynizowana na Idumeę, posunęła się ku zachodowi; jednak po zburzeniu Jerozolimy przez Tytusa znikła z historyi na zawsze, a natomiast cała kraina została objęta nazwą ogólną Arabii skalistej (Arabia petraea). Znaczniejsze miasta w Idumei były: Sela (greckie Petra), oraz forty: Elath (Elana), Bozra i Ezeongeber, skąd flota Salomona do Ofiru się wyprawiała.—Porów. Buhl „Geschichte der Edomiter” (Lipsk 1893). K*

Iduna (po skandynawsku Idhunn), piękna małżonka mitycznego starca B r a g e g o (ob.), posiadająca cudownie odmładzające jabłka; porwał ją raz olbrzym, wziąwszy na się postać orła, ale chytry Loki zamienił ją w orzech i przeniósł napowrót do Argardu, przybytku bogów.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (216) i Paula „Grundriss der german. Philologie” (I,

J. K.

Idunum, nazwa rzymska miasta Judenburg w Styryi.

Idylliozna poezya grecka wywodzi swój początek z piosnek ludowych, zażywających wielkiej wziętości od czasów odwiecznych. Jak śpiewny i wesoły naród helleński w okolicach winorodnych święcił w osobnych pieśniach bożka winnej latorośli, tak ludność wiejska w ziemiach żyznych, zboże obficie rodzących, uroczyste obchody na cześć bogini Artemidy odbywała. Szczególnie Lakonika i Sycylia święciły takie uroczystości. Podobnie jak winobrańcy podczas świąt Bakcliosa, tak i lud wiejski w Sy-rakuzach, przebrawszy się w komiczne kostiumy, nucił naonczas pieśni treści wesołej, zwyczajnie nawet treści swawolnej. Wszakże silniejszy jeszcze popęd do rozwoju poezyi idyllicznej, sielskiej, sielankowej, aniżeli te popularne święta Artemidy, dało szczęśliwe, swobodne, bez trosk żadnych upływające życie pasterzy na zacisznych, licznemi źródłami zroszonych pastwiskach, z których przepyszny widok się roztaczał na błękitne fale morskiego przestworza. Tutaj z wdzięcznem echem pobrzmiewała fujarka pasterska, tutaj, w ścisłem pożyciu z przyrodą uroczą, tajemniczą, ożywiały się parowy i doliny, oraz wszystkie źródła i strumyki, Nimfami, Cyklopami i podobnemi tworami bóstw

idylliczna poezya.

-i

Rzymskiemu duchowi pozostała idylliczna poezya, z charakterystycznem znamieniem miękkiej, niewieściej tęsknoty za zaginionym ideałem, w głównej mierze obcą. Najwięcej idyllicznego zmysłu okazuje jeszcze Tibul-lus, potem Wergiliusz, wreszcie na swój sposób Horacyusz. Wogóle jednakże znali praktyczni Rzymianie życie sielskie zbyt dokładnie, aby czuli potrzebę wynoszenia go na wyżyny ideału. Młody Wergiliusz, wzrosły na wsi, pierwszy naśladował Teokryta, nie dości-gając go ani w prostocie uczucia, ani w zdrowym humorze, a przez allegoryzującą tendencyę oszpecił nawet bardzo swe Eklogi; wszakże w jednym utworze Mor et um (= siekanka) naturalnego humoru odmówić poecie nie można. „Dirae", utwór, przypisywany Waleryuszo-wi Katonowi, waha się pomiędzy idylliczną a satyryczną poezyą. Z początku panowania cesarza Nerona zasługują na szczególną wzmiankę

fantastycznych. Przedewszystkiem jednakże Sycylia i dolna Italia, obdarzone najczarowniejsze-mi pięknościami natury, z ludnością z przyrodzenia błyszczącą dowcipem świetnym i humorem prawdziwym, sprzyjały szczególnie bujnemu rozwojowi Muzy idyllicznej. Już Stesichoros, rodem z italskiego Matauros, albo z sycylijskiej Himery, wyśpiewał pieśń romantyczną o pięknej dziewicy Kalyke, a w osobnych utworach wielbił głównego bohatera pieśni pasterskiej, pięknego Dafnisa. Stąd też uczeni starożytni uważali go za twórcę poezyi sielskiej; inni znowu przyznawali tę zasługę niejakiemu Di om oso w i, o którym pewniejsze wieści zaginęły, a tyle tylko wiemy, że żył przed Epicharmosem, który go w swoich utworach wspomina. Poezya ta sielankowa nosi także, lecz tylko a potiore parte, miano bukolieznej (ßooxoXo<;=skotarz), albowiem istotnie odgrywali w niej nietylko sko-tarze, lecz z równem prawem także pasterze kóz i owiec, przednią rolę; zataczała ona nawet i szersze koła, gdyż np. w 10-ej sielance Teo-kryta występują żniwiarze jako reprezentanci życia sielskiego. Formę pasterskiej pieśni tworzyła opowieść epiczna, przeplatana dramatycznym dyalogiem, pochodzącym niezawodnie z piosnek, jakie pierwotnie pasterze naprzemian śpiewali. Panującym w tym rodzaju poezyi wierszem był heksametr daktyliczny, który, stosownie do naturalnej prostoty piosnki ludowej, powtarzał się bez żadnej odmiany, a bardziej artystyczną formę lirycznej poezyi o tyle tylko przypominał, że kilka albo kilkanaście heksame-trów wiązało się pod względem treści w większą grupę albo wrotkę, albo też, że je w pewnych regularnych odstępach krótszy wiersz, jakby francuski refrain, przerywał. Także budowa heksametrów idyllicznych opiera się na innem prawidle, aniżeli w poezyi epiczuej. Oryginalną bowiem właściwość wiersza bukolicznego stanowi regularna przerwa, po czwartej strofie następująca, tak zwana caesura bucolica, polegająca prawdopodobnie na reminiscencyi z jakiej odwiecznej melodyi ludowej. A jeżeli Wer-giliusz w Eklogach swych ową przerwę charakterystyczną zaniedbał, to najlepiej szczegółem tym rzymski poeta dowodzi, że nigdy nie słyszał owych piosnek pasterskich z ust ludu, lecz z ksiąg tylko je wy study ował i według nich własne pieśni układał. Nazwa dzisiejsza „idylla”, służąca na oznaczenie pojedynczej piosnki poezyi idyllicznej albo bukolieznej, przejęta do polskiego języka w żeńskim rodzaju z francuskiego albo niemieckiego, nie całkiem dokładnie odpowiada starożytnemu wyrażeniu greckiemu; Grecy albowiem w znaczeniu powyższem mawiali: elSoXXiov ßooxoXixov, a nie: eiSôXXiov; eiôoX-Xiov (= obrazek) zaś samo, wyraz zdrobniały, utworzony z eldoę (—obraz), nie oznaczał w grec-kiem nigdy uroczego obrazka z życia sielskiego, lecz tylko piosnkę drobnych rozmiarów, do śpie-

ftncvkl Po«it Unatr. Zear. 236 r. X ï X

wu sposobną, w przeciwieństwie do et'8-q, jak się np. zwały wielkie liryczne poematy Pindara. Grecka poezya idylliczna rozkwitła dopiero podczas epoki aleksandryjskiej. Późne jej pojawienie się w literaturze usprawiedliwione jest ogólnym charakterem czasów owych, a nigdy nie należy go tłómaczyć jako rzecz przypadku. Świat cały był naonczas przesycony rozkoszami i wygodami różnorodnemi; wykwintne formy i ścisła etykieta na dworach książęcych i po miastach krępowały wszelką swobodę, nudziły nawet umysły, żądne pierwotnej, skromnej prostoty czasów patryarchalnych; wykwintne biesiady i niesłychany zbytek w strojach wzbudzały w nich więcej wstrętu, aniżeli uczucia zadowolenia; zdrowsza część społeczeństwa, rozstrojona w dusznej atmosferze miejskiej, zatęskniła za swobodnem życiem na łonie przyrody, za spokojem sielankowym, jakiego pasterz i chłopek zawsze jeszcze dotychczas kosztowali. Silnej reakcyi takiej przeciwko nudom i przesytowi życia miejskiego i dworskiego zawdzięcza bujny rozkwit swój idylliczna poezya grecka, a właśnie aleksandryjskiej epoce, produkującej słabe tylko, sztuczną affektacyą uczucia podsycane naśladowania wielkich mistrzów, przeznaczonem było to, że na bogatej niwie poezyi zrodził się nowy owoc, istotną pięknością czarujący. A chocicż idyllicznych poetów grecka literatura mało tylko liczy, chociaż szczupłą jest liczba ich utworów, to w drobnych jej owocach roztacza się woń prawdziwej poezyi, wytrzymującej każdą twardą próbę z nie-śmiertelnemi płodami epoki klasycznej. Najwybitniejszymi idyllicznej poezyi reprezentantami są: Teokryt, z Syrakuz rodem, i naśladowcy jego: Bion ze Smyrny i Moschos z Syrakuz. Obacz bliższe szczegóły o tych poetach w osobnych artykułach. — Por. Pritsche A. „De poetis Graecorum bucolicis” (Giessen 1884); Hermann

G. „De arte poesis Graecorum bucolicae” (Lipsk 1849).

90

S. Drz.

P. Chm.

z. w.

Z. W.

Eklogi Kalpuruiusza Sycylijczyka; do jego wzoru stosował się pod koniec III wieku Ne me si anus. Prawdopodobnie z tego samego czasu pochodzą Opuscula ruralia Septi-miusa Severa, skomponowane w rozlicznych metrach lirycznych, co do treści jednakże piosnki sielskie. Na nazwę taką przecież nie zasługują Idyllia Ausoniusa, z wyjątkiem może kilku ustępów z „Moselli”. Znamię sielanki nosi poemat „De mortibus boum”, jaki w końcu IV wieku napisał chrześciański krasomówca, Severus Sanctus Endelechius. Klau-dyan wreszcie napisał 7 poematów, treści przeróżnej, w metrum epicznem i elegijnem, noszących wspólny tytuł „Eidyllia”.—Por. Hunger „De poesi Rom. bucolica” (Halla 1841),

U nas Szymonowicz bardzo trafnie oceniał wartość idylli Teokryta w porównaniu ze sko-topaskami Wergiliusza, tłómaczył pierwszego częściowo, sam na jego wzór napisał trzy najświetniejsze sielanki: „Żeńcy”, „Zalotûicy”, „Kołacze”; ale w innych poszedł za Wer-giliuszem i własne swoje uczucia pod formą pasterską wystawiał. Zimorowicz z mniejszym talentem, również tylko częściowo trzymał się prawdy i natury, podobnie jak Gawiński. W każdym jednak razie do drugiej połowy XVIII wieku przesady sielankowej nie mieliśmy w poezyi naszej. Dopiero wpływ idyllistów francuskich, oraz Szwajcara Gessnera, który sobie zyskał wtedy ogromną sławę, prawie całkowicie wyrugował szczere poczucie natury, zaprowadzając natomiast wydelikaconą czułosrkowość, zarówno w lichych sielankach Naruszewicza, jak i w lepszych znacznie — Karpińskiego, który czasami porzucał wzory, szedł za własnem natchnieniem i tworzył rzeczy, nie zdumiewające wprawdzie pięknością, ale pociągające prostotą („Dzieci u matki”, „Podróż na Skałę”). Najwięcej idyllicznej przesady widać u licznych naśladowców Karpińskiego w końcu XVIII i w początkach XIX stulecia. Nawet u Mickiewicza w pierwszych jego utworach („Kurhanek Maryli”, „Du-darz”) znać jeszcze <silne oddziaływanie tego kierunku, gdy w „Wiesławie” Brodzińskiego (1820) widzimy odrodzenie się najlepszych tra-dycyj twórczości Szymonowicza z dodatkiem charakterystyki, zaczerpniętej, co do sposobu jej wykonania, z „Luizy” J. H. Vossa. Z rozwojem romantyzmu poezya idylliczna straciła prawie całkowicie dawniejsze znaczenie i tylko od czasu do czasu, w zmienionej formie, ukazywała się w literaturze, jak np. „Sielanka młodości” Konstantego Gaszyńskiego. Już Schiller powiedział, że idylla jest tylko „dla chorych umysłów lekarstwem, lecz zasiłku zdrowym podać nie zdoła”, a realizm uczynił ją prawie niemożliwą.

Idynksyt, skupienia kształtów minerału oli-winu w andezytach i melafirach o budowie blaszko-watej, brunatne, na płaszczyznach odłupanych bron-zowo-metaliczne, mocno pleochroityczne w płaszczyznach prostopadłych do płaszczyzn łupliwości. Twardość dosięga zaledwie 2'/₂. Minerał ten wydaje się być pseudomorfozą ciał do mik zbliżonych, po oliwinie.

Idyoblasty, ob. I di o plazma.

Idyochromatyczne czyli barwne minerały są to te, które występują zawsze w jednej właściwej im barwie, nigdy jej nie tracąc. Przykładem takich ciał idyochromatycznych jest azu-ryt (błękitny), krokoit (pomarańczowo-żółty), malachit (zielony). Barwa, ciałom tym właściwa, związana jest ściśle z ich składem chemicznym związki bowiem miedzi zawsze są błękitne (azu-ryt) lub zielone (malachit), kwasu chromowego żółte (krokoit) i t. p. Minerałom idyochroma-tycznym przeciwstawiamy allochromatyczne czyli zabarwione tylko. Te nie mają barw sobie właściwych. Zachowując stale charaktery niezmienne (twardość, ciężar właściwy i t. p.) ukazują się w barwach rozmaitych, lub mogą być zupełnie bezbarwne. Zmienna ich barwa nie jest nierozerwalnie połączona z samą ich substancyą, lecz pochodzi od domieszek obcych, stanowiących barwnik. Przykład takiego minerału mamy we fluorycie, ukazującym się w barwach bardzo rozmaitych, w barycie, kwarcu i wielu innych. Barwnik (pigment) daje się niekiedy odróżnić pod mikroskopem, jak np. w minerale heulandycie, gdzie jest nim hematyt; niekiedy jednak bywa tak bardzo subtelny, że najsilniejsze powiększenia nie są go w stanie wyodrębnić, jak np. we fluorycie. Stan przejściowy pomiędzy barwnością a zabarwieniem przedstawiają pewne mieszaniny izomorficzne, w których gatunki minerałów barwne i bezbarwne krysta lizują się w osobniki o wyglądzie jednorodnym a barwie przejściowej. Np. bezbarwny spinel, zmieszany z czarnym nieprzezroczystym magnetytem, daje pleonast, którego kryształy mają kolor brunatny, widoczny w cienkich płytkach. Barwnik niektórych minerałów zabarwionych jest tak delikatny, że, wystawiony na działanie światła słonecznego, znika, a minerał blaknie. Niektóre topazy, różowy kwarc, chryzopraz tracą powoli swe zabarwienia. Wreszcie niektóre minerały barwne jak realgar i prustyt, wystawione na światło, zmieniają barwę powierzchni w skutek zmian chemicznych, sięgających coraz głębiej. Zdarzają się nakoniec przypadki, gdzie minerały bezbarwne lub o barwach słabych pod wpływem powietrza i wilgoci przeobrażają się na powierzchni i przybierają barwę ciemniejszą, jak syderyt, dyalogit, dolomit i inne.

Idyomat, ob. Dyalekt.

Idyomorficzne minerały w skałach, są to te, które w masie skalnej posiadają wyraźne krystalograficzne ograniczenia. Gdy skała, z masy ognisto-ciekłej przez jej stygnięcie, powstaje, mogą w niej zachodzić dwa zasadniczo różne sposoby krystalizacyi minerałów skałotwórczych:

1) minerały skałotwórcze krystalizują się kolej-

z. w.

zya (ob.).

nawet gangreny.

no, pierwszy zatem, który się utworzy, będzie posiadał właściwe mu postaci, zrodził się bowiem w kształcie wolno-zawieszonych w ciekłem lub wogóle ruchliwem cieście skalnem; 2) kry-stalizacya minerałów wszystkich, jakie w danem cieście skalnem powstać mają, odbywa się jednocześnie, żaden wtedy minerał nie przybierze wyraźnych postaci, lecz przeciwnie wszystkie one będą miały kształt ziarn nieforemnych, nawzajem pomiędzy sobą luki wypełniających. Mniejszy lub większy stopień idyomorfizmu bardzo jest ważny w badaniu skał, na jego bowiem zasadzie wnioskujemy o kolejności powstawania minerałów w skale. Gdy wszystkie minerały, pewną skałę składające, są I-czne, budowę skały zwiemy panidyomorficzną, gdy zaś żaden z nich I-cznym nie jest, budowa skały nosi nazwę hipidyomorficznej. Ta ostatnia właściwa jest przeważnie skałom głębinowym, t. j takim, które tworzyły się i powstawały na wielkich głębokościach, pod znacznem ciśnieniem i w stopniowem a powolnem stygnieniu. Budowę zaś panidyomorficzną przeważnie posiadają skały żyłowe, t. j. takie, które w stanie masy ognisto-ciekłej wtryśnięte zostały w szczeliny skorupy ziemskiej, a zatem stygły w masach mniejszych i szybciej, niż skały głębinowe.

Idyopatya (z greek. i$ióę=swojski, właściwy, wyłączny i yj ^rcâxb]=:cierpienie); nazwa ta w patologii oznacza: 1) cierpienie właściwe danej osobistości lub części ustroju i w znaczeniu tern jest przeciwstawieniem sympatyi (ob.); 2) zaś cierpienie pierwotnie istniejące ustroju całego lub pewnej części jego w przeciwstawieniu do cierpienia wtórnego, będącego dopiero następstwem pierwszego; nakouiec ?,) czasami używana bywa w tern samem znaczeniu co Idyosynkra-

Dr j. p.

Idyopatyczny, odnoszący się do Idy o paty i (ob.).

Idyosynkrazya (od rStoę — swoisty, właściwy i aóyxpaoię=zmieszanie) jest nazwą urobioną na tle dawuiejszych pojęć medycznych dla niezwyczajnego mieszania się soków żywotnych, okoliczności sprawiającej, że dotknięty nią ustrój inaczej oddziaływa na zewnętrzne wpływy aniżeli organizacye przeciętne, w których mieszanie się soków odbywa się prawidłowo. Utrzymując nazwę I-zyi, dogadzającą minionym poglądom na ustrój, tłómaczymy dziś istotę objętych tą nazwą zjawisk nadmierną wrażliwością i uraźliwością układu nerwowego na pewne podniety zewnętrzne; ta wrażliwość właśnie jest przyczyną niezwykłego oddziaływania ustroju na podniety. Układ nerwowy, rozwijając się w jednostce według odziedziczonych norm, właściwych całej grupie zwierzęcej, do której ta jednostka należy, odbiega często w organizacyi pewnej cząstki swojej od tych norm, nadając jej (tej cząstce) czy to wskutek odziedziczonych cech osobniczych, czy też wskutek czysto przypadkowych zmian w odżywianiu i t. p., pewną odrębność w oddziaływaniu na warunki zewnętrzne. Takie odrębności odziedziczone lub nabyte, szczególnie, jeżeli się ujawniają w postaci objawów chwilowych, zwykliśmy dziś zwać I-ami. Jeżeli więc całe grupy ludzkie zajadają się rakami, muszlami, ślimakami, szparagami, poziomkami, chwaląc je sobie, znajdują się wśród tych grup nieliczne osobniki, które po każdorazowem spożyciu którego z wymienionych smakołyków, dostają wymiotów, bólu głowy, rozwolnienia lub wyrzutów skórnych w rodzaju pokrzywki. I-zye jako odrębności układu nerwowego w ograniczonym bardzo zakresie występują w sferze wszystkich pięciu zmysłów; mamy więc I-zye wzrokowe, słuchowe, smakowe, czuciowe i I-zye powonienia. Zbyt rażące światło, widok myszy, ropuchy, pająka przyprawia o ból głowy, wymioty, wysypkę; to samo zdolne są wywołać zbyt silne dźwięki muzyczne, aromatyczne zapachy w rodzaju piżma, paczuli, jaśminu; potarcie pluszu, chropawej ściany—nawet drgawki u niektórych osób wywołać jest zdolne. Znaną jest I-zya dzieci względem gotowanego mleka, I zya względem alkoholu, objawiająca się w zmianach układu uaczynioruchowego, np. w postaci czerwonych plam na twarzy, w puchnięciu kończyn, obrzmieniu skóry; I. do kakao, ujawniająca się w bólach serca, ślepocie, niestrawności.— I-zye występują najczęściej u osób nerwowych w fazach ogólnego osłabienia, a więc w czasie chorób, rekonwalesceucyj, miesięcznego krwawienia, ciąży, połogu, przy zatruciach alkoholem, tytoniem, morfiną i t. p. I-zye przywiązane są często do pewnego wieku, z przekroczeniem którego znikają albo ustępują miejsca innym.— I-zyom podlegają i zwierzęta. Zauważono, że owce i bydło rogate, szczególniej plamiste, dostają po spożyciu pewnych chwastów i nasion, np. tatarki (gryki) wysypek, zapalenia skóry,

Dr j. G

Idyotyzm stanowi najcięższą formę przyrodzonego (rzadko nabytego we wczesnem dzieciństwie) zwyrodnienia umysłowego, a więc odziedziczonej choroby umysłowej, której charakterystyczną cechą jest mniejszy lub większy brak pamięci i sądu o rzeczach. Lżejsze formy podobnego zwyrodnienia zwą się nieudolnością umysłową (ob.). Na każdą chorobę składa się pewna ilość stale powtarzających się objawów, ułatwiających znakomicie jej rozpoznanie. I. odznacza się również szeregiem licznych a nader znamiennych i w oczy bijących oznak chorobowych, i to nietylko w zakresie umysłowym, a więc w dziedzinie wrażeń, wyobrażeń, kojarzeniu pojęć, afektów i czynów, ale i w fizycznej ustrój owości. Wrażenia są u idyotów zazwyczaj prawidłowe, nie pozostawiają jednak po sobie żadnych trwałych śladów w podłożu mózgowem w postaci wyobrażeń; Mózg idyoty nie utrwala przedostających się przez zmysły wyobrażeń, nie zbiera obrazów pamięciowych, wobec czego zdolność rozpoznawania i poznania jest mu oboą. Idyota nie rozróżnia barw, potraw, części ubrania, członków rodziny i t. p., chociaż dzieli się nieustannie z mózgiefii temi wrażeniami. W nieco lżejszych formach I-mu lekki uśmiech rozjaśnia oblicze idyoty na widok światła, jadła lub odzieży, co znaczy, że istnieją w zwyrodnionej duchowości nieliczne obrazy pamięciowe. Kojarzenie wyobrażeń i wynikająca stąd uwaga, są I-owi zupełnie obce, nawet tam, gdzie istnieje garstka utrwalonych obrazów pamięciowych. Afekty, a więc tony czuciowe w dziedzinie zmysłów, u idyotów nie istnieją. Idyota na ból jest przeważnie nieczuły, płacz i śmiech są mu najczęściej obce, za to uczucia sytości i głodu, a nadto chuci płciowe są częstym i na tle ogólnej bezczuciowości bijącym w oczy objawem. Czyny w ścisłem znaczeniu tego wyrazu występują bardzo rzadko u idyotów i ograniczają się do nielicznych i niezdarnie wykonywanych rękoczynów jak żucie, łykanie, gryzienie, wpatrywanie się w świecące przedmioty, ssanie piersi, wkładanie różnych przedmiotów do ust i t. p. O chodzeniu i staniu najczęściej niema mowy. Niemota, przerywana od czasu do czasu prostemi dźwiękami, np. w postaci ryku, jest stałą cechą I-mu. Natomiast silnie występują ruchy automatyczne w rodzaju ciągłych wahań głową, tułowiem i onanizmu. — Zmiany chorobowe w ustrojowości fizycznej objawiają się zazwyczaj w formie tak zw. oznak zwyrodnienia (ob. Zwyrodnienie), rzecz bardzo naturalna wobec faktu, że I. występuje zawsze prawie na tle ugólnego zwyrodnienia ustrojowego. Ze zmian fizycznych zaznaczymy, oprócz stałych zniekształtnień głowy, ogólny zanik mięśni i związany z nim brak siły, ociężałość, niemożność prawidłowego wykonywania najprostszych ruchów, bezwładność lub niedowładność różnych grup mięśniowych, zaburzenia w koor-dynacyi (współrzędności) ruchów, wobec czego niemożność mówienia; nadto padaczka, taniec św. Wita i t. p. Dojrzałość fizyczna rzadko występuje w I-inie i zazwyczaj bywa spóźniona. Pewna forma endemicznego I-mu t. zw. kar-łactwa (ob.) odznacza się karłowatym wzrostem, garbem, niedorozwojem tułowiu (co wobec wielkiej głowy stanowi znamienny koutrast), tłuszczowem zwyrodnieniem i wynikającem stąd fałdowaniem się skóry, szczególniej na wargach, powiekach, i nakonieo zwyrodnieniem gruczołu tarczowego (wole). I. jako choroba nie podlega w ciągu życia obciążonej nim jednostki żadnym widomym zmianom. Żadne zabiegi lecznicze i wychowawcze nic tu na lepsze zmienić nie zdołają. W pewnych; razach, o ile rozpoznanie I-mu nastąpiło wcześnie, wychowanie w specyal-nych zakładach, prowadzonych przez lekarzy-peJagogów nie zostaje bez dodatniego wpływu (ob. Nieudolność umysłowa). Przyczyny I-mu są liczne i różnorodne. Najczęściej zapoczątkowywa on istnienie swoje w ogniskach rodzinnych, których członkowie nawiedzani są przez choroby nerwowe i umysłowe. Płodność takich rodzin jest względnie duża, na nieszczęście jednak rodzą się osobniki o mniejszej wartości nerwowej i umysłowej, której poziom obniża się z każdem następnem pokoleniem, dążąc przez ostatnią fazę zwyrodnienia, to jest idyotyzm, ku zupełnemu wymarciu ; wówczas mówimy, że przyczyną idyo-tyzmu jest „obciążenie dziedziczne”. Wobec tego, że nędza, pijaństwo, ciężkie przejścia moralne, nadmierna praca, małżeństwa zawierane między blizkimi krewnymi, choroby chroniczne zakaźne, a więc czynniki osłabiające znakomicie odporność systemu nerwowego, powodują postępowe zwyrodnienie nerwowo-umysłowe, wypada je zaliczyć do pośrednich przyczyn dziedzicznego I-mu. I. powstaje również na tle przymiotu i choroby angielskiej (ob. Rachi-tyzm). Dalej wszystko, co stale osłabia kon-stytucyę matki w czasie ciąży, a zatem niedostateczne lub nieodpowiednie pożywienie, nieustanne a silne wymioty, chroniczne choroby, urazy fizycznej i psychicznej natury i t. p., jest w stanie spowodować I. dziecka. Na względnie rzadszy idyotyzm nabyty składają się: uszkodzenia i zniekształtnienia czaszki w czasie trudnych porodów, ciężkie choroby zakaźne we wczesnem dzieciństwie, jak tyfus, szkarlatyna, odra, zołzy, wstrząśuienia, zapalenie mózgu i jego opon, alkohol i opium dawane stale dla uspokojenia dziecka i t. d. Idyoci rzadko dosięgają starszego wieku, wskutek bowiem mniejszej odporności tkanek, siedzącego życia, niedostatecznego odżywiania i oddychania, a często i braku opieki lub wskutek nieumiejętnego wychowania, podlegają przedwczesnemu uwiądowi lub zapadają najczęściej na suchoty (nieodziedziczoue). — Oględziny pośmiertne wykazują zawsze znaczne zmiany w mózgu i pozostałym systemie nerwowym. Najczęściej mózg jest mały, waży zaledwie 900 gramów (normalny do 1 400), i mieści się w odpowiednio małej i nieprawidłowo sformowanej czaszce. Budowa mózgu jest jakby niedokończona, pewne części jego są mało rozrośnięte, albo ich zupełnie brakuje, nadto do stałych nieomal objawów należy zwiększona ilość płynu w mózgu (Hydroeephalus ob.), zgrubienia i stwardnienia opon mózgowych, nakoniec ogniska rozpadowe lub jamy. — Jakkolwiek I. w ciężkich formach swoich opiera się wszelkim zabiegom leczniczo - wychowawczym, to jednak zakłady dla idyotów w charakterze przytułków (środowisk odosobniających jednostki zwyrodnione od normalnych) są niezbędne w postępowem gospodarstwie społecznem; nadto z wyżej załączonego zarysu przyczyn I-mu wynika, że i zapobiedz tej chorobie skutecznie można, a to przez pod-

S. Pł.

niesienie poziomu kulturalnego w szerokich ma- | Courdaveaux, profesor w Maçon, a jeszcze sku-sach społeczeństwa, a więc: szerzenie oświaty, normowanie stosunków płciowych, walkę z alkoholem i z przymiotem, ochronę ciężarnych niewiast, umiejętną pomoc przy porodach, opiekę nad dziećmi i t. p. urządzenia. W tym kierunku społeczeństwo nasze nic prawie dotąd nie zrobiło; młode jeszcze instytucye w rodzaju Towarzystwa hygienicznego, Towarzystwa Opieki nad umysłowo i nerwowo chorymi, Instytutu hy-gieny dziecięcej, mają tu szerokie i wdzięczne

pole do pracy. Z zakładów poza granicami kra- Stolicy Apostolskiej, ju wymienimy: Hubertusburg w Saksonii, Möckern pod Lipskiem, Sachsenburg pod Szwerynem, So- wybrzeżu morza Śródziemnego, w departamencie phienhöhe w Jenie, Rechenberg pod ZUrychem, Gard. Król Władysław Herman w 1084 r. wy-Bicètre pod Paryżem, zakład d-ra Maljarewskiego w Petersburgu.—Literatura: Sengelmann „Systematisches Lehrbuch der Idioten-Heilpflege”

(Norden 1885); S o liier „Psychologie de l’idiot et de l’imbécile” (Paryż 1890); Voisin „L’idio-tie” (Paryż 1893); Piper „Zur Aetiologie der Idiotie” (Berlin 1893); „Zeitschrift für die Be-

Dr j. G.

S. Pł.

S. Pł.

II

im

fi)/!

* r.

■

Sm

V %

handlung Schwachsinniger”.

Idyotyzm, właściwie sposób mówienia ludzi prostych, nieuków (po gr. idmxr\ę)-, w językoznawstwie wszakże pod tą nazwą rozumiemy zazwyczaj właściwości, jakiemi się jeden dya-lekt w wysłowieniu swem różni od innych. R*

Idzi ŚW. (Aegidius, po franc. St. Gilles), opat klasztoru w okolicach Nîmes (Nemaseum) (* około r. 640—f 1 września 720 r.) pochodził z Aten, skąd uciekł prowadzony duchem pokory, który nie pozwolił mu żyć otoczonym czcią ogólną i sławą cudotwórcy. Przybył do Francyi i zamieszkał w gęstwinie leśnej, żywiąc się korzonkami i mlekiem łani, która dobrowolnie do niego przybiegła. Król, na polowaniu bawiąc, spotkał świętego, a gdy ten nic od niego przyjąć nie chciał, wybudował mu klasztor, w którym św. I. był opatem. Św. I. uważany jest za patrona małżeństw, pragnących potomstwa. Żywot jego obfituje w wielką liczbę cudownych opowieści, jak np. o uśmierzeniu burzy na morzu, o liliach, łani karmiącej, o skłonieniu cu-downem króla do spowiedzi, i wielu in. Żywot św. I-go znajduje się u Bollad. w „Acta SS.” pod datą 1 września. Teissonnier wydał „Notice historique sur saint Gilles, avant et après sa mort, ou S. Gilles, son monastère et son culte” (Nîmes 1862).

Idzi Rzymski (Aegidius Rom au u s), kar dynał z zakonu Augustyanów (* 1247 r. w Rzymie— f 1316 w Awenionie), słynął z głębokiej nauki; zwano go „Doctor fundatissimus”. Filip Śmiały powierzył mu wychowanie syna, późniejszego króla Filipa Pięknego. Na tern stanowisku I. napisał „De institutione priucipura seu de Regimine regum”. I-mu przypisywano pismo „De utraque potestate” i zarzucano mu nieprzyjazną postawę wobec papieża podczas zatargu Śtolicy Apostolskiej z Filipem. Zbijali to twierdzenie teczniej Karol Jourdain, który odnalazł w cesarskiej bibliotece paryskiej rękopis I-ego „De ec-clesiastica potestate”, wykazujący, że I. był po stronie papieża. Wiele prac jego znajduje się w rękopisach w bibliotece paryskiej.

Idzi Z Viterbo, generał austryacki i kardy-*nał (* 1632 r. w Rzymie). Był przy wielu dworach legatem à latere, słynął jako kaznodzieja, znał gruntownie język grecki i hebrajski, i gdyby nie śmierć, spodziewano się, że zasiądzie na

S. Pł.

Idziego ŚW. opactwo, klasztor St - Gilles na słał tam bogate dary dla uproszenia wstawiennictwa św. Idziego u Boga o potomstwo. Gdy pod koniec następnego roku (2 września 1085) urodził się Bolesław Krzywousty, cześć dla św. Idziego szerzyć się poczęła w Polsce i sąsiednich Czechach i Węgrzech. Sam Bolesław odbył pielgrzymkę do tego miejsca w roku 1128 (Przeździecki hr. Aleksander „Ślady Bolesławów polskich po obcych krajach, opowiadanie historyczne” Warszawa 1853), a na pamiątkę owych historycznych wydarzeń Aleksander hr. Przeździecki ofiarował kościołowi w St-Gilles w roku 1851 puszkę do Najśw. Sakramentu, ozdobioną wizerunkami: św. Idziego, św. Salomei, św. Kazimierza oraz Bolesława i odpowiednim napisem.

.JŚ&H

Zr

Pa

; .<£

Fig. 150.

Idźkowski Adam, budowniczy polski (* d. 24 grudnia 1798 roku we wsi rodzinnej Trusko-lasy, w powiecie Łomżyńskim — f dnia 3 maja 1879 r. w Litynie, w gubernii Podolskiej). Po ukończeniu szkół wojewódzkich w Pułtusku wstąpił do uniwersytetu warszawskiego na kursa budownictwa, które ukończył ze stopniem naukowym magistra budownictwa i miernictwa. Niepospolite zdolności I-ego wkrótce zwróciły na niego uwagę ówczesnych ministrów: ks. Lubee-kiego, hr. Mostowskiego, hr. Grabowskiego, oraz Stanisława Staszica i innych dostojnych osób; to też zaraz po ukończeniu kursów uniwersyteckich zlecono mu wykonanie projektu gmachu dla Kommissyi wojewódzkiej w Radomiu (dziś Rząd gubernialny). Wkrótce otrzymał dwie posady: jedną w Kommissyi spraw wewnętrznych, drugą w Kommissyi skarbu. Wysłany kosztem rządu cie, oraz w szkole aplikacyjnej, gdy jednak in-stytucye te w roku 1831 istnieć przestały, porzucił służbę rządową. Następnie osiadł na wsi i oddał się gospodarstwu aż do r. 1836, w którym otrzymał posadę budowniczego pałaców cesarskich w Królestwie Polskiem.—Jednem z największych dzieł I-ego jest odbudowa kościoła archikatedralnego św. Jana w Warszawie (fig. 151 i 152). O odrestaurowaniu tej świątyni myślano jeszcze za Stanisława Augusta. Według projektów I-ego przebudowano w Warszawie pałac Saski, wzniesiono pałacyk cesarski na

-•

J%8S

r-*îf :

•t

ÄJ

mis

/i

ten

rr~i

r~ A

I»

î*

sp

in

|ï v !

twBBl lBBggl

f • LJ

sa

•py=_

Ü.

ggij

ïnttrru;

;Lj

/Ä'

SËS

JU

ą§

m

jî

-E n^erz~hîc/<i i-5 ta

•"• : :; ■ ■ ...........

Fig. 151. Fronton kościoła arckikatedralnego w Warszawie z czasów Władysława IV, przed restau-

racyą, dokonaną przez A. Idźkowskiego.

za granicę, dla dalszego kształcenia się, Idzkow-ski przez dwa lata podróżował po Włoszech, następnie zwiedził Francyę, Anglię, Szwaj caryę i Niemcy. W Rzymie mianowany został członkiem Akademii sztuk pięknych za projekt re-stauracyi Świątyni Pokoju. Po powrocie do kraju w roku 1828 otrzymał posadę w Kommissyi wyznań religijnych i oświecenia publicznego i w r. 1830 wykonał projekt gmachu dla tej Kommissyi, który miano wznieść na placu trynitarskim przy ulicy Królewskiej w Warszawie. W tym samym roku objąć miał katedrę architektury w uni wersy te-

Powązkach i szpital sw. Łazarza przy ulicy Książęcej, oraz restaurowano kościółek na Woli przy zamianie na cerkiew. Pierwszy I. powziął myśl i opracował projekt zjazdu ku Wiśle. Myśl tę poddał namiestnikowi, przedstawiając mu wszechstronne korzyści, a ten wykonanie projektu powierzył inżynierowi Pancerowi. Prócz tego wzniósł I. wielką liczbę rezydencyj i domów wiejskich na prowincyi, zwłaszcza na Litwie. Do wybitnych dzieł tego rodzaju należą: pałac i ogród w Homlu, w gub. Mohylewskiej, i dworzec kolei żelaznych w parku Skierniewickim, willa własna tamże i wiele innych. W r. 1855 za projekt gmachu wystawy powszechnej w Londynie otrzymał I. medal od komitetu tej wystawy. W początkach zawodu swego wydał kilka broszur treści technicznej, między innemi: „Projekt drogi pod rzeką Wisłą dla połączenia Warszawy z Pragą, z dołączonem porównaniem i opisaniem drogi pod rzeką Tamizą w Londynie, obejmujący razem prawidła i sposoby upowszechnienia dróg podziemnych w naszym kraju, z wykazaniem ich korzyści” (Warszawa 1828). Z dziedziny architektury pierwszą pracą I-ego skim. Za tę pracę Akademia petersburska sztuk pięknych mianowała I-ego swoim członkiem. Inne prace ogłoszone I-ego: „Kościół archikate-dralny św. Jana w Warszawie” („Bibl. Warsz.” 1843, tom IV, str. 1); „Wspomnienie Kaukazu” (tamże tom II str. 225); „Le mausolée pour Napoléon, projeté par A. Idźkowski” (Paryż

1843); „Chemin hydro-terre on nouveau système de communication” (Petersburg 1845); „Komplet wzorów na budowle włościańskie” („Bibl. Warsz.” 1846, t. II, 150—153). Nadto pozostały niewy-dane: osobne dzieło I-ego w jednym tomie, p. t.

•s

Tj* i ifrjTTT'M 11 in- wrrœnai

“II

311

frt

s Jb

Ti

Bzrr-

ft

-+

■:~-l£

UM*

E3 I

------;

IN ;b Sh

lÈÊlJkl. ira Lis

Fig. 152. Fronton kościoła archikatedralnego w Warszawie, po restauracyi.

były „Kroje architektury, obejmujące rozmaite jej kształty, uważane jako przedmiot piękności” (Warszawa 1832); następnie „Sposób budowania domów drewnianych” (w kalendarzu Niezabitow-skiego na r. 1837). W r. 1843 wyszło obszerne dzieło „Piany budowli, obejmujące rozmaite rodzaje domów, mieszkań wiejskich różnej wielkości, kościołów, gmachów publicznych, mostów i t. p.” (Paryż, Warszawa, Petersburg; in folio). Dzieło to wielkie wychodziło zeszytami; wszystkich miało być 20, ze 120-u tablicami rycin; tekst w językach: francuskim, polskim i rossyj-„Domy wiejskie”, z 54-ch tablic złożone; „Najlepsze sposoby rozmaitych wiązań drzewa z tablicami (w rękopisie), oraz gotowych do sztychu 85 projektów kościołów dla rozmaitych wyznań, 140 projektów budowli miejskich, 97 projektów budowli wiejskich, 58 zarysów ogrodów wiejskich, razem 380 tablic w 4-ch tomach (niewy-dane). Poza obrębem architektury I. zajmował się malarstwem, rzeźbą, poezyą, muzyką, mechaniką—tak, iż, rzec można, żadnego pola umiejętności ludzkiej nie pozostawił odłogiem. Prócz dzieł architektonicznych pozostały po nim w rę-

,T. H-ch.

z. w.

w. N.

kopisie całe tomy poezyj i obszerne dzieła treści naukowej i społecznej, między innemi: „Anatomia ciała ludzkiego dla malarzy, rzeźbiarzy i rysowników” z rysunkami i przekład „Trattato della pittura” Leonarda da Vinci; pozostały dwa zegary astronomiczne, machina rachunkowa, fortepian własnego pomysłu i wiele innych pomysłów niedokończonych, jak myśl pisma powszechnego ze słownikiem w kilku językach. Zbyt różno-stronna działalność I-ego zaszkodziła rozwojowi talentu niepospolitego w dziedzinie architektury, w której I. był wyznawcą eklektyzmu, przeciwnikiem czystości stylu, co otwarcie wyznał w polemice z Franciszkiem Tournelle, który, rozbierając krytycznie jeden z projektów I-ego, zarzucał mu pomieszanie kilku nieraz najróżnorodniejszych stylów w jednej budowli i pytał do jakiego stylu zaliczyć-by je można? W odpowiedzi I. wyznał, że żadnego stylu nie uznaje, że styl jego jest stylem „Idźkowskiego”.

Idżma, wyraz arabski = zgoda, ważny termin w teoiogii i prawie muzułmańskiem. Jako dopełnienie nauki pisanej (koranu) i tradycyi ustnej (sunny), I. tyczy się rzeczy wiary, oraz czynności religijnych i prawnych, o których wprawdzie w pomienionych powyżej źródłach niema mowy, które wszakże uznane są za wierzytelne, dla tego, że je cały świat muzułmański przyjmuje i zachowuje. W tem rozumieniu I. odpowiada naszemu consensus ecclesiae. Jednakże z biegiem czasu termin I. został ograniczony przez to, że we wszelkiej kwestyi wątpliwej uznano aprobatę jednomyślną czterech szkół ortodoksyjnych za konieczną na to, aby kwe-stya ta uważaną być mogła za zgodną z duchem Islamu. W kwestyach szczególnych, zwłaszcza dotyczących proroka, rozstrzyga to, co o nich wyrzekli przyjaciele jego (ashabowie), t. j. czterej pierwsi kalifowie. Niektóre sekty (np. Wa-habitów) wprost odrzuciły I. nieopierające się na ashabach. I. objawia się: w słowach, gdy roztrząsający jakąś kwestyą jednomyślnie ją rozstrzygają; w czynach, kiedy zgodnie z nią postępują; a uakoniec w milczeniu, gdy na wniosek mniejszości większość milczeniem zgodę swoją wyraża.—Por. Snouck Hurgronje „Nieuwe Bij-dragen tot de Kennis van den Islam” (1883). K-

Ienit, pierwotna, dziś zarzucona, nazwa minerału liewrytu czyli ilwaitu.

Ierace Francesco, rzeźbiarz włoski (* 1853 w Polistenie). Kształcił się w Akademii neapolitańskiej, w której otrzymał premium rzymskie. Później w Paryżu zdobył rozgłos za grupę Ewy i szatana, a w Turynie za posąg Germanika. Na cmentarzu angielskim w Neapolu są wykonane przezeń pomniki Maryi Sommer-ville i konsula Meuricoffra, któremu dekorował jeden z salonów w jego willi Fiorita allo Scu-dillo. Jego także jest dziełem nagrobek barona

L. Compagno w kościele w Carigliano; posąg

Wiktora Emmanuela na fasadzie pałacu królewskiego w Neapolu, Iksyon (w posiadaniu księcia Sirignano tamże) i inn. I. jest profesorem honorowym Akademii neapolitańskiej, medyolań-skiej i bolońskiej.    *

Ierace Vincenzo, rzeźbiarz i malarz włoski, brat poprzedniego (* 1862 w Polistenie). Najpierw odznaczył się swoim Ranionym lwem na pomniku Garibaldiego w Parmie. Inne jego rzeźby są w posiadaniu kilku włoskich domów książęcych. W pałacu księcia Quardialombardo ozdobił salę malowidłami ilustrującemi legendy Tomasza Moore’a; oprócz tego słynie jako znakomity malarz portretów, osobliwie kobiecych. *

lerne, nazwa łacińska dawana niekiedy Hi-b er ni i (Trlandya), ze swoistego Ern, Ernę, Eryn.

If, wyspa skalista w zatoce Marsylskiej, o dwa km. od brzegu, wpobliżu wysp Poniègue i Ratonneau; posiada zamek, zbudowany przez Franciszka I, służył on dawniej za więzienie dla. przestępców politycznych; między innymi był tu zamknięty Mirabeau w 1774 r.

Iffland August Wilhelm (* 19 kwietnia 1759 r. w Hannowerze—f 22 września 1814 r. w Berlinie), znamienity aktor i pisarz dramatyczny niemiecki. Przeznaczony pierwotnie na teologa, porzucił rychło nieodpowiadający wrodzonym swym skłonnościom zawód i został aktorem. W r. 1779 ugodzony do teatru dworskiego w Mannheimie, zapoznał się tam i w zażyłych odtąd pozostawał stosunkach z Schillerem. Od 1796 r. był dyrektorem teatru narodowego (Nationaltheater) w Berlinie, a w r. 1811 mianowany został dyrektorem teatrów królewskich i na tem stanowisku do śmierci pozostawał. I. był jednym z najznakomitszych aktorów niemieckich; w tym zawodzie służył za wzór i za mistrza wielu późniejszym artystom, a szczególnie słynnemu Devrientowi. Jako autor dramatyczny nie odznaczał się wprawdzie głębokiem ujęciem swych tematów, ani polotem poetyckim, ale zjednał sobie wielkie powodzenie u współczesnych, a nawet u najbliższej potomności, przez zalety sceniczne swych sztuk oraz przez żywy i dosadny sposób przedstawiania w nich obyczajów, sytuacyi i kolizyj dramatycznych, osnutych głównie na przeciwieństwie między energią żywotną wyrabiającego się coraz bardziej społecznie i kulturalnie mieszczaństwa niemieckiego a przeżytą tradycyą i przesądami arystokratycznemi klas uprzywilejowanych. Wymieniamy tu najgodniejsze uwagi dramaty I-a i dzisiaj jeszcze grywane czasami na scenach niemieckich: „Albert van Thurneisen” (1781); „Verbrechen aus Ehrsucht” (1784); „Die Mündel” (1785); „Die Jäger” (1785); „Der Herbsttag” (1792); „Elise von Valberg” (1792); „Dienstpflicht” (1795); „Die Advokaten” (1796); „Der Spieler” (1799); „Der Fremde” (1800). Oprócz tego pozostawił I. pamiętniki p. t.

„Meine theatralische Laufbahn” (1798), oraz stu- Soph. Electr. 566 i nast.; Pind. Pyth. 11, 22; dyum p. t. „Theorie der Schauspielkunst” (1815). Ovid. Metam. 12, 27 i nast.; ex Pont. 3, 2, 59 Zbiór utworów dramatyoznych I-a wydany w 16-u i nast.). W Megarze pokazywano jeszcze w cza-tomach w Lipsku 1798 —1802, wybór w ll-u tomach tamże 1827. Studya o nim pisali: K.

Dunker (Berlin 1859); Koffka (Lipsk 1865); Hol-

w. a.

stein (Heilbronn 1886).

Ifianassa (po grecku ’I<ptavaoaa), 1) jedna z córek argolskiego króla P r o i t o s a (ob.), którą Melampos, gdy zmysły postradała, uzdrowił i za żonę pojął (Apollod 2, 2, 2). — 2) Córka Agamemnona i Klitemnestry (Homer II. 9, 145; 287), siostra Chrysotheinidy i Laodiki; z pomiędzy tych trzech córek Agamemnona mógł Achilles jedną jako żonę dowolnie wybrać (Homer II. 1. c.); według późniejszych poetów ma Agamemnon oprócz I-sy jeszcze jedną córkę, Ifigenię; wbrew temu Eurypides przyznaje mu Ifigenię na miejsce I-sy (Schol. ad Homer. 1. c.; ad. Soph. Electr. 157).— 3) Żona Endymiona, matka Aitolosa (Apollod. 1, 7, 6).—4) Jedna z Nereid

S. Drz.

(Luc. Dial. D. Mar. 14).

Ifigenia (po grecku ’IcptYsvsia), córka Agamemnona i Klitemnestry, według innej wersyi, córka Agamemnona i Astynomy, córki kapłana Clirysesa, albo też córka Tezeusza i Heleny, którą Klitemnestra za własne dziecko przyjęła. Gdy Greków, wybierających się na wyprawę Trojańską, w porcie w Aulis, w Beo-cyi, zatrzymała cisza morska, a to za sprawą Artemidy, rozgniewanej na Agamemnona albo na Menelaosa za zabicie łani poświęconej tej bogini, — oświadczył wieszcz Kalchas, że Agamemnon celem przebłagania bóstwa córkę własną I-ę Artemidzie w ofierze złożyć musi. Usilnemi prośby skłonił wreszcie Menelaos Agamemnona, że ten córkę swą pod pozorem, jakoby miała z Achillesem gody weselne obchodzić, do obozu na śmierć ofiarną sprowadził. Wszakże w chwili właśnie, gdy kapłan miał nieszczęśliwej I-i zadać cios śmiertelny, podstawiła bogini, wzruszona Agamemnona skruchą i poddaniem się boskiej woli, łanię na miejsce dziewicy, a tę w obłoku uprowadziła do Tauryi, ażeby tam została jej kapłanką. Według barbarzyńskiego zwyczaju tej krainy obowiązkiem jej było każdego obcego, przybywającego na to wybrzeże, bogini na ofiarę zabić. Przez długie lata pełniła I. tak okrutną służbę w świątyni wszechwładnej bogini. Wszakże gdy Orestes, brat I-i, ścigany przez srogie Erynie, tułając się po święcie z rozpaczy, że ręką swą straszliwej zbrodni matkobójstwa dokonał, na tauryjskie wybrzeże przybył, aby, według rozkazu delfickiej wyroczni, zabrać stąd posąg Artemidy, i również miał być nielitościwej bogini ofiarowanym, poznała go siostra, a Orestes zabrał ją razem z posągiem Artemidy i przywiózł szczęśliwie do ziemi attyckiej, do osady Halai albo Brauron, wpobliżu Maratonu, gdzie I. odtąd pełniła służbę jako kapłanka bogini (por. Eurip. Iphig. Aul. i Taur.;

sach historycznych grób I-i i osobną jej poświęconą świątynię. Inna znowu mityczna opowieść głosi, że L, którą Artemida nieśmiertelnością obdarzyła, pod nazwą Orsilochii żoną była Achillesa (ob.) i żyła z nim szczęśliwie na wyspie Leuke. Według Hezyoda i innych poetów przemienić miała Artemida I-ę w boginię Hekatę (ob.), jako też istotnie 1-i, według najstarszej tradycyi, nie należy uważać za co innego, jeno za odmienne uosobienie samej Artemidy. Wiemy też, że liczne miasta i krainy greckie, jak Brauron, Argolida, Lakonia, Attyka, cześć oddawały Artemidzie pod wezwaniem I-i, identyfikowały kult tauryckiej bogini z czcią, oddawaną Artemidzie, noszącej wtedy przydomek Taopw/j, Taopća, TaoporcôXoç (=. na byku jadąca; Taôpoç=byk), święcie wierząc, że I. do nich właśnie i cześć i wyobrażenie tauryckiej Artemidy z sobą przyniosła (Paus. 1, 43, 1; Herod. 4, 103). Opowieści mityczne o Ifigenii w Aulidzie i w Taurydzie, jako też o kulcie jej, przeniesionym z tauryckiego półwyspu na ziemię grecką, pochodzą z czasów pohomerowych; i tak Homer w Iliadzie wymienia pomiędzy córkami Agamemnona, nie I-ę, lecz Ifianassę (ob.). Wszakże późniejsze mity owe stanowiły obfite, nieprzebrane źródło dla sztuki dramatycznej. Eschyl i Sofokles opracowali w dramatach losy I-i w Aulidzie, z tejże samej osnowy stworzył Eurypides tragedyę, która do dzisiaj się dochowała pod tyt. „I. w Aulidzie”, przetłómac/mną przez niemieckiego poetę Schillera; a poprzednio już tenże Euripides na legendzie attyckiej osnuł i na scenie przedstawił tragedyę „I. taurycka”, która również do dzisiaj się przechowała. W nowszych wiekach odświeżył Racine tragedyę Eury-pidesową o I-i w Aulidzie w tragedyi „Iphigénie”, po nim zaś Goethe znowu taurycką opowieść mityczną wT tragedyi swej „Iphigenie auf Tauris” w genialny sposób opracował, daleko poza sobą pozostawiając greckiego tragika. Tak bardzo wdzięcznego przedmiotu jęła się także nowoczesna opera, a dwa jej dzieła, szczególnie „I. in Aulis” i „I. in Tauris”, stworzone przez Głucha, zażywają do dzisiaj zasłużonej sławy. Obydwie legendy wreszcie dochowały się do dzisiaj w licznych wzorach na starożytnych wazach, płaskorzeźbach i obrazach na ścianie malowanych, a pomiędzy temi przed wszystkiemi słynie szczególnie prześliczny obraz, odkryty w Pompejach, malowany na ścianie domu, zwanego casa del poeta tragico, zdobiący obecnie Muzeum w Neapolu. Przedstawia on ofiarowanie Ifigenii. Kalchas z nożem ofiarnym czeka na dziewicę, którą właśnie Odysseus i Diomedes na ołtarz ponieść mają, podczas gdy Agamemnon stoi opodal z całkiem zasłonionem obliczem; w obłokach zaś urtosi się Nimfa, która na rozkaz Artemidy

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. ‘286. T. XXX.

wiedzie łanię, mającą zastąpić nieszczęśliwą ofiarę. Kompozycya tego malowidła opiera się prawdopodobnie na sławnym oryginale malarza Timanthesa z Sycyonu, w którym Wieki Starożytne jednomyślnie wielbiły znakomitą sztukę artysty, umiejącego doskonale stopniować wyraz uczucia głębokiego żalu osób, stojących obok ołtarza ofiarnego (Cic. or. 22, 74; Plin. Nat. Hist. 35, 10). Inne przepyszne ścienne malowidło w Pompei przedstawia I-ę taurycką, w towarzystwie Orestesa i nieodstępnego przyjaciela

S. Drz

698; Od. U, 988 i nast.).

Ifikrates (po gr. ’lcptxpànjç), sławny wódz ateński, ur. około połowy wojny Peloponeskiej, z nizkiego rodu pochodzący, gdyż ojciec jego był podobno biednym garbarzem albo szewcem. W wojnie korynckiej, zaledwie 20 lat wieku licząc, objął dowództwo nad zaciężnymi żołnierzami, lecz pobitym został przez Spartańczyków w porcie Korynckim Lechaion w r. 393 przed Chr. Od chwili klęski tej skierował całą energię swą i zdolności na zreformowanie uzbrojenia i taktyki wojska zaciężnego, które w tym właśnie czasie w znaczniejszych państwach greckich wojsko narodowe, z samych wolnych obywateli złożone, wypierać poczęło. Uzbroił więc zaciężnych naprzód w małą, okrągłą tarczę, tcsXtt] zwaną,—skąd peltastami, lekkozbrojnymi, ich mianowano, — w dzidę o połowę dłuższą, w miecz dwa razy dłuższy od dotychczasowego, pancerz z kruszcu zastąpił płóciennym, a wreszcie wygodniejsze wymyślił obuwie (Nep. Iph. 1;

Pyladesa.

Ifikles albo Ifiklos (po grecku ’lcptxX^ç, ’PpixXoç, ’lcptxXeôç), 1) syn Amfitryona i Alkme-ny, brat przyrodni Heraklesa, ojciec Jolaosa, wiernego towarzysza Heraklesa. Gdy mściwa Hera węże wysłała, aby zadusiły I-sa i Heraklesa w kolebce, uciekł I., przerażony ich widokiem, podczas gdy Herakles z nadludzką odwagą i siłą uchwycił je i podusił. Uczestuiczył I. w łowach kalidońskich i w kilku wyprawach Heraklesa, jak oto: przeciw Laomedontowi, Augiaszo-wi, Hippokoontowi, a śmierć znalazł w walce przeciw synom Hippokoonta, albo też, zraniony w bitwie z Molionidami, zmarł w mieście Fe-neos, w Arkadyi, gdzie zażywał czci wielkiej jako heros (Hesiod. Sc. 48 i nast.; 87 i nast.; Apollod. 2, 4, 8). 2) syn Thesbiosa, z etolskie-go miasta Pleuron, uczestnik łowów kalidońskich, na których pierwszy dzidą zranił dzika, i wyprawy Argonautów (Apollod. 1, 8, 3; Apoll. Rhod. 1, 9, 16). 3) syn Fylakosa albo Kefalosa, wnuk Deiona, ojciec Podarkesa i Protesilaosa, rodem z Fylaki, miasta tessalskiego, odznaczający się mianowicie szybkim biegiem, uczestnik wyprawy Argonautów. Bogowie obdarzyli go licznemi stadami pięknych wołów, które Me-ampos (ob.), dzięki wieszczemu darowi swemu, zyskał i do Neleusa w messeńskiem Pylos uprowadził (Homer II. 23, 636; 2, 705; 13,

S. Drz.

Diod. Sic. 15, 44; Just. 6, 5). Wyćwiczył ich, dalej, w szybkich i dokładnych obrotach, a płacąc im żołd regularnie, ugiął ich pod jarzmo surowej karności, wyuczywszy zaś każdego żołnierza pewnych siebie, stanowczych ewolucyj taktycznych (i£sXiy[Jio{, toomxou 8ié£oSot), wytworzył hufce tak doskonałego żołnierza, że mogły się bezpiecznie mierzyć z falangą spartańskich hoplitów (Diod. Sic. 1. c.; Nep. Iph. 2). Na czele swych znakomicie wymustrowanych lekko-zbrojnych naszedł kilkakrotnie i spustoszył ziemie Fliazyjczyków, Sikiończyków i Arkadyjczy-ków, zyskawszy poprzednio w r. 392 wiekopomną sławę przez doszczętne zniesienie spartańskiego hufca hoplitów, który stał załogą w Le-chaion a konwojował Amiklajczyków aż przed bramy Sikionu (Xen. Hellen. 4, 5, 11 i nast.; Plut. Ages. 22). Złożono go jednakże wkrótce z urzędu, gdyż opierał się stanowczo uroszcze-niom sprzymierzonych Argolczyków w Koryncie-W r. 390 wyruszył do Tracyi, aby tutaj przywrócić Ateńczykom dawniejsze znaczenie; pobił też Anaksibiosa, spartańskiego namiestnika w Aby-dos; wszakże następnie wydarł mu wódz spartański, Autalkidas, tak na polu bitwy jak przez zawarcie pokoju z Persami, wszystkie wywalczone pozycye. W następnych latach podjął I., jak się zdaje, kilka wypraw do Tracyi; przywrócił władzę księciu Seuthesowi, walczył z rywalem jego Kotysem od r. 387 do 384, lecz później zawarł z nim przymierze i pojął córkę jego za żonę w r. 382. Gdy Persowie w r. 380 zamierzyli przytłumić rokosz, który Nektauabis w Egipcie wzniecił, posłali Ateńczycy, na prośby Artakserksesa, o którego przyjaźń się naonczas starali, I-a, jako naczelnego wodza licznych greckich zaciężnych; lecz ten, poróżniwszy się ze zbyt ostrożnym i zazdrosnym satrapą Farnaba-sosem w sprawie oblegania miasta Memfis, potajemnie, aby nie paść ofiarą mściwego satrapy, uszedł w r. 374 do Aten, gdy tymczasem niespodziany wylew Nilu perską armię zdziesiątkował (Nep. Iphicr. 2; Diod. Sic. 15, 29; Polyaen. 3, 9, 56). W Atenach sprawił, że odebrano dowództwo Timotheosowi, a jemu je powierzono, ze zleceniem wyruszenia na czele floty do wyspy Kerkyry, którą wówczas Spar-tańczycy pod wodzą Mnasipposa oblegali. Mieszkańcy wyspy wprawdzie już sami, przed jego przybyciem, o własnej sile pobili Spartańczy-ków, jednakowoż także I. odniósł znaczne ko-rzyśęi, zdobywając okręty, które Dionysios z Sy-rakuz na pomoc Spareie nadesłał, i, bezustan-nemi podjazdami szkodząc nieprzyjacielowi (Xen. Hellen. 6, 2, 27 i nast.). Z powrotem spustoszył jeszcze wybrzeża lacedemońskie. Kiedy już przez złożenie z urzędu Timotheosa ściągnął na siebie zawziętą nienawiść stronnictwa oligarchicznego w Atenach, oskarżył go, zaraz po zawarciu pokoju w r. 371, z poduszczenia arystokratów, Harmodyusz o bezprawne postawienie

spiżowego posągu dzielnemu wodzowi za życia.

tów, na której poległ w walce z Aietesem (Schol. ad Apoll. Rhod. 4, 223; 228).—3) młodzieniec z cypryjskiej Salaminy, nizkiego rodu, który, na-próżno ubiegając się o względy umiłowanej gorąco Anaksarety, dziewicy z książęcego rodu Teukrosa, z rozpaczy na drzwiach jej się obwiesił. Gdy z okna swego Anaksareta z chłodną dumą patrzyła, jak ciało młodzieńca niesiono, przemieniła ją Afrodyta w kamień (Ovid. Metam. 16, 698 i nast.). —4) córka Ligdosa i Telethusy z Phaistos na wyspie Krecie. Gdy Ligdos żonie brzemiennej oświadczył, że zabió ma dziecko, gdyby miało być płci żeńskiej, poradziła jej bogini Izyda, aby okrutnego ojca zwiodła i dziewczę, które istotnie powiła, jako chłopca chowała. Skoro dziecko dorosło, przemieniła je Izy-da w dorodnego młodzieńca (Ov. Met. 9, 665 i nast.; Ant. Lib. 17).—Por. podobną opowieść

S. Drz.

W procesie bronił się sam w znakomitej mowie, która, chociaż przez niektórych mówcy Lizya-szowi przypisywana, zjednała mu w każdym razie także sławę wytrawnego mówcy. W roku 369 posłali go Ateńczycy, teraz jako sprzymierzeńcy Spartańczyków, z pomocą przeciw Te-bom; wszakże I. wojnę tym razem prowadził uie-dbale i nie umiał zagrodzić drogi Epaminonda-sowi, gdy wracał przez przesmyk Koryncki z wyprawy Peloponeskiej (Xen. Hellen. 6, 5, 51).

W r. 368 wysiany do Tracyi, aby zdobyć miasto Amphipolis, nie odniósł wielkich sukcesów, a wpływ, jaki Ateńczykom zjednał w Macedonii przez popieranie sprawy królowej Eurydyki, wdowy po Amyntasie, wkrótce przeminął. Gdy w r. 357 wybuchła wojna sprzymierzonych, powierzyli Ateńczycy główne dowództwo I-owi,

Charesowi i Timotheosowi (Diod. Sic. 16, 21). pod artykułem Galatea.

Ifitos (po grecku ’lcpi'coç), 1) syn Eurotasa i Oichalii, brat Ioli, uczestnik wyprawy Argonautów, zabity przez Heraklesa, gdy szukał zaginionych klaczy ojcowskich. Według innej wersyi miał on ojca namówić, aby dał Heraklesowi za żonę córkę Iolę (ob.), która jemu się słusznie, jako przyrzeczona nagroda za najlepszy strzał z łuku, należała. Herakles zaś później, nagłym szałem zdjęty, miał dziewierza swego podstępem z zamku tiryńskiego w przepaść strącić. Za zbrodnię tę dostał się Herakles z woli Zeusa jako niewolnik do Lidyi, gdzie go królowa Omphale za trzy talenty kupiła.—2) syn Naubolosa, księcia Focydy i Tanagry, ojciec Schediosa, brat Epistrophosa i Eurynomy, uczestnik wyprawy Argonautów (Homer. II. 2, 518; 17, 306; Apollod. 1, 9, 16; Apollon. Rhod. Arg. 1, 207).—3) syn Haimona albo Praksonidesa, króla elijskiego, który w r. 776 przed Chr., na rozkaz wyroczni delfickiej, razem ze spartańskim Likurgiem odnowił uroczyste igrzyska olimpijskie i na czas owych dni świątecznych rozejm ogólny w państwach greckich peloponeskiego półwyspu ustanowił (Paus. 5, 4, 5; 8, 26, 4;

S. Drz.

Przy wyspie Chios napotkała flota ateńska nieprzyjaciela; ponieważ jednakże na zuchwałe żądanie Charesa, aby mimo straszliwej nawałnicy morskiej natychmiast bitwę stoczyć, obaj rozsądniejsi dowódzcy przystać nie chcieli, oskarżono ich o zdradę sprawy publicznej. Dzięki nieustraszonemu wystąpieniu I-a w zgromadzeniu ludowem minęła ich wprawdzie kara śmierci, wszakże na wysokie grzywny skazani zostali.

S. Drz.

Udał się teraz I., prawdopodobnie, do Tracyi, gdzie aż do śmierci, która, jak się zdaje, na r. 353 przypadła, przebywał. Pozostawił dwóch synów, Menestheusa i drugiego, noszącego sławne ojca nazwisko (Arr. Anab. 2, 159). Żywot jego opisał w krótkim zarysie Korneliusz Ne-pos. — Por. Rehdantz „Vitae Iphicratis, Cha-briae, Timothei” (Berlin 1845).

Ifimedeia (po grecku ’P-pipiSeia), córka Triop-sa, żona Aloeusa; zakochawszy się w Posejdonie, chodziła codzień nad morze i zlewała wodą morską swe łono, a takim sposobem spłodził z nią Poseidon olbrzymich synów: Otosa i Ephialtesa, w greckiej mitologii Aloadami (ob.) zwanych. Gdy ją korsarze traccy razem

Iga, prowineya japońska w południowej części Niponu, między prowineyami: Ise na wschodzie, Orni na północy, Yama siro i Yamato na zachodzie. Kraina ta, otoczona górami, jest właściwie doliną wyższej Kidżu-kawy, lewego dopływu rzeki Yodo-gawy, która wpada do morza Idżumi. Prowineya ta produkuje wyroby porcelanowe i fajansowe. Miasto główne Uyeno nad

w. N.

z córką Pankratis na wyspę Strongyle, później- Athen. 14, 635 i nast.). sze Naksos, uprowadzili, wyswobodzili ją synowie, a pobiwszy Traków, nawet całą wyspę przy tej sposobności pod władzę swą podbili.

Grób 1-i i synów jej pokazywano w Anthedonie, w Argolidzie; cześć jej oddawano w Mylasyi, w ziemi Karyjskiej; w Delfach znajdował się jej obraz, dzieło sławnego malarza Polygnota.—

Homer. Od. 11, 304; Apollod. 1, 7, 4; Hygin.

Fab. 28 i Paus. 10, 28.

rzeką Yodogawa.

łganie, wieś pod Siedlcami, wsławiona bitwą z 10 kwietnia 1831 r. Po bitwie pod Grocho-wem (25 lutego) hr. Dybicz postanowił przeprawić główne siły rossyjskie na lewy brzeg Wisły i jął czynić przygotowania do rzucenia mostu na pontonach pod Karczewem. Plany jego pokrzyżowało zaczepne wystąpienie Polaków, któ-

S. Drz.

Ifis (po grecku 7 leptę), 1) król ziemi ar-golskiej, syn Alektora, wnuk Anaksagorasa, ojciec Eteoklosa, który z Siedmiu sw>mi bohaterami przeciw Tebom na wyprawę wyruszył, i Euadny, żony Kapaneusa (ob.); tron królewski odziedziczył po nim Sthenelos, syn Kapaneusa (Paus. 2, 18, 4; 5).—2) syn Sthenelosa, brat Eurystheusa, uczestnik wyprawy Argonau- rzy, celem udaremnienia przeprawy, postanowili

wersa przed zajęciem grobli przez Prądzyńskie-go, reszta (oprócz dwu wspomnianych wyżej batalionów) zawróciła na północ i tam się przeprawiła. Bitwa pod Iganiami, wskutek wysoce nagannej bezczynności Skrzyneckiego, nie miała żadnego strategicznego znaczenia i trofea jej były stosunkowo niewielkie: armia polska cofnęła się, nie opanowawszy Siedlec i nie zdoławszy zniszczyć doszczętnie korpusu Rosena; Rossya-nie stracili do 1 000 ludzi zabitych i rannych (Polacy około tego), 2 000 jeńców, 1 chorągiew ' i 1 działo (por. dzieło generała Puzyrewskiego

rozbić słaby stosunkowo korpus Rosena, rozciągnięty na szosie Brzeskiej, i zagrozić w ten sposób tyłom głównej armii rossyjskiej. Wskutek porażek, poniesionych przez ten korpus w d. 31 marca (pod Wygodą i Wawrem) i 1 kwietnia (pod Dembem Wielkiem), hr. Dybicz odroczył przeprawę i postanowił natomiast odciąć główną armię polską, która walczyła z Rose-nem, od Warszawy; lecz niedostateczne zaopatrzenie arlnii w żywność i furaż zniewoliło marszałka do wyrzeczenia się tego zamiaru, do zniszczenia mostu, który miał być rzucony pod Karczewem, i do cofnięcia się w kierunku południowo-wschodnim celem zbliżenia się do ma-

„ Woj na Polsko-Rossyjska z r. 1831”).

p. M.

z którego wydaloną została strychnina i brucyna. Shenstone (1880) jednak mniema, że igazuryna przedstawia mieszaninę strychniny i brucyny. Igazuryna, jak wogóle alkaloidy otrzymane z wroniego oka (ob.), posiada własności nadzwyczaj trujące o działaniu swoistym (ob. Strychnina i Brucyna). Igazuryna tworzy pryzmaty jedwabiste, bezbarwne łatwo rozpuszczalne w wyskoku, chloroformie i olej-

W. Br.

kach lotnych.

Igel, wieś w pruskiej regencyi Trewirskiej, o 10 kim. od Trewiru, na lewym brzegu Mo-zelli; posiada winnice i pomnik rzymski (Igeler Säule) z czerwonego piaskowca, w kształcie obelisku na 23 m. wysokiego.

W. N.

Igelström, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu czerwonem, rzeka płynie wężykowato ukosem wprawo; na niej pięć czarnych kroczków czy też pijawek. Nad tarczą trzy hełmy: nad pierwszym, w koronie baronowskiej

WmU

Igazuryna, C₂₁H₃₀N₂O₄, alkoloid pozornie po gazynów i transportów żywnościowych. W tym- : dobny do brucyny, wyosobniony przez Desnoix że czasie (9 kwietnia) w obozie polskim, z ini- - (1853) z ługu, cyatywy Prądzyńskiego, postanowiono zadać cios : ostateczny korpusowi Rosena i opanować Siedlce przed nadejściem posiłków z głównej armii rossyjskiej. Doprowadziło to do bitwy pod Iganiami. O trzy wiorsty od Siedlec płynie błotnisty Muchawiec, o wiorstę zaś od miejsca, w którem szosa rzeczkę tę przecina, na lewym brzegu jej (t. j. od strony Warszawy), na południe od szosy, leży wieś łganie. Grobla pod Iganiami była ważną dla Rossyan, ponieważ zabezpieczała odwrót ku Siedlcom aryergardy korpusu Rosena, w sile 6 tysięcy, pod wodzą generała Fezi. Polacy mieli zaatakować Rosena z trzech stron: z północnej, zachodniej i południowej. Od południa miał nadciągnąć Prądzyński; resztą sił dowodził Skrzynecki. Gdy Prądzyński, mając pod swoją kommendą 9 batalionów, 4 szwadrony (Kickiego) i 14 armat (Bema), pojawił się w d. 10 kwietnia pod Iganiami, odrzuciwszy kawaleryę Siwersa (3 pułki), łganie zajmował jeden batalion strzelców z brygady strzeleckiej l-ej dywizyi piechoty (pułki 13 i 14), poza Iganiami stała uszykowana ka-walerya Siwersa (18 szwadronów), a na obu brzegach Muchawca było ustawionych 98 dział.

im

li Iks?

Polski pułk 8, pomimo silnego ognia artylleryi rossyjskiej, opanował łganie, poczem z kolei przez trzy pozostałe bataliony wspomnianej brygady strzeleckiej wyparowany został i cofać się począł w nieładzie. Jednocześnie zabrakło artylleryi polskiej ammunicyi. W tern położeniu krytycznem Prądzyński nie traci głowy: korzystając z błędu dowódzcy rossyjskiego, który nie rozwinął swej piechoty po przejściu grobli, lecz ; poprowadził ją w wązkiej kolumnie marszowej, poleca 1 pułkowi odebrać łganie, gdzie zdążyły już się usadowić dwa bataliony z kolumny gen.

Fig. 153. Igelström (herb).

Fezi, sam zaś z 5 pułkiem przebiega wieś celem opanowania przeprawy. Widząc się odciętą od Siedlec, piechota rossyjska zawraca i usi- j łuje się przebić. Udało się to części nieznacz- o siedmiu -pałkach, dwa skrzydła orle barkami nej, po zaciętej walce na białą broń; reszta le- wlewo; w drugim, z koroną szlachecką, łabędź gła na polu lub dostała się do niewoli. Część biały z czarnym kroczkiem czy też pijawką oddziału gen. Fezi zdążyła przedostać się na w dziobie czerwonym; w trzecim, z koroną ba-prawy brzeg Muchawca wraz z kawaleryą Si- ronowską o siedmiu pałkach, dwa skrzydła orle

D.

D.

barkami wprawo. Używa go rodzina szwedzka Igelstromów (ob.), w XVII stuleciu osiadła w Inflantach, przypuszczona w 1768 r. do in-dygienatu polskiego, używająca tytułu baronów.— Źródła: „Volumina Legum” VII, 797; Ostrowski; Borkowski; „Baltisches Wappenbuch”; Siebmacher III, 11, tabl. 15.

Igelström, ród patrycyuszowski szwedzki, osiadły oddawna w Kurlandyi, gdzie posiadał dobra Zohden i Bischenhoff, oraz jako „équités aureati” miał prawo głosu rycerskiego na sejmach tego księstwa. Za Stefana Batorego jedna linia przeniosła się do powiatu Brasławskiego. W r. 1645 I owie otrzymali nadanie szlachectwa w Szwecyi. Harald Igelström, właściciel majątku Pustynia w hrabstwie drujskiem Uszli, wraz z ośmiu krewniakami, między którymi znajdowali się Leonard Jan, pułkownik artyleryi litewskiej i starosta gulbiński, oraz Jerzy i Karol, oficerowie wojsk koronnych, otrzymał tytuł baro-nowski od Augusta III w d. 25 marca 1739 r. W r. 1768 idąca od Haralda linia Igelstromów przypuszczoną została do zaszczytów szlachty polskiej; stało się to zaś przez wzgląd na Józefa, syna Andrzeja (ob. art. Igelström Józef), oraz na życzenie księcia Repnina. Linia brasławska Igelstromów istnieje po dziś-dzień w guberniach Kurlandzkiej i Kowieńskiej.— Źródła: Kosiński; Borkowski; Siebmacher III, 11, str. 21; „Spisok utitułowannym rodam Ros-sijskoj Imperyi” Nieporożniewa.

Igelström (u nas także Igelstrom, Igel-sztrom, Igielstrom, Ig(i)elstrohm, Józef, syn Andrzeja, baron, nawet hrabia, generał i wyższy urzędnik administracyjny i dyplomatyczny rossyjski. Daty pewnej urodzenia jego nie podają zwykłe źródła informacyjne; niema też w nich wyraźnej wskazówki, którego z o-wych 9-u I-ów (ob. I-ów ród) ten Józef był synem. Dyplom elektora Augusta III nie wymienia żadnego Andrzeja; nacisk zaś w konsty-tucyi z r. 1768 (Vol. Leg. VII 797), zrobionej umyślnie dla Józefa, na Leonarda Jana i Haralda I-ów uzasadnia domniemanie, że byli oni blizki-rai jego krewnymi, stryjami. Popiera to domniemanie inna jeszcze okoliczność. Urodzony w r. 1733 syn Haralda, Harald Gustaw, najpierw oficer, później szambelan i hrabia saski, miał syna, Gustawa Ottona Andrzeja, pochwyconego do niewoli w r. 1794, a zgodnie przez wszystkich nazywanego synowcem I-a: sam przeto musiał być jeśli nie rodzonym, to stryjecznym jego bratem; również i ów I. podpułkownik, poległy w Warszawie 17 kwietnia 1794 r., powszechnie za synowca jego uchodził. Tym stopniem pokrewieństwa mianuje go Seume , domownik I-a. Pod opieką owego Haralda z aktów r. 1739 i 1768 młody I. dosługiwał się krescytywy w wojsku saskiem od kadeta do porucznika; bezpośrednim jego zwierzchnikiem był major Unruh, późniejszy dyrektor mennicy w Warszawie i późniejszy też bankier landszto-snwy na wieczorach u barona Stackelberga. W r. 1762 służył już I. w korpusie gen. Ru-miancewa i dosłużył się podpułkownikowstwa. W r. 1767 zawitał do Polski już jako pułkownik. Wysłany w końcu r. 1767 do Moskwy po instruk-cye, wrócił z niemi w środku stycznia 1768. Ks. Repnin postanowił go wynagrodzić. Na tej samej sessyi delegacyi, na której sam odrzucił in-dygienat polski, d. 19 lutego 1768, kazał go nadać I-i; ubrano ten akt przypuszczenia do klejnotu w formę wyjaśnienia praw całego rodu I-ów; jednocześnie szlachtą polską zostali: pułkownik Karr „ochmistrz przyboczny” („w diad-ki” mianowany) Karola Radziwiłła na zjeździe radomskim (24 czerwca), Apraksin, Bułhakow i w tymsamym czasie D’Asch, stały rezydent w Warszawie. Gdy po d. 5 marca, zakończającym sejm traktatowy, dowódzcy korpusów: Kre-czetnikow, Numers, Sałtykow dostali od króla ordery Orła Białego, I-a nie minął z rąk królewskich Stanisław. Radosny rezultat sejmu, oryginały traktatu i obu acti separati wraz z depeszami posłał ks. Repnin do Petersburga przez I-a (d. 17 marca). Łaski wszakże szczególniejsze na tak wysłanego kuryera nie spłynęły. Gdy oblężenie Berdyczowa i różne okoliczności, nawet ambasadora rażące, a z uśmierzaniem Hajdamaczyzny przez Kreczetnikowa związane, skłoniły ks. Repnina do pozbycia się tego generała, I. wraz z Karrem, dodany do boku ks. Prozorowskiemu, upatrzonemu na następcę, powiózł dowódzcy korpusu ostry list z d. 5 (16) czerwca 1768, zwiastujący już dymissyę, ale przytem spokojnie zalecający obu pułkowników do służby we froncie. Kreczetnikow obu odprawił. W liście zalecał był nadto książę Repnin pochwycenie wszystkich trzech „marszałków” barskich, wówczas już na obczyźnie, za Dniestrem, i na ten cel otworzył Kreezetnikowowi kredyt 12 000 dukatów; ale zdobywca Berdyczowa nie podjął wcale myśli, do której urzeczywistnienia miał właśnie pod ręką przysłanego sobie a wypróbowanego już I-a. Gdy w czerwcu 1769 r. i sam Repnin otrzymał następcę w ks. Wołkoń-skim, I. w początkach służył nowemu posłowi do działań przeciwko prymasowi Podoskiemu z powodu jego wrzekomo patryotycznej rady; ale z Polski wyciągnęła go rychło wybuchła już wówczas wojna z Turcyą. Odznaczył się w r. 1770 przy zdobyciu Akermanu, dostał order Jerzego III kl. i z wojny wyszedł jako zasłużony już generał. W czasach pokoju z Polską i Turcyą znalazł protekcyę księcia Potemkina i przez niego otrzymał generalne gubernatorstwo Sybirskie i Ufim-skie; sprawował je od r. 1784—92. Otrzymywał co parę lat wielkie ordery. Urząd guber-natorski nie przeszkodził mu roku 1790 walczyć pod Sałtykowem w Finlandyi. Tu nawet otwarł się przed nim nagle zawód dyplomatyczny; Katarzyna II powierzyła mu przeprowadzenie w Ve-rälä układów z Armfeldtem o pokój ze Szwecyą (14 sierpnia 1790 roku) i za dobrą robotę nagrodziła go szablą z brylantami, tytułem generała „pełnego”, podziękowaniem własnoręcznem i orderem św. Andrzeja. Rząd szwedzki obdarzył go orderem Serafinów. Twórca pokoju był przed innymi powołany na jego wiernego stróża; został też w końcu roku posłem w Szwecyi—z pensyą 39 000 rubli i 20 000 na urządzenie się w Sztokholmie; przytem nie przepadała mu i pensya sy-birsko ufimska. Po tein wszystkiem jeszcze dostał darowiznę z „dusz”. Z dyplomacyi powrócił do wyższej zdministracyi; w r. 1792 otrzymał na krótko namiestnictwo we Pskowie, i tegoż samego roku jeszcze został generalnym gu bernatorem na Kijowie, Czernihowie i Nowogrodzie Siewierskim, ale również na krótko. Gdy w okresie drugiego rozbioru wypadło wydzielić z ciała Rzeczypospolitej części przeznaczone na zajęcie i oddać pod osobny zarząd gen. Kre-czetnikowa i Kochowskiego, na generała en chef w nowoprzykrojonej Koronie i Litwie wybrano tylko co zamianowanego generał - gubernatora. W środku stycznia 1793 r. był już I. w Grodnie, dla porozumienia się z Najjaśniejszą Kou-federacyą, dnia 20 stycznia 1792 roku („Korr. kraj. i zagr.” Nr 7) stanął w Warszawie, dnia 28 tegoż miesiąca w towarzystwie posła Bułhakowa przedstawił się Stanisławowi Augustowi. Sievers pisze o nim zazdrośnie, że posiadał całe zaufanie cesarzowej; istotnie, wiedział (Instruk-cya d. 17 stycz.) o zamiarze rozbioru i kuniemu też kierował swe kroki. Już d. 6 lutego 1793 roku skarży się Konfederacya z Grodna ledwo co do Warszawy przybyłemu nowemu ambasa dorowi Sieversowi, że nowy dowódzca wojsk państwa zaprzyjaźnionego przeszkadza ruchom wojsk i armat Rzeczypospolitej. I. szybko porozstawiał wojsko, przeważnie około Warszawy i w niej samej, i zapewniał mu wyżywienie, nakazując rewizye śpichrzów i stodół oraz ustanawiając ceny, niezależnie od warunków rynku. W aktach urzędowych używał tytułu: „Generał en chef, głównie kommenderujący wojskami w Polsce i Litwie rozlokowanemi, Smoleński i pskowski generał - gubernator, wojsk Jej Imperatorskiej Mości inspektor, orenburskiego draguńskiego pułku chef i orderów wszystkich rossyjskich, polskich i szwedzkich: Serafina (-nów) kommendant, (komandor) i Miecza kawaler”. Daty otrzymania Orła Białego nie marny; podanie, jakoby I. miał być piętnastym w kolei czasu kawalerem, jest bałamutne. O gubernatorstwie Smoleńskiem, o in-spektorstwie armii, wcale nie wzmiankuje obszerny „Encyklop. sprawocznyj Słowar'”.

W najgorętszych chwilach sejmu Grodzieńskiego I. bez jawnego powodu otrzymał ze swej kommeudy naczelnej dymissyę. Dnia 19 sierpnia 1793 nowy generał en chef, Zubow, zawitał do Warszawy — „skąd J. P. I. generał, który miał wprzód najwyższą tu kommendę, wyjechał”

(„Korr. kr. i zagr.” Nr 66). Przez siedem miesięcy pobytu w Warszawie I. szybko zoryento-wał się w położeniu: zorganizował służbę wywiadowczą, używając do niej głównie Littlepa-ge’a, przeniknął dobrze króla już przed wyjazdem jego do Białegostoku, oceniał wartość jego lamentów, wiedział o gotowości do podpisania rozbioru; mniej jako generał, niż jako agent dyplomatyczny, zebrał materyał użyteczny dla Sie-versa. Przy wielkiej niestałości losu, przeznaczony do kierowania werbunkami w WPolsce, doczekał się nadspodziewanie prędko powrotu na dawne i jeszcze wzmocnione stanowisko. Sievers zwrócił był na siebie znany gniew z powodu orderu Virtuti militari w ostatnim dniu sejmu grodzieńskiego; w grudniu miał już dymissyę i następcę w osobie I-a, który przytem i swoje dowództwo naczelne odzyskał i już 28 grudnia mógł w nowym swoim charakterze zapowiedzieć przedstawienie się królowi. Dwa miał teraz główne zadania: ścigać order i przeprowadzić redukcyę armii, postanowioną w Grodnie; pierwsze już d. 10 stycznia pomyślne rozwiązanie znalazło, drugie napotkało opór, który dopiero pod natarczywością posła Rada Nieustająca nowego autoramentu ostateczuie w d. 21 lutego 1794 r. przełamać usiłowała prekluzyą na d. 15 marca dla Korony, 20-go dla Litwy. Sprawa redukcyi i złączonego z nią ściśle ruchu wewnętrznego w marcu 1794 roku postawiła I-a wobec nowego zadania: wojny w kraju, a stłumienia prądów, które nurtowały ludność już od lata 1793 r. w samej Warszawie. Ruszenie Madalińskiego z pod Pułtuska, Zborowskiego z Ryk, Mangieta z pod Pińczowa, uprzedzając jeszcze akt krakowski, wytworzyły położenie, w którem poseł i zarazem najwyższy dowódzca sił zbrojnych musiał myśleć o utrzymaniu się w samej stolicy. Wojska, które miał do rozporządzenia (według wykazu z d. 14 kwietuia około 26 000 ludzi, armat 81), nie dorastały do poziomu gwałtownej potrzeby. Racławice wzmocniły jeszcze żądzę posiłków; upominał się też o nie u ministra Zu-bowa w Petersburgu, błagał o nie cesarzową, wołając w liście z d. 5 (16) kwietnia: „Resztkami tylko gonię, całą nadzieję pokładam w Bogu i w dobroci sprawy monarchini mojej”. Nazajutrz już o 5-ej zbudził go strzał Cichockiego z arsenału: był odrazu na koniu, musiał sobie radzić z lemi siłami, jakie miał; a były one bardzo poważne: gdy garnizon pod porządkową komineudą Cichockiego, a zwierzchnią Ożarowskiego,. wielkiego hetmana koronnego, jak go jeszcze wówczas urzędownie nazywano, nie dochodził do 4-ch tysięcy; własne wojska I-a pod Warszawą i w samem mieście w dołączniku przy powyższym liście występują w sile 6 500 piechoty, 1 600 jazdy i dział 20. W pobliżu ponad Wisłą, Narwią i Bugiem stali Prusacy Schweri-na; Wolcky gotów był każdej chwili wtargnąć do Warszawy. Nie wszystko to jednak, czego

mógł I. użyć dnia 17-go, rzeczywiście użyć się i fila Załuskiego, podskarbiego targowickiego, kto-pozwoliło. Wielkie natężenie ruchu szybko narzuciło generałowi, mimo liczebnej przewagi, postawę czysto - obronną. Po klęskach poniesionych przez pojedyncze oddziały, z rezydencyi swojej przy ul. Miodowej Nr 482, wprost Kapucynów, uczynił już w połowie d. 17-go nietylko kwaterę główną, ale i najważniejszy punkt do obrouy, mając zrazu batalion i kilka (4) dział, później jeszcze 2 bataliony i szwadron. Ale to wszystko nie sprostało nawałnicy. Gdy po całonoc-nem ostrzeliwaniu rezydencyi od Podwala, zra-ua jęły kule przerzynać ulicę Miodową, a żołnierz znużony już nad miarę demoralizować się zaczął, I. spostrzegł, że ustąpić musi, póki czas.

rej pierwszym mężem był słynny Marcin Lubomirski, a ojcem regimentarz Stempkowski. Rok śmierci, oznaczany rozmaicie, słownik Efrona-Brockhausa ustanawia.na r. 1817. — Bibliografia: Bantysz - Kamienskij „Słowar' dostopamiatnych ludiej rnsskoj zieinli” (1836); Kreczetnikow i Repnin „Radom i Bar” (Dziennik K-a i Listy R-a ;

Żup.); Łoboszewicz „Gławnyje naczalniki Oren-burskago kraja” („Wojen. Sbornik” 1872, Nr 5); Pistor „Pamiętnik o rewol. polskiej z r. 1794” („P. z XVIII w.” tom I, Poznań 1860, Żup.); „Powstanie Tad. Kościuszki r. 1794 w autentycznych dokumentach” („Oręd. Nauk.” 1844, r. V Nra 41 i 42; Poznań 1846); „Sbornik Imp. Istoricz. Obszczestwa” tt. XLII, XLVII; Seume J. G. „Einige Nachrichten über die Vorfälle in Polen 1794” (Lipsk 1796): Sievers J. J. „Z pamiętników S-a” („P. z XVIII w.” t. V, Poznań 1865, Żup.); „Warszawa 1794” (Kraków 1894). s* Igelsztremit (igelströmit), nazwa minerału występującego w Dalekarlii, posiadającego wszystkie cechy knebelitu, wyjąwszy tej jednej, że zawiera ou o 10% tlenku żelazawego więcej niż knebelit. Stąd więc I. nosi również nazwę knebelitu żelaznego. Knebelit zaś jest to oliwin żelazawo-manganowy wzoru ogólnego (Fe, Mn)₂ Si 0₄. Ciało to, układu rombowego, znane jest tylko w postaciach odłupanych. Łupliwość zupełna równoległa do słupa, którego kąt wynosi 50° 6', a zatem słup ten odpowiada słupowi pionowemu kryształów oliwinu. Knebelit jest to minerał barwy czarnej, o połysku tłusto-szklistym; w krawędziach prześwieca, wie-lobarwność wykazuje wyraźną, w płomieniu dmuchawki topi się, w kwasie solnym rozkłada; twardość 6 — 7, ciężar właściwy 3.93 — 4.17. Występuje w różnych miejscacli półwyspu Skan-

z. w.

„P. z XVIII w.” t. XIV, Poznań 1874,

Chciał zrazu zabrać króla, chciał ocalić archiwum; było już za późno: króla zostawił Warszawie, zostawił i więźniów w piwnicach, tylko najważniejsze dokumenty polecił Frieselowi spalić; nie mógł też uratować beczek ze srebrem i baryłek ze złotem. O godzinie 10-ej cofnął się do pałacu Krasińskich za kraty, tam się zamknął z 300 ludźmi piechoty, a odpowiednie zarządzenia zapewniły mu chwilowo stanowisko poważnie obronne. Gdy jednak armaty od strony arsenału zaczęły przez ogród sięgać do zaimprowizowanej warowni, jedynym już celem I-a było wydobycie się z miasta. Do osiągnięcia go użył rokowań o poddanie się. Wyrosły z ruchu wieczorem d. 17-go wódz, Mokronowski Stanisław, kazał wstrzymać ogień i sam nawet udał się na miejsce, gdzie miał zastać I-a: nie zastał już nikogo. Generał przemykał się już ze swoimi ku Marymontowi (około godz. 2-ej), gdzie stali Prusacy. Sam Seume widzi w tym odwrocie zdarzenie osobliwie szczęśliwe. Po południu o 5-ej rezydencya zdobyta, wojsko na ulicy Miodowej stopniało. I. pomknął odrazu aż pod Zakroczym, gdzie stali Prusacy w większej sile, potem zarządził koncentracyę na zachód od dynawskiego.

Igłiarghar, dolina i łożysko wyschłej rzeki w środkowej Saharze, rozpoczynająca się w pobliżu zwrotnika na północnym stoku wyżyny Ahaggar; ze wschodu zbiegają ku niej doliny: Inoraren, Tizolôten, Aueffarân, Istńn i Teluhal; między uściami drugiej i trzeciej z tych dolin nad łożyskiem I-u leży Idelès. W tej pierwszej części biegu dolina I. jest głęboka i wąska; napotyka się śród niej źródła, jak np. Taderaz, Tîn Funâs, Timâssinîn i Eharraki. To

Warszawy i tam też sam trzymał się wT czerwcu. Reszta garnizonu pod gen. Nowickim i część ocalała pod Apraksynem posunęły się już w maju do Kozienic. D. 14 czerwca 1794 pomiędzy Łowiczem a Białą zaskoczyła 1-a dymissya; miał zdać kommendę Fersenowi, który ją też sprawował aż do przybycia Suworowa (wrzesień).

ostatnie leży w tym punkcie, gdzie I. opuszcza wyżynę Ahaggar i zaczyna płynąć wzdłuż krawędzi wyniosłości Tifedest, która jej wysyła z zachodu łożyska i potoki: Taharrakît, Tarhar-hait, Adjelmamu, Erglien, Adjelîl, Amghé i Tîu-Ekert; dalej na północ kończy się wyniosłość na zachodzie a rozpoczyna się na wschodzie, mianowicie wyniosłość Eguéré, która wysyła dopływy Hâhet, Udrissen, Tazzeit, Tazokkulin, Telâeli-chimt. Naprzeciwko tego ostatniego uchodzi z lewej strony długa dolina, zwana Taghmart-

Cesarz Paweł wkrótce po wstąpieniu na tron zdjął z I-a niełaskę, której brzemię generał znosił ustronnie w Rydze. W r. 1797 były poseł, przemianowany na generała piechoty, został gubernatorem wojskowym na stepach Orenbur-skich. Tu uporządkował stosunki ludności do rządu; Baszkirów i Meszczeryaków podciągnął pod władzę gen.-gubernatorską i zaczął zaprowadzać porządki zmierzające do uobyczajenia tubylców. Wkrótce przerwała mu te zabiegi nowa dymissya. Wtedy już usunął się zupełnie z wielkiej sceny na wieś, na Wołyń, do majątku faworyty swej, później małżonki, poznanej jeszcze za urzędowania w Warszawie, żony Teo-

Melrhir niżej poziomu morza.

Igieł, ob. 11 g i e 1.

Igilgilis, osada starofenicka, ob. Dży-d ż e 11 i.

w. N.

R.

n-Akhkli. Po wyjściu z wyżyny Ahaggar łożysko I. staje się płytszem, szerszem i krawędzie brzegowe są łagodniej zarysowane; im dalej na północ, tembardziej pustynny charakter przybiera okolica; w wielu miejscach łożysko to ginie zupełnie, zawiane piaskami. I. kończy się w kotlinie szottu

W. N.

Igilium, Igi nu m — nazwa rzymska wyspy Giglio na m. Tyrreńskiem.

Iglau (Igła w a, czesk. Ihlawa), największe po Bernie miasto na Morawach, około 25-u tysięcy mieszkańców, wpobliżu granicy Czeskiej, na wysokości 552 nad pow. morza, nad rzeką Ihlawą (dorzecze Morawy), przez którą prowadzi most kamienny; leży na linii kolei żelaznej Północno-Zachodniej (Wiedeń- Cieszyn). Posiada piękne parki, gimnazyum, szkołę realną i t. d.

Z gmachów godnym uwagi jest kościół św. Ja- j kuba i kościół Minorytów i t. d., ratusz, wielkie koszary. Dawniej było to miasto górnicze (srebro), lecz kopalnie się wyczerpały i na to miejsce powstał przemysł sukienny: liczne przędzalnie, farbiernie, zakłady tkackie; prócz tego fabryki cygar, szlifiernie szkła, wyroby gliniane, browary. Miasto wiele ucierpiało od pożarów i wojen, szczególniej podczas wojny Trzydziestoletniej; było wtedy dwukrotnie zajmowane przez Szwedów.

Iglesias (dawniej Ecclesiae), miasto okręgowe na wyspie Sardynii, w prowincyi Cagliari, przy drodze żelaznej Cagliari -1., odległe o 10 km. od niewielkiego portu Scuso, przy wybrzeżu południowo-zachodniem; siedziba biskupa, ma piękny kościół katedralny z r. 1215, stare mu-ry i twierdzę wzniesioną przez Aragończyków r. 1325. I. jest ogniskiem kwitnącego przemysłu górniczego (ołów, cynk, galman) i ma szkołę górniczo-inżynierską; w okolicy uprawa wina i oliwy. Okrąg I. obejmuje 24 gminy i liczy dziewiędziesiąt kilka tysięcy m-ców (w r. 1893 — 92 461), miasto—około 9 000.

Iglesias de La Cosa Jose, poeta hiszpański (* w Salamance 1753 r.—f tamże 1791). Jeszcze podczas studyów uniwersyteckich w Salamance, z przyjacielem swym, Melendesem, i kilku kolegami, odznaczającymi się talentem poetyckim, założył był związek poetów, który pod nazwą Szkoły Salamanckiej, wzorując się na klasycznych poetach narodowych, głównie zaś na Balbuenie i Quevedo, wielki wpływ w swoim czasie wywierał. Zawód swój literacki I. rozpoczął od dowcipnych epigramatów i listów satyrycznych (letrillas) w rodzaju Queveda, któremu nieraz dorównywał, lecz zanadto go naśladował. Po skończeniu studyów, przyjąwszy święcenia kapłańskie i zostawszy proboszczem, uzna! za właściwe zaniechać lekkich rzeczy i oddać się rodzajowi poważniejszemu. Jego idylle i ro-mause, pochodzące z tych czasów, przypominają literaturę hiszpańską z epoki Odrodzenia. W niektórych swoich „Vilanescas” zbliżał się nawet do Esquilachego wdziękiem i prostotą treści i formy. W ostatnich latach życia zaczął wprowadzać do swych poezyj zagadnienia teologiczne, ale bez powodzenia. Styl I-a odznacza się przedziwną czystością klasyczną, lecz zawsze mu braknie oryginalności. Mimo to należy on do najulubieńszych poetów narodowych i wiele jego wierszy żartobliwych żyje dotychczas w ustach ludu, osobliwie „Letrillas”, w których biczem satyry chłostał śmieszności wieku i narodu swojego. Utwory I-a ukazały się w wydaniu zbio-rowem po raz pierwszy dopiero w 7 lat po jego zgonie (1798 w Salamance, 2 tomy), potem wszelakoż były często przedrukowywane: r. 1820 w Barcelonie, 1821 w Paryżu, 1848 w Madrycie, 1861 w „Tesoro del Parnaso espanol” (wybór) w Paryżu, 1869 w t. LXI „Biblioteca de autores espańoles”. Poezye I-a inkwizycya wciągnęła do indeksu ksiąg zakazanych, snadź uznawszy charakter ich satyryczny za niebezpieczny. *

Iglesias Miguel, prezydent rzeczypospolitej Peru (* 1822 w Cajamarca), studyował prawo, był kilka razy prezesem rady departamentu Cajamarca, w 1861 został deputowanym. Po wybuchu wojny z Chile (1879) mianowano I-a pułkownikiem, a wkrótce potem ministrem wojny; służył później w szeregach i brał udział w bitwach pod Los Angeles (22 marca 1880)iTacna (26 maja 1880); objął powtórnie ministeryum wojny w stopniu generała i po decydującej klęsce pod Miraflores (15 stycznia 1881) prowadził dalej walkę ze zwycięskimi Chilejczykami. W r. 1883 wybrano go na prezydenta; w tym samym roku zawarł pokój z rzecząpospolitą Chilejską, dalszy bowiem opór uważał słusznie za bezcelowy. Przez czas swoich rządów I. zajął się gorliwie naprawianiem szkód, przez wojnę wyrządzonych; w pracy tej jednak przeszkadzały mu ciągłe rozruchy i zaburzenia, wywołane przez generała Cńceres, któremu się wreszcie udało go obalić (1 grudnia 1885). I. udał się potem do Hiszpanii, gdzie zamieszkał prywatnie.

Iglesias Pablo, socyalista hiszpański, jeden z głośnych organizatorów partyi robotniczej hiszpańskiej (* w S. Juau de Ferrol 1850). Po śmierci ojca przybył do Madrytu i tam w wieku lat 10 zaczął pracować jako uczeń w drukarni. W 1868 został członkiem Międzynarodowego stowarzyszenia robotników; w 1871 wybrano go na członka rady federalnej hiszpańskiej w stowarzyszeniu Międzynarodowem, a po jego rozwiązaniu w Hiszpanii zajął się organizaeyą partyi robotniczej socyalistycznej (Partido socjalista obrero, 1878), przyczynił się też znacznie do rozwoju „Asociacion del arte de imprimir” i „Fe-deracion tipografica”, których był prezesem. W 1882 był jednym z organizatorów bezrobocia robotników drukarskich w Madrycie, które

A. Kusz.

Igła chirurgiczna, służąca zwykle do zszywania uszkodzonych części miękkich ciała, różni się od igły pospolitej głównie końcem swym

się skończyło zwycięstwem str ej kujących; I-a skazano wtedy na 5 miesięcy więzienia. Prowadził pomimo to dalej energicznie propagandę i organizował stan robotniczy. W młodości był współpracownikiem socyalistycznego pisma „La Emancipacion”; w 1885 został redaktorem ofi-cyalnego organu partyi „El Socialista”. Jako dobry mówca brał udział w zjazdach międzynarodowych socyalistów w Paryżu, Brukselli i Zii-rychu. W 1891 postawił swą kandydaturę do Izby poselskiej, ale bez powodzenia. („Grande Encycl.” Lamiraulta).

Iglezyazyt, minerał. Jest to cerusyt (PbC0₃) zawierający domieszkę cynku.    z- w*

Iglica, Syngnathus—rodzaj ryb, należący do rzędu ryb kościstych (Teleostei), podrzędu zamknię-topęcherzowych (Aphysostomi), do rodziny Syn-gnathidae. Ryby tego rodzaju mają ciało wydłużone, kanciaste, opatrzone płytami kostnemi, pysk rurkowaty, bezzębny, bez płetw brzusznych; w przeciwstawieniu do rodzaju Hippocam-pus — konik morski, ogon mają niechwytny. Pływają za pomocą falistych drgań płetw grzbietowych. Około 50 gatunków tego rodzaju żyje głównie w morzach cieplejszych. Najpospolitszy

S. acus L. żyje w oceanie Atlantyckim północnym i w morzu Śródziemnem.    K- A-

Iglo (niem. Neudorf, łac. Igłovia), miasto w komitacie węgierskim Szepes, nad rz. Hernad, siedziba sądu okręgowego i urzędu górniczego, liczy około 8 000 m-cówT Węgrów, Słowaków i Niemców; poczta, telegraf, dwa kościoły (kato-icki i ewangielicki), szkoła rzemiosł żeńska, kwitnący przemysł metalurgiczny i handel. E-

Igła, narzędzie używane do szycia, znaną była ludziom tak dawno, jak powstała umiejętność zszywania skór na odzież i namioty rzemykami krajanemi z tejże skóry. Pierwsze I-y wyrabiane były z kości rybich i kolców drzewnych. Wytapianie metali, znane ludom Egiptu i południowej Azyi, na parę tysięcy lat przed Chrystusem, zapewne spowodowało zamianę I-y kościanej na metalową. Grecy starożytni, którzy wiele pożytecznych wynalazków przypisywali bogom, wynalazek I-y metalowej zawdzięczali bóstwu wojny. W Wiekach Średnich fabrykacya igieł metalowych rozwija się w Norymberdze (XIV w.) i Augsburgu (XV w.). W połowie XVIII wieku, z wynalazkiem stali tyglowej w Anglii (wynalazca Benjamin Huntsman w okolicach Sheffieldu), wszelkie towary stalowe, a także I-y, w największej ilości i w najlepszym gatunku zaczęto wyrabiać w Sheffield i Birmingham. W pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich krajach zaczynają się zajmować wyrobem igieł, lecz konkurencya, wytworzona . przez fabryki większe i bardziej wyspecyalizowane, sprowadziła upadek mniejszych. Do celniejszych fabryk igieł zaliczyć dziś należy fabryki: za granicą w Akwisgranie i Sheffieldzie, a w Cesarstwie w Rydze i Moskwie.— Fabrykacya igieł do

ffncvhl. Pawii Tltiftr. 7o»r,. 238. T 1TX

szycia przedstawia taki rodzaj wytwórczości przemysłowej, gdzie rozdział pracy może być doprowadzony do bardzo rozległych granic; albowiem każda igła, nim z odcinka drutu stanie się gotowym wyrobem, przejść musi przez ręce najmniej 30-u robotników, z których każdy wykonywa jedną specyalną czynność za pomocą stosownych narzędzi lub machin. Czynności te idą w następującym porządku: prostowanie drutu na zimno, cięcie drutu na kawałki równe długości dwóch igieł, prostowanie na gorąco, zaostrzanie dwóch końców, przebijanie pośrodku dwóch uszek; dalej szereg manipulacyj, mających na celu rodzielenie dwóch igieł i nadanie uszkom należytej formy i gładkości; potem szereg manipulacyj hartowania igieł, odpuszczania uszek i ostatniego polerowania; dalej następuje wybieranie, sortowanie, gatunkowanie i t. d. aż do liczenia i zawijania w papierki i paczki. Wyszczególnione roboty wykonywają mężczyźni i kobiety, otrzymując wynagrodzenie od tysiąca igieł, i dochodzą do takiej wprawy, że w ciągu 10 godzin jedna osoba wykonywa powierzoną sobie pracę około 4 do 12-u tysięcy igieł. Ponieważ tego rodzaju praca wymaga od robotnika wielkiego naprężenia wzroku, uwagi i czynności małej tylko ilości mięśni, przeto praca na fabrykach igieł należy do zajęć bardzo wyczerpujących zdrowie robotnika, co potwierdza statystyka śmiertelności i skróconego wieku życia u ludzi długo pracujących w fabrykach igieł.

Fig. 154.

Igły chirurgiazne zwykłe, proste i zakrzywione.

92

ostrym, który nie bywa nigdy obły, jak u tamtej, lecz płaski, obosieczny, do nożyka maleńkiego podobny nieco; uszka zaś miewają I-y ch-e zupełnie podobne do zwyczajnych. I. ch. najczęściej nie bywa prosta, chociaż i takie są używane, lecz przeważnie mniej lub więcej skrzywiona, bądź na całej swej długości, bądź tylko na końcu ostrym (por. ryc.). Podczas szycia nie trzyma się ich wprost palcami, ale za pomocą

mm

TT

NJi

a.

il

Fig. 155.

Igły Bozmanna do zszywania przetok pęcherzowych.

odpowiedniego imadła (ob.). Oprócz igieł tych, najpowszechniej używanych, w niektórych ope-racyach konieczność zmusza do posługiwania się innemi, częstokroć postacią swą niepodobnemi wcale do igieł, będącemi raczej narzędziami osa-dzonemi na rączce, a mającemi otwór uszka na końcu ostrym, lub są zgoła bez niego, nitka zaś wtedy mieści się w ich wnętrzu, tworząeem cewkę, i wychodzi uazewnątrz przez otwór tuż pod końcem ostrym umieszczony. Tego rodzaju narzędzi, również I-ami zwanych, jest bardzo wiele; podajemy tu wyobrażenie kilku na rycinie dołączonej. Rozumie się, że wielkość igieł chirurgicznych, stosownie do użytku, bywa rozmaita; najdrobniejszemi posługują się okuliści.— Por. też Szew chirurgiczny.

Igła magnesowa, ob. Magnetyzm i Magnetyzm ziemski.

Igława, ob. Ig lau.

Ignacy Antyocheński (f około r. 107) pochodził z Syryi i był jednym z najpierwszych Ojców apostolskich. Jak Akta męczeństwa podają, był I. właśnie tern dziecięciem, które Jezus Chrystus stawiał za wzór apostołom, sprzeczającym się o pierwszeństwo (Mat. 18: 3, 4). Sam I. w liście do mieszkańców Smyrny powiada, iż znał Chrystusa po Zmartwychstaniu. Akta męczeństwa mówią, że był uczniem Jana Ewan-gielisty, Grzegorz W. zalicza go do uczniów apostoła Piotra. Kto uczynił go biskupem An-tyochii — św. Paweł czy Piotr św. — dokładnie niewiadomo. Gdy cesarz Trajan przybył do Antyochii, I. starał się go odwieść od prześladowania chrześcian; starania nie wydały skutku, owszem sam L, z rozkazu cesarza okuty w kajdany, posłany został do Rzymu, i tam, ku uciesze pospólstwa, był oddany na pożarcie dzikim zwierzętom. Wyrok został spełniony, a po- l

Dr j. p.

».

II

•Il

Fig. 156.

Igły chirurg, na rączkach : a — I. tępa F e r -gnssona do operacyi podniebienia miękkiego; b i c — I-y Bur o w a, prosta i zakrzywiona; d—I. Brünn era do szycia w głębi jam ciała; e—I. Langenbecka do zszywania podniebienia; f—I. Passava n ta do tegoż; g— I. Stohlmanna do szycia w głębi jam ciała; h — I. tępa do podwiązywania naczyń krwionośnych ; i — I. Roberta i Colli na z końcami różnemi na zmianę.

zostałe szczątki wierni sprowadzili do Antyochii. ₍ Constantinopolitani graece...” (Helsingfors 1889, Dzień święta św. I-go Grecy obchodzą 20 gru- w 4-ce). I. zostawił także w języku greckim dnia, Łacinuicy d. 1 lutego. Z drogi do Rzymu Opis życia patryarchy Nicefora (f 829), druko-wysłał I. kilkanaście listów, z których tylko 7 wany wraz z przekładem łacińskim w zbiorze zdają się być autentycznemi. Z listów tych prze- «Acta Sanctorum» Bollandystów: G. Heschena, chowały się dwie recenzye: jedna dłuższa, dru- D. Papebrocha i innych, wraz z ich uwagami, ga krótsza, lecz zasługująca na wiarę. Wszyst- Napisał nadto mowę pogrzebową na uczczenie kie listy św. I-go, razem z podrobionemi, znaj- tegoż patryarchy. Prócz tego I. pisał poezje dują się w wielkiem wydaniu Coteliera „Patres dramatyczne o upadku człowieka wskutek grze-apostolici” (wyd. 2-e 1798, tom II). Ale i prze- chu pierworodnego, przerabiał bajki Ezopowe ciwko autentyczności krótszej recenzyi podnosiły i układał wiersze treści religijnej. Listy jego, się głosy, a szczególniej dr Baur z Tiibingi w licz- których znaczną ilość napisał, zaginęły. Co do nych swoich traktatach i rozprawach dowodził, wydań pism jego ob. „Geschichte der byzant. że były one podrobione w Rzymie w II wieku, Litteratur” Krumbachera 1891 § 185. A- A- K-dla poparcia hierarchicznych urządzeń. Bezzasadność wywodów Baura wykazywali Ryszard Rothe, Huther, Hefele i inni. Podniesioną została sprawa autentyczności listów (1845), gdy Wilhelm Cureton, uczony angielski, ogłosił drukiem, znalezione przez Henryka Tattama w jednym z klasztorów egipskich, tłómaczenie syryjskie, w którem są tylko trzy listy, i te tylko uznawał za autentyczne; ale zarówno jak Baur, i Cureton dostał odprawę od obrońców 7-u listów.

Ignacy od ś. Jana Ewangielisty, Karmelita bosy, rodem z Rusi, pisał około r. 1630 żywoty swoich spółbraci Polaków: Andrzeja à Jesu, Mikołaja à Jesu, Jakóba à Purificatione czyli od Oczyszczenia N. M. Panny, Hieronima à S. Hyacinthe czyli od ś. Jacka, Wincentego od ś. -Stanisława, Doroty à S. Maria, Lwowianki, Chry-styany czyli Krystyny od ś. Michała, Belgijki, fundatorki Karmelitanek bosych czyli Terezyanek w Polsce. Nadto I. wypracował „Roczniki pro-wincyi Polskiej Karmelitów bosych”. On także miał wydawać w języku polskim kommentarze do listów ś. Teresy 1672 r. Wiadomość o tym Ignacym, wyjęta przez Ludwika Sobolewskiego z dzieła „Bibliotheca Carmelitaua” (Aureliani 1752, 2 tomy in fol.), zamieszczona jest w dziele Adama Jochera „Obraz bibliograficzno-historycz-ny literatury i nauk w Polsce” (Wilno 1841, L II str. 73). — „Euc. Orgelbr.”.

Ignacy Lojola, Ob. Jezuici.

Ignacy (Ignatij), dyakon, najdawniejszy rossyjski podróżnik do Ziemi świętej (f 1405). Prawdopodobnie był rodem ze Smoleńszczyzny, nieraz bowiem o niej wspomina w pismach swoich. W r. 1389 z bpem smoleńskim Michałem i metropolitą Pimenem wyjechał do Konstantynopola i bawił tam aż do r. 1393. Potem między 1393 a 95 udał się do Jerozolimy, a r. 1396 osiadł w jednym z monasterów na górze Atos i tam, jak się zdaje, życie zakończył. Z jego podróży znane są jedynie urywki: 1) Droga z Moskwy do Carogrodu; 2) Opisanie Caro-grodu; 3) Zatarg cesarza bizantyjskiego Jana IV Kulojana z Emmanuelen! II; 4) Koronacya Em-manuela II; 5) Opisanie Saloniki i świętej góry (Atos) i 6) Krótki latopisiec, przyznawany mu przez metropolitę Eugeniusza. Styl I-ego jest urywkowy, lakoniczny, lecz jasny, a pisma jego wogólności są cennem źródłem liistorycznem. Najważniejsze z nich: Opisanie koronacyi Em-manuela, Pielgrzymka do Jerozolimy i Opowieść o sułtanie Amuracie i o bitwie jego z ostatnim niepodległym księciem serbskim Łazarzem. O tej bitwie I. podał nierównie dokładniejsze wiadomości, niż którybądź z kronikarzy spółczesnych. Opisanie Jerozolimy wydane według rękopisu

Najnowsze krytyczne wydanie listów I-go wyszło w Lipsku w 1894 r. staraniem I. H. Peter-

manna.

s. Pł.

s. Pł.

Ignacy ŚW., arcybiskup konstantynopolitański (* 798 r. — f 2 października 877). Życiorys I-go, ob. Focyusz. Umarł I. w Konstantynopolu, ciało złożono do grobu w kościele św. Michała. Żywot I-ego napisał współczesny mu Dawid Nicetas, zwany Paflagończykiem. U Bollandystów zapisany jest św. I. pod dniem 23-go października, który-to dzień jest świętem tego patryarchy.

Ignacy de Azevedo, błogosławiony (* 1528 w Oporto—f 1570 r.). Majętny i starannie wychowany, porzucił w młodzieńczym wieku świat i wstąpił do Jezuitów. Zajmował rozmaite urzędy zakonne, wreszcie został przez generała zakonu, św. Franciszka Borgiasza, posłany na mis-sye do Brazylii. Po trzechletnim tam pobycie powrócił dla złożenia przełożonym sprawozdania i zabrania nowych towarzyszy prac apostolskich.

S. Pł.

W czerwcu 1570 roku odpłynął z powrotem do Brazylii, lecz napadnięty na oceanie przez sławnego rozbójnika morskiego i zawziętego kalwi-nistę, Jakóba Sourie (albo Soria), poniósł śmierć męczeńską wraz z 39-u towarzyszami. Pius IX w 1854 r. ogłosił I-ego i jego towarzyszy za błogosławionych.

Ignacy Djakon (Ignatius), pisarz bizantyjski z wieku IX-go, djakon kościoła konstantyno-polskiego, metropolita nicejski. Był uczniem patryarchy Tarasjusza (f 860), którego skreślił po grecku życiorys, przełożony następnie na język łaciński i umieszczony w zbiorze Surjusza i Bol-landa. Wydanie greckiego oryginału tego dzieła ogłosił w nowszych czasach J. H. Heikel p. t. „Ignatii Diaconi Vita Tarasii archiepiscopi

R.

R.

R.

R.

Z. Z.

nii 1787 r.

sofijskiego z w. XVI przez petersburskie Towarzystwo Palestyńskie, z objaśnieniami Arsenje-wa; inne pisma w „Skazanijach russkago naro-da” Sacbarowa (t. II).

Ignacy (Ignatij) (f około 1640), patryarcha ruski, rodem Grek, był arcybiskupem na Cyprze, skąd musiał uchodzić przed Turkami i czas jakiś przepędził w Rzymie. Roku 1593 przybył do Moskwy, gdzie mu 1603 powierzono zarząd biskupstwa rjazańskiego. On-to pierwszy powitał w Tulę r. 1605 Dymitra Samozwańca jako cara, i był z jego rozkazu zamianowany patryarchą; lecz po zamordowaniu Dymitra sobór hierarchów pozbawił Ignacego nietylko godności patryarchy, ale nawet kapłaństwa, i skazał go na zamknięcie w monasterze czu-dowskim. — Za największą winę I-go poczytywano to, że namaścił Marynę Mniszchównę, nie ochrzciwszy jej wprzódy według obrządku prawosławnego, że dopuścił ją do kommunii i dał jej ślub z Dymitrem. Wypadek ten był dla Rzymu bardzo niemiłym; znano tam bowiem skłonność I-go do unii i wielkie na nim pokładano nadzieje. W r. 1611 I., uwolniony przez bojarów z więzienia swego w monastyrze, został znów uznany za patryarchę; ale nie czując się bezpiecznym w Moskwie, w kilka mie* sięcy potem potajemnie uszedł do Polski, osiadł w Wilnie w klasztorze unickim św. Trójcy i wkrótce przyjął unię. R. 1615 król Zygmunt ofiarował mu na mieszkanie pałac, który należał do witebskiej katedry arcybiskupiej. Opowieści z burzliwej epoki samozwańców są względem I-go bardzo stronnicze i bez dostateczuych dowodów malują go w najczarniejszych kolorach („Skazanije o Griszkie Otrepjewie”).— Porów. Metropolita Makary „Istorija ruskoj cerkwi” (Tom X str. 106 — 122 i 157); „Sobranije go-sudarstwiennych gramot i dogoworow” (Tom II, A^ 92 i 138); „Nikonow. letopiś” (VIII, 71); „Skazanija sowr. o Dimitrie Samozwaucie” (IV,

14); „Russkaja istoricz. Bibliotieka” (T. XIII str. 732, 937 i in.).

Ignacy (Ignatij), metropolita syberyjski (Jan, syn Stefana, Rimskij Korsaków), stolnik Aleksego Michałowicza, r. 1677 został mnichem w monastyrze Sołowieckim; 1687 udał się do powiatów: Kostromskiego i Kimeszem-skiego, żeby nawracać odszczepieńców (raskol-ników). Napisane wtedy przez niego „Izwiestija o uwieszczanii raskolnikow 1687 goda” i dwa listy („posłanija raskolnikam”) zawierają w sobie wiele faktów, ważnych dla historyi raskolni-ków. Oprócz tego pisał żywoty mężów zasłużonych w kościele prawosławnym, oraz przeciw lutrom i łacinnikom. W życiu kościelnem swoich czasów grał wybitną, ale nieosobliwą rolę—nie brzydził się nawet i donosami. Tern się tłómaczy jego wygnanie honorowe z zamianowaniem metropolitą syberyjskim (1692). Na Syberyi budował cerkwie, nawracał raskolników, aż do

r. 1700, w którym musiał opuścić swoje stanowisko, „szwankował bowiem na umyśle”, i udał się do Moskwy, gdzie w klasztorze czudowskim r. 1701 życie zakończył. — Porów. I. Szlapkin . „Sw. Dimitrij Rostowskij” (Petersburg 1891);

M. Abramów „I. Korsaków, mitrop. sibirskij” (w czasopiśmie „Strannik” 1862, t. IV). Listy („Posłanija”) I go wyszły w Kazaniu r. 1885; większa zaś część pism jego została w manuskryptach.

Ignacy (Ignatij Smoła — f 1741). Początkowo był kupcem w Moskwie, potem osiadł w pustelni Nila i wkrótce został archimandry-tą moskiewskiego monasteru Objawienia Pańskiego; następnie 1712 r.—biskupem suzdalskim, w końcu metropolitą kołomienskim i przez niejaki czas członkiem synodu. Jako nieprzyjaciel Teofana Prokopowicza, a żarliwy zwolennik cesarzowej Eudoksyi Łopuchinówny i cesarzewi-cza Aleksego, wysłany został na eparchię do Irkucka, ale potem otrzymał przebaczenie i znów osiadł w pustelni Nila. Nie zapomniał jednak o nim Teofan i w r. 1731 zesłał go do monasteru Świazkiego, a następnie do Korelskiego, św. Mikołaja. Po wstąpieniu na tron Elżbiety postanowiono przywrócić mu godność eparchy, ale umarł zanim do tego przyszło. — Por. Czysto-wicz „Fieofan Prokopowicz i jego wremia” (Petersburg 1 868).

Ignam, albo Jams, kłącz bulwiasty rośliny Bioscorea (ob.).

Ignatia amara (Strychnos lgnatii Berg.), Drzewo św. Ignacego, jedyny gatunek rodzaju Igna-łiana Lour., rodziny Toinowatych (Loganiaceae). Krzew wysoki, pnący, rośnie dziko na Filipinach, uprawiają go w Kochinchinie. Nasiona, nazwane bobem św. Ignacego, kształtu nieprawidłowo kątowatego, spłaszczone, szaro-żółte, nader twarde, bez zapachu, mają smak ostro-gorzki i zawierają strychninę, kwas igazurowy i nieco brucyny. Nasiona służą do otrzymywania strychniny. I. została sprowadzoną do Europy około 1690 r. przez jezuitów, którzy nadali drzewu nazwę od imienia założyciela swego zakonu.

Ignatius Dioskorides, z przydomkiem Magister albo Diaconius, żył w IX w. po Chr., autor prozaicznej metafrazy bajek Ezopowych, w formie choliambowych tetrametrów skreślonej, którą dawniej Babriosowi przypisywano. Zbiór ten bajek wydali: Aldus w Wenecyi 1505; Rit-tershusius w Lejdzie 1598; Fidler w Zwickau 1688; Gilbert w Dreźnie; Müller C. Fr. w Ki-louii 1886; na niemiecki język przełożyli je: Kirgel w Lipsku 1747 roku i Baehrens w Kolo-

S. Drz.

Ignatius Karol Emil Ferdynand, historyk finlandzki, statystyk i polityk (* 1837 roku w Biórneborgu), wT 1865 był docentem w uniwersytecie helsingforskim, w 1870 został zamianowany dyrektorem tamecznego centralnego biu-

ra statystycznego; w latach zaś 1877—78, 1882 i 1885 zasiadał jako przedstawiciel stanu mieszczańskiego w Landstagu, w którym należał do przewódzców stronnictwa narodowego t. zw. Feu-nomanów. Od r. 1885 był jeduym z najbardziej wpływowych członków senatu, a w 1900 r. podał się do dymissyi z powodu manifestu o wprowadzeniu języka rossyjskiego. Z pism jego wymienimy: „Bildrag tili södra österbot-tens äldre historia” (1861); „Finlands historia under Karl Gustafs regering” (1863); „Renseignement sur la population de Finlande” (1869); „Statistik Handbok för Finland” (1872; drugie, poprawne, wydanie także w języku fińskim 1890); „Stor fustendömet Finland. Statistika anteckni-gar” (1876, także po fińsku, po niemiecku, po francusku i po rossyjsku); „Le Grand Duché de Finland. Notice statistique” (1878, po rossyjsku

1882); „Finlands geografie Handbok för medbor-gare” (1881—90, część pierwsza). I. był jednym z założycieli Finlandzkiego Towarzystwa historycznego.    *

Ignatj ew M i k o ł a j, syn Pawła, mąż stanu ros-syjski (* d. 29 stycznia 1832 r.), kształcił się w korpusie paziów, w r. 1849 wstąpił do pułku huzarskiego lejbgwardyi, w 1851 ukończył kur-sa w Akademii sztabu generalnego, w 1854 wyznaczony do rozporządzenia generał-adjutanta,

T. Berga, dowodzą-ego wojskami w Estonii, w r. 1856 sprawował obowiązek oberkwatermi-strza korpusu bałtyckiego. W 1856 wysłany został do Londynu jako agent wojskowy, i oddany do dyspozycyi hrabiego P. Kisielewa, posła rossyjskiego w Paryżu. Pierwszym, godnym uwagi, krokiem I-a na polu dyplomatycznem była skuteczna obrona na konferencyi paryskiej r. 1856 interesów rossyjskich przeciw Austryi, która, popierana przez Anglię, chciała skorzystać z nieoględnośei dyplomatów rossyjskich, i, o ile możności, oddalić Rossyę od Dunaju i Prutu. Wkrótce potem przedsięwziął I. podróż na Wschód, a przejeżdżając przez Austryę, zabrał pierwsze stosunki z Palackim, Riegrem, Braunerem, Dobrjanskim i innymi wówczas panslawistami. Bawił w Egipcie, kiedy powołano go na dowódz-cę missyi wojenno-dyplomatyczuej do Chiwy i Buchary. W maju r. 1858, z eskortą 50-u ludzi, puścił się z Orenbnrga przez nieznane krainy w drogę trudną i pełną niebezpieczeństw, a szczęśliwie dotarłszy w lipcu do miejsca przeznaczenia, zawarł z hanem Chiwy traktat handlowy; ale potem zerwał układ i wbrew jego woli opuścił Cliiwę, skąd, po wielu utarczkach z Turkomauami, dostał się przez Karakuł do Buchary. Tam zawarłszy z hanem Nasr-Ullą korzystny traktat i wyzwoliwszy jeńców rossyjskich, w towarzystwie wysłańców bucharskich, zjawił się niespodzianie w Orenburgu, gdzie go uważano już za straconego. W marcu r. 1859, otrzymawszy rangę generała, wysłany b)ł jako pełnomocnik rządu rossyjskiego do Chin dla uzyskania ratyfikacyi traktatu Ajguńskiego, od czego rząd pekiński chciał się uchylić. Po je-denastomiesięcznych pertraktacyach, tak w tej sprawie, jako też o zawarcie nowych, ważniejszych umów, przekonawszy się, że bez siły wojennej celu swego nie dopnie, wręczył rządowi chińskiemu ultimatum i wbrew nakazowi cesarza, aby wyjechał przez Mongolię, przedarł się przez całą armię chińską, skoncentrowaną pod Tien-tsinem oraz wzdłuż rzeki Pei-ho i wszedł w styczność z eskadrą rossyjską, która się zebrała była na oceanie Wschodnim, ażeby się oddać w jego rozporządzenie. Potem zręcznie korzystając ze sposobności, wmieszał się w układy Chińczyków z Anglikami i Francuzami, i obu stronom oddał ważne usługi. Rząd chiński, wywdzięczając się za uratowanie stolicy i za przyśpieszenie ustąpienia wojsk sprzymierzonych, zawarł i bezzwłocznie ratyfikował d. 14 listopada nowy traktat pekiński, przyznający Rossyi zarówno lewy brzeg Amuru, jak i rzekę Ussury za wszystkiemi przystaniami morskiemi aż do odnogi Posjeta, jako też wybrzeże Mandżurskie aż do Korei („Primorskaja Obłast'”). Prócz tego na zachodzie znacznie poprawiono granicę chińsko-rossyjską, zapewniono Rossyi prawo handlu lądowego w Chinach, oraz ustanowiono konsulaty w Urdrze, Mongolii i Kaszgarze. Za zawarcie tego traktatu I. został generał-adjutan-tem. W lipcu wysłany był do Konstantynopola dla powinszowania Abdul-Azisowi wstąpienia na tron, w sierpniu zamianowany dyrektorem departamentu Azyatyckiego, a w r. 1864 posłem nadzwyczajnym przy Porcie Ottomańskiej. Podczas powstania Kandyotów r 1866 I. zachowywał się nader oględnie; w sporze kościelnym Greków z Bułgarami stał po stronie Bułgarów i głównie jego-to polityki owocem był firman 1870 roku. Powoli, umiejętnem obejściem się oraz podarunkami zjednawszy sobie różnych mężów stanu tureckich, głównie zaś Mahmuda Nedima paszę, kierował przez nich po swej myśli i sułtanem, Abd-ul-Azisem, którego łudzono nadzieją, że mu Rossya pomoże do przeprowadzenia zmiany w następstwie tronu i do odzyskania samodzielności w rządach. Dzięki temu Rossya zdobyła ogromny wpływ na półwyspie Bałkańskim i nie utraciła go nawet po traktacie londyńskim (13 marca 1871), przez który się uwolniła od zobowiązań zaciągniętych po Wojnie Krymskiej. Skutkiem tego imię I-a stało się głośnem w całej Europie, gdzie go uważano za głównego przedstawiciela Panslawizmu wojującego, dążącego do zguby Turcyi, i nie szczędzono mu przezwisk zjadliwych. Wpływ ten zachwiał się wszakże skutkiem przystąpienia Rossyi do związku trzech cesarzy, porozumienia się z Austryą w sprawie hercegowińskiego powstania (r. 1875) i międzynarodowego nacisku dyplomatycznego na Portę Ottomańską, spowodowanego notą Andraesego o konieczności re

form w Ruś di i Hm cego winie. L, który dążył , wieszenie dziennika „Gołos”, ostrzeżenie dane do niezależnej, polityki na Wschodzie, czynił Nowej Gazecie i „Russkiemu Kuryerow.i”), wszystko, co było w jego mocy, aby sojuszowi w zaniechaniu rozpoczętej za Lorys-Melikowa temu przeszkodzić, jednakże stanowczo wystąpił , rewizyi prawa prasowego i t. p. Pod nim też w obronie Bułgarów    i Bośniaków i    stanął    i    zarządzona była rewizya    senatorska gubernij

w ostrej oppozycyi z    polityką Midhata    baszy,    nadbałtyckich i wydano    ustawy tymczasowe

Podczas konfereneyi Konstautynopolskiej 1877 o Żydach (d. 15 maja 1882 r.) wkrótce po za udało mu się przeciągnąć , na swą stronę pełno- burzeniach antysemickich, które, rozpocząwszy mocnika angielskiego, lorda Salisburego, i osią- się w Elisawetgradzie d. 27 kwietuia 1881 r., gnąć jednomyślność mocarstw europejskich w prze- rychło ogarnęły 7 gubernij, i dały powód Kat-łożeniach- podanych Porcie; a kiedy ta ich nie kowowi do napaści na I-a, co w pewnej mierze przyjęła, I. ruszył w    podróż po dworach wiel-    \    przyczyniło się do upadku    ministra, lubo głów-

kicli mocarstw i od d.    12 marca do d. 1    kwiet-    ■    ną tego przyczyną był zatarg jego z nowym

Towarzystwa Dobroczynności w Petersburgu. Był on, osobliwie w ósmem dziesięcioleci^ przedmiotem mnóstwa broszur i pamfietów ledwie nie we wszystkich językach.—Porów.: artykuł Hahnn w „Unsere Zeit” (1877); „Aus der Petersburger Gesellschaft” (wyd. 5-e Lipsk 1880); artykuł w czasopiśmie „Russkaja Starina” (1890 Nr 1); Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona. R-

Ignatjew Aleksy hr., brat młodszy poprzedniego (* 1842), kształcił się w korpusie paziów i w Akademii sztabu generalnego, w 1873 został dowódzcą pułku kawalergardów, w 1881 szefem sztabu korpusu gwardyjskiego, w 1885 ge-nerał-gubernatorem irkuckim, w 1889 zamianowany towarzyszem ministra spraw wewnętrznych, w drodze do Petersburga otrzymał nominacyę na generał - gubernatora kijowskiego; obecnie jest obywatelem gubernij południowo - wschodnich, w których piękne dobra posiada.

Ignatowski Roman (* w r. 1805 w woje w. Lubelskiem — f w r. 1889), lekarz bardzo zasłużony. Ukończywszy w r. 1825 gimnazyum w Lublinie, przybył do Warszawy i zapisał się na wydział lekarski. W r. 1830 złożył egzamin ostateczny, w roku następnym pełnił służbę wojskowo-lekarską, dyplom zaś otrzymał dopiero w r. 1832, gdy z wychodźtwa do kraju powrócił. Od roku 1837 mieszkał stale

E.

nia zwiedził Berlin, Paryż, Londyn i Wiedeń, kanclerzem, Giersem. W 1884 I. został preze-pracując nad skłonieniem Niemiec, Francyi, An- i sem Towarzystwa popierania przemysłu i handlu głii i Austryi do neutralności w pszyszłej woj- ! rossyjskiego, a w 1888 prezesem Słowiańskiego nie Rossy! z Turcyą, lecz jedynie zdołał uzyskać londyński protokół beztreściwy, podpisany d. 12 kwietnia. Przez cały ten cza»: działań przygotowawczych, w .Petersburgu, cA na mocy o trzymanych ęz ambasądy koustantynopolskiej wiadomości o armii tureckiej, przyszłą wyprawę uważano tylko za „przechadzkę wojenną”, skutkiem czego Rossya rozpoczęła wojnę bez odpowiedniej siły zbrojnej. Podczas kampanii 1878 L, zamianowany członkiem rady państwa, znajdował się w świcie cesarza., D., 26 stycznia r. 1878 znów się . udał do: armii czynnej w charakterze pierwszego pełnomocnika dla układów z Turkami, ale przybył ,do Adry.anopola już po zawarciu zawieszenia broni. Układy, rozpoczęte w Adryanopolu, 16 lutego, przerwano 20 t. m., a wznowiono w Sag* Stefano, gdzie d. 3 marca stanął traktat,który był głównie I-a dziełem.^ Mimo tq, w maju roku 1878 I., z powodu nieporozumień z Gorezakowem, dostał dy-missyę jj wyjechawszy oąrwieś;; nie uczestniczył już w kongresie ; berlińskimi, który na niekorzyść Rossyi traktat San - Stefański przekształcił.

W ostatnich lątacjhepanowani-ą; Aleksandra II I. był generał-gubernatorem w Niższym Nowogrodzie; w lutym 1881 został ministrem dóbr skarbowych, a po ustąpieniu Lorys-Melikowa—ministrem spraw wewnętrznych r(od maja t. r. do

biegom gorliwym i pracy niestrudzonej, wiele dziesiątków lat trwającej, miejscowość ta głównie zawdzięcza rozwój swój pomyślny. Zasługi I-ego pod względem tym są rzeczywiście niespożyte i godne uznania wszelkiego. „Już w r. 1839—jak pisze Kośmiński—wspólnie z d-rem Reinhardem, pomocnikiem głównego inspektora służby zdrowia w Królestwie Polskiem, podał projekt urządzenia zakładu wód mineralnych i ich eksploatacyi, z zamiarem zadzierżawienia Ciechocinka, który stanowił własność Banku Polskiego. Gdy rząd sam zajął się otworzeniem zakładu leczniczego, I. w r. 1841 został mianowany lekarzem przy warzelniach soli i stałym lekarzem zdrojowym. Na przedstawienie Igna-towskiego urządzono w r. 1842 łazienki (N? III),

maja 1882)., Na tein stanowisku, prowadząc da- w Ciechocinku, jako lekarz zdrojowy, a jego za lej dzieło rozpoczęte przez swego poprzednika, pracował nad polepszeniem stanu ekonomicznego włościaństwa, oraz nad gruntowną reformą miejscowego zarządu; i samorządu, której projekt/ ułożyć .piiałą-ustanowiona ad hoc kommis-sya Kachąnowska.Z własnej inieyatywy l a poruszona została kwestya o gorących napojach, ale za jego ministerstwa rozstrzygniętą nie była; on też brał czynny udział w ułożeniu ustawy banku włościańskiego. /Inne wszelakoż części ; programmatuc poljtycznegp Lorys-Melikowa I. pominął, co się ujawniło w ogłoszeniu ustawy o wzmocuiouej .i .nądzwyczajriej ochronie 26 sierpnia, w ograniczeniu faktycznem sądów głośnych i w całym szeregu środków administracyjnych, przedsiębranych przeciwko prasie (za-

mm

i uwag lekarskich w „Pamiętniku Towarzystwa lekarskiego warszawskiego” i w „Gazecie lekarskiej”; nakoniec przełożył dzieło J. Wundta „Wykład systematyczny choroby wenerycznej we wszystkich jej kierunkach i postaciach i t. d.”

Warszawa 1833, w 8-ce str. XXII, 320 i k. nl. 4). — I. był członkiem Tow. lek. warszawskiego i takiegoż towarzystwa w Płocku. — Por.

S. Kośmińskiego „Słownik lek. poi,” (str.

Dr J. p.

• Ignatyewit, minerał znajdowany w białym piasku, w okolicach Baclimutu i Jekaterynosła-wia, w kształcie skupień nerkowatych o budowie włóknistej. Jest to zanieczyszczony wodny siarkan glinowo potasowy, pokrewny kamieniowi niss”, 1877) zakończył okrzykiem: „Wir wissen

und wir werden wissen!” (Wiemy i będziemy Ignava ratio dosłownie znaczy: lenistwo rozu- wiedzieli!), mu; Arystoteles nazywa ją àpybç Xô^oç, powyższego zaś łacińskiego terminu używa już Cyceron nieuctwo, ciemnota umysłowa. Szczególnie zna-„De fato”, 12, 28. Nazwą tą oznacza się po- i ne jest wyrażenie mistyków średniowiecnnych: spolicie pogląd fatalistów, że wszystko musi sta- „docta ignorantia”, po raz pierwszy spotykające wać się zgodnie z przeznaczeniem, cokolwiek- się u Bonawentury (1221—1274, Jan Fidanza

z. w.

Ad. m.

w r. 1849 wybudowano nowy budynek łazienkowy; w r. 1870 wystawiono łazienki do kąpieli błotnych. W r. 1873 został Ignatowski prezy-dującym w Radzie lekarskiej przy zarządzie wód mineralnych Ciechocińskich a od r. 1881 pełni obowiązki prezesa Rady zarządzającej tychże wód”. — Liczne i tak już zajęcia urzędowe i lekarskie jednak nie wystarczały jeszcze pracownikowi tak wytrwałemu, więc w r. 1851 wziął na siebie nadto obowiązki lekarza szpitala św Tadeusza i spełniał je gorliwie. Zrósłszy się z Ciechocinkiem, i jemu też wyłącznie prawie poświęcił działalność pisarską nie nazbyt wielką.—Drukiem ogłosił: „O cholerze azyatyc-kiej” (Warszawa 1832); „O wodach mineralnych słonych w Ciechocinku, jej (tak!) działaniu i zastosowaniu lekarskiem” (tamże 1845, w 8-ce str. 273) i od r. 1851 długi szereg sprawozdań

IIP

Fig. 157. Ignatowski Romaii

180).

ałunowemu.

byśmy robili lub przedsiębrali. Wobec tego wszelkie rozumowanie należy uznać za bezcelowe. Błąd ten inaczej nazywa się sofiz matem leniwym (sophisma pigrum), a tkwi w tem, że się nie uwzględnia, iż my sami ze swoim rozumem stanowimy jeden z czynników przyrody. Kant tak określa I.: „Wszelka zasada, na mocy której badanie przyrody uważa się za skończone poprostu, w jakimkolwiek byłoby stanie, tak, iż rozum uspakaja się, jakgdyby całkowicie spełnił swoje zadanie” („Kritik der reinen Vernunft”, wyd. Réclama, str. 534).

Ignorabimus, od łacińskiego ignoräre = nie wiedzieć, nie znać czegoś, znaczy: nie bodziemy wiedzieli, nie poznamy. Wyrazem tym zakończył fizyolog niemiecki Emil Du Bois- Reymond swój odczyt „Q granicach poznania przyrody” („Ueber die Grenzen der Naturerkentniss” 1872). „Wobec zagadki—powiada on—-ozem są materya i siła i jak mogą myśleć, badacz przyrody musi się raz na zawsze zrezygnować na tę prawdę: Ignorabimus!”. W drugim odczycie swoim „Siedem zagadek świata” („Die sieben Welt-räthsel”, 1880) wymienia siedem zagadek: 1) istota materyi i siły, 2) początek ruchu, 3) powstanie czucia, 4) wolność woli, 5) początek życia; 6) celowość przyrody, 7) początek myśli i mowy. Z tych cztery pierwsze uważa za nie-rozwiązalne, bo „transcendentne”. Jednak Du Bois-Reymond wcale nie zastanawia się nad tem, czy pytania, które uważa za nierozwiązalne, są trafnie postawione, chociaż coraz więcej mnoży się wskazówek, że pytania te prawdopodobnie wynikają z błędnearo stanowiska zajętego przez umysł wobec doświadczenia, że zatem są urojo-uemi zagadkami. Na pytania niedorzeczne nie może być odpowiedzi. Wobec tego wykrzyknik rezygnacyi okazałby się nieusprawiedliwionym. Du Bois-Reymond, nawskroś przepojony pierwiastkami metafizyki gminnej, z któremi nie załatwił się krytycznie, poszedł za przykładem Comte’a; ten bowiem również byty bezwzględne i pierwsze przyczyny uznawał za niepoznawalne, ale za istniejące; chociaż należałoby wprzód zastanowić się nad tem, czy jest tu coś do poznawania. Po patetycznym okrzyku niekrytycznej rezygnacyi nastąpiły protesty, zakończone okrzykami otuchy. Ernest Haeckeł wygłosił hasło „Impavidi progrediamur!” (Idźmy nieustraszenie naprzód!); Wilhelm Preyer—„Laboremus!” (pracujmy!); słynny biolog Karol Naegeli odczyt swój „O granicach przyrodoznawstwa” („Die Schranken der Naturwissenschaftlichen Erkennt-

Ad. M.

Ignorancya, po łacinie ignorantia—niewiedza,

1898).

Ignorantia jnris, ob. Prawo.

Ignorantyni albo Bracia Szkół Chrze-ściańskich (Frères des écoles chrétiennes lub Frères Saint-Yon), Jan Chrz. de la Salle (* w Reims 1651—f 1719, kanonizowany 1873 r.), kanonik katedry w Reims, autor dzieł cennych:

„Devoirs du chrétien” i „Civilité chrétienne” oraz „Méditations sur les évangiles” (Wersal 1858, wyd. F. Philippe); „Les Douze Vertus d’un bon maître d’école” i innych, postanowił w 1681 r. założyć stowarzyszenie Braci szkół Chrześciańskich. Po niezliczonych trudnościach udało się mu przeprowadzić ten zamiar. Sie- Bitynium, a następnie, splądrowawszy wybrzeża dziba główna nowego zgromadzenia znajdowała się początkowo w Reims (1681), później przeniesioną została do Saint-Yon pod Rouen (1705).

Celem Zgromadzenia było nauczanie biednych dzieci. Zatwierdzone przez Benedykta XIII w r.

1724, w krótkim czasie rozszerzyło się na całą Francyę i przyległe kraje, znakomite oddając usługi religii i oświacie. Rewolucya wypędziła ich z granic Fraucyi, lecz Napoleon w 1801 r. pozwolił im powrócić. Dom główny założyli po powrocie w Lugdunie, następnie od 1821 w Paryżu.

Nazwa niekiedy im dawana, I-ów, utworzoną została już-to przez nich samych z pobudek pokory, już-to przez nieprzyjaciół Zgromadzenia.

Reguła przepisywała skupienie, milczenie, a zu-

s. Pł.

Ad. M.

W. N.

ob.) w jego piśmie mistycznem „Soliloquium”. W wieku XV Mikołaj Kuzańczyk (ob.) zatytułował swoje dzieło wydane w r. 1440 „De docta ignorantia”, później zaś udokładnił myśl swoją w rozprawie „De conjecturis”. Docta ignorantia oznacza uczoną albo świadomą niewiedzę. Umysł poznający usiłuje wszystkie postrzeżenia zmysłowe, na nich oparte wyobrażenia i na tych znów oparte pojęcia sprowadzić do jedności bezwzględnej; tu jednak musi się zatrzymać, gdyż bez wielości i różnorodności (alteritas) myślenie jest niemożebne. Poprawne zatem stanowisko myśli poznającej polega na tem, żeby się zatrzymać u kresu, poza który iść nie może i resztę, t. j. oglądanie jedności bezwzględnej wszechbytu, pozostawić kontemplacyi mistycznej. Docta ignorantia polega na uświadomieniu sobie granic władzy poznawczej umysłu. Jak w dziedzinie filozofii docta ignorantia jest stanowiskiem poprawnem umysłu, tak w teologii sacra ignorantia jest takiemże poprawnem stanowiskiem, a polega na uznaniu, że Bogu nie można zrozumiale przypisywać żadnych przymiotów, gdyż każdy przymiot pochodzi z rozróżniania, wyodrębniania, co sprzeczne jest z bezwzględną jednością Boga. — O naturze, źródłach i objawach nieuctwa w różnych dziedzinach życia społecznego, umysłowego, artystycznego, a także w praktyce wychowawczej szeroko rozwodzi się Marcus ß. P. Dorman w dziele „Ignorance. A study of the causes and effect of popular thought, with some educational suggestions” (Londyn

Ad. M.

żytkowanie wszystkich sił do osiągnięcia zamierzonego celu: oświecenia „maluczkich”. Zgromadzenie posiada członków świeckich, związanych prostemi ślubami.

Ignoratio elenchi, po grecku t6 rcapà rqv roö èX^Y/oo Äyvoiav (Arystoteles „Aualytica priora” II), oznacza błąd logiczny w dowodzeniu, polegający na tem, że się pomija argumentacyę przeciwnika, na którą należałoby się zgodzić lub obalić, natomiast zaś dowodzi się lub obala coś innego. Ignoratio znaczy ignorowanie, pomijanie, elenchus (gr. è'XeyxoÇ = łać. redargutio, refutatio) znaczy obalenie, argument obalający. Po polsku błąd ten czyli paralogizm nazywa się: zgubienie wątku albo wyminięcie kwestyi, np. twierdzimy, że ktoś jest lichym filozofem; przeciwnik zaś broni go, dowodząc, że jest dobrym obywatelem kraju, zacnym ojcem rodziny i człowiekiem ożywionym najlepszemi chęciami; ktoś dowodzi, że kraść jest źle; przeciwnik zaś zarzuca mu, że sam przecież jest złodziejem. W obu tych przykładach przeciwnik pomija właściwy przedmiot sporu: o wartości naukowej filozofii i wartości moralnej kradzieży. Jest to błąd bardzo często spotykany w sporach i polemikach.

Igołomia, wieś w gubernii Kieleckiej, w powiecie Miechowskim nad Wisłą. I. dzieliła się dawniej na dwie części I. Wielka i I. Mała, z których pierwsza należała niegdyś do klasztoru Tynieckiego, druga zaś do kustodyi ś. Floryana na Kleparzu w Krakowie. Piękna rezydencya śród parku na wzgórzu, z którego roztacza się malowniczy widok na Wisłę i leżące po drugiej jej stronie Niepołomice, wdali widnieją wyniosłe grzbiety Karpat.—„Słown. Geogr.”.

Igor Rurykowicz, książę kijowski (912 — 945). Objąwszy rządy po śmierci Olega, w pierwszym zaraz roku musiał tłumić powstanie Drew-lan i innych plemion słowiańskich, które usiłowały odzyskać dawną swą niezawisłość. W r. 914 odparł przybyłych w tym czasie na Ruś Pieczyngów i zmusił ich do zawarcia z sobą przymierza na lat pięć. W r. 1491 na czele floty, złożonej z kilkuset łodzi, przybył do wybrzeży

Bosforu, stanął pod Konstantynopolem, Grecy jednak zniszczyli prawie całą jego flotę, paląc łodzie za pomocą pocisków ognistych, zwanych „ogniem greckim”. Ocalało tylko dziesięć łodzi, z któremi I. powrócił do Kijowa. W trzy lata potem I. ponowił wyprawę (944), wezwawszy do pomocy Pieczyngów i Waregów. Tym razem posłowie greccy spotkali go w drodze, zanim jeszcze przeprawił się przez Dunaj, i zaofiarowali mu okup. I. zawarł z nimi pokój i powrócił do Kijowa, dokąd w następnym roku przybyli posłowie greccy w celu potwierdzenia umowy. Posłowie I-a udali się następnie wraz z nimi do Konstantynopola, gdzie zawarli formalny traktat, cytowany przez kronikarzy ruskich pod

rokiem 945, nieznany jednak pisarzom bizantyjskim. W tymże roku Igor został zamordowany przez Drewlan, za to, iż wybrawszy raz od nich daninę, zażądał jej powtórnie. Podług słów historyka bizantyjskiego, Leona Dyakona, mieszkańcy Korostenia nagięli ku sobie dwa drzewa, do wierzchołków przywiązali I-a za ręce i w ten sposób pozbawili go życia. I. nie posiadał ani energii, ani przezorności swego poprzednika Olega, a jego wyprawy wojenne miały charakter wyłącznie łupieżniczy. Władzy jego podlegały plemiona zajmujące przestrzeń od brzegów rzeki Wołchow do gór Tauryckich i Kaukazu.—

dowództwem Andrzeja Bogolubskiego przeciwko Mścisławowi Izasławowiczowi, wielkiemu księciu kijowskiemu. W r. 1171 na własną rękę wojował z Połowcami i w pobliżu rzeki Worskły odniósł świetne zwycięstwo nad lianami połowieckimi: Hobiakiem i Konczakiem. Powodzenie wyprawy na Połowców, podjętej w r. 1184 przez książąt z dzielnic południowych, zachęciło I-a do nowej wyprawy, na którą wyruszył w r. następnym wraz z bratem swym, Wszewołodem, księciem kursko-trubeckim i siostrzeńcem, Świętosławem Olegowiczem, księciem rylskim. W pierwszem spotkaniu z Połowcami nad brzegiem rzeki Sali książęta odnieśli nad nimi zwycięstwo, ale w następnem nad rzeką Kająłą (Kahalnik) ponieśli klęskę. Książęta dostali się do niewoli, z której I. jednak po pewnym czasie zdołał uciec. Wyprawa ta została upamiętniona w bezimiennym poemacie, zwanym Słowem o pułku I-a (ob.). Po śmierci Jarosława Wszewołodowicza (1198) I. został księciem czernihowskim.

Igorroci, jedno z licznych plemion tubylczych archipelagu Filipińskiego. Przebywa ono na w. Luęonie, w tak zwanych Kordylierach zachodnich. Z pochodzenia są oni Indonezyjczykami, ale wchłonęli w siebie obfitą domieszkę krwi chińskiej. Zwyczaje ich w zasadniczem jądrze swojem niczem osobliwem nie wyróżniają się od zwyczajów pokrewnych plemion indonezyjskich: ozdabiają ciało swoje tatuowaniem, piłują zęby, polują na głowy ludzkie, a zdobyte i odpowiednio przygotowane zawieszają w chatach swoich; mieszkają w domach zbudowanych na palach, zajmują się już rolnic-

L. K.

Por. Srezniewskij „^oroBopn ct> PpeuaMii X b.”;

Władimirskij - Budanow „XpecTOMaïin no hcto-pin pycKaro npaBa” (Tekst traktatu 945 r.).

Igor Jarosławowicz, syn Jarosława, wielkiego księcia kijowskiego (* 1036 r. ? — f 1059).

Po śmierci ojca (1054) otrzymał od najstarszego swego brata Izasława, który został wielkim księciem kijowskim, miasto Włodzimierz na Wołyniu i dopiero po śmierci Wiaczesława (1057) objął po nim księstwo Smoleńskie.

Igor Olegowicz, wielki książę kijowski (f r.

1147), syn Olega Świętosławowicza. Jako książę na Nowogrodzie - Siewierskim, występował wraz ze swym młodszym bratem, Świętosławem, przeciwko starszemu bratu, Wszewołodowi, podówczas wielkiemu księciu kijowskiemu, za to, iż ten, ustępując z Czernihowa, nie oddał mu tego miasta, ale obdarzył niem dalszego krewnego,

Igra (właściwie jigra), wyraz dawny, w starej polszczyźnie znaczył to, co dzisiejsze: gra, granie, oraz zabawa, żarty; mówiono np. w wieku XV-ym: igra kostek (—gra w kości), o ranach w igrze przygodzących i t. p. Tak samo słowo igrać miało znaczenie dwojakie: a) grać, grą się zajmować, i wymagało dopełnienia w bierniku, np. igrać gałki, igrać kostki; b) weselić się, żartować. Znane też były w wieku XIV i XV-ym inne od tegoż pierwiastku pochodne: i g r a c z = gracz i figlarz ; i g r z e c (żartovfuiś), 1. mn. igrcy; igrzywy (swawolny); igranie (gra, granie), igierny (karty igierne), i wyrazy złożone, jak: obigracz (ogrywający kogo), obi-grany, przeigrać, przeigrający, przeigrany i t. d. Z wyrazów tych następnie, wskutek opuszczenia w wymawianiu pierwszej zgłoski i (=ji), utworzył się szereg wyrazów : gra, grać, gracz, i t. d., używanych w wieku XVI w tych samych obudwu znaczeniach, t. j. gra, jak dzisiejsze gra, i zabawa; grać w znaczeniach: grać, grze się oddawać, oraz: bawić się, żartować; stąd np. wyrażenia w dawnej polszczyźnie takie jak: A dla ćwiczenia zawżdy szachy grali; Teraz

Włodzimierza Dawidowicza. Wkrótce jednak I. pogodził się z bratem, otrzymawszy od niego Jurjew i Rohaczew, i stanął po jego stronie w walce z Włodzimierkiem halickim. Po śmierci Wszewołoda (1146) I., na mocy jego dawniej- twem. szego rozporządzenia, został wielkim księciem kijowskim. Kijowianie jednak, nienawidzący Olegowiczów, zachęcili Izasława Mścisławowicza Perejesławskiego do zbrojnego wystąpienia przeciwko I-owi. Kiedy I. wyruszył w celu odparcia Izasława, drużyna jego przeszła na stronę przeciwnika, a I. wpadł w ręce Izasława, który go następnie osadził w klasztorze św. Jana w Perejasławiu. I. był zniewolony do wykonania ślubów zakonnych i już jako mnich został przewieziony do klasztoru św. Teodora w Kijowie. Niebawem kilku książąt Dawidowiczów przeszło na stronę Świętosława, który usiłował powrócić I-owi tron kijowski. Skoro się o tem dowiedziano w Kijowie, tłum ludu wtargnął do klasztoru św. Teodora, wywlókł I-a i zamordował. Kościół wschodni zaliczył go w poczet swych świętych. — Por. M. N. Bereżnow „Bjia-jKeiiHHH H. OiBroBiiUB, kh. HoBropo,n,ï» - CrhBep-ckm h BejMKin KHB3L KieBCKiń* (Czernihów 1893).

Igor Świętosławowicz, książę nowogrodzko-siewierski (* 1152—f 1202), syn Świętosława Olegowicza. W r. 1163 brał udział w wyprawie jedenastu książąt ruskich pod naczelnem i pod wodą grajcie ryby śmiele (Jan Kochanow-

A. A. K.

L. K.

szło 10 000 m-ców.

ski); Miejsce gdzie ptacy grają (Cygański); A wewnątrz radość niewymowna graje (K. Miasr kowski), i t. p. Od końca wszakże wieku XVI z odmienną formą każdego z tych dwu szeregów wyrazów zespoliła się ściślej i różnica odrębnych ich znaczeń; tak, że wyrazy o formie dawniejszej, z pierwotnym i (ji), tj. igra, igrać... igraszka, igrzysko... zatrzymały znaczenie zabawy, żartu, weselenia się (porów, pochodne złożone z igrać: rozigrać się, naigrać się, doigrać się, oraz słowo o formie częstotliwej naigrawać się); szereg zaś późniejszych postaci, bez pierwotnego i, tj. gra, grać, granie, gracz... ograniczył się w swym znaczeniu pojęciem grania, zajmowania się grą, np. na instrumencie muzycznym, na scenie, w karty, w gry towarzyskie, w loterję i t. p.

Igrzyska (Grecya i Rzym), ob. Agon, A goli aleś lud i, Delfy, lsthmos, Ludi circen-ses, Nemejskie I., Olimpia, Pityjskie I.

Igrzyska u ludów pierwotnych. Igrzyska klasyczne są puścizną, którą otrzymał świat starożytny po wcześniejszych okresach rozwoju. Etnologia dzisiejsza wykazuje ich istnienie wśród najniższych szczepów, dzisiaj istniejących na globie. E. Curr twierdzi, że we wschodniej części Australii środkowej, wzdłuż brzegów rzeki Gregory, istniała przestrzeń neutralna, długa na mil (angielskich) 150, a szeroka na 50. Plemiona ościenne, za wspólnem porozumieniem, wyznaczyły ten rozległy obszar na miejsce zborów i igrzysk. Niestety, źródło, z którego czerpiemy tę wiadomość, nie przytacza żadnych bliższych szczegółów. Zdaje się, iż zbory austral-skie i związane z niemi igrzyska powstały na lądzie N. Hollandyi, częściowo za sprawą czynników zewnętrznych. Na lądzie tym w pewnych punktach rośnie obficie Araucaria Bidwelli (tak zw. drzewo bunya-bunya), dająca w 3-letnich odstępach czasu wielkie zbiory „orzechów”. Plon jest większy, niż tego wymagają potrzeby plemienia, na którego obszarze drzewa te się znajdują. Przybywają więc gromady tubylców z dalekich bardzo okolic; wizyty te ciągną się 6 tygodni i dłużej, goście korzystają ile chcą z płodów Araukaryi, ale nie wolno im polować na zwierzynę, bo ogłodziliby plemię, z którego gościnności korzystają. Przybysze, idący na te uczty, urządzane przez przyrodę, mają wolne przejście przez cudze terrytorya — jedyny ten wypadek, kiedy Australczyk bezkarnie może wkraczać na ziemię obcych plemion. Podobne zbory tworzą się na bagnistych obszarach, porosłych pewnym gatunkiem akacyi, dającej gumę na pokarm. „Wiele rodzin — pisze Grey — posiada prawo do tych obszarów w odpowiedniej porze. W innym okresie roku nie wolno im tam przychodzić. A ponieważ niewiele jest miejsc mogących wyżywić liczne zgromadzenie osób, przeto grunta, na których można zbierać gumę, są miejscem targów, zabaw, szału i kłótni”. Wnioskując z tych przykładów, należy mniemać, że zbory i igrzyska powstawały przedewszystkiem w miejscach, które peryodycznie były szczodrze obdarzane przez przyrodę obfitem pożywieniem. Podobne zebrania i zabawy, powtarzające się w stałych odstępach czasu, istnieją u wielu ludów pierwotnych. Nie doczekały się jednak na stronicach prac etnologicznych wyczerpującego przedstawienia, na jakie niewątpliwie zasługują. Wiele do tego przyczyniła się ta okoliczność, iż właśnie igrzyska znikają najpierwej pod rozkła-dającem działaniem najazdu białych. Badacze dzisiejsi, naukowo przygotowani do studyów na miejscu nad tym przedmiotem, znajdują jedynie opowieść o dawnych czasach i igrzyskach, które istniały przed wyrugowaniem tubylców Ameryki, Australii i t. d. z ich siedzib odwiecznych. Zbory te i igrzyska w Polinezyi, a zwłaszcza na

N. Zelandyi, posiadały imponujący charakter. Colenso na N. Zelandyi zebrał dane, pozwalające nam nieco odtworzyć zwyczaje dawne Mao-rów. Plemię, które przygotowywało się na przyjęcie sąsiadów, na wyznaczonem miejscu gromadziło zapasy żywności. Jadło układano w kształcie piramidy, mającej 80—90 stóp wysokości, a 20 — 30 stóp kwadr, u podnóża. Zgromadzenie tych zapasów wymagało znacznego czasu, chociaż mnóstwo osób pracowało. Na jednem z mniejszych igrzysk międzyplemieunych spożyto 2 000 koszyków kumary (Ipomaea clirijzorrlii-za), zawierających każdy około buszla; na in-nem zjedzono 20 000 suszonych węgorzy, kilka ton ryb morskich, znaczną liczbę trzody chlewnej, 19 naczyń olbrzymich tranu rybiego i bez liku słodkich kartofli.

Igualada, miasto w hiszpańskiej prowincyi Katalonii, o 70 km. na północo-zachód od Barcelony, u południowo-zachodniego podnóża śpi-czastej góry Mont-serrât (tj. rozpiłowana), na lewym brzegu rzeki Noya, uchodzącej do Llo-bregatu. Posiada fabryki aksamitne, bawełniane i płócienne, wełniane i odlewnie żelaza; prze-

w. N.

Iguana, ob. Legwan.

Iguanodon Mantell., rodzaj wygasłych gadów z rodziny Ornithopodidae Marsh., rzędu Dinosau-ria. Czaszka względnie mała, ze spłaszczonym pyskiem. Jama oczna bardziej wysoka, niż szeroka, niższa i mniejsza, niż wysokie; nieprawidłowo trójkątne boczne jamy skroniowe i otwory nosowe, na końcu pyska położone i grubą oddzielone ścianą. Otwory skroniowe górne dość duże, oddzielone grzebieniem ciemieniowym. Kość czołowa nieparzysta, nader szeroka. Zęby ło-patkowate, na brzegach zazębione, tylko od zewnątrz zagłębione w rowku alweolarnym, od wewnątrz wolne; kręgi szyjowe, w liczbie 10-u, wklęsłe z tyłu (opistocoeli)-, kręgów tułowiowych 18, gładkich z przodu i z tyłu, os sacrum z 4— 6 kręgów, ogon zaś liczy od 40 do 50 kręgów. Obok wysokich wyrostków kręgów tułowiowych

zeum w Brukselli.

Fig. 158. Iguanodon Bernissartensis z formacyi kredowej w Belgii (Bernissart).

zdatna do żeglugi.

Iguvium albo Eugubium, nazwa rzymska m. Gubbio we Włoszech.

gdzie nauczał aż do śmierci — 19 września 1892 roku.

ogonowych często znajdowano skostniałe ścięgna. Pas piersiowy złożony z potężnej łopatki i niewielkiego coracoideum. Nogi przednie krótkie z pięcioma palcami, z tych duży palec zastąpiony kolczastą kością. Nogi tylne potężne, z trzema palcami. I. należy do największych znanych gadów: I. Mantelli Owen z piaskowca weldskiego Anglii mierzy od końca pyska do końca ogona 5'/₂ m., I. Bernissartensis Boulen-ger — do 10 m. Były to zwierzęta trawożerne, kroczyły wyprostowane na tylnych nogach, przednie zaś do chodzenia wcale nie były używane. Ślady stóp o trzech palcach, z kształtów i wielkości odpowiadające tylnym nogom I-a, znajdowano w piasku weldskim Auglii i Niemiec północnych. W Bernissart w Belgii znaleziono w r. 1873-m 23 kości I-a, obecnie wystawione w Mu-

J. L.

f|J7

7/7

Iguassu, rzeka w Brazylii połudn,, w pro-wineyi Parana, dopływ rzeki Parany; wypływa z gór nadbrzeżnych Sierra do Mar, w odległości tylko 100 km. od Atlantyku. Płynie z początku na południe ku Kurytibie, stąd jej druga nazwa Rio de Kurytiba; następnie zwraca się ku zachodowi i wpada do Parany. Długość obliczają na 1300 kim., wysokość źródeł na 750 m. Z powodu licznych wodospadów jest nie-

w. N.

Igwandu, państwo w Afryce, ob. G an do.

Ihering Rudolf, słynny prawnik niemiecki (* w Aurich 22 sierpnia 1818 r.), od r. 1844 czynny jako profesor prawa w Berlinie, Bazylei (1845), Rostoku (1846), Kiel (1849), Giessen (1851), Wiedniu (1868), wreszcie Getyndze (1872),

Autor Ducha prawa rzymskiego („Geist des römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner Entwicklung” tom I 1852,

t. II, część 1-a 1854, t. II, cz. 2-a 1858, t. III, cz. 1-a 1866), dzieła znakomitej wartości, przełożonego na cały szereg języków europejskich, powtarzanego w oryginale w wielokrotnych edy-cyach. Poza tern napisał „Der Zweck im Recht” (Cel w prawie) w dwu tomach (1877, 1883 trzy wydania), „Civilrechtsfälle ohne Entscheidungen” (1844, kilkanaście edycyj), „Die Jurisprudenz des Taegliehen Lebens. Eine Sammlung von leichten an Vorfälle des gewöhnlichen Lebens an-kuuepfenden Rechtsfragen” (1870, kilkanaście edycyj), „Der Kampf ums Recht” (1872, przeł. na kilkanaście języków europejskich i azyatyc-kich, między innemi dwa przekłady polskie, ostatni 1894), „Scherz und Ernst in der Jurisprudenz” (1884), „Der Besitzwille” (1889). Od r. 1857 wydawał „Jahrbücher fuer die Dogmatik des heutigen römischen Rechts”, gdzie drukował długi szereg niezmiernie ważnych przyczynków do teoryi prawa cywilnego, ogłoszonych następnie w trzech tomach („Gesammelte Aufsätze”). Słynnem było jego seminaryum cywilistyczne w Getyndze, skąd wyszedł cały szereg profesorów prawa cywilnego we Erancyi, Austryi, Ameryce, Rossyi. Już po śmierci I-a ogłoszono „Die Vorgeschichte der Indoeuropäer” (1894) oraz „Entwickelungsgeschichte des römischen Rechts” (1894), szkic przygotowawczy do dziejów rozwojowych prawa rzymskiego, które I. obiecał był napisać do Systematycznego podręcznika prawoznaw-stwa niemieckiego, wyd. przez prof. Bindinga.— I. wyszedł ze szkoły historycznej prawa (ob.); był uczniem Puch ty (ob.). Zaczął pracować na polu przez nauczycieli jego specyalnie umi-łowanem, na polu romanistyki. Wnet jednak opuścił utarte ścieżki i poszedł swoją drogą W przeciwstawieniu do założeń szkoły historycznej wyraził się później: „Interes realny teraźniejszości jest mi droższym nad zbadanie historyczne przeszłości”. Więcej już z natury samej umysłu dogmatyk niż historyk w tym aforyzmie, który może służyć za motto całkowitej epopei jego pracy naukowej—zawarł zasadniczy klucz do zrozumienia wszystkich zalet i wad Ducha Prawa Rzymskiego. Urwane w połowie, niedopowiedziane, z rozwierającemi się ua każdym kroku lukami, nie zadowoliło ono początkowo nikogo: romaniści byli zgorszeni fantastycznością pomysłów, hypotez, którym brakło uzasadnienia źródłowego; historycy mieli mu do zarzucenia nad-

s. P.

z. w.

żeglownych.

s. Pł.

W. N.

miar spekulacyi filozoficznej, ogólnikowość, pozornie tylko przybraną w formę prawa i obyczajowości rzymskiej. Dalsze tomy były coraz bardziej „prawne”, aż wreszcie czwarty—ostatni—powitany został, jako objawienie: tutaj w monografii poświęconej technice (metodyce) prawa wzniósł się autor na wyżyny stałej, dziś nieprze-ścignionej powagi i zasługi. Jakkolwiekbądź, uważny czytelnik „Ducha” z czytania wyniesie wrażenie, doskonale skrystalizowane w zdaniu powyżej przytoczonem a równie doskonale harmonizujące się z innym aforyzmem: „Durch das römische Recht aber über das römische Recht

hinaus”. Aforyzm ten zamieniony został na hasło pracy postępowej, reformacyjnej w kierunku nacyonalizacyi ustaw prawnych, w kierunku ich odnowy w duchu nowoczesności, na interesie żywotnym współczesnym opartej. Zrywając w ten sposób z kanonami szkoły klasycznej, musiał I. ugruntować swoje dogmatyczne poglądy prawne, stworzyć filozofię prawa, któraby dała wyraz jego utajonym przypuszczeniom i z której już możnaby było wyprowadzić dogmatykę, teoryę prawa. Starał się uczynić to w kilku pracach: w jednej ogłosił walkę jako ciecz macierzystą, w której krystalizuje się prawo, w innej—uznał w celowości twórczy pierwiastek wszelkich stanowień prawnych; ale ani w pierwszym, ani w drugim wypadku nie zadowolił subtelniejszych, filozoficznie wyszkolonych umysłów. I-owi brakło mianowicie poważniejszego przygotowania filozoficznego. To też, wykładając w „Zweck im Recht” utylitarystyczną filozofię prawną—wszędzie wbrew przekonaniu osobistemu powtarza rzeczy dawno wiadome, „wyważa otwarte drzwi”. Jest to tylko szkic tymczasowy wielkiej mechaniki społecznej, która kiedyś napisaną zostanie. Inne prace I-a mają bardziej specyalny charakter prawny i nie nadają się do scharakteryzowania na tern miejscu. Wogóle zaś trzeba powiedzieć, że, będąc jednym z najwybitniejszych prawników świata w stuleciu XIX, w Niemczech zajął I. stanowisko zupełnie podobne, jak Sa-vigny (ob.).—Por. Piniński „Ihering i Wind-scheid” (Lwów 1893); S. P. w „Gazecie sądowej” (1892 i 1894) oraz w „Prawdzie” (1892 i 1894); w literaturze niemieckiej wspomnienia i szkice Ecka, Kuntzego, Merkela (1893—1894).

Ihleit, minerał—przyrodzony siarkan żelazowy z dwunastoma cząsteczkami wody, krystali-zacyi Fe₂(S0₄)₃). 12H₂0. Tworzy on w niektórych górskich miejscowościach Czech żółte wykwity na pirytach, wpryśniętych w grafit (Szu-mawa), lub na glinach żelazistych.

Ihna, rzeka na Pomorzu, prawy dopływ Haf-fu Szczecińskiego; bierze początek na jeziornej wyżynie, płynie z początku na południo-zachód, później na północo-zachód, przepływając pod Stargardem; przy uściu zwraca się ku zachodowi.

Długość I-y wynosi 140 km., z których 26

w. N.

Ihne Wilhelm, historyk niemiecki (* 1821 w Fürth). Studya uniwersyteckie odbywał w Bonn, później przez pewien czas mieszkał w Londynie, jako wychowawca prywatny; od 1847 — 1849 był nauczycielem w Elberfeld, a potem, powróciwszy do Anglii, został tam dyrektorem szkoły. R. 1863 osiadł w Heidelbergu, gdzie od r. 1873 jest profesorem honorowym uniwersytetu. Napisał: „Forschungen aus dem Gebiet der römischen Verfassungsgeschichte” (Frankfurt 1847, przekład ang. Londyn 1853); „Plea for the em-peror Tiberius” (Liverpool 1856, przekład niem. Schotta p. t. „Rechtfertigung des Kaisers Tibe-rius”, Sztrasburg 1892) i „Römische Geschichte” (8 tomów, Lipsk 1868—90, dwa ostatnie tomy opracowane w znacznej części przez Zumpfta), „Early Rom” (1876). I. wystąpieniem swojem przeciw włoskiemu charakterowi instytutu archeologicznego w Rzymie przyczynił się do przekształcenia jego (1885).    *

Ihram (w języku arabskim Zakaz) jest to strój przepisany dla pielgrzymów do Mekki, a w znaczeniu przenośnem stan, w jakim pielgrzym znajdować się powinien, dopóki strój ten nosi. Składa się on z dwu płacht bawełnianych, białych, kwadratowych, z których jedna (ridâ) okrywa plecy i lewe ramię, pozostawiając wolnem prawe ramię i prawą rękę i przypina się na prawym boku; druga (izâr) otacza biodra, zwieszając się od pasa aż do kolan. I. służy też pielgrzymowi za całun i jest dlań nieu-stannem memento mori\ pobożni muzułmanie używają go jako turbanu. W stanie Ihram nie wolno pielgrzymowi wchodzić w stosunek z kobietami, odsłaniać twarzy, polować i zabijać zwierząt (z wyjątkiem jedynie szkodliwych), używać perfum, namaszczać głowy olejkami, strzydz włosów ani brody i obcinać paznogci, rwać ździe-beł trawy, ucinać zielonych gałęzi z drzew. R-

IHS, monogram Jezusa Chrystusa, znaczy: In hoc signo (W tym znaku), lub Iesum habemus socium (Jezusa mamy towarzyszem), albo Iesus hominum salvator (Jezus zbawiciel ludzi).

Ihumen, przełożony klasztoru w Kościele wschodnim.

Ihumeń, miasto powiatowe w gubernii Mińskiej, o 65 wiorst na południo-wschód od Mińska, a o 96 wiorst na północo-zachód od Bobruj-ska, pod blizko 53³/₄° szer. pn., nad rzeczką Ihumenką, prawym dopływem Berezyny, w smutnej i błotnistej okolicy, która jeszcze na początku XVIII stulecia była jeziorem; Karol XII, przechodząc tędy z wojskiem z Mińska do Berezyny w r. 1708, tylko co nie utonął w jeziorze Ihu-meńskiem. Miasto jest przeważnie drewniane, w r. 1897 liczyło 4 579 m-ców, w tern 2 221 mężczyzn, 2 358 kobiet; przeszło połowę całej ludności stanowią żydzi, zajmujący się drobnym przemysłem, przeważnie skórzanym.—(„Słownik Geogr.”).

Ihumeń od zamierzchłej starożytności do połowy wieku XV był wsią w po w. Mińskim kim. i wraz z okolicznemi siołami należał do zamożnej rodziny Kieżgajłów, stanowiąc masę dóbr Baksztami zwanych. Stanisław Kieżgajło, stolnik czy podczaszy litewski, około r. 1447, przez dewocyę oddał I. z przyległemi osadami w ilości 2 000 włościan na własność biskupom wileńskim. W czasie drugiego podziału kraju województwo Mińskie, a z niem i Ihumeńszczyzna, przeszły za kordon. W r. 1795, gdy cesarzowa Katarzyna obdzielała donatywami swych generałów, dobra Baksztańsko - ihumeńskie oddano na własność generałowi Szewiczowi, zaś I. podniesiono do znaczenia miasta powiatowego i odtąd jest on stolicą pow. Ihumeńskiego.

mary (prawy dopływ Uralu), przebiegłszy 270

w. N.

Ikarios (po grecku ’ ioç), 1) Ateńczyk, który, za rządów Pandyona, od bożka Dionysosa, kiedy go gościnnie u siebie przyjął, w darze dostał winną latorośl i wino w worach skórzanych. Gdy, chcąc kulturę winogradu rozpowszechnić, jeździł po ziemi attyckiej z worami skórza-nemi, winem napełnionemi, i pasterzy napojem tym nieznanym poczęstował i spoił, zabili go ich towarzysze, przekonani, że ich bezecnie otruł. Zwłoki jego wrzucili mordercy do studni, albo też, według innej wersyi, pogrzebali pod drzewem na górze Hymettos; tutaj po długiem tułaniu się znalazła grób jego córka Erigone (’HpiyôvY] = w wiośnie zrodzona), zwana także Aletis (⁵AX7)Ttę = tułająca się), za przewodnictwem psa wiernego, Mairy (Małpa), i z rozpaczy obwiesiła się na drzewie, rosnącem nad grobem ojca. Zeus albo Dionysos przenieśli I-a razem z jego puharem na przestwory niebieskie jako gwiazdę zwaną Bootes albo Arkturos, Erigonę zaś jako Pannę, a Mairę jako Psią gwiazdę (=Canicula, Sirius). Ateńczyków ukarał Dionysos ciężko, zsyłając na kraj ich morowe powietrze, a na córki ich szał niepowściągniony, gdyż za wzorem Erigony wieszały się wszędzie po drzewach. Celem odwrócenia tej straszliwej plagi postanowili Ateńczycy na cześć Erigony święcić uroczystość, zwaną Auopa (=chuśtawki), podczas której przeróżne drobne posążki, maski, phallosy, w Italii as ciii a zwane, na drzewach wieszano i chuśtano, z towarzyszeniem piosnki, zwanej Aletis, a I-owi, równie jak jego córce, pierwsze winogrona w ofierze składano. Do I-a odnoszą też początki tańca na worach skórzanych, powietrzem nadmuchanych i oliwą wysmarowanych; zabawa ta, w Wiekach Starożytnych podczas uroczystości winobrania nadzwyczaj lubiona, zwie się aa%(oXiaop.ó<;. Na pamiątkę I-a nazwali też Ateńczycy jedną gminę swej krainy Ikaryą (ob.—Apollod. 3, 14, 7; Paus.

1,    2, 4; Hyg. Fab. 130; Tibull. 4, 1, 9; Propert.

2,    33, 29; Ovid. Metam. 6, 126; 10, 451; He-sych. s. v. Alwpa, ’AXijTiç; Poll. 4, 53). — Por. Mittelhaus „De Baccho Attico” (Wrocław 1874).— 2) Lacedemończyk, syn Perieresa i Gorgofony, wnuk Aiolosa albo Kynortasa, według innych opowieści mitycznych wnuk Perieresa a syn Oibalosa i Batei, brat przyrodni Hippokoonta. Gdy Hippokoon, nieślubny syn Oibalosa, wypędził I-a i brata jego Tyndareosa z Lacedemonu, szukali obaj przytułku na dworze króla Thestio-sa w akarnańskiem Pleuron i mieszkali nad rze-

Ijolit, skała występująca w północnej Fin-landyi, stanowi ona tam część składową góry Ii-wara. Skała ta składa się z eleolitu, piroksenu i granatu—iwarytu; skaleni nie zawiera wcale.

Skała ta posiada budowę ziarnisto-granitową; jest to skała żyłowa i odpowiada w zupełności swoim składem mineralogicznym skałom wybuchowym, zwanym nefelinitami. Wielkość ziarna jej bywa rozmaita; stosunek części składowych stały, mianowicie ilości eleolitu i piroksenu są prawie jednakowe. Eleolit ijolitu białawo-szary lub różowo-szary bardzo świeży o szklistym lub tłustym połysku tworzy ziarna nieposiadające wyraźnych krystalograficznych ograniczeń, zawierające liczne inkluzye ciekłe.

Jednoskośny piroksen tworzy w tej skale osobniki idyomorficzne słupkowate lub tabliczkowate, rozrzucone pojedyńczo pomiędzy ziarnami eleolitu, lub też skupione w gniazda. Apatytu ilości znaczne. Kryształy i ziarna akcesorycznego iwarytu częściej znajdują się w odmianach gruboziarnistych tej skały niż w drobnoziarnistych. Minerał ten o ciemnym metalicznym połysku w bardzo cienkich płytkach jest słabo-przezroczysty z barwą brunatną. Jasno-czerwo-ny tytanit tu i owdzie pomiędzy ziarnami rozrzucony. Wreszcie kankrynit i kalcyt—produkty wietrzenia minerałów pierwotnych—dopełniają skład tej skały. Analiza chemiczna ijolitu dała liczby następujące: Si0₂ 42.79, Ti02 1.70, A1₂0₃ 19.89, Fe₂0₃ 4.39, FeO 2.33, MnO

0.41, CaO 11.76, MgO 1.87, K₂0 1.67, Na₂0 9.31, P₂0₅ 1.79, H₂0-]-Cl₃ 0.99. Liczby te bardzo są zbliżone do składu niektórych nefelini-

tów.

z. w.

Ik, nazwa dwóch rzek w Rossyi Wschodniej: jedna bierze początek w gubernii Ufimskiej w okolicach Belebeja, płynie z południa na północ, na granicy między gubernią Ufimską i Sa- ką Acheloosem. Tyndareos wrócił później, gdy marską, poniżej Menkelińska zwraca się na za- Herakles zabił s^nów Hippokoonta, do Sparty, chód i wpada z lewej strony do Kamy, prze- I. zaś w Akarnanii pozostał; wszakże według biegłszy 425 km. Druga bierze początek też opowiadania Apollodora (3, 10, 5) miał i on do w gub. Ufimskiej w okolicy Sterlitamaku, w po- Sparty powrócić. W Akarnanii jeszcze spłodził łudniowym Uralu, na wysokości 530 m., płynie z Polykastą, córką Lygaiosa, Penelopę, Alyzeu-na południe i uchodzi z prawej strony do Sak- sa i Leukadyosa. Wszystkie legendy mityczne

10; 4, 2, ; 1, 329;

S. Drz.

-a to

S. Drz.

s a (ob.).

jeduozgodnie opiewają, że Penelope jego córką była, i że w wyścigach pieszych, jakie on dla licznych konkurentów o jej rękę urządził, Odysseus w nagrodę jako zwycięzca względy jej pozyskał. Zażądał wtedy I., aby Odysseus w La-cedemonie pozostał; lecz gdy ten stanowczo się takiemu żądaniu oparł i z młodą swą narzeczoną dom teścia opuścił, aby się udać do rodzinnej Itaki, dogonił ich L, tęsknotą zdjęty, w drodze, i gorącemi prośbami nakłaniał córkę, aby u niego pozostała. Wtedy zażądał Odysseus od narzeczonej stanowczej decyzyi. Penelope milczała, wszakże, zasłaniając wstydliwie oblicze swe, wyraziła tern dostatecznie, że woli być odtąd wierną towarzyszką męża. Natenczas także I. zgodził się na jej wolę, a na miejscu właśnie, gdzie się owa scena rozegrała, wystawił posąg Wstydliwości. — Porów. Apollod. 1, 9, 5; 3, 10, 3 i nast. i Paus. 3, 1, 4; 12,

3; 8, 34, 2; Homer. Odyss,-Arist. Poet. 25.

Ikaros (po gr. 5/I%apoę), syn D ai dało sa (ob. Dedalos), miał, według późniejszej mitycznej opowieści, w sąsiedztwie wyspy, według niego Ikary ą (ob.) nazwanej, wpaść do morza, w tej części również Ikaryjskiem (ob.) zwanego, i u-tonąć, gdy podczas ucieczki z wyspy Krety, wbrew ostrzeżeniom ojca, zbyt wysoko w powietrze się uniósł, tak, że mu słońce skrzydła woskiem pozlepiane, jakie mu ojciec do ramion przypiął, stopiło. Zwłoki jego, które fale morskie na ową wysepkę wyrzuciły, znalazł podobno Herakles i pochował. Już starożytni uczeni objaśniali bajkę ową o skrzydłach w euhemery-styczny sposób, że więc rozumieć przez nie należy wynalezione przez Daidalosa żagle okrętowe, któremi młodzieniec niewprawny kierować nie umiał i okręt przewrócił, jako też istotnie inna legenda opiewa, że Daidalos miał z synem na okręcie z Krety uciec. Według opowiadania Dyodora (4, 77, 9) Ikaros, lądując na wyspie Ikaryi, z niecierpliwości za rychło na brzeg chciał wyskoczyć, wpadł w morze i utonął. Legendę pierwotną, którą szczególnie Owidyusz w swych Przemianach (8, 195 i nast.) barwnie opisał, przedstawia także słynna płaskorzeźba, znajdująca się dzisiaj w Villi Albani w Rzymie, i to właśnie ową scenę, kiedy Daidalos razem z synem sposobi skrzydła do ucieczki; kilka zaś obrazów, malowanych na ścianach w Pompejach, wyobraża I-a spadającego w przepaści morskie. Mitologiczna tradycya przypisuje I-owi wynalazek sztucznego obrabiania drzewa i wynalazek żagli; nazwisko jego wywodzi się zwykle od pierwiastku ix, w łacińskiem języku ic (ictus)= uderzyć. — Por. Hyg. Fab. 40; Pliu. Nat. Hist. 7, 56, 208; Paus. 9, 11; Strab. 14, 1, 19 str. 639; Arrian. Anab. 7, 20, 5.

Ikarya (po grecku ³I%apia, po łacinie Icaria),

1) (po grecku także ^ ’'I>tapoę zwana), wyspa na morzu Egejskiem, w pobliżu wybrzeża Azyi

Mniejszej, 80 stadyów na zachód od wyspy Samos położona, należąca do grupy Sporad, liczy około 300 stadyów obwodu; dzisiaj nosi miano Ni kar y i. Północno-wschodnie przedgórze zwało się Drakanon albo Drepanon, w jego sąsiedztwie znajdowało się miasteczko tejże nazwy; w zachodniej stronie leżały dwa miasteczka, Oinoë i Istoi, z wygodną zatoką i świątynią Artemidy, zwaną Tauropolion. Wyspa, począwszy od Wieków Starożytnych aż do dzisiaj, słynie z doskonałego budulcu i drzewa opałowego, a poblizkie głębiny morskie obfitują w smaczne ryby. Według mitologii wyspa ta została nazwaną I-ą od I k a r o s a (ob.), syna Dedalosa (Daidalosa). (Thucyd. 3, 92; 8, 99; Arr. 7, 20, 5; Strab. 10, 488; 14, 639). — 2) Gmina ziemi Attyckiej, w obwodzie Aegeis, na północnym stoku Pentelikonu, ze świątynią Dionyso-sa; szczątki jej niedawno odkryto; miejsce rodzinne Thespisa; nazwę nosić ma od Ikario-

S. Drz.

Ikaryjska szkoła kommunistów, ob. Cab et Stefan.

Ikaźń, miasteczko w powiecie Dziśnieńskim, na południowym brzegu jeziora tejże nazwy, o 80 wiorst w kierunku zachodnim od Dzisny, a 340 w. od Wilna. Jest tu parafialna cerkiew prawosławna i drewniauy parafialny kościół katolicki pod wezw. Bożego Ciała.—W XVI w. I. należała do ks. Prońskich, którzy tu mieli swój zamek; tutejszy zaś kościół katolicki fundowany był przez wojewodę podlaskiego Iwana Siemionowicza. Od Prońskich nabył I. Strabow-ski i oddał kościół tutejszy kalwinom. Jan Sapieha starosta brasł., pisarz litew., będąc kanclerzem królowej Heleny, żony Aleksandra, króla, otrzymuje przywilej od tegoż króla roku 1504 na I., z pozwoleniem zakładania miasta, zamku i wznoszenia rozmaitych budowli według swego upodobania; tamże Jan Stanisław Sapieha wojewoda witebski, marszałek litewski, czyni fundusz na kościół w roku 1509 i naznacza summę pewną do uczciwego utrzymania trzech księży. Roku 1588 Andrzej Pawłowicz Sapieha, podczaszy litewski, wojewodzie witebski, daje donacyę na I., Zamorz i Pohost Leonowi Sapie-że, podkanclerzemu litewskiemu. Roku 1591 Mikołaj, wojewoda witebski i Bohdan Pawłowiczowie Sapiehowie, bracia, sprzedają części swe Leonowi Sapieże. Roku 1654, w czasie wojny moskiewskiej, Jan Drozdowski, podczaszy brasł., fortecę Ikazień poddał, za co zmuszony był usprawiedliwiać się przed królem. Tradycya podaje, że skarby zatopił w jeziorze, aby się w cudze ręce nie dostały. Leon Sapieha, kanclerz w. ks. Litew., powodowany gorliwością o rozkrzewianie wiary, chcąc podnieść z ruin świątynie rzymsko-katolickie w swoich dziedzicznych dobrach I-ni i Pohosciu, dobrowolnym swym listem i wieczystym zapisem w roku 1596 (l'8 maja) wydanym w Warszawie, rzeczone kościo-

Ikelemba — Ikonnikow Włodzimierz.

ły zaopatrzył w fundusze; oprócz główniejszego | a nareszcie Sybirska. Do wielkiego rozkwitu takiej fundacyi celu, chwały Boga, nie zapomniał restaurator tych kościołów o środkach oświecenia ludu, oraz o cierpiącej ludności, wkładając na plebana obowiązek zaspokajania potrzeb szkoły i szpitala. Jan Stanisław Sapieha, marszałek litewski, fundował cerkiew w I-i r. 1627. Kościół ikazieński fundowany przez Sapiehę, w r. 1812 w czasie wojny z Francuzami zgorzał; dzisiejszy został odbudowany ze składek; znajduje w w nim pomnik z białego marmuru, wystawiony dla Aloizego Dmochowskiego, sędziego brasławskiego, wzniesiony w roku 1815. — Liczba mieszkańców nie wynosi 1000.

(T. VI str. 863).

K.

S. Drz.

Ikelemba, lewy dopływ Konga, ob. Kongo. Ikesius, ob Hike si os.

Ikilik, turecka moneta srebrna, dzieląca się na dwa „gurusz”. Od 1845 wartość jej wynosi 45 centymów.

Ikkos z Tarentu (żył w połowie pierwszej w. V przed Chr.) należy do najdawniejszych ze znanych gimnastów, zajmujących się do pewnego stopnia lecznictwem. I. lekarzem nie był, a zalecane przez niego środki utrzymania zdrowia dobrego ograniczały się do ćwiczeń ciała, kąpieli, mięsienia (massage), dyety umiarkowanej i wstrzemięźliwości, której dawał przykłady tak wybitne, że aż przeszedł w przysłowie, jak świadczy Platon („Protagoras” ed. Bipontina, str. 100).—Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte”

Dr J. P.

Ikona (z greckiego eixwv), w kościele wschodnim obraz Chrystusa, Matki Boskiej i innych świętych, malowanych zazwyczaj na desce drewnianej. Stąd u Słowian prawosławnych Ikono-piś, Ikono pi sanije, oznacza umiejętność malowania obrazów Świętych. Rossyjskie malarstwo ikon rozwinęło się pod wpływem Bizancyum, gdzie się już w w. VI ustaliły były typy obecne, a w późniejszych czasach pojawiły się tak zw. oryginały, wskazujące poszczególne rysy zewnętrzne każdego świętego i jego cechy. Tak powstał styl ikonornalarski bizantyjski. Wielki książę Włodzimierz przywiózł z Bizancyum nie same tylko księgi kościelne i aparaty, lecz także i I-y. Wkrótce też zaczęli na Ruś przybywać malarze ikon bizantyjscy i znaleźli tam chętnych uczniów. W w. XIV słynął i konopi siec Itjin, twórca pięciu tablic z mi-niaturowemi obrazami wszystkich świętych ros-syjskich. Od końca w. XV, z powodu upadku Bizancyum, a pod wpływem stale napływających do Rossyi artystów cudzoziemskich, głównie zaś niemieckich i włoskich, ikonomalarstwo rossyjskie jeszcze bardziej od oryginałów oddalać się zaczęło, w wiekach zaś XVI i XVII już się kilka szkół ustaliło, z których główne są: Nowogrodzka, Strogonowska, Moskiewska, Ustiu-Bka, Suzdalska, Trjaska (oddział Moskiewski), doszło ikonomalarstwo rossyjskie w w. XVII, gdy przy dworze moskiewskim było wielu iko-nopisców cesarskich, malujących nietylko ikony, lecz także i świątynie, chorągwie i pokoje monarsze. Słynął wtedy (* 1626) Symeon Uszakow. Niemało też do rozkwitu przyczyniały się sztychowane obrazy religijne, napływające z Polski. W końcu w. XVII wybiła się nad wszystkie inne szkoła Frjażska, która stanowiła właściwie przejście od starego ikonomalarstwa do sztuki malarskiej dzisiejszej. Stanowczy a nieprzyjazny zwrot w ikonomalarstwie rossyjskiera nastał za Piotra W., kiedy w wyższych sferach społeczeństwa rozszerzyło się upodobanie w ikonach typu włoskiego i francuskiego, a lud się uporczywie trzymał stylu starego, który, nie znajdując poparcia, spadł na stopień najprostszego rzemiosła; nastąpił też zupełny rozbrat między ikonomalarstwem a artyzmem prawdziwym. Obecnie w wielu miastach gub. Moskiewskiej i Włodzimierskiej i innych znajdują się fabryki, w których się wyrabia mnóstwo niezliczone niedrogich ikon, rozchodzących się po całej Rossyi. Niektóre klasztory w Moskwie mają własne rękodzielnie ikon, gdzie się zwraca uwagę na ich zalety artystyczne i objawia się dążność do odrodzenia kunsztu starych mistrzów. Pod tym względem położyli zasługi dla ikonomalarstwa niektórzy artyści prawdziwi, jak np. Wasniecow, Wiereszczagin, Kram-skoj, Makowskij, Pimienow, M. i P. Wasiljewo-wie, Koszelew, Swiedomskij, Niestierow i inni, którzy wogóle usiłują wprowadzić do malarstwa religijnego żywioł tak zw. realizmu idealnego.—Porów. Rowinskij „Istorija russkich szkół ikonopisi”.

Ikonion (po grecku ’Ixôvlov, po łacinie Ico-nium), miasto w Azyi Mniejszej, w żyznej okolicy, według Ksenofonta (Anab. 1, 2, 19) jeszcze we Frygii położone, nabrało za czasów Dya-dochów większego znaczenia jako stolica Lykao-nii; skolonizowane przez Rzymian, odgrywa podczas wojen Krzyżowych, w których często je źródła wspominają, ważną rolę jako stolica państwa Seldżuków; dzisiaj zwie się Konieh.—Por. Strab. 12, 568; Cic. ad famil. 3, 8; 5, 20; Act. apost. 14; Steph. Byz., str. 325.—Podobieństwo brzmienia nazwiska miasta do wyrazu slxoviov (=obra-zek, posążek) spowodowało w czasach greckich powstanie legendy, że Prometheus po potopie Deukalionowym ustawił w tych stronach liczne posążki i podmuchem wiatru je ożywił; stąd żądali niektórzy uczeni, aby zmienić pisownię I. na Eixoviov: istotnie, wykazują źródła bizantyjskie, jako też kilka monet starożytnych, takie brzmienie nazwy miasta owego.

Ikonnikow Włodzimierz, historyk rossyj-ski (* 1841 r.). Po ukończeniu kursu w kijowskim korpusie kadetów wstąpił 1861 r. na wydział historyczno - filologiczny uniwersytetu Kijowskiego. W r. 1865 otrzymał stopień magi-

Rossyi.

stra historyi rossyjskiej, a w następnym został docentem. W 1863 uzyskał stopień doktora za rozprawę o znaczeniu kulturalnem Bizancyum w historyi Rossyi („Opyt izsledowańja o kul-turnom znaczenii Wizantii w russkoj istorii” Kijów 1869) i następnie objął katedrę historyi rossyjskiej w uniwersytecie kijowskim. Z pośród licznych prac historycznych I-a wyróżnia się rozprawa o szkole sceptycznej w historyo-grafii rossyjskiej („Skiepticzeskaja szkoła w russkoj istoriografii” Kijów 1871), oraz monografia o Mordwinowie (hrabia N. S. Mordwinow „Isto-riczeskaja monografja” Petersburg 1873). Ostatnią większą pracą I-a jest nieukończony dotąd: Zarys historyografii rossyjskiej („Opyt russkoj istoriografii” Kijów 1891, t. 1 cz. 1-a i 2-ga), zawierający obszerny wstęp metodyczny, historyę archiwów rossyjskich i szczegółowy opis archiwów i zbiorów prywatnych rossyjskich i obcych

i znajdujących się w nich źródeł do historyi

J. B.

Ikonofilia, wyraz greckiego pochodzenia (ei-xó)v = obraz; cpiXéw = kocham, miłuję), ale nowszej daty, oznacza wogóle miłość obrazów, zamiłowanie do obrazów, w szczególności zaś amatorstwo, skłaniające najczęściej do zbierania, kollekcyonowania (ob.) obrazów, a specyal-nie rysunków i sztychów. Amatorstwo to, znane od czasów bardzo dawnych, rozwinęło się szczególniej we Francyi w wieku XVII. Od czasu jak Audran, Nanteuil i inni znakomici sztycha-rze z epoki Ludwika XIV zaczęli popularyzować we Francyi ryciny treści historycznej i portrety, zamiłowanie do zbierania tych rycin rozwinęło się silnie. Jedni gromadzili tylko wyjątkowo piękne sztychy, inni kompletowali wszystkie prace danych autorów, ulubionych przez siebie, lub modnych w danej chwili. Byli i tacy, którzy poszukiwali tylko rzeczy rzadkich, np. odbić o liczbie ograniczonej i, uganiając się za rzadkością, tracili z oczu wartość estetyczną danej pracy. La Bruyère nie szczędzi krytyki dla tych maniaków. Byli bowiem i tacy, którzy gromadzili sztychy pewnej miary, nie bacząc na ich wartość; znaleźli się wreszcie i tacy, którzy, umiłowawszy nietylko pewną wielkość sztychu, ale i formę jego, np. okrągłą lub owalną, do tej wielkości i do tego kształtu doprowadzali zebrane okazy, obcinając je i niszcząc tym sposobem. Obok tych maniaków byli jednak i wykształceni znawcy, amatorzy uczeni, jak np. ksiądz de Marolles i margrabia de Béringhen, którzy do zbiorów swoich nabywali tylko główne, zasadnicze, typowe okazy, zarówno z dawniejszych sztychów jak i z nowszych, a mianowicie, z nowszych te tylko, które dawały dokładne wyobrażenie o postępie sztuki w owej epoce. Do rozpowszechnienia i wzrostu sztycharstwa we Francyi w XVII w. przyczyniło się właśnie to zamiłowanie do zbierania. Na większą jeszcze skalę handel sztychami rozwinął się w Anglii za Jerzego III, założyciela Akademii królewskiej (1769), gdy mianowany jej dyrektorem Joshua Reinolds, przez zamawianie licznych prac u artystów krajowych, nałożenie cła na ryciny francuskie i nagradzanie premiami wywozowemi wyrobów sztuki krajowej, podniósł produkcyę sztycharską w Anglii do najwyższego rozkwitu, tak, że sztychy angielskie rozpowszechniały się na całą Europę, rywalizując z wyrobami francuskiemi. Dziś sztychy angielskie z owej epoki najwyższego rozkwitu tej sztuki w Anglii, a zwłaszcza odbicia kolorowe, dochodzą w handlu do cen bajecznych. W szacowaniu tern nietyle jednak gra rolę wartość ich rzeczywista, ile moda, amatorstwo, rozwinięte w tym kierunku w danej chwili. Cenę tę normuje także rzadkość okazu, zachowanie jego, oraz rodzaj odbicia, mianowicie: czy jest wcześniejszem, czy późniejszem odbiciem; zwłaszcza cenne są odbicia próbne (of proof, „épreuve”), odbicia tak zwane „de remarque”, albo „état”, a zwłaszcza „premier état”. Wogóle amatorstwo w tym kierunku nie ma granic co do płaconej ceny. Ludzie majętni, dotknięci tą, zresztą pożyteczną, manią, wobec umiłowanego przedmiotu tracą zupełnie głowę. Z drugiej jednak strony wartość niektórych okazów jest rzeczywiście wielką, i żadna cena nie może być uważana za wygórowaną wobec nadzwyczajnej rzadkości okazu i ważności jego dla historyi danego kierunku w sztuce lub dla charakterystyki artysty. Na co nie stać ludzi prywatnych, na to zdobywają się czasami muzea państwowe. Najwyższą ceną notowaną w dziejach handlu sztychami była summa prawie 30 000 franków, którą uiścił znany amator i znawca E. Detuit w r. 1868 za słynny sztych Rembrandta, znany pod nazwą „sztuka stuzłotowa”, przedstawiający w jednem z pierwszych odbić („premier état”) Chrystusa uzdrawiającego chorych. Najznakomitsi ikonofile byli nietylko amatorami, ale zarazem i prawdziwymi znawcami, a przytem często stawali się i ikonografami, z zamiłowaniem opisując swoje zbiory i przyczyniając się tym sposobem do rozpowszechnienia swych skarbów, wyjaśnienia kwestyj spornych lub wypełnienia pewnych braków. Zasługują oni także na wdzięczność choćby z tego względu, że zbiory ich, często legowane na rzecz ogółu, lub nabywane przez państwo od ich sukcessorów, stawały się zarodnikami wielkich muzeów narodowych. I tak, np., najstarsze ze zbiorów rycin — kopenhaskie zawdzięczają swój początek kollekcyi Alberta Durera, ofiarowanej przez tego znakomitego artystę (1521) królowi Chrystyanowi I; kollekcya księdza Marolles’a, nabyta przez Colberta na rzecz króla (1667), dała początek bogatemu zbiorowi rycin przy Bibliotece narodowej w Paryżu; kollekcya księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, właściwie dzieło Mariette’a, nabyta przez cesarza Karola VI od sukcessorów księcia, stała się podstawą bogatego zbioru rycin w Wiedniu; zbiory

(Lipsk 1876).

Sir Roberta Walpole’a, nabyte przez cesarzową Katarzynę II, dały początek bogatemu gabinetowi rycin w Petersburgu; gabinet rycin w Londynie powstał z prywatnego zbioru Feliksa Siądę, odprzedanego państwu za połowę kosztu,

t. j. za 20000 funtów sterlingów; gabinet rycin amsterdamski ufundowany był przez burmistrza Tripa; gabinet rycin w Pawii powstał ze zbiorów margrabiego Malaspina de Sannazaro; gabinet rycin przy bibliotece królewskiej w Bru-kselli powstał dopiero w 1846 r. po nabyciu słynnych zbiorów van Hulthema, a gabinet w Berlinie—po nabyciu zbiorów słynnego kollekcyoni-sty von Naglera (1835); wreszcie, najświeższej daty, gabinet rycin peszteński powstał ze zbiorów prywatnych Esterhazych (1865). Najważniejszą jednak zasługą ikonofilów jest to, że ratowali od zagłady wiele cennych rzeczy, a zwłaszcza pierwociny sztuki rytowniczej, dając możność innym uczonym badaczom nakreślenia rozwoju historycznego tej gałęzi pracy ludzkiej. Nawet i niewykształceni maniacy, o ile, naturalnie, nie psuli okazów złowrogą swą mani-pulacyą, przynosili korzyść społeczeństwu i nauce, gromadząc rzeczy ważne dla nauki i sztuki. Bo nietylko rzeczy wartościowe estetycznie są dla nas cennemi, ale także i wszelkie zabytki pracy i myśli ludzkiej, które charakteryzują, pojęcia i smak danej epoki, nie mówiąc już o ich wartości pamiątkowej, narodowej.—O nie-świadomem psuciu sztychów, z przeświadczeniem o ich ulepszaniu, a mianowicie o fatalnem ich obcinaniu, naklejaniu, czyszczeniu, ob. pod wyrazami Ryciny, Sztychy. O zbieraniu, systematyzowaniu i umiej ętnem katalogowaniu, ob. pod wyrazem Kollekcyonowanie. Porównaj także artykuły: Kollekcye, Kollekcyoni-ści znakomitsi, Zbiory naukowe i sztuk, wreszcie Muzea.—Bibliografia. Z bogatej literatury, przedmiotu tego dotyczącej, wymienimy najpożyteczniejsze dzieła. I tak co do kollekcyonowania, odnawiania i konserwowania obrazów dotąd z pożytkiem radzić się można doświadczonego zdania Fr. de Burtina w wyczerpa-nem dziś dziele jego „Traité théorique et pratique des connaissances qui sont nécessaires à tout amateur de tableau etc.” (wyd. 2-e Valenciennes 1846). Z nowszych prac treściwe wskazówki o restaurowaniu starych obrazów, o poznawaniu epok i rozróżnianiu szkół danych malowideł, a także rady ostrzegające o falsyfikatach, daje dr Teodor von Frimmel w książce swojej „Handbuch der Gemäldekunde” (Lipsk). Dla zbieraczy rycin napisał Ch. Le Blanc dzieło trzytomowe: „Manuel de l’amateur d’estampes” (Paryż 1854—

1880), oraz J. E. Wessely, przez znawców bardzo cenioną książkę: „Anleitung zur Kenntniss und zum Sammeln der Werke des Kunstdruckes”

s. s.

Ikonografia, wyraz greckiego pochodzenia (swmöv = obraz i Ypdcpto = piszę), oznacza do-

ffinoykl. Povii. lluatr. ZeiE, 236. T. XXX.

słownie opis obrazu, to jest wszelkiego rodzaju obrazów, w najogólniejszem znaczeniu, a stąd i umiejętność sporządzania takich opisów i wo-góle znawstwo w tym kierunku, bez względu na rodzaj tego obrazowania i sposób wykonania. O ile opis taki jest umiejętnością i zdradza spe-cyalne znawstwo przedmiotu, pojęcie I-i styka się z pojęciem Ikonologii (ob.), bardzo często bywa z niem zlewane, a dzieła traktujące właściwie o Ikonologii nosiły zwykle, przynajmniej do niedawna, nazwę Ikonografij. Pierwiastkowo pod I-ą rozumiano opisy, a także i zbiory podobizn (ob. wyraz Portret) ludzi sławnych wyłącznie świata starożytnego, a mianowicie opisy posągów, popiersi rzeźbionych, kamieni rzniętych, monet, medali, a nawet i malowideł (o ile te dochowały się), które przekazały światu rysy mniej lub więcej autentyczne tych ludzi, a także dzieje tych zabytków, to jest czas powstania ich i losy, jakim ulegały. Silniejsze zajęcie się I-ą starożytną rozpoczyna Petrarka, którego zajmowały podobizny ce-sarzów rzymskich na monetach starożytnych; znawcą w tym kierunku był i Poggio. Rytownik Eneasz Vie o (1540—60) rył portrety Cezara i cesarzy rzymskich podług zabytków starożytnych; część tych miedziorytów (11) nabył Karol I, król angielski, do zbiorów swoich. Ty-cyan malował swoich 12 portretów cesarzy rzymskich podług monet starożytnych. Pierwsze systematyczne dzieło o I-i starożytnej, wydane w Rzymie w r. 1517 (wyd. 2-e 1524), p. t. „Ilustrium imagines”, napisał Andreas Ful-vius Sabinus. J. Huttich wziął dzieło to za podstawę do pracy swojej, wydanej w r. 1524 (wyd. 2-e 1534) p. t. „Imperatorum et Caesarum vitae cum imaginibus ad vivam effigiem expres-sis”. Jako znawcy w tym przedmiocie słynęli między innymi Michał Anioł i Fulvius Ursinus w XVI w. Dzieło tego drugiego: „Illu-strium imagines ex antiquis marmoribus et bi-bliotheca F. Ursini” (Rzym 1569—70; Antwerpia 1598, wyd. 2-e w opracowaniu Gorlaeusa; wcielone także w Gronova „Thesaurus antiqui-tatum Graec.”) znamionuje znaczny postęp w traktowaniu tego przedmiotu. Odtąd dzieła ikonograficzne mnożą się. Wymienić z pomiędzy nich należy: Imagines—Zenoia (Wenecya 1569), Icônes Graecorum, rytowane przez Augustyna Muzi (Venetus) już w r. 1569, wydane jednak dopiero w r. 1648 w Padwie, oraz „Icono-grafia” (Rzym 1609), dzieło napisane przez Gio-vauniego Angel. Canini. W XIX wieku literaturę ikonograficzną wznowił i wzbogacił C. Q. Visconti słynnemi dziełami, wydanemi z podniety Napoleona: „Iconographie grecque” (Paryż 1808, 3 tomy; nowe wyd. Medyolan 1818) i „Iconographie romaine” (tom I, tamże 1817; tomy II, III i IV, dokończone przez Mongeza, tamże 1824—33). Z innych licznych nowszych dzieł, dotyczących I-i starożytnej, wymienić należy:

94

„Griechische u. römische Porträts”, wydawnictwo Brunnova i Arndta, wychodzące zeszytami;

P. Schustra „Ueber die erhaltenen Portraits der griech. Philosophen” (Lipsk 1876); Bernouilliego „Die erhaltenen Bildnisse berühmter Griechen” (Bazylea 1877); R. Forstera „Das Portrait in griech. Plastik” (Kiel 1880); Wintera „Ueber die griech. Porträtkunst” (Berlin 1894) i wreszcie dzieła J. J. Bernouilliego: „Römische Iconographie” (Sztutgard 1882—91) i najnowsze „Griechische I. mit Ausschluss Alexanders u. der Diadochen”: T. I „Bis an das Ende des V Jh.

v. Chr.” (Monachium 1901, z 36 reprod. i 26 tablicami fotodrukowemi), T. II „Die Bildnisse berühmter Griechen vom IV Jahrh. v. Chr. bis in die röm. Zeit.” (tamże 1901, z 22 reprod. i 36 tablicami fotodrukowemi).

Z biegiem czasu znaczenie wyrazu I. rozszerzono i na znajomość podobizn ludzi sławnych, nietylko świata starożytnego, ale i nowszych czasów, i odtąd nazwa ta pozostała uogólnioną. Prócz tego pojęcie I-i stopniowo rozszerzono jeszcze bardziej, włączając w nie i znajomość figur, uplastyczniających pojęcia oderwane lub typów idealnych, jakiemi zajmowała się plastyka pod wpływem wierzeń i podań religijnych. W tym właśnie punkcie I. styka się najściślej z Ikonologią, i odtąd podobnie jak ta ostatnia, dzieli się na I-ę świecką i duchowną, właściwiej kościelną, często wkraczającą w zakres symboliki kościelnej (ob.).

/. świecka, w Szerszem znaczeniu, właściwie I. świata starożytnego, miała za przedmiot z początku wyłącznie niemal świat klasyczny, to jest Grecyę starożytną i Imperium rzymskie, z czasem jednak, w miarę postępu studyów porównawczych w zakres jej badań weszły i inne narody starożytne. Przedmiot ten posiada obszerną literaturę, uwzględnianą zwykle w dziełach o archeologii świata starożytnego i mitologii, specyalnie zaś traktowanym jest najczęściej w pracach, wydawanych w Niemczech pod nazwą „Kunstmythologie”, a we Francyi „Mythologie iconologique”, a czasami wchodzi i w ścisły zakres badań symboliki (jak np. w dziele Fr. Creutzera „Symbolik und Mythologie der alten Völker” (1819). Tak pojęta I. nie odróżnia się właściwie niczem od Ikonologii (ob.).

/. duchowna, właściwie chrześciańska, rozwinęła się jako część archeologii chrześciań-skiej w związku także z całym aparatem obrzędowym, religijnym. Sztuka świata chrześciań-skiego pierwotnego była właściwie sztuką religijną: malarstwo i rzeźba rozwinęły się głównie pod wpływem potrzeb religijnych; w odtwarzaniu postaci świętych pańskich, apostołów, a zwłaszcza typów Chrystusa, Matki Bożej, trzymano się ustalonej tradycyą i przepisami kościelnemi unormowanej formy. Forma ta dotąd niewolniczo zachowywana jest w kościele wschodnim, gdy w zachodnim pod wpływem epoki Odrodzenia i silnego rozwoju indywidualizmu w sztuce, mniej skrupulatnie była przestrzeganą. W XIII i XIV, a poniekąd jeszcze i w XV stuleciu, malarstwo włoskie jest „ikonograficzne”, to jest trzyma się niewolniczo typu i formy, przekazanych trady-cyą (nawet Madonny Cimabuego). Już jednak w XIV w. poczyna się, obok trzymania się w głównych postaciach formy dawnej, ożywienie w otoczeniach, ożywienie czerpane z obser-wacyi natury i natchnienia artystycznego malarza, ożywienie, które udziela się i głównym typom i dochodzi do szczytu natchnienia religijnego w XV wieku. Do tej pory jednak malarstwo

1    rzeźba w świecie chrześcianskim są właściwie „ikonieznemi”. Powtarza się tu to, co się działo na polu sztuki religijnej i w świecie starożytnym (ob. Hieratyczny styl, T. XXVIII str. 957), gdzie przez długi czas nawet wielcy artyści trzymali się w przedstawianiu głównych postaci bóstwa form archaicznych, a mistrzowstwo swoje uwydatniali li-tylko w otoczeniu tych figur, nim z biegiem czasu zdobyli się na bardziej samoistne, indywidualne wyobrażenie i samego typu bóstwa. Tu odnieść należy cały szereg dzieł, począwszy od I. von Radowitza „Die Iconographie der Heiligen” (Frankfurt 1834) i Helmsdörffera „Christliche Kunstsymbolik und Iconographie”, wydanego we Frankfurcie w 1839 jako dzieło anonimowe (wyd. 2-e Praga 1870), następnie Didrona „Histoire de Dieu, iconographie des personnes divines” (Paryż 1844), Duranda „Iconographie chrétienne, grecque et latine” (tamże 1845), G. Hei-dera „Beiträge zur christlichen Typologie etc.” („Jahrbuch der K. - K. Zentralkommission” tom V); Wessely’ego „Iconographie Gottes und der Heiligen” (Lipsk 1875); Barbiera de Montault „Traité d’iconographie chrétienne” (Paryż 1890,

2    tomy).

Prócz wyżej wspomnianych zakresów Ikonografii, bardziej ogólnych, do nazwy tej odnoszą i inne jeszcze specyalne zakresy badań w dziedzinie historyi sztuk plastycznych wogóle, a w szczególności w rozwoju rytownictwa. I tak I. w ściślejszem rozumieniu oznacza: opis, klasyfikacyę i ocenę: a) rycin wszelkiego rodzaju, a zwłaszcza sztychów, oraz specyalnie b) portretów, a) Katalogi i opisy rycin, z zamiłowaniem robione przez kollekcyonistów, którzy albo jako zapaleni amatorowie gromadzili wszelkiego rodzaju ryciny, albo też jako kupcy-anty-kwarze pośredniczyli w nabywaniu ich, ze suchych, bezładnych spisów, powoli zamieniały się na szacowne materyały, często z krytycznemi wskazówkami, i stawały się w przyszłości nieod-zownem źródłem dla badaczy historyi malarstwa i rytownictwa. Dziś umiejętnie prowadzone i wydawane starannie spisy takie obok reprodukcyi dzieł sztuki stanowią ważną gałąź pomocniczą historyi sztuki. Tego rodzaju I. jako nowa u-miejętność, to jest jako odrębna gałąź w dziejach piśmienniczych sztuk pięknych, powstała właściwie dopiero w drugiej połowie XVIII stulecia [dzięki głównie pracom K. H. von Hei-neckena (ob.), wydanym w latach od 1755 do 1790, zwłaszcza zaś jego: „Idée générale d’une collection complète d’estampes” (1770)], a rozwinęła się szybko w ciągu pierwszej połowy XIX w., i odtąd ciągle uprawiana posiada obszerną, zasobną w bogaty materyał rzeczowy literaturę swoją. Gromadzony mrówczą pracą materyał odnośny, i oświecany z różnych stron badaniami krytycznemi zawierają dzieła następujących uczonych: księdza Zaniego (z 1803 r.), niestrudzonego w swej pracy A. Bartscha (1803—

21), d’Otleya (1816), Zanettiego (1837), Roberta Dumesnila (1835 i dalsze), Renouviera, Passa-vanta, Ambrożego Firmin-Didota, wicehrabiego Delaborda, P. Duplessisa, E. Maume’a, Em. Bo-chera, Eugeniusza Dutuit, barona Portalisa, H. Beraldiego, księcia Rivoli, dr Lippmanna, i wielu innych zasłużonych ikonografów. Pomnikowe dzieło Bartscha „Le peintre graveur”, dopełniane przez R. Weigla („Suppléments au Peintre-Graveur d’A. B.” Lipsk 1843), J. Hellera („Zusätze zu A. B.’s Le peintre-graveur” Norymberga 1854) i innych, dotąd źródło nieodzowne przy studyach nad sztycharstwem, stało się typowein wydawnictwem, za którem poszły: A. Andresena „Der Deutsche Peintre-Graveur” (do XIX stulecia [Lipsk 1864—74, 4 t.]); tegoż „Die Maler-radirer des XIX Jh.” (Lipsk 1866—70, 4 tomy), oraz dalszy ciąg wydany przez J. E. Wessely’ego w 1874; J.-P. van der Kellena „Le Peintre-Graveur hollandais et flamand” (Utrecht 1866, nowe wyd. 1873); Th. Hipperta i L. Linniga „Le peintre-graveur hollandais et belge du XIX siècle” (Bruksella 1874—79, 4 tomy); Roberta Dumesnila „Le peintre-graveur français” (Paryż 1835—71, 11 tomów) z dopełnieniami P. de Baudicoura „Le peintre-graveur français continué etc.” (Paryż 1859—61, 2 tomy); Carderery y Solano „Iconographia Espauola” etc. (Madryt 1855—64, 2 tomy fol.); R. Portalisa i H. Beraldiego „Les Graveurs du XIX siècle” (Paryż 1880—82, 3 tomy), i wreszcie nieskończone jeszcze dzieło H. Beraldiego „Les Graveurs du XIX siècle”, wydawane w Paryżu od r. 1885. b) W ostatniem naj ściślej szem znaczeniu I-i, to jest jako opisu portretów, rozróżnić należy:

1) portrety wykonane przez pewnych artystów, to jest np. I-ę Van Dycka, co oznacza spis, najczęściej z dołączeniem reprodukcyi, wszystkich portretów, jakie artysta ten wykonał, czy pędzlem, czy ołówkiem, czy wreszcie rylcem; od 2) portretów pewnych wybitniejszych osób, wykonanych przez rozmaitych artystów, a często i nie-artystów, bo amatorów, a nawet i ich karykatury, jak np. I. Voltaire’a, Rousseau i t. d. Ważniejsze dzieła z pierwszego rodzaju są: L. Alvina „Catalogue raisonné des portraits gravés par leB trois frères Wierix” (Bruksella 1867—73); J. Szwykowskie-go „A. v. Dyck’s Bildnisse bekannter Personen. Iconographie” (Lipsk 1859); Fr. Wybirala „Iconographie d’Antoine van Dyck. Avec portrait et 6 pl.” (Lipsk 1877) i wiele innych. Do drugiej kategoryi należą: z zakresu I-i świata starożytnego monografia Bernouillego „Ueber die Bildnisse des älteren Scipio” (Bazylea 1875), oraz cały szereg studjów specyalnych o podobiznach Archidamosa, Demostenesa, Tucydydesa, Augusta i innych, wydanych w latach od 1852 do 1888, i wciągniętych w spis bibliograficzny w dziele E. Hübnera „Bibliographie der klassischen Alterthumwissenschaft” (wyd. 2-e Berlin 1889, str. 319). Z nowszych czasów posiadamy zbiory podobizn wielu wybitniejszych ludzi; w ostatnich zwłaszcza czasach, przy ułatwionym sposobie reprodukcyi wszelkich dzieł sztuki, zbiory takie często są sporządzane. Jako ciekawsze zestawienia tego rodzaju podobizn przytoczyć należy np. „Essai d’iconographie voltairienne”, pomieszczone w latach 1876—77 przez Gustawa Desnoireterres’a w „L’Art” (Rocznik II, T. III i IV; Rocznik III, T. I i II), oraz znane dzieło Armanda Dayot: „Napoleon reconté par l'image d’après les sculpteurs, les graveurs et les peintres” (Paryż 1895, Hachette). Przytoczone dzieła wchodzą treścią swoją w zakres specyalnych monografij ikonograficznych o portretach. Do nich zaliczyć należy i inne opracowania monograficzne treści najrozmaitszej, jak oto np. Hrabiego J... (właściwie Juliusza Gaya) „Iconographie des estampes à sujets galants et des portraits de femmes célèbres par leur beauté etc.” (Geuewa 1868); Pawła Lacroix „Iconographie moliéresque” (Paryż 1876, wyd. 2-e), i wiele bardzo dzieł i wydawnictw treści zbliżonej.— Porów.: A. Baumeister „Denkmäler d. klassischen Alterthums” (Monachium i Lipsk 1884 —88 [str. 712—715]); F. X. Kraus „Realencyclo-pädie der Christi. Alterthümer” (Freiburg in B. 1880—86); K. B. Stark „Handbuch der Archeologie der Kunst” (T. I, Lipsk 1878—80, str. 68, 88, 105 i nast.); C. A. Böttiger „Ideen zur Kunstmythologie” (Drezno 1826—36, 2 tomy);

J. Langl „Griech. Götter-u. Heldengestalten mit Einleitungen v C. v. Lützow” (Wiedeń 1877 — 87); R. Ménard „La mythologie dans l’art ancien et moderne” (Paryż wyd. 2-e 1880); Ch. Cler-mont-Ganneau „L’Imagerie phénicienne et la mythologie iconologique chez les Grecs” (Paryż

1880); Ernest Vinet „Bibliographie méthodique et raisonnée des beaux-arts” (Paryż 1871—74, Ar? 156—275 zawierają dzieła, traktujące o Sztuce i Paganizmie, oraz o Sztuce i Chrystyaniz-mie); E. Hübner „Bibliographie des klassischen Alterthumswissenschaft” (Berlin 1889); Art. „Iconographie” pióra G. Pawłowskiego w „La Grande Encyclopédie” Lam.

W literaturze naukowej polskiej mało mamy prac z zakresu I-i. A) L ogólna. J. I. Kraszewski przetłómaczył z angielskiego

oraz Polska literatura naukowa

graficzne).

s. s.

Ikonostas (po grecku Ikonostasis~ściana z obrazów), zowie się w świątyniach Kościoła wschodniego oraz grecko-katol. przegroda, oddzielająca sanktuaryum (ołtarz) od nawy kościelnej; opatrzona w troje drzwi, z których środkowe (większe) zwane są podwojami kró-lewskiemi, dostępne tylko dla kapłanów i za-

Jamesona „Złotą legendę artystów” (Wilno 1848). Józef Łepkowski wydał broszurę „Ikonografia (z Archeologii ogólnej)” (Warszawa 1857). Rzecz ta, napisana jeszcze w 1850 r., zawiera właściwie krótką Symbolikę, treściwie opracowaną podług dzieł J. Radowitza i Ottego. Ks. Józef Bilczewski w dziele „Archeologia Chrześciaóska wobec historyi Kościoła i dogmatu” (Kraków 1890), traktując o „życiu artysty cz-nem Kościoła” i przeglądając „różne rodzaje pomników sztuki”, mówi o „symbolach ideogra-ficznych” (str. 149—157) i podaje „Ikonografię Chrystusa, Bogarodzicy i Świętych Pańskich” (str. 176—189). B) A polska. J. I. Kraszewski w wydawanem przez siebie w Wilnie „Athe-naeum” z 1848 r. podał jako dopełnienie do prze-tłómaczonego przez siebie dzieła Jamesona (ob. wyżej), rzecz o symbolach kilku świętych polskich. W ciągu 1857 r. „Biblioteka Warszawska” wydrukowała katalog rycin, właściwie tylko miedziorytów, sporządzony w 1856 r. przez Ambrożego Grabowskiego, podług zbioru własnego, jaki posiadał w Krakowie, pod tyt. „Początek Ikonografii naszej etc.”, wydany także w oddzielnej odbitce. W latach od 1857 do 1858 J. I. Kraszewski wydrukował w „Tece Wileńskiej ” wydawanej w Wilnie przez Kirkora, swoją „Ikonothekę”, t. j. wiadomość o wszystkich malarzach, rzeźbiarzach, rytownikach i budowniczych, tak polskich, jak i obcych, którzy polski przedmiot obrabiali. Spis ten alfabetyczny bogatego i cennego materyału, przez Kraszewskiego zebranego, wydrukowany został tylko do litery B. Pozostały materyał ustąpił Kraszewski Władysławowi Bartynowskiemu w Krakowie w 1870 r. Tu także wymienić należy opisanie zbioru rycin i rysunków samego Kraszewskiego, wydane przezeń w Dreźnie w 1865 r. pod tyt. „Catalogue d’une collection iconographique polonai se”. Istnieją także opisy i innych cennych zbiorów rycin miłośników sztuki krajowej, a mianowicie: szczegółowe opisanie zbioru ryciu Gwal-berta Pawlikowskiego w Medyce, przez Kajetana Wincentego Kielisińskiego pod tytułem „Kilka słów o ważniejszych zbiorach przedmiotów sztuki w Polsce, a mianowicie rycin” (Orędownik naukowy, Poznań 1840—41); opisanie zbioru rycin Teofila Zebrawskiego (Rocznik Towarzystwa naukowego Krakowskiego za rok 1858); opisanie nader bogatego zbioru rycin znakomitości polskich, sztychowanych przez szty-charzy cudzoziemskich, znajdujących się dawniej u Adolfa Cichowskiego w Paryżu, oraz zbiorów Leonarda Chodźki iks. Władysława Czartoryskiego („Przegląd poznański”, Tom XV z r. 1852). Był także drukowa-ny Katalog kolekcyi rycin po Ksawerym Masłowskim, sprzedanych w Krakowie w r. 1870.

Ze zbiorów publicznych krajowych — istnieje opisanie rycin, które znajdowały się przed laty w warszawskiej bibliotece uniwersyteckiej, sporządzone niegdyś przez prof. Jana Feliksa Piwarskiego i wydrukowane w numerach 38 —- 42 „Gazety literackiej warszawskiej” z r. 1822.—Tu także wspomnieć należy i o dziele wydanem w Wilnie w r. 1858 przez Konstantego hr. Tyszkiewicza pod tyt. „Pomniki rytownictwa polskiego”. Zawiera ono 173 ryciny w ćwiartkowym formacie i tekst w 8-ce. O zbiorach portretów królów polskich, hetmanów i t. d. i w ogóle ludzi zasłużonych, oraz o wydawnictwach odpowiednich, ob. pod artyk. Portret (wydawnictwa pamiątkowe historyczne i ikono-

s. s.

Ikonoklaści, Ikonomachowie, ob. Obrazo-b órcy.

Ikonolatrya, cześć oddawana obrazom, ob. Obrazobórcy.

Ikonologia, wyraz greckiego pochodzenia (etxwv, Aó^oę), ściśle umiejętność (nauka) o obrazach, dawniej utożsamiana z Ikonografią (ob.), obecnie od niej odróżniana (lubo nieza-wsze), oznacza, w przeciwstawieniu do ikonografii, specyalnie znajomość symbolów (ob.), emblematów (ob.) i atrybutów (ob.), odnoszących się do bóstw i istot heroicznych świata starożytnego, mytologicznego, a także i świata chrześciańskiego, zwłaszcza odnośnie do świętych pańskich i pojęć oderwanych religijnych. Ztąd odróżnienie I-gii starożytnej od nowszej chrześciańskiej, jakkolwiek nazwa ta najczęściej stosuje się przeważnie do świata chrześciańskiego. Prócz dzieł przytoczonych pod ikonografią, które wkraczają często w zakres I-gii, wymienić tu należy ważniejsze, typowe dzieła z drugiej połowy XVIII stulecia, jako to: J. Ch. de la Fosse’a „Nouvelle Iconologie historique” (Paryż 1768, folio); G. Richardsona „Iconology” (Londyn 1779—79, 2 tomy in 4-o) i znany atlas słynnych rysowników francuskich Graveiota i Ch. N. Cochina „Iconologie par figure” (Paryż 1796, 4 tomy małej 8-i z 208 tablicami). Z nowszych wydawnictw przytoczyć należy dzieło De-tzela „Christliche Iconologie” (Freiburg 1895, 2 tomy).— Por. Bruneta „Manuel du libraire” (rozdziały odnośne), oraz Ernesta Vineta „Bibliographie méthodique et raisonnée des beaux-arts” (Paryż 1874, a mian. NîN? 835—885, zawierające dzieła, odnoszące się specyalnie do I-gii), a także art. Ch. Lucasa w „La Grande Encyclop.” Lam. Literatura polska, przedmiotu tego dotycząca, podana jest pod wyrazem Ikonografia (ob.).

s. s.

wieszone zasłoną; boczne zaś nazywają się dyakońskiemi. Przegroda ta i zasłona wzięte są ze Starego Testamentu, a mianowicie z świątyni jerozolimskiej Salomona. Z kamienia lub drzewa przegroda ta nie sięga nigdy sufitu czy sklepienia, a to, aby modły i pienia religijne dochodziły do uszu pobożnych, w świątyni zgromadzonych. Z biegiem czasu mur ten lub przegroda zostały ozdobione obrazami świętych, i stąd ich nazwa Obrazostaw.

Ikosaedr, ob. Krystalografia.

Ikositetraedr, ob. Krystalografia.

Ikra rybia, ob. Ryby.

Ikrowce, czyli o o li ty, są to skały przeważnie wapienne, a także niektóre rudy żelazne, z wody osiadłe, zupełnie lub w większej części składające się z małych kuleczek o budowie drobno-krystalicznej. Kulki te są albo skoru-powo-koncentryczne, albo promienisto-włókniste; często zaś obadwa te rodzaje budowy występują w nich jednocześnie, chociaż na odłamie gołem okiem nie dostrzegamy w nich wcale budowy krystalicznej, a przeciwnie: wydają się zupełnie zbitemi. Wietrzenie po większej części w znacznym stopniu uwydatnia ich budowę skorupową koncentryczną. Kulki rzadko są połączone ziemistą lub zbitą masą wapienną. Przeważnie stykają się nawzajem bez żadnego lepiszcza. Wielkość tych kulek po większej części nie przechodzi wielkości ziarna średniego śrutu, bywa jednakże znacznie czasami większa, jak np. w Szwajcaryi jur-ski I. Château de Moutonne złożony jest z kulek mierzących około półtora cala średnicy. Często bardzo kilka lub kilkanaście maleńkich kulek zrasta się w jednę większą. Ikrowce przeważnie występują pomiędzy utworami górnojur-skiemi, które nawet przez geologów angielskich nazwane zostały formacyą oolitową. Budowie mikroskopowej liczne były poświęcone badania; z badań tych wynika, że zachodzi w tych skałach wielka rozmaitość budowy i ustosunkowania szczegółów. Różnorodności te ugrupować można w sposób następujący: A. I-ce czyli oolity właściwe zwane też grochoweami, które dzielą się na trzy grupy następujące: 1. ziarna czyli kulki posiadają budowę wyłącznie skorupową koncentryczną. Przykład tego rodzaju najpiękniejszy stanowią charakterystyczne osady źródeł gorących Karłowych Warów. Skorupowo-koncen-tryczua budowa kulek, o których mowa, i zupełny w nich brak promienistości wynika stąd, że odjemna oś optyczna osobników aragonitu, z których kulki te są zbudowane, bieży równolegle do powierzchni kuli a nigdy do jej promienia. Układ kryształków aragonitu tego rodzaju wywołuje to, że w przekroju miskropo-wym rozpatrywanym w świetle spolaryzowanem równoległem widzimy czarny wyraźny ostro-ograniczony krzyż, a pomiędzy ramionami jego pola barw interferencyjnych, ponieważ kulki te zawierają bardzo drobną zaledwie domieszkę ziarnistej substancyi. Powierzchnia kulek zwykle składa się z warstwy pryzmacików aragonitu, ułożonych równolegle do promieni kuli. Utwory te zwykle zawierają w środku jakieś ciało obce. 2. Budowa koncentryczna mniej lub więcej wyraźna, każda jednak warstwa koncentryczna składa się z promienisto-ułożonych cienkich włókienek kalcytu, stąd więc przekrój kulki pomiędzy nikolami skrzyżowanemi wykazuje zamazany niewyraźny czarny krzyż. Budowa to zwykła I-ów angielskich a także niektórych gro-chowców z formacyi piaskowca pstrego w Niemczech. Zazwyczaj skorupki koncentryczne poprzedzielane są bardzo delikatnemi warstewkami materyi gliniastej, pod mikroskopem widzimy kolejno ciemniejsze i jaśniejsze pierścienie. Kulki zawierają w środku obtoczone ziarenko. 3. Budowa wyłącznie promienista zupełnie bez skorupek koncentrycznych. Budowa ta właściwa jest przeważnie I-om drobnoziarnistym. Kulki tej budowy statecznie zawierają w środku bardzo maleńkie ciało obce: okruch kwarcu, ortoklazu, wapienia lub drobny szczątek skieletu jakiegokolwiek organizmu.—B. Druga grupa I-ów, odznaczająca się brakiem promienistości, zawiera utwory następujące: 1. Kulki, składające się z warstw koncentrycznych ziarnisto-krystalicznych i zbitych naprzemian. Taką budowę mają niektóre dolomity w Tyrolu południowym. Warstewki zbite są mętniejsze, w nich zbierają się przeważnie zanieczyszczenia, one również prędzej podlegają procesom wietrzenia niż warstewki złożone z ziarn krystalicznych. Te na-przemianległe warstewki nie są wyraźnie pomiędzy sobą oddzielone; przeciwnie, przejścia między niemi są stopniowe i nieznaczne, prócz tego nie są one ściśle równoległe do powierzchni kuli, lecz, przeciwnie, pogięte falisto. Ciał obcych w środku nie zawierają. Odróżnione być mogą od poprzednich tylko pod mikroskopem. 2. Budowa koncentryczna wyraża się w tem, że na przekroju widzimy koncentryczne smugi substancyi różniącej się tylko słabszem lub silniej -szem zabarwieniem. Zewnętrzne ograniczenie tego rodzaju I-ów jest bardzo niewyraźne. Ciała obcego w środku niema. 3. Do tej grupy I-ów należą jeszcze skały, złożone z kulek wypełnionych kalcytem pręcikowatym, oryentowanym pod najrozmaitszemi kątami. Są to I-e pierwotnie koncentryczno-promieniste, których aragonit przeistoczył się w kalcyt, a wraz z tem przeistoczeniem się zatarta została ich budowa pierwotna.—G. Wreszcie do I-ów właściwych z pozoru podobne, lecz nic z niemi wspólnego nie-mające, niektóre skały wapienne składają się jakoby z kulek, które jednak pod mikroskopem ani indywidualności ani budowy kulistej nie wykazują. Są więc skały, w których ziarnistej masie tkwią kuliste skupienia drobnoziarniste albo zgoła zbite, niewyraźnie od pozostałej masy oddzielające się; odwrotnie, takież skupienia ziarni-

z. w.

2'

Z. w.

z. w.

ste bez budowy określonej rozproszone są w masie zbitej lub drobnoziarnistej. Często w wapieniach barwnik zbiera się w plamy okrągłe lub silniej barwi kuliste pola skały. W licznych utworach osadowych rozpowszechnione są skały złożone z niewielkich, otoczonych przez wodę, szczątków organicznych, powleczonych następnie cieniutką warstwą kalcytu. Wreszcie są grochówce i I-e wapienne tego samego sposobu pochodzenia i budowy, co piaskowce kwarcowe, mianowicie składają się ze żwiru lub piasku wapiennego, t. j. z otoczaków wapieni ziarnistych lub zbitych. Pochodzenie I-ów właściwych bywa dwojakiego rodzaju: powstają one albo przez obrastanie węglanem wapniowym ziarenek (kwarcu lub jakiegoś innego minerału), lub też są to utwory konkrecyjne, t. j. skupienia krystaliczne, przybierające postać kuli pod wpływem sił ko-pilarnych podczas krystalizacyi w skale twardniejącej lub już stwardniałej. Grochówce i I-e Karłowych Warów są przykładem pierwszego rodzaju. Bijące źródło utrzymuje w ciągłym ruchu i zawieszeniu drobne ziarenka kwarcu lub skalenia, otaczając jednocześnie te ziarna wydzielającym się z wody węglanem wapniowym. Gdy ziarenka te przez ciągłe osiadanie na nich węglanu wapniowego staną się tak ciężkiemi, że woda w ruchu będąca nie zdoła utrzymywać je w zawieszeniu, spadają na dno basenu źródła i łączą się z kulkami, dawniej utworzonemi. Podobne tworzenie się spółczesne I-ów mamy u brzegów Florydy. Tu piasek, składający się z pokruszonych przez fale korali i muszli, obrasta drobnym mułem wapiennym morskim i tworzy z czasem skupienia okrągłych ziarenek o budowie skorupowo-koncentrycznej. Na I-e drugiego rodzaju, t. j. na te, których kulki nie zawierają w środku obcego ciałka, winniśmy zapatrywać się jako na utwory powstałe drugim z podanych wyżej sposobów, t. j. przez konkre-eyę czyli zbieganie się w kulki substancyi krystalizującej się. Dokładnie przedstawić tego procesu nie jesteśmy w stanie, można tylko zaznaczyć fakt wielokrotnie obserwowany w rozmaicie dokonywanych doświadczeniach, że bardzo często podczas krystalizacyi osobniki krystaliczne zbiegają się w kulki. Gdy, naprzykład, krystalizujemy na szkle cienką warstwę bardzo przesyconego roztworu siarkanu ammonowego w wodzie lub siarki w siarczku węglowym, to osobniki wydzielające się tworzą figury promienisto-kuliste. Kulki licznych I-ów zarówno wapiennych jak wodzianowo-żelazowych zamiast ciała obcego zawierają w sobie kulistą próżnię. Powstawanie takich utworów niektórzy badacze tłó-maczą w sposób następujący: pęcherzyki gazów, wydzielających się ze źródeł, otaczają się stałą powłoką wydzielającego się jednocześnie z niemi węglanu wapniowego lub wodzianu żelazowego. Około brzegów Great Lake w Utah znajdują się wielkie masy 1-ów właściwych. Są to

nieregularne drobne okruchy wapienia zbitego lub ziarnistego, otoczone bardzo regularnemi koncentryczno - skorupowatemi warstewkami kal-cytowemi o budowie promienistej. Gdy kuleczkę taką potraktowano rozcieńczonym kwasem solnym, to po rozpuszczeniu węglanu wapniowego resztka pozostała okazała się pod mikroskopem szczątkami drobnych wodorostów morskich, wydzielających skielety wapienne. Stąd wynika, że I-e te, o których mowa, powstały przez działalność wodorostów, które, osiadając na ziarenkach piasku wapiennego, okryły go swemi skie-letami i zbudowały takim sposobem I-e. Opierając się na obserwacyi tych 1-ów, przypisują niektórzy wodorostom udział w budowie i wielu innych I-ów właściwych.

Ikrzyca to samo co ikrowiec (ob.). Nazwa . utworzona i używana przez Kluka.

Iksolit, minerał należący do grupy żywic kopalnych, jest to ciało zbite i bezpostaciowe o muszlowym odłamie, twardości 1, ciężarze właściwym 1.008, barwy hyacyntowo-czerwonej, kresie ochrowo-żółtej, połysku tłustym. Rozcie-cierany w palcach wydaje charakterystyczny zapach, mięknie w temperaturze 67°, lecz jeszcze w -}- 100° C nie staje się zupełnie ciekłym, tylko daje się w nici wyciągać. Nazwa I-tujest nazwą ogólną; właściwie pod tą nazwą zbiorową rozumiemy kilka żywic kopalnych, mianowicie: jaulingit (Jauling, Austrya Dolna) tworzy kulki, żyłki i naloty na lignicie, hyacyntowo-czerwony, o wyraźnie tłustym, mocnym połysku, kruchy, łatwo rozcieralny, pali się czerwonym płomieniem, dając bardzo dużo dymu, skład chemiczny daje się ująć we wzór C2fiH4fl0₃. Ros-tornit—w węglach brunatnych Karyntyi—tworzy skupienia soczewkowate do 6 cali w średnicy i 1 cala grubości, daje się rysować paznogciem, czerwono-brunatny, w drobnych trzaskach przeświecający barwą żółtą. Skład C₂₄H₄₀O. Zyg-burgit bardzo dużo zawiera węgla, łatwo topli-wy i zapalny, tworzy drobne złotawo-żółte lub hyacyntowo-czerwone ziarnka w piaskowcach około Bonn. Skład nieustalony. Köflachit — C₂₉H₄₃0₂, punkt topliwości 98°; Neudorfit Cl8H₂₈0 punkt topliwości 298°; Szraufit CnH₁₆0₂, punkt topliwości 326°, i wiele innych żywic kopalnych mało znanych, o których wnioskować trudno, czy są to ciała jednorodne, czy też mieszaniny.

Iksyolit czyli iksyouolit, minerał, jest to mieszanina izomorfowa tantalanu i niobianu że

lazawego, z dużą zawartością tlenku cynowego, tlenku manganowego i kwasu wolframowego. W płomieniu dmuchawki nie topi się i wogóle żadnej odmianie nie podlega, w kwasach zupełnie nierozkładny, izomorfowy z ildefonsytem (ob.). Minerał ten jest rzadkością mineralogiczną. Znaleziony w Finlandyi, około Kimito i Tammela, w Szwecyi około Fahlun, we Fran-cyi—Chanteloube, w Czechach—Pisek.

1886).

praef. 12.

w. N.

u.

Iksyon (po grecku ’lfcuov, po łacinie Ixion), syn Flegiasa albo Antyona albo też Aresa, król Lapithów albo Flegiów, ojciec Peirithoosa, który ztąd zowie się także Ixionides (Propert. 2, 1, 38; Ovid. Metam. 8, 566). Gdy Deioneus, ojciec żony jego Dii, zażądał od niego przyrzeczonych podarków ślubnych, zaprosił go do siebie i wrzucił podstępem do dołu, napełnionego rozżarzonemi węglami. Według greckiej legendy mitologicznej pierwszy to przykład mordu, dokonanego na krewnych. Gdy I-a, który teraz z dopuszczenia bogów zmysły postradał, nikt ze zbrodni okropnej oczyścić nie chciał, zlitował się nad nim sam Zeus, obmył go z winy i zaprosił nawet na ucztę bogów olimpijskich. Wszakże niewdzięcznik, równie jak Tantalos, nie okazał się godnym zaszczytu, jaki mu boska łaska wyświadczyła; rozgorzał bowiem namiętną żądzą ku Herze, pięknej bogów królowej. Wtedy Zeus, chcąc przekonać się o bezee-nych jego chuciach, podstawił mu do uścisku obłok (NerpéXï] = obłok, chmura), stworzony na podobieństwo Hery, a związku tego owocem mieli być Centaurowie (ob.). Za nową tę świętokradzką zbrodnię ciężko bogowie skarali I-a; przez niebieskie bowiem przestwory, a dopiero według późniejszych opowieści, w piekle, za ręce i nogi przez Hermesa wężami przywiązany do skrzydlatego koła ognistego, bez chwili odpoczynku kula się z szybkością wichru, smagany ciągle rózgami (Pind. Pytli. 2, 21—89; Hygin. Fab. 14; 62; Yerg. Aen. 6, 600; Georg. 3, 38; 4, 484; Ovid. „Metam.” 4, 461 i nast.). Homer nie wymienia go jeszcze pomiędzy zbrodniarzami karanymi w ciemnych podziemiach. Na starożytnej wazie attyckiej, znalezionej w Cu-mae, jako też na sarkofagach, pochodzących z późniejszych czasów starożytnych, przedstawiały sztuki piękne często I-a w chwili, gdy przywiązany do ognistego koła unosi się w powietrzu. Legenda o I-e, wplecionym w skrzydlate koło i kulającym się w przestworach niebieskich w bezustannym wirze, oznacza pierwotnie bez wątpienia krąg słoneczny, a pojmowanie takie potwierdzają liczne opowieści i zwyczaje wszystkich ludów indo - europejskich; późniejsze dopiero czasy, nie rozumiejąc tego barwnego obrazowania wieków najstarszych, stworzyły legendę o zbrodni i karze I-a. Wyraz I.

, pochodzi niezawodnie z tego samego pierwiastku, jak i£óę, fayóę, oznacza więc zupełnie stosownie gwałtownego, zuchwałego człowieka. — Porów. Kuhn „Zeitschrift für vergl. Spr.” 1, 535; Gai-doz „Études de mytliol. gauloise” (tom I Paryż

S. Drz.

Iksyonolit, to samo co I k s y o 1 i t.

Iktinos (po grecku ’Ixttvoç, po łacinie Icti-nuś), spółcześnik Perykiesa i Fidiasza, najsławniejszy architekt ateński epoki Peryklesowej, którego dwa znakomite dzieła: Parthenon (ob.) na Akropolu w Atenach i świątynia Apolli-na Epikuriosa w Bassai, w obwodzie arkadyjskiej Figalii, pierwsze w dość dobrym stanie, drugie zaś w znacznych ruinach, rządkiem dla pomników budownictwa zrządzeniem losów, aż do nowszych czasów się dochowały. Przy budowie Parthenonu, który I. ukończył w 85-ej Olimpiadzie, pomagał mu Kallikrates, a razem z Kar-pionem skreślił opis tego arcydzieła architektonicznej sztuki greckiej. Ponieważ nie jest praw-dopodobnem, aby Ateńczykowi powierzano podczas wojny peloponeskiej budowę jaką w Peloponezie, stąd naznaczyć trzeba wykończenie wspomnianej świątyni Apollina na czasy przed wybuchem owej wojny. W Eleuzynie zaś wystawił I. jeszcze świątynię Demetery i Persefony, przeznaczoną szczególnie na misterya tamtejsze (p,oo-uxóę a7]xóę), tak wielkie rozmiary mającą, że zdołała pomieścić publiczność, jaka zwiedzała tysiącami teatr grecki.—Por. Paus. 8, 41, 5; Strab. 9, 395 i nast.; Plut. Periel. 13; Vitruv. 7,

S. Drz.

Ikwa, 1) rzeka w gubernii Wołyńskiej, prawy dopływ Styru, wypływa w Galicyi na połu-dnio-wschód od Brodów, w pobliżu źródeł Styru. Płynie z początku mniej więcej ku wschodowi, przekroczywszy granice Galicyi, skręca na północ i ten kierunek w linii falistej utrzymuje do 50y₂° szerokości, odkąd skręca się na północo-zachód i dosięga Styru pod Targowicą wołyńską. W biegu swym, około 150 wiorst długim, tworzy wiele stawów; zaczyna być spławuą od Werby, zresztą spław odbywa się tylko na wiosnę (zboże, drzewo). Dolina przypada śród formacyi kredowej, w której znajduje się wiele krzemieni (po-blizki Krzemieniec). I-ę wspomina J. Słowacki.—

2) I. lub łka w a, rzeka w gub. Wołyńskiej, lewy dopływ Bohu, bierze początek niedaleko Słuczy. Płynie ku południo-wschodowi pod Pi-lawcami, wpada do Bohu poniżej Nowej Sieniawy; przepływa liczne stawy.

Ilanun, Lanun, po hiszp. Ulanos (Ulani), naród, zamieszkały na wyspie archipelagu Filipińskiego, Mindanao, dokoła odnogi Ułańskiej, pochodzący od im migrantów muzułmańskich z wyspy Borneo, a będący w najbliższem pokrewieństwie z mieszkańcami wysp Iolskich (Sulu), jako też z niektóremi plemionami sąsiedniemi na Mindanao. Rządziło nimi w końcu XIX w. 16-u sułtanów i 17-u radżów; od Hiszpanów byli niezależni; trudnili się pirateryą.

Ilanz (romańskie Glion albo Ilon, łac. lian-tium, wł. Janto), miasteczko w szwajcarskim kantonie Graubünden, o 30 kim. na zacliodni-połu-dnio-zachód od Chur, przy spływie Renu Przedniego z Glennerem albo Lugnetzem, na wysokości 718-u metrów nad poziomem morza. Bardzo stara osada; posiada zamek Grüneck ze wspaniałą salą, wieżę dawnego zamku Längenstein, służącą obecnie za dzwonnicę; w pobliżu wznosi się stary ewangielicki kościół św. Marcina.—I. jest wspomniany w do-

W. N.

ge” (Lipsk 1896).

Ilbesan, miasto w Turcyi, ob. Elbasan.

Il - Bouchard, miasteczko w departamencie francuskiem Indre-et-Loire, o 17 kim. na wschód Chinon nad Vienną, lewym dopływem Loary. Miasto składa się z dwóch części, rozdzielonych Vienną: Saint Gilles po prawej i Saint Maurice f)o lewej, oba ze staremi kościołami z Wieków Średnich. Między niemi, na rzece, znajduje się wyspa, która dała miastu nazwę i na której pewien rycerz, Bouchard, założył w XI stuleciu

w. N.

W. N.

Żywot św. I-a u Bollandystów.

z. w.

w. N.

W. N.

W. N.

kumentach już w 766 r. należał z początku do baronów i hrabiów, w r. 1424 przyłączył się do związku Gryzonów; w roku 1526 odbyła się tu dysputa, wskutek której została zaprowadzona wolność wyznań w Graubünden.

Ilargus, nazwa łacińska rz. ller w Szwabii.

Ilberg Jan, filolog klasyczny, ur. 10 lipca 1860 w Magdeburgu, studjował filologję starożytną w uniwersytetach w Lipsku, w Bonn i w Berlinie; w 1885—1886 odbył podróż naukową do Włoch, Grecji i Paryża, gdzie między innemi badał krytycznie rękopisy Hippokratesa. W r. 1884—87 był starszym nauczycielem gimnazjum w Dreźnie, a następnie przeszedł na takież stanowisko do gimnazjum król. w Lipsku. Od r. 1898 jest wydawcą czasopisma „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, Geschichte und deutsche Litteratur”. Ogłosił głównie wyniki prac swoich nad pismami Hippokratesa, a mianowicie „Studia pseudhippocratea” (Lipsk 1883, str. 66); „Das Hippocrates-Glossar des Crotianos und seine ursprüngliche Gestalt” (t-że 1893); „Prolegomena critica in Hippoeratis ope-rum recensionem novam” (tamże 1894); nadto: „Die Sphinx in der griechischen Kunst und Sa-

A. A. K.

warownię.

Ilchester lub Ivelchester, wieś w angiel-skiem hrabstwie Somerset, o 27 kim. na połu-dnio-wschód od Bridgewater, nad Yeo albo Ivel, prawym dopływem Parretu, który uchodzi do kanału Brystolskiego. Bretonowie nazywali tę wieś Pont-Ivel-Coet, za czasów rzymskich była to główną stacya na drodze, zwanej obecnie Fosseway. Szczątki klasztoru, w którym urodził się, czy też wychował, słynny Roger BacoD, zmarły w r. 1294.

de lions (-sz, -cussia) Joannes, ob. z Olkusza Jan.

Ildefons ŚW., arcybiskup toledański (* 607— t 667 roku). Kształcony początkowo przez stryja swego, arcybiskupa toledańskiego, św. Eugeniusza, później przez św. Izydora, osiągnął prócz świętości życia wysoki stopień nauki. Z klasztoru Ayli, na przedmieściu Toleda, którego był opatem, wyniesiony został na stolicę arcybiskupią i zasiadał na niej lat 9.—Biografię Ildefonsa skreślił następca jego, arcybiskup Julian. Wylicza w niej wiele dzieł napisanych przez św. I-a. Z nich zachowane są: 1) „Liber de illi-bata Virginitate B. Virginis contra infidèles”; 2) „Libri duo adnotationum de cognîtione baptismi et de itinere deserti, quo pergitur per baptis-mum”; 3) „Libellus de viris illustribus”; 4) Dwa listy do Kwiryncyusza, biskupa Barcelony. Pisma te znajdują się w Patrologii Migne’a (tom 96) i w „Ss. Patrum toletanorum quotquot extant

opera”, wyd. Franc, de Lorenzana (Madryt 1782).

s. Pł.

Ildefonsyt, jeden z licznych synonimów minerału kolumbitu czyli niobitu FeNb₂0₆, tworzącego czarne kryształy klasy bipiramidy rombowej. Przypominają one wolframit, do którego są podobne z rozwartości kątów. Twardość 6, ciężar właściwy 5.4 do 6.4. Łupliwość równoległa do płaszczyzny poprzecznej. Minerał ten statecznie zawiera domieszkę izomorfową tanta-lanu żelazawego FeTa₂0₆; zawartość tego związku, występującego też samoistnie jako minerał tantalit, bywa często dość znaczną, dwa zatem te minerały stanowią szereg mieszanin przejściowych, stąd więc odróżnienie ich jest bardzo trudne. Nietopliwy, rozkłada się w kwaśnym siar-kanie potasowym. Osadzony w granicie koło Bodenmais, Zwiesel, Tirschenreuth w Bawaryi, koło Chanteloube we Francyi, Tannuela w Fin-landyi, koło Miaska w górach Ilmeńskich, Had-dam w Connecticut, Pikes Peak w Colorado, w kopalni Etta w Dakocie; zawiera go też kryolit koło Evigtoku w Grenlandyi.

Ile-Barbe (Insula Barbara), wyspa na rzece Saonie, w departamencie Rodanu, była zamieszkana od pierwszych czasów chrześciaństwa przez mnichów, zachowała też dotąd ciekawe szczątki budowli z Wieków Średnich, mianowicie: zwaliska klasztoru z napisami, z których jeden jest rzymski; resztki kościołów z IX stulecia; kaplicę Notre Dame de Grâce z XII stulecia; zamek z XV stulecia, zajęty dotąd przez mały garnizon i t. d.

Ileburgum, nazwa średniowieczna łacińska m. Eulenburg w krajach Saskich.

Ileocy kozacy, ob. Uralscy kozacy.

Ilecka warownia (Ileckaja Z as z czy ta), miasto gubernii Orenburskiej, w pobliżu rzeki Ileku (lewy dopływ Uralu), 11 802 mieszkańców (1897). Szkoła górnicza i zarząd pobliskich kopalń soli. Nazwa tego miasta „obrona Ilecka” pochodzi stąd, że tutaj w r. 1754 kozacy wznieśli warownię dla obrony od najść Kirgizów; warownia została zbudowana na wzgórzu gipsowem. Tutejsze kopalnie soli są najbogatsze w Rossyi; już w r. 1769 były one badane przez Pallasa, w 1850, przez Murchisona, w r. 1887 dostarczyły 2 miliony pudów kopaliny.

Iiecki Gródek albo Heck, dawniej Ileckaja Stanica, miasto w obwodzie Uralskim, przy uściu Ileku do Uralu, 7 277 m-ców (1897); fabryki łoju i garbarnie.

Ile-de-France, prowincya Francyi, ob. Isle de France.

K.

W. N.

S. Dr z.

W dzie-

3, 161.

w. N.

D.

Ileit, ob. Ihleit.

Ilejko, samozwaniec, pochodzący z Muromu (w. XVII). Wcześnie osierociawszy, początkowo trudnił się handlem, potem był robotnikiem na statkach, żeglujących pomiędzy Jarosławiem i Astracha-nią, a wreszcie przystał do kozaków tereckich, którzy, postanowiwszy oddać się pirateryi na Wołdze, namówili go, aby się ogłosił za syna Teodora Romanowicza, Piotra. I. zgodził się na to, wysłał list do Samozwańca Dymitra I, nazywając go stryjem, i z trzystu kozakami ciągnął ku Moskwie; lecz pod Swiażskiem dowiedziawszy się o jego śmierci, wrócił nazad, oddając się po drodze rabunkowi. Wkrótce doszedł do wielkiej siły, gdy wespół z Bołotniko-wem i Szachowskim, wojewodą putywlskim, zbuntował Ukrainę północną. Oblężony przez wojska carskie w Tulę, dostał się do niewoli i dał gardło na szubienicy. Iłowajski łączy I-ę z bohaterską epopeją rossyjską w artykule „Bo-hatyr - kazak, Ilja Muromiec, kak istoriczeskoje lico” („Russkij Archiw” 1893, księga 5). Zeznanie I-i w „Aktach Archieograflczeskoj ekspiedi-cii” (II, 51). Ob. Ilja Muromiec.

Ilek, lewy dopływ Uralu, bierze początek na pagórkach stepów Kirgiskich, płynie na półno-co-zachód, na długości 425 kim.; w jego dorzeczu znajduje się wiele skarbów mineralnych: soli, miedzi i węgla kamiennego.

Ilek lub Ilek-Chan. Imię dynastyi tureckiej, która panowała w Kaszgarze, w Turkesta-nie i w Ferganie od 980 do 1212 po Chr. Pochodzenie tego rodu książęcego nie jest znane. Założycielem dynastyi jest Abd el-Kerim Kara Chan Satuk; jednym z jego następców był Kara Boga Chan, który panował w Kaszgarze; jemu - to poświęcony jest „Kudatku Bilik” („Sztuka uszczęśliwiania”), słynny rękopis ujgurski, datowany z 462 Hedżry (1070). Wykaz I-ów nie jest jeszcze dokładny i pewny; oto ich spis dokonany podług monet i dat na nich wybitych: Abd el-Kerim Satuk (od 980 po Chr.); Muza ben Satuk (?) ; Szihab ed-Daula (?); Nasr ben Ali (994); Abu Nasr Ahmed ben Ali (1010); Szeref ed-Din Tugan Chan (1017); Arslan Ilek (1019); Kadir Chan Jusuf (1029); Arslan Chan ben Ka-dir (1030); Mahmud I Bugra Chan ben Kadir (1033): Dżafar lub Dżagir Tekin (1047); Ibrahim ben Mahmud Kara Boga Chan (1048); Imad ed-Daula Tangadż lub Tafgadż (1070); Szems el-Mulk Nasr ben Tafgadż (1072); Chizr Chan ben Tafgadż (1079); Ahmed Chan ben Chizr (1095); Mahmud II (1096); Kadir Chan II (1097); Mahmud III Arslan (1101); AbuT-Maali Hasan Tekin (?); Rokn ed-Din Mahmud ben Arslan (?); Tangadż Chan lub Tafgadż II (1155); Dżelal ed-Din Ali Chur Chan (1163); Osman (1208—1212). Imiona I-ów panujących pomiędzy rokiem 1163 a 1208 nie są znane. Wielu z tych monarchów tytułowało się na monetach: „król Wschodu” lub „król Wschodu i Chin”. Nie trzeba brać za

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. ‘236. T. XXX.

j jedno I-ów, którzy byli Turkami Ujgurami, z Ile-kanami lub Dżelairydami, którzy byli Mongołami, ani z Ilhanami lub Hulagidami (Mongołowie perscy).—Por. Dorn „Ueber die Münzen der Ileke oder ehemaligen Chane von Turkestan” (1884); Tiesenhausen „Collektion Komarov” (1880); Radlov „Kudatku Bilik” (wstęp; 1891). — (E. Drouin w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Herda (po grecku ’IXspSa), dzisiejsza Lerida, znaczne miasto Ilergetów, na wyżynie, nad rzeką Sicoris (dzisiaj Segre), przez którą wiódł most kamienny, w Hispania Tarraconensis położone, przez Rzymian wyszczególnione jako kolonia. Tutaj Juliusz Cezar w początkach wojny domowej oblegał Afraniusa i Petrejusa, legatów Pompejusza, i 2 sierpnia r. 49 przed Chr. do kapitulacyi zmusił (Caes. B. C. 1, 41; 43; 45; App. Bell. civ. 2,42; Vellej. 2, 42; Suet. Caes. 34; Flor. 4, 12; Lucan. 4, 143; 261). Horacyusz (Epist. 1, 20, 13) wspomina I-ę jako miejscowość, w której, jak zresztą i w innych hiszpańskich miastach nadmorskich, objawiła się bardzo żywa żądza przejęcia się kulturą rzymską.—Por. Schneider „Ilerda” (Berlin 1886).

Ilergetowie (po grecku ’IXépYTjtsç albo HXsp-HXspYstat, po łacinie Ilergetes), liczny i możny szczep iberyjski, osiadły w Hispania Tarraconensis, w północnej połowie późniejszej Ara-gonii, w głównej części na północ od rzeki Ibe-rus, z miastami: Celsa, Herda, Ośca i Salduba, która jako rzymska kolonia wojskowa zwała się Caesarea Augusta (dzisiaj Saragosa). jach drugiej wojny punickiej historycy wspominają często I-ów, już-to po stronie Rzymian, już też jako sprzymierzonych z Kartagińczykami; Liwiusz mianowicie na kilkunastu miejscach wymienia księcia ich Indibilisa, który sprzyjał Kartagińczykom i w r. 212 przed Chr. zniósł doszczętnie wojsko rzymskie pod rozkazami P. Korneliusza Scypiona; zginął on w r. 205 w walce z Rzymianami. — Por. Liv. 21, 23; 67; 22, 21; 28, 33; 29, 1; 34, 11; Polyb. 3, 35; Strab.

Ś. Drz.

Ile Rousse L’, miasteczko na wyspie Korsyce, o 24 kim. na wschodni północo - wschód od Calvi, nad małą zatoką, naprzeciwko grupy wysepek z czerwonego granitu, które nadały miastu nazwę; port wywożący oliwę, owoce, drzewo i t. d. Pomnik Paolego, który założył tu miasto w roku 1758 dla stworzenia konkurencyi miastu Calvi za jego sprzyjanie sprawie Genueńczyków.

Ileświański, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, krzyż srebrny. Naokół niego trzy półksiężyce złote. Pieczętuje się nim czerwono-ruska rodzina Ileświańskich. — Źródła: Herbarz Jabłońskiego („Pamiętnik Sandomierski” 1829, str. 350).

Ilet, rzeka w Rossyi wschodniej, lewy dopływ Wołgi, bierze początek w gubernii Wiac-

95

kiej, na wzgórzach okolic Urżumb, płynie na południo - zachód na przestrzeni 260 kim., skra-pia gubernię Kazańską i uchodzi do Wołgi, powyżej uścia Kazanki. Na wiosnę szeroko rozlewa.

w. N.

Ileus (chor.) = nie dr ożno ść kiszek (ob.).

Ilex L., Ostrokrzew albo II w a, należy do rodziny Ilwowatych (llicineae). Ilex aqui-folium L., Ostrokrzew zwyczajny czyli ciernisty, ma liście zawsze zielone, na obwodzie falisto w zęby cierniste wycięte, na wierzchu żywo ciemno-zielone, pod spodem jaśniejsze, gładkie i lśniące. Zimą barwa ta nieco się zmienia, lecz latem przybiera znów poprzednią, ciemnozieloną. Kwiaty dwupłciowe, pojedyńcze lub w podbaldacliy zebrane, białe, niepozorne, o kielichu trwałym z 4—5 ząbkami, płatków i pręcików tyleż. Owoc—szkarłatna mięsista jagoda, na zachodzie Europy zasięgi Ostrokrzewu zachodzą aż do morza, gdzie mu mglisty klimat nader sprzyja, np. w Anglii. W naszym klimacie udaje się pod osłoną; pod Olkuszem, w niewielkim lesie, znaleziono (I. Sapalski) zapewne zdziczałe O.— I. paraguaiensis Lös. jest rozłożystym krzewem, z liśćmi klinowatemi, zwężającemi się ku ogonkowi; liście niedłuższe nad 5 cm., rzadko piłkowane. Liście te służą do przygotowywania z nich herbaty paragwajskiej, peruwiańską lub maté zwanej. W tym celu zbierają je i suszą, bądź pierwotnie na ogniu, bądź w naczyniach blaszanych, i rozdrabniają w stępach. Gruby, jasno-zielony krusz po 2—3 miesiącach nabiera aromatu. Napar, przyrządzony jak herbata chińska, ma smak przyjemny i zapach balsamiczny. Przypisują mu działanie podbudzające, odświeżające i ułatwiające tra-

ml p m

'“IÄ

yMfł

W, \

-,

12!

J,

fj

\fj

V>'\

\(

/IV

00

Fig. 159. Ilex aąuifolium, Ostrokrzew ciernisty. a—gałązka z owocem; b—kwiat; c—przecięcie kwiatu; d—nasienie: e—przecięcie nasienia.

z. z.

z. w.

o 4—5 pestkach. Drewno o wyraźnych rocznych słojach, twarde i ciężkie, z bielem białym i siwawym lub brunatnym rdzeniem, używa się w tokarstwie i wykwintnem stolarstwie. Pestki jagód używane jako surogat kawy lub jako przymieszka do kawy. Liście zawierają kwas ilicy-nowy (Eixanthin) używany w medycynie jako środek przeciw febrze. Z młodych, prostych pędów wyrabiają laski. Z kory otrzymują lep ptasi. Ostrokrzew należy do krzewów ozdobnych i wiele jego najrozmaitszych odmian hodowanych jest w ogrodach, np. 1. ferox, crispa, cras-sifolia, argentea, pieta, bicolor i t. d. Rozmieszczenie jego jest obszerne: w Europie, ku południu, wyrasta jako drzewo 3-go rzędu, trzyma się położenia więcej górzystego, zacienionego, i wtedy tworzy gęste nieraz podszycie; w Europie środkowej wyrasta jako krzew do 7 m. wysoki;

wienie. Spożycie wynosi przeszło 4 mil. kilogr. rocznie. O. paragwajski rośnie w Paragwaju na przestrzeni od Rio-Janeiro aż do Andów boliwijskich.—1. Gassine Mich. rośnie w południowych stanach Ameryki Północnej. Napar z liści działa odurzająco. Liście grają ważną rolę przy obrządkach religijnych Indyan.

Ilezyt, minerał biały, łatwo dający się rozcierać, w wodzie rozpuszczający się dobrze, wykazujący zawartość 35.85 bezwodnika siarkowego, 23.18 tlenku manganowego, 5.63 tlenku cynkowego, 4.55 tlenku żelazowego, 33.18 wody. Stosunek tlenków do bezwodnika siarkowego i wody wykazuje, że wzorem ogólnym tego ciała jest RS0₄.4H,₂0. Występuje w żyłach w Colorado.

Ilfeld, miasteczko w regencyi Hildesheim-skiej, na wysokości 260 ^n. nad poziomem mo-

Ilford — Ilgen Karol Dawid.

758

Harzu.

w. N.

w. N.

Dr J. P.

s. s.

rza, u wejścia do malowniczej doliny Bahrethal. Gimnazyum, niegdyś słynna szkoła za czasów Reformacyi, papiernie i fabryki wyrobów drzewnych (posadzek, beczek), browar, młyn do mielenia mąki gipsowej. Niedaleko (4 kim.) wznosi się Hohenstein, największe zwaliska zamku na

w. N.

Ilford (Great), |miasteczko w angielskiem hrabstwie Essex, stanowi wraz z sąsiednią wsią Litle Ilford jakby przedmieście Londynu; posiada szpital założony przez Henryka II.

Ilfov albo Ilfovulu, okrąg w Rumunii, żyzny, obfitujący w jeziora rybne, dobrze nawodniony, ciągnący się wzdłuż Dunaju na długości około 60 kim.; przepływające go rzeki zdążają do Dunaju w kierunku południowo - wschodnim; miasto główne Bukareszt, stolica Rumunii. w- N-

Ilfracombe, miasto w Anglii południowo - zachodniej, w hrabstwie Devon, o 14 kim. na pół-noco - północo - wschód od Bernstaple, nad kanałem Brystolskim, u stóp stromego brzegowiska, wznoszącego się ku wyżynie Exmoor. Kąpiele morskie, zawdzięczające swe znaczenie łagodności klimatu i pięknemu widokowi, jaki się roztacza ze wzgórz okolicznych. Około 8 000 mieszkańców.

Ilg Jan Jerzy (* r. 1771 w Hiitteldorfie [Austrya dolna] — f d. 22 lutego r. 1836),. lekarz, zasłużony jako anatom. Od r. 1788 do 1804 służył w wojsku austryackiem i doszedł do stopnia starszego lekarza polnego {Oberfeldarzt), poczem, zostawszy prosektorem w c. k. Akademii Józefińskiej, wykładał anatomię kształcącym się tamże chirurgom wojskowym. Osiągnąwszy w r. 1807 dyplom doktorski, w następnym został docentem w Akademii wymienionej; w r. 1809 objął obowiązki prosektora i docenta w Pradze, gdzie po roku otrzymał katedrę zwyczajną anatomii opisowej i zajmował ją do r. 1835. I. był profesorem słusznie cenionym, a jako anatom bardzo biegły zasłużył się osobliwie, sporządzając liczne okazy anatomiczne, zdobiące dotąd zbiory wiedeńskie i praskie; również za zasługę policzyć mu trzeba przekształcenie zakładu anatomicznego w Pradze, dokonane podług wskazówek jego. Z prac I-a za najcenniejszą uchodzi „Einige anatomische Beobachtungen, enthaltend eine Berichtigung der zeitherigen Lehre vom Bau der Schnecke des menschlichen Gehörorgans etc.” (Praga 1821, z 3 tabl.), obok niej wymienić można jeszcze: „Grundlinien der Zergliederungskunde des Menschenkörpers etc.” (tamże 1810, 2 t.) i „Anatomische Monographie d3r Sehnenrollen etc.” (tamże 1823, z 5 tabl.).—Por. v. Wurtzbach „Biograph. Lex. des Kaiserthums Oesterreich” (T. X str. 139). Spis wszystkich prac I-a podaje Callisen w „Med. Schriftsteller - Lex.” (T. IX str. 447 i T. XXIX str. 153).

Ilg Albert, współczesny historyk sztuki (* 1847 w Wiedniu). Pracował w Wiedniu, przy tamtejszem Muzeum austryackiem sztuki i przemysłu, którego-to muzeum kustoszem został w r. 1873. Od 1871 był współpracownikiem specyal-nego czasopisma „Quellenschriften für Kunstgeschichte”, wydawanego przez Eiselbergera, a po jego śmierci sam został wydawcą tego organu. W r. 1873 mianowany docentem historyi sztuki, w 1876 przewodniczącym, a następnie 1878 dyrektorem drugiej grupy zbiorów przedmiotów z dziedziny historyi sztuki domu cesarskiego. I. jest autorem wielu rozpraw z zakresu historyi sztuki, rozproszonych w pismach specyalnych, a także następujących prac oddzielnie wydanych: „Über den kunsthistorischen Werth des Hypne-rotomaehia Poliphili” (Wiedeń 1872); „Die Glasindustrie” (wspólnie z Lobmeyrem i Boehei-mem, Sztutgard 1874); „Die kunstgewerblichen Fachschulen des k. - k. Handelsministeriums” (Wiedeń 1876); „Ornamente für Architektur und Kunstindustrie” (tamże 1876); „Geschichte u. Terminologie d. alten Spitzen” (Wiedeń 1876); „Wiener Sehmiedewerk des 18 Jahrh.” (Drezno 1878 i d., opracowane wspólnie z Kâbdebo); „Wappen der österreichischer Herrscherhauses” (1879); „Zeitstimmen über Kunst und Künstler der Vergangenheit” (1881); „Album österreichischer Bildhauerarbeiter des 18 Jahrhunderts” (Drezno 1878—83); „Allegorien und Embleme” (1882); „Messerschmidts Leben u. Werke” (Praga 1885), i wreszcie „Kunsthistorische Charakterbilder aus Österreich-Ungarn” (tamże 1893).

Ilgen Henryk Rüdiger von, minister pruski (* ok. 1650 w Minden—f 1728 w Berlinie); w 1679 został radzcą regencyi w Minden; należał potem do poselstwa, które układało się o pokój w St-Germain; od 1699 był członkiem rady tajnej. Pracował głównie w wydziale spraw zagranicznych i brał żywy udział w per-traki^cyach o przyznanie elektorowi brandenburskiemu korony królewskiej. W 1706 mianowano g> prezesem regencyi w Minden. Po dy-missyi W irtenberga (1711) I. kierował sam całą polityką zagraniczną tak zręcznie i ostrożnie, że Fryderyk Wilhelm I nie mieszał się prawie wcale do tego wydziału. I. potrafił mianowicie uwolnić Prusy od wszelkich uciążliwych zobowiązań względem innych państw i unikać zawikłań, któreby mogły do wojny doprowadzić.

Ilgen Karol Dawid, filolog klasyczny i wybitny pedagog, ur. 26 lutego 1763 w Sehna pod Eckartsbergą, w pruskiej prowincji Saskiej, urn. 17 wrześ. 1834 w Berliuie; wykształcenie gimnazjalne otrzymał w Naumburgu; następnie od 1783 studjował teologję i filologję klasyczną i wschodnią w Lipsku. W r. 1789 został rektorem szkoły miejskiej w Naumburgu, w 1794 profesorem zwyczajnym języków wschodnich w Jenie, 1802 rektorem szkoły państwowej w Pforta i tu rozwinął swoją działalność jako utalentowany pedagog i surowy reformator rozluźnionej karności szkolnej. W 1831 wyszedł

do emerytury i zamieszkał w Berlinie, gdzie w lat parę ociemniał. Ważniejsze jego prace z zakresu filologji klasycznej są: „Hymni Home-rici” (Halla 1796) i „Scolia, hoc est carmina eonvivalia Graecorum” (Jena 1798). Z pism teologicznych zwróciły uwagę jego studja nad księgą Hioba: „De Jobi antiquissimi carminis Hebraici natura et virtutibus” (Lipsk 1789) i nad pierwszą księgą Mojżeszową: „Urkunden des Jerusalemischen Tempelarchivs in ihrer Ur-gestalt” (cz. I, Halla 1798). Pomniejsze rozprawy Ilgena wyszły p. n. „Opuscula varia philo-, logica” (Gotha 1797, 2 tomy). O życiu jego pisali: Kraft „Vita Ilgenii” (Altenburg 1837) i W. Naumann „Ilgeniana, Erinnerungen etc.”

A. A. K.

(Lipsk 1853).

Ilha de Principe, ob. Principe.

Il-han, ob. Hulagu.

llhanowie albo Hul agi dz i, dynasty a mongolska, panująca w Persyi od r. 1252—1350. Założycielem dynastyi był Hulagu (ob.), który pierwszy przyjął tytuł II-liana (ob.), używany odtąd przez jego następców. Po śmierci Hulagu tron hański objął najstarszy syn jego, A baka (* 1265—f 1282), ożeniony z chrześcianką, córką Michała Paleologa, Maryą, przezwaną następnie Despiną. Abaka odznaczył się dbałością o dobro swych poddanych, słynął z miłosierdzia, i pomimo, iż rządom jego towarzyszyły ciągłe zatargi z sąsiadami, szczególniej zaś z sułtanem egipskim, panowanie jego było epoką największego rozkwitu literatury na Wschodzie. Na dworze jego przebywał stale słynny astronom Nasir-ed-din, który pisywał również kommenta-rze do dzieł Euklidesa, Platona i Arystotelesa, dedykowane Abace. Abaka otaczał opieką clirze-ścian, osiadłych w jego państwie. Utrzymywał stosunki z Rzymem, Francyą i Anglią. Papież Klemens IV pisał do niego w r. 1267 z powodu jego listu mongolskiego, którego w Rzymie nie zdołano odczytać. Za pontyfikatu Jana XXI posłowie Abaki mieli posłuchanie na zgromadzeniu kardynałów (1276 r.). Posłowie zachęcali chrześcian do podjęcia wyprawy do Palestyny, ofiarując im w imieniu Abaki pomoc Mongołów. Ci sami posłowie udali się następnie do Francyi i do Anglii. Po jego śmierci, wbrew ostatniej jego woli, ale zgodnie z mongolskiem prawem następstwa, objął rządy brat jego, Tegudar (Ton-gudar, Nigudar), zwany także Sułtanem Ahme dem (1282—1284), i zmienił postępowanie swych dwóch poprzedników względem chrześcian, którym poodbierał kościoły i skasował zapomogi pieniężne, udzielane im za panowania Abaki; nawiązał stosunki przyjazne z Sułtanem Egipskim, potrzebując pomocy w walce o tron z siostrzeńcem swym, Arghunem, która trwała przez cały czas jego rządów. Arghun w końcu podstępnie pozbawił go życia i jako najstarszy syn Abaki objął rządy w państwie. Arghun (1284— 1291 r.) powrócił chrześcianom zabrane przez

Ahmeda kościoły i otoczył ich taką samą opieką, jakiej używali za Hulagu i Abaki; w liście, pisanym do papieża Honoryusza IV, potępił otwarcie politykę swego poprzednika (1285 r.). Po trzyletniem panowaniu drugiego syna Abaki, rozpustnego Gaikhatu albo Kaikhatu (1231 — 1194), który wprowadził rodzaj pieniędzy papierowych („chao”) na wzór używanych w Chinach, i po ośmiomiesięcznych rządach bratanka Abaki, B a i d u, wstąpił na tron syn Arghuna, Ghazan Mahmed (1295—1304). Ghazan przystąpił niezwłocznie do reform wewnętrznych. Wzmocnił i urządził prawidłową obronę granic państwa, wojsku wyznaczył stałe wynagrodzenie w postaci gruntów i ziarna, wydawanego corocznie na ich obsianie, zreformował system dochodów państwowych, wycofał kursujące monety, i zastąpił je jednostajniejszemi i trudniejszemi do podrobienia, wprowadził kontrolę wag i miar i zreformował kalendarz, ustanawiając nową erę, zwaną erą Ghazan a i zaczynającą się od 14 marca 1302 r. Brat i następca jego, Khodabendeh, przezwany 01 d ż a j t u, czyli bogaty (1304—1316), za młodu ochrzczony pod imieniem Mikołaja, później pod wpływem żony stał się gorliwym wyznawcą Mahometa. W roku 1312, na czele 100000 wojowników, wkroczył do Syryi, ale musiał odstąpić od oblężenia twierdzy Rahbet, z powodu szerzącej się w wojsku zarazy. Utrzymywał stosunki z Europą zachodnią i wysyłał swych posłów do Francyi, do Anglii (za Edwarda II) i do papieża Klemensa V. Za jego panowania powstało kilka nowych miast w Iranie. Wraz z objęciem władzy przez syna jego, Ab usai da, (1316—1335), rozpoczyna się szybki upadek dy-nastyi. Pierwszym latom jego panowania towarzyszą ciągłe wojny domowe i bunty osobnych dzielnic, tudzież wzrastające wciąż rozprzężenie w wojsku. Przymierze, zawarte przez niego z Sułtanem, zostało zerwane. Następca jego i przybrany syn, Arpaghun, został w r. 1336 wygnany przez Ali Padyszaha, rządzcę Irak Ara-bi, który stał się rzeczywistym panem Persyi, choć osadził na tronie wnuka Baidu-hana, Musę (1337 r.), który w tym samym roku musiał ustąpić przed Muhamedem, potomkiem Mangu Ti-mura, wprowadzonym na chylący się tron przez Szeika Hassana. Następczyni jego Satibek (1338 r.), córka Oldżajtu, po roku ustąpiła z tronu przed przed Dżihan Timurem (1339), wnukiem Ghaigaru, przezwanym Iz-ed-dinem. Dżihan Timur został wkrótce pozbawiony tronu przez Hassana Wielkiego, jako człowiek „nieudolny”. Hassan powierzył tron Sulimanowi (1339 — 1344), synowi Muhameda, rządzącemu krajami: Irak Adżem, Georgią i kilku innemi. Ostatnim Ilhanem był Anushirwan (1344— 1350), nieuależący do dynastyi Hulagidów. Został on pozbawiony tronu przez Szeika Hassana Buzurga, założyciela nowej dynastyi Dżełairy-dów, którzy odtąd rozpoczęli panowanie w Per-

(1843, 2 vol.).

w. N.

jako motor.

K.

1, 10; 73.

Iliada: 1) (po grecku ’lXiiç domyśl. TCOiTjatę, po łacinie Ilias), tytuł jednej z dwóch nieśmiertelnych epopei Homera (ob.). Łacińskie wyrażenie przysłowiowe: Ilias malorum oznacza pienia żałosne nad długim szeregiem klęsk i nieszczęść, jakie śmiertelnych spotykają; użył go pierwszy Plautus w „Miles gloriosus” (7, 43), cytuje zaś je Cyceron w liście, napisanym do przyjaciela, Attyka (8, 11). Inne wyrażenie: llias post Homerum (= Iliada po Homerze) służy za wyrażenie rzeczy całkiem zbytecznej. — 2) per-sonifikacya poematu homerowego, przedstawiona razem z Odysseą obok Homera na sławnej płaskorzeźbie, zwanej Apoteozą Homera. — 3) llias (=Alijska), przydomek bogini Ateny, czczonej w mieście Ilion (ob.), dochowany na monetach ilijskich, które na jednej stronie wyobrażają posąg bogini, na drugiej zaś noszą inskryp-

S. Drz.

Z. Z.

jej biegu wynosi 350 kim.

Iliczucaj, minister Dżengis-hana (ob.). Znajdował się w Pekinie w czasie zdobycia mia-

syi.—Por. tabl. gen. do artyk. Dżengishan; „Hi-story of tlie Mongols. Part. III The Mongols of Persia” (Londyn 1888); V. Hammer „Geschichte der Ilkhane das ist der Mongolen in Persien”

J. B.

Ilhavo, miasto w portugalskiej prowincyi Beira, o 4 kim. na południo-południo-zachód od Aveiro, na południowem wybrzeżu wielkiej laguny, którą odlewa tutaj Atlantyk; rybołówstwo, warzelnie soli. O 3 kim. na południe od miasta wielka fabryka szkła i porcelany, Vista - Ale-gre. Ludność (około 8 000) pochodzi w części od rybaków hollenderskich.

IlłlĆOS lub Sao-Jorge-dos-Ilhćos, miasteczko nadmorskie w Brazylii wschodniej, o 220 kim. na południo - południo - zachód od Bahii, na małym półwyspie pomiędzy Atlantykiem i szero-kiem uściem rzeki Rio-Cachoeira lub zatoką dos Ilhćos, nazwa pochodząca stąd, iż w zatoce tej znajduje się cztery drobne wysepki. Port ten założony w r. 1530 wywoził przez długi czas drzewo, spławiane rzeką Cachoeira, następnie rozwinął się tu przemysł fabryczny, mianowicie powstały fabryki fajansu, młyny dla mielenia manioku, cukrownie i dystylarnie; przez skanalizowanie rzeki Cachoeira zużytkowano jej wody

W. N.

Ili, rzeka w Azyi, dopływ Bałkaszu, obacz D żungarya.

Ili, prowineya chińska, ob. D żungary a.

Ilia, miasteczko skarbowe, w gubernii Wileńskiej, powiecie Wilejskim, nad rzeką tegoż nazwiska położone, ma około 1 000 mieszkańców⁷, cerkiew, synagogę i szkołę; dawniej był też kościół katolicki z r. 1734, obecnie parafia wcielona do olkowickiej. Dobra I. niegdyś były hrabstwem i należały do Radziwiłłów, potem do Sołłohubów, którzy pisali się hrabiami na liii, następnie do generała Sołtyka, który w r. 1804 sprzedał je generałowi Zdziechowskiemu, a ten w r. 1806 Józefowi i Karolinie z hrabiów Brzostowskich Wołodkowiczom. Sołłohubowie utrzymywali tu bardzo czynną hutę szklaną.

Ilia (po grecku ’IXća), według pierwotnej mitycznej opowieści, dochowanej u najstarszych rzymskich poetów, córka Eneasza, z bożka Marsa, rodząca bliźnięta Romulusa i Romusa; według późniejszej, ogólnie przyjętej legendy, zwyczajnie wtedy Reą (Rheą) Silvią zwana, córka albańskiego króla Numitora, wywodzącego ród swój od Eneasza, którą stryj Am u li u s (ob.) zmusił do przyjęcia godności Westalki, aby nie porodziła dzieci, mogących posiąść tron jego. Wszakże Mars spłodził z nią dwóch synów: Romulusa i Remusa. Za karę wtrącił ją Amulius do więzienia i zamordował, albo też, według innej wersyi, uwolnili ją z więzienia synowie, strąciwszy Amuliusa z tronu. Inne znowu źródła podają, że gdy porodziła bliźnięta, wrzucono ją do Tybru, Anio zaś albo Tiberinus, opiekuńczy i bożek rzeki, miał ją wyratować i pojąć w małżeństwo, skoro pomiędzy boginie policzoną została. — Porów. Liv. 1, 3; Ovid. Fast. 2, 598 i nast.; 3, 1 i nast.; Hor. Carm. 1, 2, 17 i nast., z objaśnieniami Porfyriona; Dion. Halic.

S. Drz.

cyę: A0HNAS IAIAAOS.

Ilic Łukasz, pisarz chorwacki (* 1817 r. w Orjewcu w Sławonii), znany pod pseudonimem Slavoljub Slavoncevic; studyował teologię w Zagrzebiu; był naprzód proboszczem wiejskim, potem kapelanem wojskowym, w końcu katechetą w szkole kadetów w Panczowie. Wydał zbiór cenny narodowych pieśni słowackich („Slavonske varoske pjesme” Zagrzeb 1844), oprócz tego zaś „Narodni slavonsky obićaji” (tamże 1846); „Baron Fraujo Trenk i slavonski panduri” (tamże

1845) i „Historische Skizze der k. k. Militär-Communität Pancova” (Panczowa 1855).

Ilic Drągu tin, spółczesny poeta południo-wo-słowiański, spółpracownik główniejszych czasopism serbskich i chorwackich, znany głównie jako autor powiastek p. t. „Svetle slike”, przełożonych na język czeski pod tytułem „Svëtlé obrazky”.    *

Ilicineae lub Ąąuifoliaceae, Ilwowate, rodzina podgromady Koronokwiatowych (Corolliflorae), obejmuje oprócz Ostro krzewu (Ilex) tylko dwa jeszcze gatunki. Są to rośliny krzewiaste lub drzewiaste z trwale-zielonemi, skórzastemi liśćmi, przeważnie dwupłciowemi kwiatami i zaląż-nią wielokomorową. Owocem jest jagoda, zawierająca 4—5 jeduonasiennych pestek.

liiez, rzeka w Rossyi północnej, prawy dopływ Peezory, bierze początek w Uralu północnym, płynie z początku na południe w wąwozie między właściwym Uralem i równoległe-mi do niego przedgórzami, następnie przedostaje się wyłomem ku zachodowi i uchodzi do Peczo-

ry z prawej strony pod Ust’ - Iliczem. Długość

w. N.

Goldenen Horde”.

bierze początek rzeka Bosna.

Pol.

w. N.

R.

w. N.

sta przez Dżengis-hana (1215 r.). Pozyskawszy zaufanie zdobywcy, zdołał powstrzymać go od zwykłych jego okrucieństw i w ten sposób ocalić życie tysiącom mieszkańców Pekinu. I. pozakładał w Pekinie szkoły, ułożył wspólnie z matematykami arabskimi i perskimi kalendarz dla Mongołów. Miał pozostawić po sobie mnóstwo rękopisów: o nauce rządzenia państwem, o astronomii, historyi, sztuce lekarskiej i rolnictwie.—Ha mm er - Pur gstall „Geschichte der

J. B.

Ilidże, miejscowość kąpielowa w Bośni, o 7 kim. na zachód od Serajewa, na linii kolejowej Serajewo-Mostar; źródła siarczane, wspaniały zakład kąpielowy, bardzo uczęszczany; w pobliżu

w. N.

Iliffe Fryderyk (* 21 lutego 1847 w Smee-ton-Westerby), organista i kompozytor muzyczny angielski. W r. 1883 otrzymał posadę organisty w Kollegium St. Johns w Oxfordzie, a 1879 stopień doktora muzyki. Napisał: oratoryum „The visions of St. John” (1880), kontatę „Lara” na chór męzki i orkiestrę (1885), ośmiogło-sowy chór z orkiestrą p. t. „Sweet Echo”, kilka uwertur, serenad na instrumenty smyczkowe, kompozycyj fortepianowych, organowych itd. A-Ilim, rzeka Syberyi wschodniej, prawy dopływ Angary (dorzecze Jeniseju), bierze począ-. tek na dziale wodnym między systematem Jeniseju i systematem górnej Leny; płynie z początku na północ koło llimska, następnie zwraca się na północo - zachód; długość przeszło 500 km.; obfituje w ryby.    w- N*

„Ilimpeja, albo Ilim pi ja, rzeka Syberyi wschodniej, lewy dopływ Niższej Tunguzki; bierze początek niedaleko rzeki głównej, płynie z początku ku południowi i, zatoczywszy silny łuk, zwraca się ku północy, płynie równolegle do górnego biegu Niższej Tunguzki i wpada do niej z lewej strony; długość około 850 km. w- N-Ilimsk, miasteczko gubernii Irkuckiej, na po-łudnio - zachód od Kireńska, na prawym brzegu rzeki Ilim, prawego dopływu Angary.

Ilimski grzbiet gór. Tak się zowie pasmo gór, stanowiących wododział pomiędzy rzekami Leną i Angarą, a dalszy ciąg gór Brzozowych (Bierozowyj chrebiet) w obwodzie Kireń-skim, gubernii Irkuckiej. Poczynając się u źródeł rzek Jandy i Ilima plaskiem pasmem, ciągnie się naprzód z zachodu ku wschodowi i podnosi do znacznej wysokości, a przeszedłszy poza wierzchowiska rzek pomienionych, zwraca się ku północy i zniża powoli ku dolinom Muki i Kuty, dopływów Leny., W punktach najwyższych ma on od 2y₂ do 3-ch tysięcy stóp wysokości; szczyt jego okrywają olbrzymie cedry, a głębokie doliny górskie obrasta gęsty las (tajga) sosen, jodeł, brzóz i modrzewi. Od łańcucha tego u wierzchowisk Ilima oddziela się pasmo gór od 1 500 do 1 800 stóp wysokie, zale-

gające przestrzeń pomiędzy Ilimem i Angarą. Ilimskie góry, należą, jak się zdaje, do forma-cyi syluryjskiej; w wapieniach ich znajdują się skamieniałości z gatunków trylobitów i ortocera-tytów. Oprócz alabastru, wapnia, gliny ogniotrwałej oraz rudy żelaznej, główne tych gór bogactwo stanowią źródła solne, z których dwa znajdują się w dolinie Ilima, w pobliżu wioski Szestakowa; woda ich zawiera w sobie od 15y.2 do 17°/₀ soli. Założona tu r. 1881 warzelnia, obsługiwana przez 50 robotników, daje rocznie około 50 000 pudów soli.

Iliniza (Ilinissa), wulkan w Andach Equadoru, w łańcuchu zachodnim, na zachód od Cotopaxi, składa się z dwóch szczytów; wysokość szczytu południowego wynosi według Reissa i Stiibela 5 305 m.; wysokość granicy lasów na stoku wschodnim dosięga 3 800 m., a wysokość linii śnieżnej na stoku północno - wschodnim — około 4700 m. Szczyt północny wznosi się na 5160 m.; obniżenie między szczytami na 4 800 m.

Ilińce, miasto w gub. Kijowskiej, ob. Lińce.

Ilińscy, nazwisko rodu książęcego, pochodzącego od Jarosława Jaropełkowieża, księcia na Ilińsku, Borysowie i innych posiadłościach, na mocy przywileju, wydanego w r. 1329 przez wielkiego księcia litewskiego Olgierda. Wnuk jego Onybij Dymitrowicz I., starosta nowogrodzki, otrzymał (1390) od Władysława Jagiełły prawem lennem ziemię Sieliszcze w powiecie Mińskim, i do dawnego herbu, Orła złotego, przydany mu został herb Brama. Syn jego, Aleksy, pułkownik pancerny 1411 r., przyjął herb Lis, jako herb swojego teścia, księcia Sawigajły, kasztelana trockiego. Najstarszy syn Aleksego, Szymon, skarbnik miński, w r. 1478 zrzekł się tytułu książęcego, zastrzegłszy jednak prawo do tytułu tego swym dzieciom. Syn jego, Andrzej, marszałek oszmiański, w roku 1490 przyjął napowrót tytuł książęcy, przeciwko czemu zaprotestował w grodzie drugi syn Szymona, Ostafi, ponieważ jego zdaniem tytuł ten „ciąży w społeczeństwie szlacheckiem”. W w. XVIII Jan Kajetan I., syn Kazimierza, starosty niżyńskiego, starosta grodowy żytomierski, w r. 1764 w czasie bezkrólewia był wyznaczony ze stanu rycerskiego do ułożenia paktów konwentów. Syn jego, Janusz Stanisław, generał-inspektor kawaleryi wojsk koronnych, poległ pod Kurowem 1792 roku.

Iliński Józef August (* 1763 r.—f d. 21 lut. 1844 r. w Petersburgu), senator rossyjski. Był synem młodszym Jana Kajetana (ob. Ilińscy). Po ukończeniu nauk w Akademii Tere-zyańskiej w Wiedniu wstąpił do służby austryac-kiej i następnie otrzymał od Maryi Teresy tytuł hrabiego. W r. 1788 wrócił do Polski i został szefem regimentu pieszego grenadyerów kamienieckich N» XI. W styczniu r. 1793 został mianowany przez Stanisława Augusta generał - in-

J. B.

A. Pol.

Ilińskich hrabiów herb. Na tarczy pięcio-dzielnej w polu I, złotem—mitra książęca; w II, błękitnem—srebrna kotwica, uchem na dół, w kształcie litery T; w III, błękitnem—orzeł srebrny u-koronowany; w IV, złotem—-na zielonej murawie

D.

spektorem kawaleryi wojsk koronnych. Po trzecim rozbiorze przyjął poddaństwo rossyjskie, poczem obrany marszałkiem gubernialnym wołyńskim, wkrótce (30 paźdz. 1796) został przez Katarzynę II mianowany kamerherem i radzcą tajnym i powołany do Petersburga. Odtąd z urzędu swego często przebywał w Gatczynie przy cesarzewiczu Pawle i pewnego razu w nagłej potrzebie dostarczył wielkiemu księciu milion złotych. Po śmierci Katarzyny II (17 listopada 1796) I. jeden z pierwszych powitał następcę tronu jako cesarza, poczem prosił go o uwolnienie z więzienia Tadeusza Kościuszki, Ignacego Potockiego i Juliana Niemcewicza. W następnym roku (18 paźdz. 1797) został mianowany senatorem i zarazem otrzymał starostwo Uła-nowskie na Podolu. W r. 1800 z polecenia cesarza odbył pierwszą rewizyę gubernij zachodnich, w r. 1807 drugą. Delegowany był wtedy do zbadania ówczesnej procedury sądowej i urządzeń tamtejszych, i na zasadzie jego opinii i za jego wpływem pozostały one nadal zachowane, W 1812 r. został członkiem petersburskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1830 podał się do dymissyi wskutek nadwątlonego zdrowia i podeszłego wieku. I. kosztem 150 000 rubli ówczesnych utworzył (1805) w dobrach swych w Romanowie pierwszy instytut dla głuchoniemych. Jako gorliwy katolik, zostawił dowód swych przekonań w liście (4 marca 1816) do Aleksandra I, w którym powstawał przeciwko planom metropolity Siestrzeńcewicza, utworzenia patryarchatu katolickiego w Rossyi, niezależnego od Rzymu.

Iliński hr. Jan Stanisław, zwykle zwany Januszem (* 1795 r. w Romanowie—f 23 grudnia 1860 r. w Brodach), wielki lubownik muzyki i kompozytor, uczeń Kauera, Salieriego i podobno Beethovena w Wiedniu. Wstępując w ślady swego ojca, Józefa Augusta, generała kawaleryi, wydawał miliony na utrzymanie teatru w swej rezydencyi, w Romanowie, w którym wykonywano opery włoskie, komedye francuskie, i nawet balety. Pierwszą sopranistką była Romani, mezzosopranistką Manlowansi, te-norzystą i basistą bracia Zamboni; orkiestrą kierował Dobrzyński, ojciec Ignacego Feliksa, znanego kompozytora. Prócz chóru wytworzonego z Polaków, dyrektora orkiestry i fagocisty Sa-łeckiego, cały personel opery, komedyi, baletu i orkiestry składał się wyłącznie z Włochów, Francuzów i Niemców. Że zaś przytem repertuar wypełniały utwory wyłącznie cudzoziemskie, miliony więc wydane na teatr Romanowski żadnego pożytku nie przyniosły sztuce ojczystej. I. napisał: mszę na chóry, głosy solowe i orkiestrę, wykonaną w Wiedniu 1826 r.; „Requiem” H. mol na cztery głosy z towarzyszeniem orkiestry; „Stabat Mater”, „De profundis”, „Miserere”, „Te Deum”—wszystko na chóry, sola i orkiestrę; osiem kwartetów, uwertury do dramatu

Huvalda „Leuchtthurm”, do szyllerowskiej „Maryi Stuart” i do „Romea i Julii” Szekspira; dwa koncerty fortepianowe, symfonią F. dur, dziesięć zeszytów pieśni francuskich, parę włoskich i niemieckich, marszów na orkiestrę, rondo na skrzypce i t. d. Prócz tego wydał zbiory poe-zyj francuskich: „Les rêves de l’âme” i „Les brises d’automne”, oraz powieści, również francuskie, „Elmirę” i „Le solitaire de Kolonna”. Po dwudziestu kilku latach nieoględnej i bezcelowej gospodarki w Romanowie I. był zmuszony zamknąć teatr i usunąć się z widowni publicznej.

11

EJZ

Fig. 160. Ilińskich hr. herb.

brama zamknięta, srebrna; w V, czerwonem— strzała srebrna bez opierzenia, żeleźcem do góry, dwa razy przekrzyżowana. Nad koroną hrabiowską, w hełmie ukoronowanym, pół czerwonego lisa. Labry czerwone, podbite srebrem. Odmiana herbu Lis, nadana wraz z tytułem hrabiowskim 2 czerwca 1779 r. w Galicyi Józefowi Augustowi Ilińskiemu, staroście żytomierskiemu, a potwierdzona potomkom jego w państwie Ros-syjskiem 7 czerwrca 1850 r. — Źródła: Kosiński I, 178; Borkowski „Monografie rodzin utytułowanych”; Ostrowski.

Ilion (po grecku tó vIXiov, Ą ³'IXtoę, po łacinie llium, Ilion, rzadziej Bios), zwane w źródłach starożytnych czasem także Troją (po grecku Tpoi7]; por. Homera Iliadę, Odysseę, Wergiliusza Eneidę, Strabona Melę 4, 18, 3, Pliniusza „Nat. Hist.” 5, 30, 33), miasto starożytne, u stóp gór Idajskich (Homer II. 20, 216 i nast.) wśród równiny leżące, na pagórze

loh 1891).

S. Drz.

pomiędzy rzekami Simoeis i Skamandros, około 80 stadyów od wybrzeża Hellespontu oddalone; zamek warowny, pobudowany w południowo-wschodniej części miasta, zwał się Pergamon, Pergamum (po grecku to HśpYap.ov, m IIśp-Yajra, ^ IIśpyap.oę); tutaj stała też oprócz innych świątynia Pallady Ateny, jako też pałace: Pryama, Hektora, Parysa (Homer II. 6, 88; 317; 512; 5, 447). Według mitycznej opowieści jest miasto owo wraz z całą okolicą widownią sławnej Wojny Trojańskiej: zburzyli zaś je w r. 1184 przed Chr. sprzymierzeni Grecy. Zasługą to najnowszych czasów, a szczególniej Henryka Schliemanna, że w głównych zarysach odkryto homerowe II., a przynajmniej to miejsce, które odwieczna tradycya osnuła przepięknym czarem najbarwniejszych opowieści o wojnie Trojańskiej. Równocześnie dowiódł też Schliemann, że warowne miejsce owo znajdowało się, nie, jak to przez długie wieki wierzono, w dzisiejszej wiosce Bunarbaszi, lecz na pagórku Hissarliku, i stwierdził w odkopowiskach, z niesłychanym mozołem na światło dzienne wydobytych, że dziewięciu pokładom, grubym warstwom, ponad sobą się piętrzącym, odpowiada równa ilość osad ludzkich, założonych na owym pagórze. Najwyższy otóż pokład, dziewiąty, wykazuje obszerne gruzy świątyń, ołtarzy, portyków, teatrów, pochodzące z czasów cesarstwa rzymskiego. Z licznych inskrypcyj na tablicach marmurowych wywodzić należy fakt niezbity, że pokład ten stanowił Akropolę rzymskiego I-nu. Z innych znowu źródeł wiemy, że Cezar rozprzestrzenił obwód całego miasta, zwolnił je od wszelkich podatków rządowych i zamierzał nawet, podobnie jak później Konstantyn Wielki, przenieść tu stolicę państwa Rzymskiego (Strab. 13, 593 i nast.; 601 i nast.; Suet. Caes. 79; Hor. Carm. 3, 3, 7 ze scholiami); wiemy także, że rzymscy cesarze, wywodząc początek rodu swego od Eneasza, uważali wdzięcznem sercem I. jako dziedziczną swą metropolę. Pokłady ósmy i siódmy pochodzą z czasów greckich i wykazują ruiny zwyczajnych domostw, jakie w starszych i późniejszych czasach obok świątyni Ateny Ilijskiej pobudowano. Tutaj składał ofiary Kserkses, zanim przeprawił się przez Hellespont, ruszając z olbrzymią wyprawą przeciw Grecyi; tutaj Aleksander Wielki ofiarował bogini swą zbroję i wyniósł I. do godności miasta istotnego; Lysimachos zaś otoczył miasto nowe warownym murem, zajmującym całą milę w obwodzie. Pod domostwami, z greckiego peryodu pochodzącemi, widać do dzisiaj resztki znacznych gmachów i potężnego, kilka metrów grubego, muru zamkowego, z wysuniętemi wieżami i bramami, które, na podstawie wykopalisk, tutaj znalezionych, odnieść wypada do peryodu, obejmującego lata 1500 — 1000 przed Chr. Jest to szósty pokład, tak zwany myceński, tworzący Akropolę (Pergamon) homerowego I-nu, a w nim właśnie zna-

lazł Schliemann przeróżne złote kosztowności starodawne, które, w łatwem do zrozumienia uniesieniu radosnej hyperboli, nazwał „skarbem Pryama”. Pięó następnych niższych pokładów należy do czasów przedhistorycznych i sięga wieków, które tymczasem zaledwie w przybliżeniu oznaczyć można. Z pomiędzy nich zasługuje przedostatnia, a z dołu licząc, druga warstwa na osobną uwagę, gdyż wykazuje zarysy starożytnej warowni, która powstała może w trzeciem tysiącoleciu przed Chr. Po śmierci Schliemanna kierował odkopywaniem rumowisk przedwiecznych wierny współpracownik jego, dr. Doerpfeld, i dokończył zadania swego, ze znaczną subwencyą rządu niemieckiego, w r. 1894. Ruiny większej części gmachów, jako i mur Akropoli I-nu, tak doskonale się po dziś-dzień dochowały i takie imponujące obecnie jeszcze sprawiają wrażenie, że zaliczyć je można bez przesady do najznakomitszych pomników budownictwa zamierzchłych wieków starożytnych. — Por. Schliemann „Ilios” (Lipsk 1881); „Troja” (1884); Schuchhard „Schliemanns Ausgrabungen” (Lipsk 1890); Menge R. „Troja und die Troas” (Güters-

S. Drz.

Ilione (po grecku ’IXiovtj), najstarsza córka Pryama i Hekuby, przez starszych mitografów, jak przez Apollodora, niewspomniana; późniejsze dopiero wieki (Hygin. Fab. 90; 109; 240; 243; 254; Hor. Sat. 2, 3, 61; Serv. ad Verg. Aen. 1, 653; Cic. Acad. 2, 27; Tusc. 1, 44) snują o niej następującą opowieść: I. wyszła za mąż za Po-lymnestora, albo, według innych źródeł, Poly-mestora, króla na trackim Chersonezie. Gdy wojna trojańska wybuchła, powierzyli jej rodzice najmłodszego syna swego a brata jej, Poly-dorosem zwanego, z obawy przed szczękiem oręża, na wychowanie. Z przywiązania serdecznego wychowuje go I. jak własnego syna, prawdziwego zaś syna swego, Deipylosa albo Dei-fylosa, mieni Polydorosem i przedstawia jako brata swego. Gdy Grecy Troję zdobyli, przyrzekli Polymnestorowi, aby ród królewski Pryama do szczętu wyniszczyć, wielką summę pieniędzy oraz Elektrę (ob.) za żonę, jeżeli Polydorosa zgładzi ze świata. Uwiedziony tak hojnemi obietnicami, Polymnestor zabija własnego syna, Deipylosa, którego za Polydorosa, syna Pryama, u-ważał. Prawdziwy zaś Polydoros dowiaduje się później całej prawdy, a z jego pomocą morduje I. Polymnestora, wykluwszy mu poprzednio oczy. Rzymscy poeci, Pacuvius i Aceius, przedstawili wdzięczny ten, grozą przejmujący, temat w tragedyi.

Ilioneusz, młodszy syn Niobe, ob. Niobe.

Iliońska lub Iliaoka tablica, jest to pamiątka historyczna, znaleziona około r. 1683 w zwaliskach starożytnego miasta Bovillae, przy drodze appijskiej, o 10 mil włoskich (4i polskich) od Rzymu, i zachowana tam w Muzeum kapito-I lińskiem. Tablica ta, wyciosana z miękkiego

S. Drz.

ty a.

Ilium, ob. Ilion.

Ilja Muromiec, bohater bylin (ob.) rossyj-skich, należący do grupy t. zw. „młodszych bohaterów”, z czasów księcia Włodzimierza, sławiony przeważnie w bylinach zanotowanych w gub.

Ołonieckiej, Archangielskiej i na Syberyi. W nielicznych bylinach, opowiadanych w środkowej Rossyi, a tyczących się I-i M-a, niema mowy ani o Kijowie, ani o ks. Włodzimierzu. Byliny nazywają go synem włościanina Iwana Timofieje-wa ze wsi Karaczarowa (Koroczarowa, Koracza-jewa) z pod miasta Muroma. Do trzydziestego roku życia był kaleką, bez władzy w nogach i w rękach. „Siłę bohaterską” pozyskał podług jednych bylin od pielgrzymów, przechodzących » 1829 r.; odznaczył się przy oblężeniu Warny;

J. B.

cesie

otrzymał sto-

W. Br.

B.

marmuru (Palombino), w obecnym stanie swoim ma 25 cm. wysokości na 28 szerokości, cała jest okryta płaskorzeźbami, przedstawiającemi sceny z oblężenia Troi (Ilion—stąd jej nazwa) i objaśniającym je tekstem z Iliady Homera, oraz innych poetów greckich, opiewających wojnę Trojańską; tekst wyryty jest drobnem pismem greckiem. Tablicę, podzieloną wzdłuż na pola podłużne, dwa pilasftry rozdzielają wpoprzek na trzy części; z tych boczna lewa, zawierająca na 12 polach sceny z drugiej aż do 12-ej pieśni Iliady, utrącona, zaginęła. Jeden z napisów wymienia jako autora tej płaskorzeźby niejakiego Theodorosa, który wykonał ją w celu pedagogicznym. Toż samo imię znajduje się na od-wrociu podobnej płaskorzeźby, znalezionej w Rzymie albo też w jego okolicy. Wysoką wartość I-iej t-y to stanowi, że historyi literatury daje ona pewną osnowę do poszukiwań po większej części zupełnie zaginionych poezyj pseudohome-rycznych. Obecnie znany jest cały szereg tablic podobnych: między innemi jeden fragment znajduje się w zbiorach Borgia w Neapolu, jeden w Berlinie, jeden w Taranto, i tak zwana Farnezyjska płaskorzeźba Heraklesa w Villa Albani w Rzymie. Powszechnie dziś mniemają, że wszystkie one przeznaczone musiały być do użytku szkolnego, a powstały w czasach augustowskich, ale na podstawie nauki aleksandryjskiej. Otto Jahn wydał rysunki wszystkich takich zabytków z objaśnieniami w „Griechische Bilderchronike” (Bonn 1873).    *

Ilios, ob. Ilion.

Ilissos (po grecku ’IXiooôç [Strab.], EiXiooôç [Paus.]), rzeczka w ziemi Attyckiej, dzisiaj Ilis-so zwana, wypływa z gór Hymettu, podczas pory letniej wysycha często zupełnie, ale w czasie odwilży zimowej znacznie wzbiera i staje się bystrą, rwącą rzeką; płynie na wschodniej i po-łuduiowej stronie Aten i przybiera jako dopływ z lewej strony drobny strumyk, zwany Erida-nos; uchodzi do morza w blizkości Phaleron (Strab. 9, 400; Paus. 1, 19, 5).

Ilithyia, imię Dyany i Junony, ob. Ejli-przez wieś Karaczarowo, podług innych od „Chrystusa i dwóch apostołów”, podług innych zaś od bohatera Świętogora, który, umierając, siłę swą jemu przekazał. Godłem jego bohaterskiego życia było „krzewienie wiary chrze-ściańskiej, niesienie pomocy księciu Włodzimierzowi, tudzież opieka nad wdowami, sierotami i ubogimi”. I. nie lubił daremnie krwi przelewać i odwodził od tego innych bohaterów. Po wyzdrowieniu, otrzymawszy od ojca błogosławieństwo, ufny w przepowiednię, że „go śmierć nie spotka w walce”, wyruszył z domu, dążąc na dwór ks. Włodzimierza do Kijowa. Pierwszym jego czynem bohaterskim było utorowanie dostępu do Kijowa, którego strzegł Słowik Rozbójnik (Sołowiej Razbojnik), mieszkający na Siedmiu dębach. I. postrzelił go z łuku, przytroczył do siodła i zawiózł na dwór książęcy, gdzie go następnie zabił w obecności ks. Włodzimierza. Z pośród innych czynów jego byliny najszczegółowiej opowiadają o zwycięstwie nad Żydem (Żydowin), o wypędzeniu z Kijowa cara Kalina i o zwalczeniu potwora, zwanego Poganoje Hol iszczę. Co do śmierci I-i podania i byliny różnią się znacznie między sobą. Podług jednych I. „zginął bez wieści”, podług innych „skamieniał” wraz z resztą bohaterów, podług innych znów odpłynął gdzieś razem z Dobrzynią Nikiticzem na okręcie Sokół. I. M-a lud rossyjski utożsamia w niektórych podaniach z prorokiem Eliaszem. Podług tradycyi Kościoła prawosławnego I. M. spoczywa w pieczarach kijowskich. W Kijowie pamięci jego poświęcają dzień 19 grud. st. stylu.—O nim: Miller „Ilja Muromiec i bogatyry Kijewskije” (Petersburg 1869); Ram-baud „La Rusie épique” (Paryż 1876); Wollmer „Untersuchungen über d. Volksepik d. Grossrussen” (Lipsk 1879). Ob. Hej ko.

Iljenkow Paweł, syn Antoniego (* 1819— f 1877), chemik rossyjski, profesor technologii w Petersburgu. Za pracę „o chemicznym pro-przy wyrobie serów ” pień magistra technologii (1847). I. przetłóma-czył Chemię Liebiga i wydał Kurs chemii technicznej, bardzo ceniony w owym czasie.

Iljin Andrzej, malarz ikon z wieku XIV. Z robót jego godne uwagi pięć tablic z miniaturowemu wizerunkami wszystkich prawosławnych Świętych.

Iljin Mikołaj, pisarz dramatyczny rossyjski (* 1773 roku). Ź utworów jego najcelniejsze są: „Liza iii torżestwo błagodarnosti” oraz „Wielikoduszije iii rekrutskij nabór” (1805). R. 1809 wydawał w Moskwie czasopismo „Drug dietiej”.

Iljin Aleksander, marynarz rossyjski (* 1802—f 1849 r.). Kształcił się w Czarnomorskiej szkole artyleryi, potem służył na flocie czarnomorskiej i podczas wojny tureckiej 1828—

iljiii Mikołaj — ilkley.

a w końcu dostał miejsce w ministeryum marynarki. Wydał: „Prakticzeskaja morskaja arti-lerija” (Petersburg 1841) i „Nauka morskoj ar-tileriji”, które były używane za podręczniki szkolne. Nadto jeszcze przełożył z francuskiego kilka dzieł specyalnych.

Iljin Mikołaj, technolog rossyjski (* 1831 roku — f 1893 r.), był od r. 1861 profesorem, a od r. 1879 dyrektorem instytutu technologicznego w Petersburgu. W r. 1861 — 1862 odbył podróż naukową za granicę, potem był członkiem wszystkich kommissyj, zajmujących się sprawami przemysłu fabrycznego w Rossyi. Gdy Instytut technologiczny r. 1882 przeszedł pod zawiadywanie ministeryum oświecenia narodowego, I. będąc odtąd członkiem rady pomienionego ministeryum, brał udział we wszystkich pracach nad nowym projektem ogólnego przemysłowego i zawodowego wykształcenia w Rossyi. Jego wykłady, ogłoszone w latach 1886 — 87: „Bie-lenije”, „Krasilnoje proizwodstwo”, „Okrasziwa-nije i sitcepieczatanije” uważane są za doskonałe podręczniki. Był także wybornym znawcą spraw taryfowych.

Iljin Aleksy, generał - lej tenant, kartograf (* 1832 — f 1889 r.). Ukończywszy roku 1856 nauki w Akademii sztabu generalnego, służył naprzód w wojenno-topograficznem depo, potem przy generale kwatermistrzu głównego sztabu, a następnie był urzędnikiem do szczególnych poleceń przy zarządzie sztabu generalnego; w r. 1868 został generałem-lejtenantem. Imię Ujina łączy się z powstaniem i rozwojem pierwszego w Rossyi prywatnego zakładu kartograficznego. Rozpoczął on swoją działalność od założenia r. 1859 w Petersburgu, wespoły z pułkownikiem Połtarackim, litografii, znanej dziś jako zakład kartograficzny Iljina. Roku 1867, wespół z generałem Zykowem zaczął wydawać czasopismo „Wsiemirnyj putieszestwiennik”, a w r. 1876 „Priroda i ludi”. Firma ta wydała mnóstwo kart geograficznych i statystycznych, albumów artystycznych, map ściennych wszystkich części świata i państw europejskich do użytku szkolnego, jako też atlas szczegółowy Cesarstwa Rossyjskiego, i wiele innych. W r. 1876 redak-cya czasopisma „Wsiemirnyj Putieszestwiennik” rozpoczęła druk obszernej Geografii E. Reclusa w przekładzie na język rossyjski p. t. „Ziemia i ludi”', której do roku 1894 wyszło tomów 13. I. wydał także atlas malowniczy p. t. „Narody Rossii” (1878), wspaniały Atlas szczegółowy wszystkich części świata (1886) na pamiątkę 25-lecia założenia firmy; Atlas naukowy do his tory i Rossyi E. Zamysłowskie-go (wyd. 3-e 1887) i inne. Na wielu wystawach międzynarodowych firma I-a za swe karty otrzymywała nagrody nieomal narówni z firmą gotaj-ską J. Pertesa.

Iljinskij Tymoteusz (* d. 15/27 lipca r. 1820 w gub. Czernihowskiej — f w Paryżu d.

R.

u.

4/16 sierpnia r. 1867), lekarz i anatom. Wykształcenie zawodowe otrzymał w petersburskiej Akademii medyko-chirurgicznej, której uczniem był od r. 1839 do 1844. Po skończeniu nauk wstąpił w Petersburgu do służby wojskowo-lekarskiej, otrzymując równocześnie w akademii rzeczonej posadę sekretarza. Obroniwszy w r. 1848 rozprawę „De mania” i uzyskawszy dyplom doktorski, został prosektorem przy katedrze anatomii ludzkiej w Charkowie, skąd w r. 1856 na czas dłuższy wyjechał do Krymu, dla podjęcia walki z durem, nagminnie w wojsku wtedy panującym. W r. 1859 powołano go do akademii petersburskiej na profesora zwyczajnego anatomii patologicznej. Katedrę zajmował tam jeno lat kilka, gdyż, zachorowawszy ciężko na próchnienie kręgów grzbietowych, musiał wykładów zaprzestać, a wyjechawszy do Paryża w celu leczenia się, umarł tamże. Pozostało po nim tylko prac kilka drobniejszych o tętniakach obu komór serca („Wojenno - miedicynskij żur-nał” r. 1841), o zmianach anatomicznych wywołanych przez puchlinę nerek (tamże r. 1861), o chorobach umysłowych ostrych („Zapiski Du-bowickago” r. 1843), o rozszerzeniu tchawicy („Miedic. Wiestnik” r. 1861, nr. 16 i 17) i o niektórych spostrzeżeniach anatomo - patologicznych (tamże r. 1861, nr. 37—42). — Por. Z miej e-wa „Słowar wraczej” i t. d. (Petersburg 1885,

Dr j. p.

str. 125).

Iljinskoje, 1) kilka wielkich wsi w gubernii Permskiej; 2) L, wieś w gub. Tobolskiej, w okręgu Iszymskim, nad rzeką Iszymem, na drodze z Iszymu do Pietropawłowska; ma z górą trzy tysiące mieszkańców, cerkiew, szkołę parafialną, pocztę, jarmarki; 3) I. (Porutino), miasteczko gub. Chersońskiej, w powiecie Odes-kim, nad limanem Bugu, na gruncie dóbr prywatnych. Założone w końcu wieku XVIII, ma około półtrzecia tysiąca mieszkańców, cerkiew, szkołę, staeyę pocztowo - telegraficzną, dwie latarnie morskie (jedna w odległości 3-eh, druga 15-u wiorst), młyn parowy, zakład rybacki. I. leży na miejscu tak zwanego Targowiska Borysteńskiego, czyli greckiej kolonii Olbii, która istniała tutaj jeszcze w VII stuleciu przed Chr. O kilka wiorst od miasteczka znajduje się rozległe horodyszcze z kurhanami, znane archeologom pod nazwiskiem Stu mogił. Odgrzebano tutaj greckie posągi, monety, oraz rozmaite naczynia i wogóle cenne pod względem archeologicznym przedmioty.

u.

R.

Ilkeston, miasto w Anglii, w hrabstwie Derby, o 13 km. na północo-wschód od Derby; sta-cya kolei żelaznej od Leicester do Chesterfield; około 20 000 m-ców; odlewnie żelaza, fabryki jedwabne, pończosznicze i koronkarskie.

Ilkley, miasteczko w Anglii, w hrabstwie York, o 21 km. na północo-zachód od Leeds, nad rzeką Wharfe, prawym dopływem Ouse (syste-

w. N.

w. N.

Ili (dawniej Eli), rzeka w Alzacyi, lewy dopływ Renu, bierze początek w północnych odgałęzieniach Jury Szwajcarskiej, w górze Glass-berg, płynie z początku ku wschodowi, jakby chciała spłynąć do Renu pod Bazyleą; wkrótce jednak zwraca się na półnzach. do Altkirch, następnie na północo-północo-wschód do Schlett-stadt, następnie na północo-wschód, poczem znów powraca do kierunku północo-północo-wschodniego i wreszcie poniżej Sztrasburga zbliża się do Renu i uchodzi do niego. Długość I. wynosi 205 km.; pod MUhlausen wstępuje na nizinę Wyższego Renu, w pobliżu Kolmaru zaczyna być spławną, płynie wciąż prawie równolegle do Renu, w odległości około 10 km. od niego; jest to typ dopływu tak zwanego zawleczonego, to jest takiego, który wskutek osadzania napływów posuwał wciąż swe uście w dół rzeki głównej (»Die EU geht wo sie well”: 111 idzie gdzie chce). Ili przyjmuje głównie dopływy lewe z Wogezów: Larg, Doller, Thur, Lauch, Fecht, Giessen, Andlau, Elm, Breusch i Suffel; z prawej: Blind, Lutter, lschert i Zembs. Ili

stanowi ważne ogniwo w kanale Rodano - Reń-

w. N.

w. N.

F. O.

J. L.

w. N.

Illata (z łac. illatio, ob. i 11 a c y a) znaczy: 1) ogół majątku posagowego żony, oddanego mężowi; 2) całość przedmiotów, sprowadzonych do dóbr wiejskich, domu miejskiego i mieszkania przez dzierżawcę, użytkownika lub lokatora. Przez zbieg wyrazów illata et invecta rozumie się: wniesione ruchomości.

i;.

mat Humberu); liczne zakłady hydropatyczne; około 6 000 mieszkańców.

skim, oraz Renu i Marny.

Ili, rzeka Vorarlbergu (Austrya), prawy dopływ Renu; bierze początek w lodowcach Silvretta, płynie na północo-zachód w dolinie Montafon i o 7 km. poniżej Feldkirch wpada do Renu, przebiegłszy 75 km.

Illacya, Z łacińskiego U zamiast in—w i la-. tio, onis: niesienie, dawanie. Mówiono w Rzymie starożytnym latio legis: podanie wniosku do ustawy, latio suffragii: głosowanie — stąd illatio znaczy wniosek. W dawnej Polsce, gdy patron (adwokat) zgłaszał się w sądzie z ustnym wnioskiem w biegu procesu, nazywało się to i 11 a-cyą. Forma owa dopuszczalna była nawet po ogłoszeniu dekretu (wyroku), jeśli jakiś ważny szczegół został przez omyłkę pominięty. We Francyi przez illation rozumieją: a) wniesione dobra przez nowieyusza lub nowieyuszkę do klasztoru, więc registre d’illation: wykaz majątku pobranego od mnicha i mniszki; b) odbiór relikwij świętego. W Królestwie Polskiem dawniejsi prawnicy pod wpływem urządzeń dawnej Polski nazywali w biegu procedury cywilnej francuskiej i ustaw liypotecznych I-ą każdą jednostronną prośbę do sądu, np. o sprostowanie metryki, o zabezpieczenie powództwa, bądź w formie tymczasowego aresztu na ruchomościach, bądź końcem odzyskania rzeczy, bądź o-strzeżeń w księdze hypotecznej (art. 819, 822, 826 Kod. post. cyw. franc, i art. 137 Ust. hyp. z 1818 r.). W języku niemieckim „Lexikon” Meyera tłómaczy wyraz ten przez Schluss, Schlussfolge. — Por. art. Illata.

Illaenus Dahn. Trylobit z rodziny Asaphidae\ tarcza głowowa i pygidium duże, półkoliste,

glabella niewyraźna gładka, hypostama wypukła, owalna, z tyłu wycięta, tułów z 8 — 10 odcinków, pleury gładkie, takież pygidium, z krótką, słabo rozwiniętą osią. Częsty w dolnym sylu-rze Europy, Azyi i Ameryki Północnej.

Illampu, góra w Boliwii, ob. So rat a.

Illapel, miasto w Chile, w prowinoyi Coquim-bo, nad rzeką Illapel; portem jego jest Los Vi-los w prowincyi Aconcagua; około 5 000 mieszkańców; dawniej były tu kopalnie złota.

Illapel, rzeka w Chile, oh. Chuapa.

Illarco, nazwa rzymska m. A lar eon w Hiszpanii.

f. o.

Illawa (po niemiecku Ilau), główne miasto okręgu tegoż nazwiska, w komitacie Trenczyń-skim, na lewym brzegu Wagu, przy drodze żelaznej Galanta-Żilina; jest siedzibą sądu okręgowego; stacya pocztowo-telegraficzna oraz wielkie więzienie, od r. 1855 mieszczące się w byłym zamku hrabiów Konigseggów, który w w. XII i XIII należał do Templaryuszów; mieszkańców liczy około półtrzecia tysiąca (Słowaków, Madiarów i Niemców — pierwszych przeszło połowa). W r. 1431 poniósł tu ciężką porażkę z swoimi Sir ot kami (Taborytami) wódz husyc-ki Prokop holy (później Wielkim nazwany; ob ). Po drugiej stronie rzeki, na wysokiej skale Małych Karpat, zwanej Czerwonym Kamieniem, znajdują się zwaliska grodu starożytnego. U stóp Czerwonego Kamienia leży wieś Pruska, z kościołem franciszkańskim i zamkiem.    *

Illawara, miasto w brytańskiej kolonii au-stralskiej Nowej Walii południowej, na południu od miasta Sydney, z rozległem! i bogatemi pokładami węgla kamiennego, gliny, rudy żelaznej i z kamieniołomami. Prowadzi handel węglem, masłem, serem, szynkami i rybami z Sy-dneyem, z którym łączy je droga żelazna.— Okrąg tegoż imienia, odznaczający się wielką malowniczością i bardzo żyzny, tworzy wązki pas ziemi pomiędzy górami nadbrzeżnemi i oceanem Spokojuym; leży w nim, 13 km. długie i 5 km. szerokie, romantyczne jezioro Illawar-skie, połączone kanałem z oceanem.

Ille Edward, pisarz, malarz i rysownik niemiecki (* 17 maja 1823 w Monachium—f 18 grudnia 1900 r. tamże). Kształcił się w miejscowej akademii pod kierunkiem Schnorra von Carolsfeld, a następnie Schwinda. Od 1868 r. jest profesorem tytularnym akademii monachijskiej. I. malował z początku obrazy ołtarzowe, illustrował „Fliegende Blätter”, a przytem uprawiał jednocześnie i niwę literacką; znanym jest

tego uprawiają tu kouopie, len, owies, owoce ogrodowe i tytoń. Mały plon z winobrania (579 bl. z 18-u hektarów) wynagradza hodowla i preparowanie gęsi (w latach 1881—90 średnio po 2 547 479, w 1891 — 1801247 kg.). Tłuste pastwiska na wybrzeżach rzek oraz odwodnione moczary w Doi sprzyjają hodowli krów. Prócz tego są tu doskonałe woły (1887 r. 362 461 sztuk), silne i nadzwyczaj wytrwałe konie (72050), liczne trzody nierogacizny (169 108) i bardzo wiele pszczół (62 122 ule, 363 545 kg. miodu). Wydobywanie i wyrabianie żelaza (12 kopalni) i ołowiu, tkactwo lniane oraz roluict-rodsajowo-historycznej lub patryotycznej. Z nich wo stanowią tutaj główue źródła dochodu; nad-szezególniejszem uznaniem cieszyły się akwarel- to zaś jeszcze kwitnie też rozmaity przemysł: le jego, mające za przedmiot: Baśń podług pie- ) budowanie okrętów, połów ryb oraz ostryg pod śni Eddy, Parzival, Lohengrin, Tannhäuser, Hans ‘ Cancal i handel miejski, głównie zaś w por-Sachs i rozkwit Norymbergi, Wojna Trzydziesto- 1 letnia, i wreszcie „Wacht am Rhein”. Z obrazów jego, malowanych przeważnie a tempera, wymienić należy cykl, przedstawiający epizody z życia Walthera von der Vogelweide, wykonany dla zamku Neuschwanstein w latach 1880—82.

jednak przeważnie jako zdolny rysownik. Prócz ilustrowania cudzych utworów, jak np. Bajek Grimma (3 rysunki reprodukowane w drzeworycie przez Hechta 1874 r.), tworzył on szkice i całe cykle rysunków własnego pomysłu. Szkice jego wypełniają 60 numerów „Münchener Bilderbogen”; rysunki ważniejsze są: Siedem grzechów głównych ^wydane jako drzeworyt w Sztutgardzie 1861); Temperament, wydane w 5-u fotografiach w zakładzie J. Alberta w Monachium, oraz Żyjące księgi rysunkowe (Augsburg 1868 — 64). Na zamówienie dworu wykonał I. mnóstwo rysunków i akwarel treści

tach handlowych St. Servan i St. Mało. Wykształcenie mićszkańców w porównaniu z całą Francyą stoi na nizkim stopniu. Ze szkół wyższych jest tu tylko jedno liceum, trzy kollegia, a średnich zakładów naukowych zaledwie 8. Departament dzieli się na 6 okręgów (Fougères, Monfort, Redon, Rennes, St. Mało i Vitré) i na 43 kantony z 359 gminami. Główne miasto Rennes.—Porów. A. Joannę „Géographie dTlle et Vilaine” (Paryż 1891).

Iller, prawy dopływ Dunaju w Bawaryi, powstaje z Breilaehu, Sillachu i Trettachu, łączących się pod Oberstdorf (w Alpach Algauskich), przepływa przez dość szeroką kotlinę dawnego jez. Oberstdorf, pod lmmenstadtem zabiera wody jeziora Alpejskiego, płynie szerokiem łożyskiem przez Kempten ku północy, stanowiąc na długiej przestrzeni granicę pomiędzy Würtem-bergią i Bawaryą, i, przebiegłszy 165 km., wpada do Dunaju pod Ulmem. Z lewej strony I. przyjmuje Altrach.

Illéshazy albo Illyéshazy, starożytny ród węgierski, pokrewny Eszterhazym. Oba te rody wywodzą się od mitycznego Salomona, jakoby ojca dwóch synów: Piotra i Eliasza, którzy podzielili się ojcowizną. Jeden z nich otrzymał Zerliaz, drugi zaś Illyeshńz (1238 r.). Pierwsze atoli

R.

s s.

Z utworów jego poetyczuych najważniejsze są dwa dramaty: Cesarz Józef II (Monachium 1850), oraz Sztuka i życie (1862). I. jest także wynalazcą książek dla dzieci z ruchomemi rysunkami, wydawanemi już i u nas.

Iliecebrum verticillatum L., gatunek z rodziny Zapartnicowatych (Paronychiaceae).

Łodyga płożąca się, liście drobne, odwrotnie jajowate, nagie; kwiaty bezszypułkowe, siedzące kupkami w kątach liści wraz z towarzyszącemi im przykwiatkami; kwiaty śnieżno - białe. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Łodyga 5 do 25 cm. długości. Trwała. U nas rzadko spotykana (w Sta-

nisławowskiem, pod Warszawą), na gruntach

i;.

piaszczystych, sapowatych.

z. z.

wsparty na koronie złotej i zwrócony ku prawicy. Tarcza nakryta koroną hrabiowską, z ta-kimże, jak wyżej na wierzchu, orłem. Zuainio na te przeszły do herbu miasta Trenczyna. — Najznamienitszymi z tego rodu byli: 1) Stefan (* 5 września 1540 — f 5 maja 1609 r.), syn Tomasza i 'Zofii z Foldesów. Kształcił się w Brzetysławie. Pod dowództwem Mikołaja Palffego, następnie zięcia jego, Jana Kruzića, walczył z Turkami. Ożenił się z Anną z Er-dödych, za którą otrzymał znaczne dobra, zawarł powtórny związek małżeński z wdową po Kruziću, Katarzyną z Palffyoh. Równocześnie wyniesiony na nadżupana liptowskiego i tren-

Ille et Vilaine, departament francuski, w północnej części dawniejszej prowincyi Bretanii, nazwany tak od dwu rzek, łączących się pod miastem Renues; graniczy na północy z Kanałem i departamentem La Manche, na wschodzie z Mayenne, na południu z départ. Niższej Loire’y, na zachodzie z Morbihan i Cóte-du-Nord i ma roz- j dane o tym rodzie mamy z XV w.—Herb: pole ległości 6 990 km. [[]. Jest to wysoczyzna gra- j srebrne czy błękitne, na którem orzeł czarny, nitowa, przerżnięta falistemi pasmami pagórków. \ ukoronowany, przebity złotą strzałą przez szyję, Wody tego departamentu spływają częścią rzekami pobrzeżnemi (jak Cuesnon i Rance) do kanału La Manche, częścią zlewają się przez Vilaine do oceanu Atlantyckiego. Ważnym jest kanał prowadzący z Ille do Rance. Siedemdziesiąt pięć km. długie wybrzeże tworzy odnogi:

St. Michel, Cancal i St. Mało. Jest ono poezę-ści skaliste a poczęści bagniste. Grunt uprawny zajmuje przestrzeń 4 675 km. łąki 730, lasy 469, pastwiska i wrzosowiska 454. Ludność w r. 1891 wynosiła 626 875. Z gruntów ornych 140 000 hektarów obsiewa się pszenicą, a 5 000 żytem, zbiór zaś r. 1890 wynosił: pierwszej 2 208 009 hl., drugiego 90 000 hl. Prócz

czyńskiego. Gdy się obelżywie wyrażał o cesarzu, Rudolfie II, skorzystali z tego zawistni, t. j. prezydent komory cesarskiej, Wolfgang Unverzagt,

Konst. „Biographisches Lexikon” (IV 83, X 194 i 198).

J. F. G.

Illiberis (po grecku HXXtßspic, w iberyjskim języku dosłownie — No w e Miasto): 1) miasto szczepu Turdulów, w Hispania Baetica, w pobliżu źródeł rzeki Singalii (dzisiaj Genil) położone, noszące niekiedy przydomek Liberiui; dzisiaj są tu ruiny Sierra Elvira, na zachód od Granady (Plin. Nat. Hist. 3, 1, 3). W murach tego miasta odbywał się sławny sobór kościelny w roku 306 po Chr. — 2) miasto u stóp Pirenejów północnych położone, w krainie Sardonów, w Gallia Narbonensis, nad rzeką równe miano noszącą, zwaną w niektórych źródłach także Tichis, Te-cum, skąd dzisiejsza jej nazwa Tac się wywodzi. Dla położenia swego nad głównym traktem, wiodącym z Narbo do Hiszpanii, doszło I. pierwotnie do wielkiego znaczenia, wszakże już za czasów cesarza Augusta bardzo podupadło; dopiero cesarz Konstantyn Wielki odnowił to miasto, nadając mu nowe miano Heleny, z którego dzisiejsza nazwa Eine, w obwodzie Roussillon, pochodzi. —Porów. Liv. 21, 24 i nast.; Plin. Nat. Hist. 3, 2. 5; Mela 2, 5; Polyb. 8, 2; Strab. 182; Eutrop. 10, 9; Zonar. 13, 6; Tab.

S. Drz.

Franciszek Forgacs, biskup nitrzański, niejaki Jan Joo i Mikołaj Istvâufy (ubiegający się wtedy o godność palatyna), i oskarżyli go o obrazę majestatu. Zagrożony śmiercią, nadżupan zbiegł do Polski. Dobra jego uległy konfiskacie. Rychło atoli przywołany z wygnania przez Bocskaya i arcyksięcia Macieja, stał się doradzcą pierwszego z nich (1604), pośredniczył w zawarciu pokoju wiedeńskiego (1606), jak również w układach z Turkami w Zsitva Faroku. Pozyskawszy szczególne względy Macieja, przemawiał za jego kandydaturą do tronu węgierskiego, za co obdarzony godnością palatyna, urzędu nieobsadzonego przez lat 40, od zgonu Tomasza Nadńsdego.

Przywrócono mu także dobra skonfiskowane. —

Peuting.

IllicimiS Piotr (w. XVI), filolug klasyczny i prawnik, Włoch, rodem z Sieny, katolik gorliwy, występujący ostro przeciw reformatorom religijnym, zwłaszcza krańcowym (aryanom), wezwany został w r. 1544 przez Samuela Macie-

„epigramatu” na jego cześć („Idyllium P. 111. jurisconsulti in laudem Sam. Cracoviensis Ecole-siae antistitis”; „Epigratnma in Sam. Maciejowski... graecae litteraturae amantem maxime”). Ten epigramat dołączony był do przekładu idylli-Moschusa z jęz. greckiego na łacinę p. t. „Epitaphium Bionis, idyllium elegantissimum”. Prozą wysławiał również i Polskę i Maciejowskiego („Praefatio P. 111. in laudem regni Poloniae eV Samuelii ep. crac.”), pisał ody na cześć Bony, na pogrzeb Zygmunta Starego (także po grecku), na pochwałę Hozyusza, Jana Tarnowskiego i in. Ogłosił mowy na pochwałę natury ludzkiej i nauk, o wychowaniu księcia, o najlepszym stanie państwa, o zaletach prawa cywilnego, o potrzebie dobrej nauki dla młodzieży. Były to wszystko drobiazgi okolicznościowe. Zebrał je i wydał w Krakowie u wdowy Flo-ryana Unglera (bez ozu. roku) p. t. „Jureconsul-ti Carmina et praefationes aliquot” (Egzemplarz znajduje się w bibl. Jagiellońskiej). Po śmierci Maciejowskiego niedługo już bawił w Polsce. W r. 1551 wydał w Wiedniu wiersz na powrót Ferdynanda I; w r. 1552 został kanonikiem stry-gońskim na Węgrzech, oraz przełożonym szko-

2) Gaspar, syn Franciszka II (* 11 kwietnia 1648), mąż uczony. Był rektorem wszechnicy w Wittenberdze. Oprócz tłómaezeń z niemieckiego na łaciński pozostawił wiązankę ze zdań z Pisma św., Ojców Kościoła, historyków, filozofów, poetów p t. „Viridarium” (1634), następnie „Memoria Hungarorum et provincialium scriptis editis notorum” (Wiedeń 1878); „Conspectus reipublicae litterariae in Hungaria (Brzetysława i Lipsk 1785).—3) Mikołaj lir. (* r. 1659— f 1723 r.), syn barona Franciszka. Otrzymał wraz z tytułem hrabiowskim dziedzictwo dóbr rodowych; krewny jego i opiekun, Jerzy, niebawem przyłączył się do rokoszu Tökölego, zostawiwszy j jowskiego, biskupa krakowskiego i kanclerza wychowańca swojego w Trenczynie, oblężonym ( akademii. Uczył się pod nim między innymi wtedy przez wojska cesarskie. M. otworzył Benedykt Herbest (ob.). Pisał po łacinie bramy Trenczyna, wpuścił cesarskich, udał się wierszem i prozą. W r. 1547 odwdzięczył się do Wiednia i tam przez monarchę za dziedzica Maciejowskiemu ogłoszeniem „idylli” a w 1548 Liptowa i Trenczyna uznany. Widząc to, Jerzy rychło obóz Tökölego opuścił i wyjednał sobie łaskę cesarską, na mocy której pozwolono mu pełnić urząd nadżupana Liptowa i Trenczyna aż do śmierci, a M-i powierzono zarząd obu komitatów. Podczas rokoszu Rakoczego M. otrzymał od Józefa I nominacyę na kanclerza. Był on pierwszym ze świeckich, co ten urząd piastował.— 4) Stefan (* w Brzetyslawie d. 30 kwietnia 1762--f 30 listopada 1838 r.). Ostatni potomek tego rodu, syn lir. Jana i Sydonii z hr. Batthyanych. Walczył z przywódzcami powstańców chłopskich, Horą i Klocską. W r.

1790 był posłem sejmowym z Trenczyna, a w r.

1797 majorem pułku Torna-liptowskiego. Po śmierci ojca otrzymał urząd nadżupana komitatów: trenczyńskiego i liptowskiego, następnie godność radzcy tajnego i order złotego runa.

W r. 1838 złożył urząd nadżupana, sprzedał dobra i usunął się do posiadłości swojej Sarva.

Na siostrze jego, Józefinie, wyszłej za hr. Franciszka Windisch-Graetza, wygasł ród po ką-dzieli.—Porów.: Fessier „Geschichte Ungarns”;

Erse h u. Gruber „Allgemeine Eucyklopädie d. Wissenschaften und Künste”; Wurz bach dr

P. Chm.

ność (dystrybucya) w logice.

ły w Pięciu Kościołach; napisał i wydał kilka mów o konieczności zachowania dawnej wiary katolickiej, jak niemniej o szkodliwości herezyi („Paraenesis ad Hungariae Regni proceres... de antiqua flde servanda”; „Ad Transsilvanos qui a catholica fide alienati ad Sabellium... et ad Arium... degenerarunt Paraeneticon”). Z powodu różnych nieprzyjemności musiał i Węgry opuścić około r. 1558 i umarł jako kanonik ołomuniec-ki.—Por. Estreicher „Bibliografia polska” (t. XVIII, 559, 560); Jocher „Obraz literatury i nauk w Polsce” (t. I str. 318—320); M. Wiszniewski „Histo-rya literatury” (t. VI str. 183).

Illicitus processus, postępowanie niedozwolone. Tak nazwali scholastycy błąd we wnioskowaniu dedukcyjnem, polegający na sprzeniewierzeniu się prawidłu syllogizmu, które orzeka: „żaden termin nie powinien być brany podzielnie (dystrybuowany) w wyniku, jeżeli nie był dany podzielnie w przesłankach”. Że jednak wynik wniosku zawsze posiada dwa terminy: termin większy, który jest orzeczeniem wyniku, i termin mniejszy, który jest podmiotem wyniku, więc postępowanie niedozwolone zdarza się dwojakiego rodzaju: postępowanie niedozwolone względem większego i względem mniejszego terminu. Przykład niedozwolonego większego terminu: Wszyscy Słowianie są Aryjczykami; żaden Francuz nie jest Słowianinem; żaden Francuz nie jest Aryjczykiem. Błąd tkwi w tern, że w pierwszej przesłance pojęcie Aryjczyków nie jest wzięte podzielnie, bo nie każdy Aryjczyk jest Słowianinem, gdy tymczasem w wyniku to samo pojęcie Aryjczyków wzięte jest podzielnie, bo się twierdzi, że żaden Aryjczyk nie jest Francuzem. Błąd ten spotyka się często w bardziej zamaskowanych postaciach, np. psycholog niemiecki Zimmermann w swojej „Empirische Psychologie” (Wiedeń 1867, § 4) pisze: „Jeżeli wszystko, co może być postrzegane tylko za pomocą zewnętrznych narządów zmysłowych, nazywamy materyą, to wynika stąd samo przez się, że przedmioty psychologii, jako postrzegane bez pomocy zmysłów zewnętrznych, muszą być niemateryalnemi”. Tu błąd jest zamaskowany przez wynik prawdziwy; niemniej przeto wynik jest błędnie wysnuty z przesłanek, tak samo jak w powyższym przykładzie. Błąd ten da się ogólnie tak wyrazić: Wszystkie B są A\ żadne G nie jest B; więc—żadne G nie jest A. O wiele rzadziej spotyka się błąd niedozwolonego mniejszego terminu, gdyż łatwiejszy jest do ujawnienia, np.: „Wiele książek niemieckich nie posiada wartości; książek bez wartości nie należy kupować; a więc—książek niemieckich nie należy kupować. Tu w pierwszej przesłance pojęcie książek niemieckich jest wzięte podzielnie, bo tylko o niektórych książkach niemieckich jest mowa, gdy tymczasem w wyniku to samo pojęcie, jako termin mniejszy, nie jest wzięte podzielnie, skoro wszystkie książki niemieckie uznano za niegodne kupna. Ogólny wzór: Niektóre A są B; żadue B nie jest G\ więc—żadne A nie jest C. Ob. Syllogizm, Podziel-

Ad. M.

IUiołum, Ob. Bady an.

Illiez (Val d’Illiez), otwierająca się w stronę Rodanu, długa na 22 kilometry dolina boczna Wallisu; przez dolinę przepływa rzeka Viège, której wodospady ściągają od pewnego czasu licznych turystów. W dolinie tej leży stacya klimatyczna Champćry, 1052 metry nad poziomem morza, i kąpiele Mor gins ze źródłem żelezistem. Mieszkańcy są narodowości francuskiej, religii katolickiej.— Porów. Claparède „Champery et le val d’Illiez” (wyd. 2-e Bazy-leja 1890).

Illimani, góra we wschodnim łańcuchu Andów Boliwijskich, pod 16° 33' szer. połudn., o 41 kim. w stronie południowo-wschodniej od La Paz, z trzema, wiecznym śniegiem pokrytemi, wierzchołkami: Condor Blanc (6 410 m.), Pic Paris i Atchoccpaya. Na Połuduie od I. przepływa Rio de la Paz w kierunku Beni; na północ łańcuch Kordylierów przerwany jest przez wąwóz Totorapampa (pomiędzy La Paz i Yungas).

Illinois, główna rzeka stanu Północno-Ame-rykańskiego tegoż imienia, powstaje pod Dresden o 70 kim. na połud.-zach. od Chicago przez połączenie rzek Kankakee, płynącej z Indiany, i Plaines, z Wisconsinu. Dopływy I-u z prawej strony: Fox, Spoon i Crooked Creek, z lewej Vermillion, Mackinaw i Sangamon. Długość rzeki wynosi 410 kim.; o 45 km. powyżej od St. Louis wpada do Mississippi. I. jest głęboka i szeroka, ale z małym spadkiem; parowce dochodzić po niej mogą aż do Lasalle (330 km.), skąd kanał Illinois-Michigan prowadzi do Chicago. W wielu miejscach rozszerza się w jeziora (największe z nich jest Peoria).

Illinois, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Granice jego stanowią: od wschodu jez. Michigan i st. Indiana, na południe st. Kentucky, na zachód Missouri i Jowa, na północ Wisconsin; leży pomiędzy 36°59' a 42° 30' szer. półn. i 87°49' a 91°40' dług. zach. od Greenwich; rozległość jego wynosi 146 720 kim.

kw. (2 564 mile kw.). Powierzchnia jego stanowi płaszczyznę lekko sfalowaną; średnia wysokość 170 metr. Wzgórza zuajdują się tylko w północno-zachodniej części stanu; na południu jednostajność równiny przerywają t. zw. bluffy, to jest dawne strome ściany przybrzeżne, wysokości od 30 do 100 metrów; ciągną się one wzdłuż brzegów rzek, tak, że pomiędzy niemi a rzeką zostaje mniej lub więcej szeroka równina. Większa część kraju składa się z preryj, pociętych pasmami lasów. Na ich żyznej glebie rosną bujne trawy i zioła, które dawniej żywiły liczne stada bawołów. Ziemia żyzna przy brzegach rzek dosięga głębokości 8 metrów; w wie-lu jednak miejscach warstwa jej jest bardzo cienka; lasy rosnąć mogą zaledwo na ys części powierzchni, mianowicie na t. zw. American Bottom, długim na 134 kim., szerokim na 7 kim., ciągnącym się pomiędzy Mississippi a bluf-fami. Południowa część stanu należy do wielkiego węglowego pola Ameryki Północnej, północną tworzy sylur. Głównemi rzekami są: Mississippi, która jest granicą zachodnią stanu, a w jego południowym kącie łączy się z płynącą od północo-wschodu Ohio, oddzielającą I. od Kentucky. Najważniejszym dopływem pierwszej jest Illinois, przepływający przez środek stanu; do Ohio wpada Wabash i stanowi część granicy wschodniej.—Klimat nie jest przyjemny, choć nie jest też i niezdrowy. W zimie wieją wiatry z północy i północo-zachodu, przez resztę roku z południa i południo-zachodu. Lato jest z tego powodu bardzo gorące, a zima mroźna. Średnia temperatura roczna pod 40° szer. półn. wynosi 12°, temperatura lata 25°, zimy 0.8°. Wegeta-cya rozpoczyna się w kwietniu, pierwsze mrozy w końcu wrześuia. Illinois miał w r. 1830 157 445 mieszkańców, w roku 1890—3 826 351 (1 972 308 mężczyzn, 1 854 043 niewiast), z tego 842 347 urodzonych za granicą i 57 879 kolorowych. Do szkół publicznych, w których czynnych było 23 977 nauczycieli, uczęszczało 799058 uczniów (w wieku szkolnym było 1 096 700). Pomiędzy nauczycielami było 25, pomiędzy uczniami 5 054 kolorowych. W 25 szkołach wyższych było 639 nauczycieli i 10 472 uczniów; z tego uniwersytet w Chicago liczył 124 profesorów i docentów oraz 850 studentów; uniwersytet w Champaign 640 studentów, a Knox College w Galesburgu 618. W r. 1892 wychodziło 1 438 czasopism. Według wyznań było w roku 1890—473 324 katolików rzymskich, reszta protestanci (w tern 165191 episkopalnycli, 95 237 baptystów, 59 744 presbyteryauów). Biskupi protestanccy rezydują w Chicago, Quincy, Springfield, katoliccy w Alton, Belleville, Peoria, arcybiskup w Chicago. Stan utrzymuje 4 domy obłąkanych, szkołę dla dzieci głuptaków, szkołę niewidomych i głuchoniemych, dwa więzienia i zakład poprawczy. Główną gałęzią przemysłu jest rolnictwo. W roku 1890 59°/₀ powierzchni zajmowała ziemia orna, 5°/₀ łąki, 11% pastwiska, 14% lasy; 5 666 566 hektarów zasianych było zbożem, z tego na kukurydzę wypadało 3 144 367 hekt. (sprzęt 289 629 705 buszli), na owies 1 539 559 hekt. (137 602 804 buszli), na pszenicę 895 944 hekt. (37 371 081 buszli); oprócz tego uprawiają żyto, jęczmień, tatarkę, len, ziemniaki, tytoń i t p.; owoce, miód i wosk produkowane są w wielkich ilościach. Winnice zajmowały 1500 hekt. i dały 250 000 galionów wina. Zwierząt domowych było w r. 1890: 1335 289 koni, 107 875 mułów i osłów, 3 063 119 sztuk bydła rogatego, 922 631 owiec, 5 924 818 świń. Przemysł górniczy jest bardzo rozwinięty; w r. 1891 w 1072 szybach 23 934 robotników wydobyło 13 982 786 ton węgla; pod tym względem I. ustępuje jednej tylko Pensylwanii. Rudy żelaznej wydobyto 674 506 ton w r. 1890. Kopalnie ołowiu znajdują się pod Galeną, kamień wapienny pod Chicago, sól w południowo-wschodniej części kraju. Co do przemysłu przetwórczego, do którego rozwoju przyczyniło się bogactwo węgla i żelaza, 1. zajmuje trzecie miejsce wśród stanów Unii; w r. 1890 w 20 482 zakładach przemysłowych 312 198 robotników wytworzyło towarów za 908 640 280 dolarów. Nadzwyczaj wiele produkuje I. przetworów mięsnych; oprócz tego zaznaczyć należy machiny, wyroby żelazne i stalowe, wełniane, bawełniane, jedwabne i wiele innych. Handlowi dopomagają: jezioro Michigan, rzeki Mississippi, Ohio, Wabash, Illinois, kanał Illinois-Michigan i drogi żelazne, ogólnej długości 15 816 kim., eksploatowane przez 61 towarzystw. Oprócz tego jest 24 dróg żel. pomniejszych, dług. 326.5 kim. Należące do Illinoisu porty na jez. Michigan: Chicago, Kewaunce, Troy i Whitehall posiadają 344 okręty, objętości 73 023 ton (z tego Chicago 339 okrętów, objętości 71 260 ton).— Gubernatora i 51 senatorów obiera I. na lat cztery, 153 członków Izby poselskiej na dwa lata. Przy wyborze prezydenta I. ma 22 głosy i wysyła 20 posłów do Kongresu. Sędziów wybiera ludność. Dochody stanu wynosiły w r. 1890: 3 946185, wydatki 2 664452, długi stanu 1184907 hrabstw 11 016 380, miast 26 456 965 dolarów. Stan podzielony jest na 102 hrabstwa, stolicą jest (od 1810) Springfield, n aj ważniej szem jednak miastem — Chicago. — Pierwsze osady na terrytoryum I. założone zostały przez Francuzów przy końcu w. XVII, po wyprawie La Salles’a z Kanady nad Mississippi. W r. 1763 ziemie te dostały się Anglikom, a po rewolucyi przyłączone zostały do Stanów Zjednoczonych. W r. 1809 I. stało się osobnem terrytoryum, a w r. 1818 przyjęto je jako osobny stan do Unii.— Porów. Davidson „History of Illinois” (Chicago

1874); Breese „Early history of Illinois 1673 — 1763” (Chicago 1884); Reynolds „Pioneer history of Illinois” (Chicago 1887); Moses „Illinois, liistorical and Statistical” (Chicago 1889—1893, 2 tomy); Wallace „History of Illinois and Louisiana under the French rule” (Cincinnati 1893).

Illinois-Michigan, kanał, łączy Chicago nad jeziorem Michigan z Peru nad Illinois, dopływem Mississippi, który tam właśnie staje się spławnym; szeroki na powierzchni na 18.3, na dnie na 11 metrów, długi na 157 kim. Pod Chicago przy pomocy 16 śluz dochodzi do najwyższego punktu swego (44.2 metry), ciągnie się dalej na powierzchni Plaines River i Illinoisu. Pierwotnie głęboki był na 1.83 metra, potem pogłębiono go do 2.13 m. Zbudowano go w 1836—48 kosztem 6 000 000 dolarów.

Illirya, Ob. Illyricum.

Illiryjski język: 1) w starożytności nazwa

w r. 1843.

Eutrop. 3, 4; Zonar. 8, 19.

ta oznaczała język Illirów, należący do rodziny języków indoeuropejskich, dokładnie jednak nie wiadomo, do jakiej gałęzi tego szczepu językowego. Prawdopodobnie dzisiejszy język albański, którym mówi ludność zamieszkująca część starożytnej Illirji, jest bezpośrednim potomkiem jednego z narzeczy starożytnego języka illiryj-skiego. Zabytki tego języka znane są z nielicznych napisów mesapskicli, oraz ze znacznej liczby imion osobowych, przeważnie wojowników, które przechowały się w napisach rzymskich. Przegląd badań tego przedmiotu podaje Paweł Kretschmer w dziele „Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache” (Getynga 1896, str. 244—282).    2) Tę starą nazwę gieo-

graficzną języka I-ego przeniesiono następnie i na język słowiański, mianowicie chorwacki czyli serbski, to jest na mowę ludności zamieszkującej ziemie starożytnej Illirji, i nazwy tej używano w wiekach średnich i później, niekiedy nawet i w nowszych czasach aż po za połowę wieku XIX. Jeszcze np. w r. 1854 Berlić gramatykę języka chorwackiego wydał pod nagłówkiem „Grammatik der illyri sehen Sprache” (Wiedeń). Używania zaś w pismach urzędowych wyrazów Illirja, illiryjski, zakazano w Austrji

A. A. K.

Illiryj skie wojny (Illyrica helia). Gdy Illiryj czy ko wie (ob. Illyricum), mieszkańcy dzisiejszej Dalmacyi i Illiryi, bezustannemi wyprawami korsarskiemi na szybkich swych statkach, Liburnae zwanych, pod wodzą króla swego Agrona, całe morze Adryatyckie niepokoili i potęga ich coraz groźniejszą się stawała, zmusili byli już bowiem do przymierza Epirus i Akarnanię, zdobyli wyspę Korkyrę, plądrowali ciągle bezkarnie wybrzeża Elidy i Messenii, a nawet targnęli się na rzymskie okręty handlowe i jeńca w niewolę sprzedali; wysłał wtedy senat rzymski, oburzony taką zuchwałością, do Skodry, gdzie Teuta, wdowa po Agronie, razem ze swym małoletnim synem Pinneusem rezydowała, dwóch braci C. i L. Coruncaniusa jako posłów, aby się na barbarzyńskim dworze uskarżyli i zadosyć-uczynienia od niego zażądali. Dumnie królowa im odpowiedziała, że ze strony państwa wprawdzie nieprzyjaznych przeciwko Rzymianom kroków więcej nie podejmie, lecz nigdy zakazać tego nie może poszczególnym poddanym swoim. Gdy jeden z posłów na to otwarcie odrzekł, że Rzymianie potrafią już naprawić niesforne obyczaje Illiryj czy kó w, kazała go królowa, gdy poselstwo do domu wracało, zamordować. Wysłali wtedy Rzymianie w r. 229 przed Chr. przeciw Illiryjczykom znaczną flotę, z 200 okrętów złożoną, z 22 000 żołnierza. Wojna ta, tak zwana pierwsza illiryjska, nie przeciągnęła się długo, zwłaszcza, że namiestnik Korkyry, Demetryusz z Pharos, przeszedł na stronę Rzymian. Już w r. 228 zniewoloną była Teuta większą część państwa swego, południową Illi-ryę i Korkyrę, odstąpić, miastom greckim samodzielność wrócić, doroczny haracz płacić, a nadto przyjąć tak upokarzający warunek, że nie było odtąd wolno więcej jak dwom okrętom illiryjskim poza miasto Lissus nad rzeką Drilon (dzisiaj Drino) ku południu na morze wypłynąć. Teuta musiała jeszcze zrzec się korony, a sjn jej, Pinneus, objął władzę pod opieką owego De-metryusza. Gdy Grekom, którzy sami ani okrętów swych, ani kraju przed korsarzami illiryj -skimi obronić nie mogli, państwo rzymskie urzę-downie doniosło, że pokój na owych warunkach został zawartym, wielbili oni Rzymian jako swych zbawców, a osobnemi dekretami dzięk-czynnemi miasto Korynt dozwoliło im uczestniczyć w igrzyskach istmijskich, Ateńczycy zaś nadali im prawo obywatelskie i przypuścili ich do udziału w eleuzyńskich misteryach. W r. 219 zamierzył ów Demetryusz wyswobodzić się z pod ciężkiego jarzma rzymskiego, lecz, zanim jeszcze otwarty bunt podniósł, wygnał go z kraju wódz rzymski L. Aemilius Paullus starszy i część Illiryi pod władzę rzymską zagarnął. Jest to tak zwana druga illiryjska wojna. Takim sposobem założyli Rzymianie silne podwaliny do ugruntowania potęgi swej na morzu Adryatyc-kiem, jako też zyskali równocześnie zwierzchnictwo nad wyspą Korkyrą, miastami Apollonią, Epidamnos (Dyrrhachium) i kilku sąsiedniemi szczepami. W trzeciej wojnie macedońskiej (171 — 168 przed Chr.) sprzymierza się król illiryjski, Genthius (ob.), z Perseuszem, królem macedońskim, i walczy przeciwko Rzymianom, lecz ci pobili go niebawem w r. 168 na głowę, a państwo Illiryj skie podzielili teraz na trzy obwody, którym nadali konstytucyę federacyjną, wszakże pod warunkiem płacenia rocznego ha-i raczu. — Por. Polib. 2, 2 — 13; Liv. Epit. 20; Oroś. 4, 13; Appian de reb. lllyr. 7; Flor. 2, 5;

S. Drz.

Illiryzm, prąd literacko - polityczny wśród Chorwatów, dążący do zjednoczenia Słowian południowych. Początek temu prądowi dał Łjude-vit Gaj (por. T. XXIII str. 481). Przyłączyli się do niego: Dragutin Rakovac, Ljudevit Vuko-tinovié, Paweł Sztoos, bracia Antoni i Jan Ma-zuranić i Yjekosław Babukić. Panowało naon-czas wszędzie, w kościele i szkole, narzecze kajkawskie (z okolic Zagrzebia, Warażdynu i Kry-żewców): to też Gaj, nie chcąc się narazić duchowieństwu, pismo swoje, p. t. „Novine hor-vatske” z dodatkiem belletrystycznyin „Danica horvatko-slavonsko - dalmatinska”, zaczął w roku 1835 wydawać w tern narzeczu, według pisowni węgierskiej. Pierwszy numer wyszedł z dewizą: „Naród bez narodowości, to ciało bez kości”. Głoszone w piśmie tein tendencye zjednoczenia Słowian południowych poczęły już kiełkować w umysłach młodzieży chorwackiej, która z zapałem i oklaskami przyjęła odśpiewany po raz pierwszy w teatrze niemieckim w Za-

grzebiu hymn, układu Gaja, z muzyką Ferda Li- ' Poległym sprawiono wspaniały pogrzeb. Na sej-vadnica, a zaczynający się od słów: „Josz Hrvat-ska nij propala dok mi żivimo” (7 lutego 1835 roku). Poeta śpiewa o zjednoczeniu Chorwatów z Liki i Korbawy, Kraińców, Styryjczyków, Go-rycanów (Gorycyi, Goerz) i Sławonii, Bośni,

mie jednak chorwackim w Zagrzebiu (we wrześniu) reakcyoniści madiarońscy doznali porażki. Haller musiał ustąpić, a Haulik przywrócony na dawny urząd. Z upadkiem atoli madiaronizmu zanikać począł i illiryzm. Serbowie, zamierzający wskrzesić Wielką Serbię, nie mogli hołdować prądowi chorwackiemu. Stronnictwo I-u, ograniczone do działalności patryotycznej na Chorwa-cyę, Dalmacyę i Sławonię, przybrało nazwę narodowego, a nie chcąc zupełnie zrezygnować ze swoich haseł, zadawala się przymiotnikiem „południowo-słowiański”. Był to więc prąd przejściowy, niezbędny w rozbudzeniu ducha narodowego samych Chorwatów, bez żadnych następstw dla zjednoczenia Słowian południowych. Przeszkodą tu jest poczucie odrębności narodowej Słoweńców i tradycya dawnej Serbów państwowości, tudzież różnice cywilizacyi bizantyjskiej i rzymskiej, w kultach religijnych zastygłe. Jest to miedza, która nie przestaje dotąd oddzielać Serbów od Chorwatów. — Źródła: Wachsmuth

„Geschichte des Illirismus” (Lipsk 1849); Smi-cziklas „Poviest hrvatska II”; Kułakowskij Platon „ELMiipii3M,ï>” (Warszawa 1894).

Illiturges, także Iliturges, Iliturgi (po grecku TXcroopYi'ç), znaczne miasto w Turditanii, w Hispania Baetica, na sfromej skale po prawym brzegu rzeki Baetis (dzisiaj Guadalquivir) położone, w r. 210 przed Chr. zdobyte i zburzone przez wodza rzymskiego Scypiona, który wszystkich mieszkańców nadto w pień wyciąć kazał; później, znowu odbudowane jako kolonia rzymska, zakwitło pod zmienioną nazwą Forum Julium; w sąsiedztwie I. leży dzisiaj Andujar. Mieszkańców zowie Liwiusz Illiturgitami. — Por. Liv, 23, 49; 26, 17; 41; 28, 19 i następ.; 34,10; Plin. „Nat. Hist.” 3, 1, 3; „Appian. Hisp.

S. Drz.

J. F. G.

Illo, wódz austryacki, ob. Ilov.

Illora, miasto w prowincyi hiszp. Granadzie, ob. Al or a.

Illuderyt lub i lu de ryt, czyli saualpit, tulit lub u ni o ni t, jest to jeden z synonimów minerału powszechnie znanego pod nazwą zoi-zytu. Minerał ten jest glinokrzemianem wodo-rowo-wapniowym HCa₂ Al₃ Si₃ 0₁₂, kryształy jego pryzmatyczne, do klasy bipiramidy rombowej należące, zwykle są mocno wzdłuż zrysowane, prawie statecznie w skale osadzone, zazwyczaj bez wyraźnych zakończeń. Łupliwość doskonała, równoległa do płaszczyzny podłużnej. Twardość 6, ciężar właściwy od 3.25 do 3.36. Minerał ten najczęściej tylko prześwieca lub zgoła jest mętny. Barwy jego: popielata, żółtawo-szara, zielo-nawo-biała, do zielonej. Kryształy optycznie niejednorodne. Dwójłomność słaba, średni spół-czynnik załamania 1.70. Kąt osi optycznych wynosi 98°, dyspersja tego rodzaju, że kąt osi większy dla promieni czerwonych, mniejszy dla

Serbii, Istryi i Dalmacyi. O Bułgarach niema tam wzmianki. — Wobec uchwał sejmu madiar-skiego (1835), nakazujących madiaryzacyę szkół chorwackich, ban Vlasic zwrócił się do cesarza Ferdynanda z petycyą w sprawie obrony Chorwatów i uzyskał przychylną odpowiedź. Madia-rowie, nie mogąc złamać stałości posłów chorwackich, usiłowali usunąć Sławonię z pod ju-rysdykcyi bana. Nacisk madiaryzacyjny ożywił ducha młodzieży, skupiającej się około Gaja, który ułożył nową pisownię na wzór czeskiej i zamiast dotychczasowej kajkawszczyzny zaprowadził w pismach swoich narzecze sztokawskie (z Dalmacyi, Sławonii i poniekąd z Bośni, Hercegowiny i Serbii), zmieniwszy tytuł na „Danica ilirska”. Równocześnie Vjekosław Babukić drukować począł „Słownik illirski”. Do nowego programu wciągniętą została nawet i Bulgarya (1836). Sztokawszczyzna miała być językiem zjednoczonej Illiryi. Zakładano urzędowe czytelnie (czitaonice), a nawet zamierzono założyć akademię illirską. Staraniem Dymitra Demeta-ra wystawiano komedye narodowe na scenie teatru niemieckiego w Zagrzebiu (1838). Zbierano składki na założenie „Maticy illirskiej”, mającej się zająć wydawnictwem dawnych pisarzy chorwackich z XVI i XVII wieku (według nowej pisowni). Przerażeni postępem illiryzmu Madia-rowie wystąpili znowu z wnioskami madiaryza-cyjnemi na sejmie w 1839 i 1840 r. Po śmierci bana Vlasića obronę narodowości chorwackiej wziął Jerzy Haulik, biskup zagrzebski, domagając się od cesarza zaprowadzenia języka chor- 32. wackiego w niektórych szkołach. Madiarowie usiłowali wytworzyć sobie stronnictwo wśród Chorwatów, którzy przyjęli nazwę Madiaronów albo partyi chorwacko - węgierskiej, pod przewodem hr. Aleksandra Draszkovica (1841). Okrzyczeli oni illirystów za panslawistów i usiłowali przywrócić kajkawszczyznę z pisownią węgierską. W r. 1842 zawrzała bójka uliczna między obu stronnictwami podczas wyborów w Zagrzebiu. Haulik, pełniący urząd namiestnika bańskiego, usunięty, a natomiast madiaron hr. Franciszek Haller wyniesiony został na godność bana. Zabroniono używania przymiotnika „illirski”, wskutek czego „Danica” i „Novine” wróciły do dawnych tytułów (1843), a illiryści udali się do Belgradu, gdzie wydawali nowe pismo pod tytułem „Branislaw”. Dnia 9 grudnia 1843 r. oba stronnictwa znowu starły się orężnie w Zagrzebiu. Haller sprowadził wojsko i gdy w lipcu 1845 obrano w Zagrzebiu madiarona Józefa Żu-vića na wiceżupana, wojska strzelały do illirystów. Padło trupem 13 ofiar i 27 ranionych.

97

EnoykL Powbz. Hustr. Zeaz, 237. T. XXX.

z. w.

fioletowych. Wzór chemiczny wyżej podany w dualistycznem pojmowaniu ma kształt

H₂0.4CaO . 3A1₂0₃.6 Si0₂

czyli wody 2.0, tlenku wapniowego 24.6, tlenku glinowego 33.6, bezwodnika krzemowego 39.8. W płomieniu dmuchawki topi się w krawędziach na szkło przezroczyste, burząc się i ciskając pęcherzyki, w stanie przyrodzonym w kwasach rozkłada się bardzo trudno, stopiony zaś łatwo ich działaniu ulega. Potraktowany roztworem węglanu potasowego w temperaturze 210 stopni przechodzi w nefelin potasowy, z roztworem węglanu sodowego daje kankrynit sodowy. Występuje w łupkach krystalicznych, zwłaszcza w łupku amfibolowym, także w niektórych granitach, gdzie tworzy już-to pręciki pojedyncze, już-to ich skupienia. Powstaje często z plagio-klazu i zrasta się z kwarcem. Znane jego łożyska znajdują się koło Stersing w Pfitsch, Pas-seyr w Tyrolu; w dolinie Grossarl w Salzburgu, w Karyntyi w Smreczynach i t. d.

Illuminaci. Nazwa tajnego stowarzyszenia polityczno - religijnego. Założycielem jego był Adam Weishaupt, profesor uniwersytetu w In-golstadzie około r. 1776. Oryginał spisanych zasad tego stowarzyszenia dostał się w ręce rządu bawarskiego, wskutek czego, jak również i wskutek zeznań niektórych odpadłych członków, doszły do publicznej wiadomości cele i środki działania 1-ów. Nazywali się oni „zgromadzeniem” albo „połączeniem ludzi dobrych i mądrych” w celu bronienia prawdy i cnoty, zwalczania despotyzmu i przesądów, a szerzenia natomiast oświaty i moralności. Cechą I-ów jest nienawiść ku wszelkiej religii stanowionej i chęć obalenia porządku społecznego. Drogą do tego celu ma być rewolucya moralua, to jest przewrót w pojęciach religijnych i politycznych wśród mas ludu. Illuminizm odrzuca: dogmat o grzechu pierworodnym, jako zaprzeczający doskonałości ludzkiej natury; naukę o Sakramentach, o łasce, o modlitwie, pokorze i t. d. jako ubliżającą godności człowieka i pozbawiającą go ufności we własne siły; wreszcie wiarę, objawienie, wszelkie tajemnice jako rzeczy uwłaczające rozumowi ludzkiemu. Człowiek, według Weishaupta, jest złym jedynie dlatego, że go psuje religia, ale gdy tylko zasady illuminizmu zapanują na świecie, gdy rozum zajmie miejsce religii, zadanie Ludzkości będzie rozwiązane. Wstępującym do stowarzyszenia I-i nie wyjawiali odrazu swych celów, ale ogólnikowo tylko mówili o jedności i równości, o braterstwie i wolności, o powrocie Ludzkości do stanu pierwotnego, Na wyższych stopniach wpajali jakuajwiększą nienawiść i niechęć do istniejących stosunków społecznych, do panujących świeckich i duchownych, których, jako obrońców despotyzmu i zabobonu, stawiających zapory rozumowi i wolności, koniecznie usuwrnć należy. Każdy z członków stowarzyszenia musi być gotów do złożenia całkowitej z siebie ofiary, nawet z tego, co człowiekowi jest najdroższem, jak życie, honor, wiara, ojczyzna; stowarzyszeni obowiązani są do ścisłej tajemnicy i ślepego posłuszeństwa swemu przełożonemu, który nietylko ma prawo zmusić podwładnego do czynu, ale nadto ma nad nim władzę życia i śmierci.— Stowarzyszenie to bardzo prędko się rozwijało, dzięki swemu urządzeniu ze stopniami hierarchicznemi, które były nie małą dźwignią do utrzymania jedności, i licznym tajemnicom, które swym urokiem niejednego wabiły. Nadto miejsce zgromadzeń przyozdobione rozmaitemi symbolami, ceremonie spełniane przy przyjmowaniu kandydatów, pełne mistycyzmu i silnie działające na wrażliwość zmysłów: wszystko to sprawiło, że zasady illuminizmu, głoszone pod rozmaitemi postaciami w pismach, jeszcze głębiej utrwalały się w umysłach. Illuminaci zdołali z czasem wkraść się i na dwory panujących, wybitniejsi ich członkowie piastowali znamienitsze urzędy, posiadali wpływ niemały w szkołach, w uniwersytetach, na katedrach. Dzielnym też środkiem do rozszerzenia illuminizmu były loże męsko-żeńskie, czyli zakon Iliuministek, który się składał z dwóch klas, a każda klasa stanowiła osobne stowarzyszenie i miała oddzielne tajemnice. Do pierwszej klasy mogły należeć niewiasty cnotliwe, filozofki, wyższe ponad swoją płeć, ze względu na niereligijność. W tym duchu dalej je prowadzono, dając im do czytania Helwe-cyusza, J. J. Rousseau, Diderota, Voltaire’a, Mirabeau. Do drugiej klasy należały niewiasty lekkomyślne i namiętne, które uczono sztuki uspakajania potajemnie swych namiętności, do czego pomagali im bracia I-i, którzy nimi rządzili tak, iż się im nie dawali poznać jako rządzący. Niemałe usługi oddała I-tom i prasa. Największego powodzenia doznali w Bawa-ryi, jednak i poza granicami Bawaryi szerzyli swe zasady. W kilka lat po założeniu stowarzyszenia weszli do grona wolnomularzy, a ich nawzajem do niektórych swoich tajemnic przypuścili. Wnet atoli przyszło do rozterek wewnętrznych w łonie wspóluego stowarzyszenia. W końcu roku 1783 Józef Utzschneider opuścił stowarzyszenie dlatego, że otrzymał rozkaz wydania listów króla pruskiego, Fryderyka, i hrabiego Herzberga, pisanych do Maryi Anny, księżny bawarskiej. Nadto przyszło do starcia między samymi przywódzcami, Weishauptem i Knig-gem, skutkiem czego Knigge zmuszony był opuścić stowarzyszenie. Doszło to do wiadomości rządu, który 1784 r. wydał dekret zabraniający surowo wszelkich tajemnych stowarzyszeń, a w rok później pod grozą surowej kary nakazał rozwiązanie towarzystw wolnomularzy i I-tów. Weishaupt opuścił Bawaryę, znalazł jednak przyjęcie u Ernesta, księcia gotajskiego, i tu ogłosił drukiem obronę swej sekty. Inni I-i także byli

zmuszeni opuścić Bawaryę. Długo jeszcze trwa- urządzane za St. Augusta w Warszawie d. 3 mało śledztwo, aż wreszcie znaleziono reguły sto- ja 1791 r., za księstwa Warszawskiego w dniu warzyszenia u Zwacha i barona Bassusa, i tak imienin Napoleona I, w r. 1807 na wejście

wszystkie tajemnice illuminizmu wyszły na jaw. I-i rozproszyli się po innych krajach i powcho-dzili do lóż wolnomularskich lub innych stowarzyszeń tajnych.

Pod tą samą nazwą I-i (Alombrados) znana jest sekta marzycielska, która szerzyła się w Hiszpanii przy końcu XVI i na początku XVII wieku. Inkwizycya położyła jej tamę, prowadząc jednych ze zwolenników jej do wiary, innych zmuszając do opuszczenia kraju. Treścią nauki ich było, że zewnętrzna cześć jest niepotrzebną, a modlitwa wewnętrzna daje taki stan doskonałości, iż Boga za życia widzieć pozwala i łaska Jego w ten sposób otrzymana przez najgorsze nawet uczynki utraconą być nie może.

A. Kusz

wojsk legionowych, w r. 1809 po traktacie w Schoenbrunn, gdy wojsko po kampanii galicyjskiej wracało do stolicy. Z rozwojem środków technicznych zwiększyły się sposoby wytworzenia efektowniejszych I-j. Światło gazowe i elektryczne (żarowe) z łatwością daje się dzielić na drobne ognie, które można ustawiać w linie proste, gięte i łamane. Przy oświetlaniu więc wspanialszych gmachów starają się linie światła przeciągnąć wzdłuż głównych linij architektonicznych. Do tego rodzaju I-i najbardziej się nadaje elektryczność, której nie przeszkadzają świecić wpływy złej pogody.

S. Pł.

Illuminacya, wyraz łaciński, oznacza oświetlanie i dekorowanie budowli publicznych, domów mieszkalnych i parków w chwilach uroczystych. I. ma pochodzenie religijne: naprzód oświecano ofiary nocne, a następnie ognie użyte były dla dodania wspaniałości innym obrzędom religijnym, służyły jako narzędzie wywołujące przyjemne efekty, i nie były wcale kultem. Lecz w wielu razach zwyczaj wpływa na zmianę pierwotnych pojęć, i akcessorya stają się zasadą. Herodot tak opisuje I-ę, praktykowaną w Egipcie: „Zebrano się ludnie w mieście Sais dla obchodu święta; zapalono naokoło domów lampy napełnione solą i olejem, w którym pływał na powierzchni knot i palił się noc całą; nazywano tę uroczystość świętem lamp zapalonych. Egipcyanie, którzy nie uczestniczyli w tej uroczystości, starali się uświęcić tę noc zapaleniem lamp około domów, w których przebywali”. Grecy starożytni na podobieństwo Egip-cyan czcili swoich bogów zapalaniem I-i i mieli swoje święta lamp; według świadectwa Arystotelesa zapalali I-ę na cześć Minerwy, Hefaistosa, Prometeusza, na cześć Bakchosa podczas winobrania, posiłkując się do tego lampami i latarniami. U ludów wschodnich, Persów i Żydów I. nie wchodzi w składową część obrzędów religijnych, lecz bywa używana w uroczystościach świeckich: w dzień imienin Heroda okna domów ubierane były kwiatami i oświecane lampami. W Rzymie zapalano I-e zarówno na cześć bogów jak i cezarów, a następnie dla uczczenia wracających zwycięsko wodzów i zdobywców. Pierwsi chrześcianie okazywali pewną reakcyę przeciw stosowaniu I-i do obrzędów religijnych. W Wiekach Średnich I-e otrzymują wielki rozwój jako środek uczczenia możnowładzców: przy ich wjeździe do miasta, w dzień ich imienin i t. p. W nowszych czasach I-e w miastach wiążą sie z obchodami urzędowemi, lub są dobrowolną oznaką radości publicznej mieszkańców. Najświetniejsze w tern drugiem znaczeniu były

R.

Illustris (po łacinie: jasny, świetny, znakomity), według ustawy Dyoklecyana i Konstantyna o rangach dworskich, był to tytuł dostojników najwyższych: quaestor sacri palatii, magister offi-ciorum, dalej minister skarbu, minister dworu, kommendant straży przybocznej, prefekci czterech części cesarstwa, magistri militum (generałowie) i inni. Od czasów Karola Wielkiego tytuł książąt, hrabiów i biskupów. Nawet uczeni lubili tak się wzajem niem tytułować, zwykle w stopniu najwyższym (illustrissimus).

Illuzya, ob. Złudzenie.

Illuzyonizm, nowołacińskie Illusionismus od illusio — złudzenie, oznacza pogląd filozoficzny, według którego wiara lub przeświadczenie, że świat zewnętrzny istnieje, jest tylko złudzeniem, polegającem na nieuzasadnionem uprzedmiotawia-niu naszych postrzeżeń. Świat postrzegany jest tylko obrazem podmiotowym, czemś w rodzaju hallucynacyi. Z wyjątkiem przedstawicieli naiwnego realizmu (ob. Realizm), we wszystkich poglądach filozoficznych od Starożytności aż do naszych czasów dają się wykazać pierwiastki I-u mniej lub więcej daleko sięgającego i konsekwentnie przeprowadzanego. Szczególnie sceptycy, subjektywiści i idealiści różnych odcieni zwalczali gruby realizm w pojmowaniu świata zjawiskowego jako złudzenie. Do wybitniejszych objawów I-u należy zaliczyć teoryę subjek-tywizmu postrzeżeń zmysłowych u sofistów i sceptyków greckich, a zwłaszcza u Galileusza, De-scartesa i Locke’a, subjektywizm Hume’a, idealizm transscendentalny Kanta i fenomenalizm nowokrytyków. Jako przypuszczenie Descartes wypowiedział domysł, że wszystko mogłoby być tylko złudzeniem naszem („Meditationes de prima philosophia” I), ale ratował się dogmatycznym dualizmem. Malebranche, Berkeley, Fénelon, gdyby pozostali wiernymi założeniom swoim, byliby illuzyonistami. Fénelon pisze: „Tous ces êtres, dis-je, peuvent n’avoir rien de réel et n’être qu’une pure illusion qui se passe toute entière en dedans de moi seul” („De l’existence de Dieu”, Paryż 1861, str. 120). Schopenhauer uważa przyrodę, objawiającą się w cza-

lizm, Solipsyzm.

sie i przestrzeni, za „Phantasmagorie”, „Gehirn-phänomen” (zjawisko mózgu), „Schleier der Maja” (zasłonę Mai). H. Taine postrzeżenia świata zmysłowego uważa za „vraies hallucinations”, za hallucynacye prawdziwe czyli w określonych warunkach mające powszechną wartość przedmiotową.—Ob. Subjektywizm, Fenomena-

Ad. M.

Illyricnm (domyśl.: regnum — llliryjskie królestwo, po grecku to ’IXXopixôv, fj IXXoptç albo ’IXXopta) obejmuje wszystkie wschodnie wybrzeża morza Adryatyckiego, razem z górzystemi krainami, za niemi w głębi położonemi, a zatem dzisiejszą Dalmacyę, Bośnię i Albanię. I) Północna część I. stanowiła, może od r. 380 przed Chr., samodzielne państwo, które około r. 250 przed Chr. pod rządami króla Agrona szczytu potęgi doszło, wszakże w r. 168, za panowania króla Genthiusa (ob.), przez Rzymian ujarzmio-nem i zamienionem zostało we właściwą rzymską prowineyę, zwaną 111 y r i a, także z przydomkami Barbara, albo Romana, której granice sięgały od rzeki Savus do Drilonu. Pasma górskie, zwane Mons Albius (dzisiaj Alben), Bebii Montes i Mons Adrius, ciągną się wzdłuż całego wybrzeża i wciskają się głęboko we wnętrze kraju. Mieszkańcy tej krainy, plemię Trakom pokrewne, liczne, dzikie, bitne, lecz dla zdradliwości podstępnej zniesławione, dzielili się na trzy główne szczepy, i to: 1) na J a-p o d ó w albo J a p i d ó w (po łacinie Japodes albo Japydes), mających siedziby w najdalej ku północy wysuniętem wnętrzu krainy, aż do granic dzisiejszej Kroacyi; 2) na Libur nów (po łac. Liburni), szczep dzielny, słynący daleko jako znakomici marynarze, podbity przez Rzymian w r. 176 przed Chr., którego szybkoźaglowcom, zwanym „naves Liburnae” (Hor. Carm. 1, 37, 30; Epod. 1, 1), głównie zawdzięczał Oktawian zwycięstwo swe pod Actium; 3) na Dalmatów albo Delmatów (po łacinie Dalmatae albo Delmatae), mieszkających w najdalej ku południu położonej części krainy, aż do rzeki Drilonu, po długich walkach, z pomiędzy których najwięcej jest znaną walka z r. 119 przed Chr. z rzymskim wodzem L. Caeciliusem Metellusem, ujarzmionych stanowczo dopiero w r. 33 przed Chr.; odtąd nazwa Dal macy a (ob.) obejmowała także inne części krainy. Najznaczniejsze miasta, poczynając od północy, są następujące: Metulum, stolica Japidów, dzisiaj prawdopodobnie Moetling nad rzeczką Kulpą, Aru-pium, Se ni a (dzisiaj Zengg), Jad er a, dzisiaj Zara Yecchia, po słowieńsku Zador, Salona albo Salonae, w pobliżu dzisiejszego Spalatro, Sko-dra (dzisiaj Scodar albo Skutari), warowne, niedostępne prawie miasto w ziemi Labeatów (La-beates, Caes. Bell. civ. 3, 28), nad południową kończyną jeziora Labeätis (dzisiaj jezioro Skutari) położone. Wzdłuż całego wybrzeża I. leżały nieprzeliczone wyspy i wysepki, nadając

się wielce do hodowania szczepu winogradowe-go i drzewa oliwkowego, znane w Starożytnych Wiekach pod ogólnem mianem Wysp Libur-nijskich (po łacinie Insulae Liburnicae), pomiędzy któremi na wzmiankę osobną zasługują: Curiota (dzisiaj Veglio, po słowieńsku Krka, Karek), obie Apsyrtides (dzisiaj Cherso i Ose-ro, mostem z sobą złączone), Arba (Arbę), Issa (Lissa), Pharos (Lésina, po słowieńsku Hvar), Corcyra Nigra (włoska Curzoli, po słowieńsku Karkar), M elit a (Melida albo Mele-da). Osiedli na tych wyspach już w rychłych wiekach Grecy z sąsiednich wysp Jońskich, a około r. 380 przed Chr. zakłada na nich osady Dyonizyusz, tyran syrakuzański. Od r. 250 przed Chr. ulegały oue władzy illiryjskiej, a od r. 150 przed Chr. począwszy, Rzymianie je po kolei pod swe panowanie zagarnęli.—II) Południowa /., to jest południowa część krainy, obejmująca ziemie, na południe od rzeki Dri-lon (dzisiaj Drino) położone, aż do krainy Epi-rockiej, ku wschodowi granicząca z Macedonią, w Starożytnych Wiekach zwaua lllyris Grae-ca albo Epirus Nova, zajmuje większą część dzisiejszej Albanii. Góry Skardos tworzyły granicę pomiędzy Dalmacyą, ku wschodowi zaś rozległy się pasma gór Kandawijskich (dzisiaj Lenia i góry Elbassan), piętrzące się aż do 2 300 metrów wysokości. Rzeki Ge nu sus (dzisiaj Skumbi albo Tjerma), Apsos (Beratino, w górzystym biegu U z urn i zwana), Aoos (Vios-sa) i inne pomniejsze wpadały wszystkie do morza Adryatyckiego. Kraina cała, pierwotnie bardzo gęsto zaludniona, za czasów Strabona (7, 327) opustoszała, była bardzo górzysta, a stąd przydatna więcej do hodowania bydła, aniżeli do uprawy roli, wszakże w pobliżu wybrzeży mieściła grunta nadzwyczaj urodzajne (Strab. 7, 307). Do najznaczniejszych szczepów należeli: Atintanowie (Atintanes), Amant o-wie, Taulantyjczycy (Taulantii), osiedli na wybrzeżach, Dassaretowie (Dassaretae), razem z Pyrustami więcej we wnętrzu krainy mieszkający, jako i Parthinowie (Parthini). Kraina cała, złączona już od czasów Filipa II z państwem Macedońskiem, dostała się w roku 205 przed Chr. pod panowanie rzymskie, kiedy tymczasem miasta nadbrzeżne, założone przez Greków, jak oto: Apollonia (dzisiaj Pollina) i Epidamnos, później Dyrrhachion zwane (dzisiaj Durazzo), już w r. 229 przed Chr. przez Rzymian podbite zostały. Sławny trakt rzymski, zwany Via Egnatia, zaczynał się właśnie na wybrzeżu illiryjskiem, w Dyrrhachium i wiódł obok Apollonii przez góry Kandawijskie i Macedonię aż do Byzautium. Prócz owych miast wymienić jeszcze następujące należy: Lissos (dzisiaj Alessio albo Liesz), na lewym brzegu Drilonu, A ul on (Avlona, po włosku Valona), na wschód od przedgórza Akrokeraunion położone, miasto portowe Apollonii, Orikos (po łacinie

1877).

-V

■■

Oricus i Oricum, dzisiaj Gricho), we wnętrzu krainy, wreszcie Lychnidus (Ochrida albo Achrida), nad jeziorem, według miasta tego zwa-nem Lychnitis. — Por. Zippel „Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus” (Lipsk

S. Drz.

Przy podziale Imperyum Rzymskiego II liry ę przyłączono do Cesarstwa Zachodniego, ale po jego upadku dostała się w r. 476 Cesarstwu Byzantyjskiemu. Około r. 550 Słowianie, przybyli z Północy, założyli w I-i liczne osady, które wkrótce oderwały się od Byzancyum i utworzyły własne państwa. Oprócz kroacko-serbskiej Dalmacyi lub Chrobacyi, jak ją nazywano w Byzancyum, wyłoniły się wkrótce Stara Serbia, albo Raz a, Rascya (tak zwana od stolicy Razy, obecnie Nowy Bazar), Divolna i Trebunia (Trebinje) z Kanalią (południowa część obecnej Hercegowiny), Zachlumia (Hercegowina) i Na-rentania (Neretva); Bośnia zaś (Bosna) powstała ze wschodniej części dawnej Kroacyi. Wszystkie te kraje były poczęści pod obcą władzą, Węgrów, Byzantyjczyków i Wenecyan,—poczęści, w wieku XII i później, za czasów rozkwitu potęgi Serbii, pod słowiańskimi książętami, którzy jednak nieraz uznawać musieli zwierzchnictwo Węgrów, a w wieku XIV dostali się pod panowanie tureckie. W wieku XV Wenecyanie zajęli pas nadbrzeżny nad Adryatykiem; Turcy odebrali im część tego kraju, jednak po pokoju Passa-rowickim (1718) rozszerzyły się znów posiadłości weneckie. Nazwa „Illiryjczyków” nabrała w wieku XVII i XVIII znaczenia wyznaniowego, obejmując Słowian wyznania greckiego, nie-unic-kiego. Od czasów Maryi Teresy mówiono w tern znaczeniu o „illiryjskiej nacyi” Węgier. Pokój w Campo Formio (1797) oddał wenecką I-ę Austryi, za której rządów nazwa I-i ustąpiła miejsce Dalmacyi. Dopiero Napoleon I w 1809, po pokoju w Schönbrunn, wskrzesił nazwę I-i, rozciągając ją na ziemie ustąpione przez Austryę Francyi; utworzył z nich oddzielne państwo, zależne od Francyi, i nazwał „Prowincyami Illi-ryjskiemi”. Zawierały one hrabstwo Gorycyi z ziemią Monfalcone, Krainę, Tryest, karyntyj-ski powiat Villach, Rjekę, Istryę i większą część Kroacyi, później i dawną rzeczpospolitą Raguzy; Sawa tworzyła większą część granicy z Austryą. Podług ostatecznej organizacyi z r. 1811 państwo to podzielone zostało na sześć prowincyj cywilnych (Krainę, Karyntyę, Istryę, Kroacyę cywilną, Dalmacyę i Raguzę) i jedną wojskową. W prowincyach cywilnych zaprowadzono kodeks Napoleona. Po upadku Napoleona ziemie te dostały się Austryi; nazwa została i z krajów Krainy, Karyntyi, Gorycyi, Gradiski i Istryi utworzono Królestwo Illiryjskie. W r. 1849 podzielono to niehistoryczne królestwo na ziemie koronne: Karyntyę, Krainę, Gorycyę z Gradiską i Istryę. W nowszych czasach, po raz pierwszy w 1835 usiłowano nazwie I. lub „narody illiryjskie” nadać znaczenie narodowe, aby przez utworzenie królestwa Illiryjskiego, które miało objąć oprócz Kroacyi, Styryę południową, Karyntyę, Krainę, Istryę, Gorycyę, Gradiskę, Dal-macyę, słowiańską część Węgier, Bośnię i Hercegowinę, wzmocnić potęgę Słowian południowych. Próby te jednak nie były uwieńczone powodzeniem. Ob. IIliryzm.

Ilm: 1) lewy dopływ Saali, powstaje na północnym stoku Thiiringerwaldu, pomiędzy Finster-bergiem i Schneekopfem, pod wioską Stützerbach, z połączenia trzech leśnych strumieni: Freibach, Taubach i Lengwitz; pod Ilmenau opuszcza pogórze i, przebiegłszy 120 km., wpada pod Gross-heringen do Saali. Dolina jej, po większej części ścieśniona lesistemi wzgórzami, przedstawia nader malownicze widoki, szczególniej w okolicy Berka. Park w Weimarze oraz w Tifurcie I-owi są winne większą część swej piękności.—

2) I. prawy dopływ Dunaju w Wyższej Bawaryi, wytryska na północny od Altmünster, płynie w kierunku północ. - zachód., potem w północnym i wpada do Dunaju pod Vohburgiem. R-

limak, ob. Wiąz.

limanowski, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem— trzy kopie złote w gwiazdę, z nich środkowa ostrzem na dół (herb Jelita); w lewem, błękit-nem—jeleń wspięty, barwy naturalnej. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła orle, przebite każde ukośnie do siebie strzałą; między ich barkami, pod trzema sześciopromiennemi gwiazdami złotemi, róża srebrna. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podbite

m&ś

'Pilili

Fig. 161. limanowski (herb).

złotem. Nadany Krzysztofowi limanowskiemu, ze straży przybocznej Zygmunta Augusta, wraz z przywróceniem szlachectwa utraconego przez oddanie się zajęciom plebejuszowskim, przy adop-tacyi przez kanclerza Zamoyskiego—w obozie pod Pskowem d. 19 listopada 1581 r. — Zród-

D.

J. K.

K.

K.

ności hematytu), krychtonit, waszyngtonit.

Ilmenorutyl, minerał—jest to właściwie występujący w miascytach (syenitach eleolitowych gór Ilmeńskich), obficie żelazem zanieczyszczony,

ła: Pawiński „Źr. Dz.” (t. XI str. 210); Pieko-siński (str. 212); Ostrowski.

Ilmarynen, postać mityczna w podaniach Finnów; jest on biegłym kowalem; wysłany przez Wäjnämöjnena do Pohjoli (krainy północnej) do pięknej córki władzcy tej krainy, Luhi’ego, kuje cudowny młyn talizman, zwany Sampo, przynoszący szczęście, za co Wäjnämöjnen ma otrzymać rękę córki Luhi’ego; ale ta przenosi nad niego I-a, lecz wkrótce ginie pod kłami wilków i niedźwiedzi. Wtedy I. wykuwa sobie żonę ze złota i srebra, ale żyć z nią nie może; więc pragnie poślubić drugą córkę Luhi’ego, a gdy mu jej odmówiono, uwozi ją; lecz w drodze ona go zdradza i zostaje zamieniona za to w mewę, a I. powraca do domu. Poemat fiński „Kalewala” (ob.) opowiada barwnie i szczegółowo dzieje l a.—Patrz: „Le Kalewala” przez Léouzon le Duc’a (Paryż 1867) i D. Comparet-ti’ego „Der Kalewala” (Halla 1892).

Ilmenau (Elmenau), lewy dopływ Elby, powstaje w górach Lüneburger Heide z wielu strumieni, które pod Bodenteich przybierają nazwę I. Od Liineburga żeglowny, przebiegłszy 105 km., wpada pod Hoopse.

Ilmenau, miasto w W. Ks. Sasko-Wejmar-skiem, 473 m. nad poziomem morza, w pięknem położeniu przy północnym stoku Thüringerwaldu, nad rzeką limem, przy linii dróg żelaznych Neudietendorf-I. i I.-Grossbreitenbach. Jest siedzibą sądu, urzędu górniczego, izby obrachunkowej, inspektoratu leśnego, probierni termometrów oraz szklanych narzędzi, podległej państwowemu instytutowi fizycznemu w Charlottenburgu. Poczta, telegraf, dwa kościoły ewangielickie, politechnika, szkoła realna, państwowTa szkoła przemysłowa, szkoła wyrabiaczy narzędzi szklanych, instytut żeński, pomniki: Fryderyka Hoffmanna i Scheffla, fabryka narzędzi fizycznych, głównie termometrów i barometrów, towarów z masy papierowej, farb drukarskich, rękawiczek, zabawek, kleju. Mieszkańców przeszło 7 000. Jest tu zakład hydropatyczny, nowy dom kąpielowy, sanatoryum chorób nerwowych, kąpiele iglicowe, zakład wód sztucznych, mineralnych i terapeutyczny. Gości kąpielowych bywa tu po 5 do 6 000. Miasto pierwotnie było w posiadaniu hrabstwa na Käfenburgu, których gród r. 1290 kazał zburzyć Rudolf Habsburski. Od r. 1343—1583 należało do Hennebergu, w 1631 zostało przyłączone do elektorstwa Saskiego, a w 1660 do Księstwa Wejmarskiego. I. był ulubionem miejscem pobytu w. ks. Karola Augusta i Goethego, którego domek na Kichelhahnie zgorzał r. 1870, lecz go potem odbudowano. — Porów. Eckhardt „Historisch-statist. Beschreibung der Stadt Ilmenau” (1891).

Ilmenit, minerał romboedryczny (klasa rom-boedru) składu Fe Ti 0₃ ( = Fe O. Fi 0₂ tytanian żelazawy). Co do kątów i utworów bliźnięcych

podobny hematytowi (Fe₂0₃ krystalicznemu tlenkowi żelazowemu), ale w istocie należy do klasy romboedryczno-ćwiartkowej. Skutkiem tego ściany skalenoedru i piramidy wtórej ukazują się często tylko w liczbie połowicznej. Kąt rom-boedru chwiejny: od 93° 50' do 94° 29'. Twardość od 5 do 6. Barwa żelazno-czarna. Rysa czarna albo brunatna, czem się różni od hema-tytu, dającego rysę wiśniowo-czerwoną. Ciężar właściwy od 4.3 do 4.9. Zazwyczaj całkiem magnetyzmu pozbawiony lub tylko w stopniu nieznacznym własność tę wykazujący, niekiedy jednak silnie magnetyczny. W kwasie solnym rozkłada się bardzo trudno, przez co znów wyróżnia się od podobnego do niego z pozoru magnetytu (Fe0.Fe₂ 0₃). W płomieniu dmuchawki nietopliwy, ogrzany ze stężonym kwasem siarkowym zabarwia się na niebiesko. Wedle podanego na początku wzoru chemicznego zawiera

47.4 tlenku żelazawego i 52.6 dwutlenku tytanowego. Wzór ten odpowiada jednak tylko końcowemu wyrazowi szeregu, np. I-om Miaskim lub Egersundzkim, gdy inne zdają się być mieszaniną równopostaciową związku wymienionego wyżej z tlenkiem żelazowym. Oprócz tego niektóre I-ty zawierają tytanian magnowy MgTi03 (Mg0.Ti0₂), jak np. tak zw. pikrotytanit z Warwick. Ta zatem domieszka izomorfowa upoważnia do zaliczenia I-tu do tytanianów, pomimo dość blizkiego pokrewieństwa krystalograficznego z hematytem. Odróżniamy następujące gatunki I-tu: 1) kryształy narosłe: z kwareem, albitem, anatazem i t. d. w szczelinach łupków krystalicznych, np. w Delfinacie. 2) Kryształy zawieszone (wrosłe) — w miascycie gór Ilmeń-skich, w łupkach krystalicznych koło Kragerö wraz z apatytem, na Ingelsbergu pod Gasteinem z talkiem i dolomitem. 3) Tabliczki zawieszone, jako część składowa skał wybuchowych, takich jak dyoryt, dyabaz i in. 4) Ziarna nieforemne, występujące koło Egersund w Norwegii. Na miejscu wtórnem w postaci drobnych głazików (izeryn) nad Izerą w Karkonoszach, jako piasek (menakanit) w Kornwalii koło Menaccan i u nas w Dunajcu przy Czerwonym Klasztorze pod Pieninami. Większe ilości piasku żelazisto-tytano-wego występują nad lewemi dopływami rzeki św. Wawrzyńca w Kanadzie i innych miejscach. Produktem rozkładowym I-tu osadowego w skałach bywa niekiedy tytanit, leukoksen, tytano-morfit. Nazwa I-tu, wprowadzona przez Kupffe-ra, pochodzi od jeziora Urnen na Uralu. Najbardziej utartą polską nazwą tego minerału jest żelaziak tytanowy Łabędzkiego. Synonimy I-tu są następujące: nigryn, pikrotytanit (od 7uotpóę=gorzki, aluzya do zawartości magnezyi), kibdelofan (xtßöinXoc rrr nieczysty, wskutek obec-

z. w.

z. w.

rutyl. Ten ostatni jest to tetragonalny dwutlenek tytanu Ti0₂. Kryształy te należą do klasy bipiramidy dytetragonalnej, pryzmatyczne, najczęściej są kombinacyą pryzmatu pierwszego i wtórego z takiemiż piramidami. Ściany pryzmatyczne są zwykle zbróżdżone podłużnie. Utwory bliźniacze nadzwyczaj pospolite; płaszczyzną bliźniaczą bywa najczęściej ściana piramidy wtó-rej, a osobniki różnią się co do kierunku osi głównych o 65°35'. Bliźniaki kolankowe składają się z dwu, trzech do sześciu osobników i wówczas tworzą koło zamknięte; do zwykłych utworów należą również bliźniaki wielokrotne i siatkowe. Bliźniaki koliste z Graves Mount i Magnet Cowe, złożone z ośmiu indywiduów podlegają temu samemu prawu bliźnięcemu. Łup-liwość dokładna, równoległa do ścian słupa pierwszego i wtórego. Równolegle do ścian piramidy pierwszej kryształy wykazują łupliwość niedokładną. Przełam muszlowy nierówny. Twardość 6 do 6.5. Ciężar właściwy 4.2 do 4.3. Barwa brunatna lub czerwona, hyacyntowo-czer-wona, krwisto - czerwona, także żółta i żółtawo-brunatna. Rysa żółtawo-brunatna. Na ścianach gładkich połysk metaliczno-dyamentowy. Przezroczystość niewielka; dwójłomność nadzwyczaj silna, dodatnia. Skład teoretyczny wynosi 60°/0 tytanu i 40% tlenu, statecznie jednak zawiera domieszkę tlenku żelazowego, nieraz znaczną. W płomieniu dmuchawki nietopliwy, w kwasach nierozkładny. Stopiony z solą fosforową, daje reakcyę tytanową. Z pomiędzy licznych syntez rutylu najważniejsze są doświadczenia Hautefeuil-le’a. Otrzymał on krystaliczny dwutlenek tytanu z pary chlorku tytanowego lub florku tytanowego przez podwójną wymianę z parą wodną:

TiCl₄ -f 2H₂0 = Ti0₂ + 4HC1

TiP₄ + 2H₂0 = Ti0₂ -j- 4HP.

Doświadczenia Hautefeuille’a wykazały, że, zależnie od temperatury, powstaje bądź rutyl, bądź anataz, bądź też brukit,—stwierdziły zatem trój -postaciowość dwutlenku tytanowego. Rutyl tworzy często kryształy, niekiedy w postaci cienkich igieł narosłe na ścianach rozpadlin w łupkach krystalicznych, a także w granicie obok kwarcu, felspatu, błyszczu żelaza, czasami w sąsiedztwie brukitu lub anatazu. Igły bywają częstemi wrost-kami kryształu górnego. Godne uwagi jest napotykane niekiedy zrastanie się prawidłowe rutylu z błyszczem żelaza, rzadziej z maguetytem. Sieci bronzowo-żółte zostały nazwane sageni-tem, kryształy i ziarna bogate w żelazo odpowiadają nazwie nigrynu, a takież utwory osadzone w miascycie noszą nazwę ilmenorutylu. Piękne kryształy występują w Graves Mount w Georgii, gdzie je znaleziono wraz z dystenem i pirofilitem. Wielce rozpowszechnione są bliźniaki sercokształtne, tudzież ziarna i skupienia ziarniste w łupkach krystalicznych i przejmujących je żyłkach kwarcowych, znacznie rzadziej w wapieniu i dolomicie ziarnistym, za to częściej w skałach osadowych na miejscu wtórnem. Piękne, wielkie i najczęściej pojedyncze kryształy znajdują się w kwarcu około Modriach w Sty-ryi. W filitach pospolite są drobne kryształki igiełkowate. Na miejscach wtórnych występuje często w piaskach wraz z kwarcem, turmalinem i t. p., niekiedy ze złotem.

Ilmeń, jezioro w gub. Nowogrodzkiej, pomiędzy powiatami: Nowogrodzkim, Starorusskim i Kresteckim, ma długości wiorst 40, szerokości 32, powierzchni 807. Brzegi jego nizinne, z wyjątkiem niektórych miejsc na południu i u źródeł Wołchowa, gdzie sięgają wysokości trzech sążni. Południowo-zachodni i wschodni są nizkie i błotniste; południowy i południowo-zachodni składają się z wapienia, którego łomy znajdują się pod wioską Zadnieje Pole. Dno jeziora jest kamieniste., pokryte mułem napływowym. Głębokość po większej części od 1-go do 1% sążnia, u brzegów mniejsza. Na wiosnę poziom wód I-u znacznie się wznosi, w lip-cu za to mocno opada, szczególniej w uściach rzek do tego stopnia, iż żegluga prawie całkowicie ustaje. Jezioro to bardzo burzliwe, osobliwie zaś przy wietrze wschodnim, który statki zapędza do brzegu zachodniego, gdzie braknie zatok, a jest wiele skał podwodnych. Dla zabezpieczenia żeglugi wykopano wzdłuż wschodniego brzegu jeziora kanały: Siwersa i Wiszerski, łączące rzekę Mstę z Wołchowem. Do I-u wpadają rzeki: Msta, Poła, Łowat' z Polist'ją, Szelon z Mszagą, Wierenda i in., a za odpływ służy mu Wołchow.— Dookoła I-u, w bardzo dawnych już czasach, osiadły plemiona Słowiańskie. Dzięki środkowemu położeniu tego jeziora, przez które po dopływach jego szła wielka droga wodna z głębi kraju Wołchowem do jeziora Ładogi a potem po Newie na morze, wyrósł u odpływu jego Nowogród Wielki. Śród ludności, zamieszkującej północno-zachodnie brzegi I-u, zachowało się jeszcze bardzo wiele zwyczajów i tra-dycyj prastarych i staroruska gwara. Brzegi zaludnione są dosyć gęsto. Mieszkańcy, prócz rolnictwa, zajmują się żeglarstwem i rybołówstwem. Wychodźtwo w obce strony, względnie biorąc, dosyć jest słabe. Rybołówstwem je-ziorzanie trudnią się głównie w zimie. Gatunki ryb tu się poławiających, są mianowicie: leszcze, sandacze, jazie, okonie, sigi, goławle (rodzaj karpia), sumy, jazgarze, stynki i t. d. Żegluga bardzo ożywiona, upadek Wysznie-Wołoc-kiego systematu wodnego niewielką szkodę I-owi wyrządził, ładunki bowiem spławiane tern jeziorem są pochodzenia miejscowego, a nie tranzytem. W r. 1892 przepłynęło przez I. w dół i w górę 3 319 statków 8 578 tratew; towarów przewieziono za 2 502 000 rubli; wartość tratew wynosiła 244 290 rb. Ładunek spławiany po I u stanowią produkta wiosek nadbrzeżnych, albo nad jego dopływami leżących: drzewo, owies,

R.

J. K.

len, ryby idą do Petersburga; wapno i kamień ciosowy do Nowogrodu. W ostatnich pięćdziesięciu leciech żegluga na I-u podupadła, lecz spław drzewa się zwiększył, ob. limer. R-

Ilmeń—nazwę tę noszą jeszcze dwa niewielkie jeziora: jedno w gub. Saratowskiej, drugie w paśmie Ilmeńskiem gór Uralskich, w gub. Permskiej, leżące na wysokiej płaszczyźnie.

Ilmeń. Na Wołdze i innych rzekach Rossyi południowo-wschodniej I-ami nazywają w kształcie jezior rozszerzone zatoki rzeczne, lub też jeziora z takich zatok powstałe. Nazwa I. nie odróżnia się ściśle od nazwy Liman (gr. X(p7]), na brzegach mórz Czarnego i Azowskiego często używanej w tern znaczeniu, co Ilmeń.

Ilmeńslrie góry, odrośl wschodnia łańcucha Uralskiego, przechodząca przez powiat Troicki, gub. Orenburskiej. Zacząwszy się przy brzegu lewym rzeki Uja, ciągnie się ku północy brzegiem prawym rzeki Mijasa aż do granic po w. Jekaterynburskiego, gub. Permskiej. Długość tego pasma wynosi wiorst 80, punkt najwyższy przy jeziorze Ilmeńskiem sięga tylko 1200 stóp. Góry I. składają się z gruboziarnistego granitu i godne są uwagi jako rodniki nadzwyczaj rzadkich minerałów. Granit składa się z grubych kryształów żółtego szpatu polnego i drobnych listków czarnej miki, a w pobliżu jeziora Ilmeńskiego, zawierający się w granicie kwarc połączony jest z kamieniem amazońskim (ob.). Z napotykanych w granicie minerałów przy jeziorach Mijaskiem i Turgajańskiem na szczególniejszą zasługują uwagę: cyrkon, il-menit, apatyt, różowy kankrynit, topaz i korund.

Ilmer, inaczej Ilmari, Inmar, istoty mityczne różnych plemion fińskich, będące uosobieniem nieba i powietrza; nazwy ich pochodzą od fińs. i l(in a)=powietrze, po wogulsku in=niebo; stąd też nazwa jeziora Ilmeńskiego.

Ilminskij Mikołaj, syn Jana, orjentalista rosyjski, ur. 23 kwietnia 1822, urn. 27 grudnia 1891 roku, syn protojereja penzeńskiego, kształcił się w akademji duchownej w Kazaniu, gdzie nauczył się też języka tatarskiego; po ukończeniu zaś tego zakładu w r. 1846 pozostawiony był tamże jako bakałarz nauk przyrodniczych i języka tatarskiego; wkrótce mianowany był członkiem komisji, ustanowionej do rewizji tatarskiego przekładu Nowego Testamentu; poczym w r. 1850 wysłany do Petersburga do rewizji tatarskich przekładów ksiąg liturgicznych. Następnie udał się do Damaszku, Konstantynopola i Kairu celem nauczenia się jęz. perskiego, tureckiego i arabskiego. Wróciwszy do Kazania, w r. 1854 miał sobie poruczony wykład języka arabskiego i tureckiego w nowootworzonym oddziale prze-ciwmuzułmańskim przy kazańskiej akademji duchownej. W roku 1859 udał się do Orenburga, gdzie służył do r. 1861 w komisji pogranicznej, a przytem zajmował się gorliwie nauką języka kirgiskiego i spisywał z ust Kirgizów podania, pieśni i inne utwory literatury ludowej. Stąd powołany był do uniwersytetu kazańskiego na profesora języka tatarskiego, obok tego wykładał języki wschodnie w tamtejszej akademji duchownej. W uniwersytecie przez pięć lat (1867— 75) redagował „Izvëstija” i „Zapiski” uniwersytetu kazańskiego. W r. 1872 został w tymże mieście dyrektorem seminarjum nauczycielskiego dla obcych narodowości i odtąd poświęcił się zupełnie krzewieniu oświaty i chrześcijaństwa wśród tych ludów, wydając książki początkowe dla Tatarów, tłumaczenia książek religijnych na ich język, oraz związane z tekstem tych dzieł własne badania filologiczne. W r. 1864 z jego zapoczątkowania powstała w Kazaniu szkoła prywatna dla dzieci chrześcijan tatarskich. Dla Tatarów chrześcijan wydał: Elementarze rosyjskie (Bukvari: 1862, 1864, 1867 i nast.), przekłady wyjątków z biblji, jak księgi rodzaju (Knigi by-tija, 1863), księgi mądrości Salomona (Premu-drosti, 1864), Ewangielję św. Mateusza (1855); nabożeństwo wielkanocne (1869) i wiele innych. Licznemi artykułami swemi, ogłaszanemi w różnych czasopismach, zapoznawał czytelników z nieznaną przedtym literaturą podaniową ludów tatarskich, ich zwyczajami, obrzędami i właściwościami ich mowy. Drukował je mianowicie w czasopismach: „Izvëstija archeołogićeskago obśće-stva”, „Bulleteny Akad.vnauk”, „Ućenyja zapiski kazausk. univers.”, „Zurnał minis. nar. prosv.”, „Pravosh obozrënije” (od r. 1863) i inne. Prace osobno wydane: książka arabska „Kitäb-Birkili”, zawierająca wykład zasad religji mahometań-skiej; „Baber-Name”—zapiski autobiograficzne sułtana Babera z tekstem oryginalnym, dzieło ważne, jako podręcznik do nauki języka dżaga-tajskiego (Kazań 1859); „Istorija prorokov Rab-guzy na dżagatajskom narećii” (Kazań 1859); „Samoucitel russkoj gramoty dla Kirgizov” (tamże 1861); następnie tekst kirgiski poetycznego opowiadania ludowego o bohaterze Targuniu p. t. „Ir-Targyń, kirgizskaja povëst’” (tamże 1861); „Materiały k izuceniju kirgizskago narećija” (tamże 1862), dzieło bardzo ważne, po raz pierwszy bowiem zapoznawało lingwistów z językiem kirgiskim, przedtym nieznanym. Składa się ono z dwu części, z których pierwsza zawiera uwagi nad głosownią i formami gramatycznemi języka kirgiskiego; druga zaś jest słownikiem tego języka. Na podstawie rozpatrzonych w tym dziele własności fonetycznych, morfologicznych i leksykalnych języka kirgiskiego I. zalicza go do grupy północnej języków turskich, wśród których wyodrębnia się formami, niespotykanemi w innych językach turskich. Ogłosił prócz tego prace następujące: „O perevodë christijanskioh knig na tatarskij jazyk” (1875 w «Żurn. min. nar. prosv.»); „O cerkovnom bogosłużenii na ino-rodceskich jazykach” (1883, w «Pravoslavn. Sobesëdnik»); „Opyty perełożenija christijanskioh

Unickiego. Dała się naprzód poznać jako tłó-maczka, przełożywszy udatnie poemat Walter-Scotta: „Pan dwóchset wysp” (1855 w „Bibliotece Warszawskiej”). Później poezyami orygi-nalneini przemawiała głównie do uczucia, pragnąc jego uszlachetnienia wśród społeczeństwa; zbioru tych pieśni, rozproszonych po czasopismach, dotąd nie mamy, tak samo jak jej ślicznych przekładów z Longfellowa i innych poetów. Próbowała też sił swoich na polu drama-tycznem i epickiem. W pierwszym rodzaju skreśliła obraz 4-aktowy pod n. „Alchemik” (1858 w „Bibl. Warsz.”), obrazek dwuaktowy: „Kto winien” (1861 w „Tygodniku illustr.”); „Grób i róża” (1861 w „Kółku domowem”), ko-medyę „Panny Konopianki” (grywaną, ale nie-drukowaną). W drugim rodzaju napisała parę poemacików: „Paproć” (1856 w „Bibliotece Warsz.”); „Miecz ojcowski” (1859 w „Gazecie Codziennej”), przedstawiła dzieje Polski wierszem w „Illustrowanym skarbczyku polskim” (1861, drugie wyd. 1863, Warsz.). Tłómaczyła następnie „Pieśni Ossyana” (1865) i powieść Goethego: „Powinowactwa z wyboru” (1866, Warsz.). Od r. 1865, zostawszy redaktorką tygodnika dla kobiet p. t. „Bluszcz”, wydawanego w Warszawie, oprócz wielu wierszy, zacną myślą nacechowanych, oprócz artykułów treści pedagogicznej, życiorysów, ocen, przekładów, pomieściła tu kilkanaście powieści lub nowel oryginalnych, jak oto: „Pan profesor”; „Tarłowa góra”; „Saryusze”; „Sprężyna życia”; „Księżniczka Beata”; „Kamienna wola”; „Za szczęściem”; „Nauczycielka”; „Siostrzyczka Ludwinia”; „Bro-nisia”; „Gość wigilijny”, oraz dwie no-welle pisane na tematy i według tekstów obcych: „Marya Staffe” i „Geraldina Hawthorne”. Uczuciowość, przechodząca nieraz w sentymen-talność, i skłonność do idealizowania ludzi na-Ilmoni Emmanuel (* d. 29 marca r 1797— wet najpowszedniejszych; pewna patetyczność, f d. 14 kwietnia 1856), lekarz. Do nauk zawo- polegająca, nie na szumnych wyrazach, ale na du swego przykładał się w Abo, Sztokholmie przedstawieniu i ocenieniu niektórych zwykłych i Upsali, gdzie w r. 1824 został licencyatem objawów życia, jako czegoś nadzwyczaj wznio-medycyny; w r. 1826 otrzymał w Abo posadę słego — otaczają eteryczną atmosferą te utwory prosektora przy katedrze anatomii opisowej, i czynią je podobnemi do sielanek. Ludziom Lata 1828— 1830 spędził na podróżach nauko- I-ej brak pospolicie krwi; w ich żyłach płynie, wych w Niemczech, Francyi i Anglii, powróciw- zda się, sok malinowy, bardzo przyjemny, ale szy do Finlandyi otrzymał w r. 1834 w Hel- j na krótko. „Pan profesor” pierwszy raz czyta-singforsie katedrę lecznictwa praktycznego i zaj- ny może zachwycić serdecznem ciepłem domo-mował ją do śmierci.—Oprócz rozmaitych prac wego ogniska, wymarzonego idealnie; ale dalsze, drobniejszych ogłosił drukiem: „Bidrag till Nor- wskutek powtarzania się i postaci i sytuacyj dens sjukdomshistoria” (Helsingfors 1846 —1853, i nastrojów podobnych, już takiego uroku nie 3 części), oraz wspólnie z L. H. Törnrothem wywierają: znać w nich, że autorka, zamiast „Analecta clinica iconibus illustrata” (tamże odświeżać swe pomysły obserwacyą, sama sie-1851—1854, tom I, 2 zeszyty).—Por. „Biograph, bie kopiuje. Język wszędzie czysty, poprawny, Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 341).Dr J- **• nieraz piękny.    p- Chm-

vëroucitelnych knig na tatarskij i drugije ino-rodćeskije jazyki v naćale tekuśćago stolëtija” (Kazań 1885); „K charakteristikë missionerskich inorodćeskich śkoł” i „Iz pierepiski ob udostoje-nii inorodcev srjaścennosłużitelskich dołżnostej” (tamże 1885); „Kazanskaja kreśćeno - tatarskaja śkoła. Materiały dla istorii prosvëscenija Tatar” (1887); „Perepiska o cuvasskich izdanijach pe-revodceskich kommissij” (tamże 1890); „Vospo-minanija ob I. A. Ałtynsarine” (tamże 1891). Z badań filologicznych, dotyczących języka słowiańskiego ksiąg, używanych przy nabożeństwie cerkiewnym, I. wydał pracę p. t. „Rozmyślenije o sravnitelnom dostoinstvë v otnośenii jazyka raźnovremennych redakcij cerkovno-slavjanskago perevoda Psałtyri i Evangelija” (Kazań 1882 i Petersburg 1886); oraz: „Svjatoje Evangelije Gospoda naśego I. Christa” (Kazań 1889), podług tekstu Ewangielji Ostromira i innych dawnych zabytków. Poglądy swoje na potrzebę znajomości języka cerkiewno - słowiańskiego wypowiadał w rozprawach i wydawnictwach: „Obucenije cer-kovno-słavjanskoj gramotë” (dwa wydania, dla uczniów i dla nauczycieli, Kazań 1885 i 1887); „Svjatoje Evangelije ot Matfeja. Drevńe-słavjan-skij tekst” (tamże 1888); „Cerkovno-slavjanska-ja azbuka dla cerkovno - prichodskich śkoł” (dla nauczycieli i uczniów, 1889); „Obucenije gramotë po cerkovno - słavj. azbukë” (tamże 1880). Pracował także w kazańskiej komisji ustanowionej do przekładów książek przy bractwie św. Gurjusza; pod jego redakcją i z jego udziałem wydano dla szkół cerkiewno-parafjalnych: caso-słov, psałtyr', oktoich i inne. — Życiorys I-ego skreślili: Vitevskij w czasopiśmie «Izvëstija po kazans. eparchii» (1892, Nr 4—6 i osobno) i P. Znamenskij „Na pamiat' o N. I. I-om,” (Kazań 1892). — Porów. „Encikłop. Słovar' Brock-

A. A. K.

hausa”.

Ilnicka Marya (* 1825 — f 26 sierpnia Ilnickij Wasyl, pisarz małoruski (* 1823 1897), poetka i powieściopisarka, córka Edwar- w Pedpieczarach pod Stanisławowem — f 1895). da Majkowskiego, pułkownika saperów w. p., Syn księdza unickiego, studyował filozofię i teo-i Julii z Garczyńskich, urodziła się i wychowy- logię we Lwowie, gdzie r. 1848 przyjął świę-wała w Warszawie, gdzie też wyszła za Tomasza cenią. Zniechęcony do życia na wsi, zrzekł się

98

®novk]. Powie Ilmtr. Zon. 287. I. XXX.

S. Drz.

probostwa i został katechetą w Stanisławowie; później, skończywszy dalsze studya uniwersyteckie w Wiedniu, był nauczycielem gimnazyalnym w Stanisławowie. R. 1861 zamianowany dyrektorem gimnazyum w Tarnopolu, a potem dyrektorem rusińskiego gimnazyum akademickiego we Lwowie. Był członkiem szkolnej rady galicyjskiej i otrzymał tytuł kanonika lwowskiej kapituły metropolitalnej. 1. obok Kulisza rozwijał najszerszą działalność literacką. Pisał artykuły geograficzne i historyczne, krytyczne, estetyczne, pdróżnicze, pedagogiczne, przyrodnicze, powiastki i książki popularne. Z utworów jego wymienimy: „Kowal kłepłe, póki tepłe”, „Skolar na wandriwci”, „Durnyj Iwaś”, „Pripowidki o cy-hanach”, „Obrazki z żytja”, „Swaty”, „Roman Dula”. Odznaczają się one lekkim stylem i hu morem naturalnym. Godne są też zaznaczenia powieści: „Sudżena” i „Horbatyj”, przechylające się ku realizmowi. Z dzieł historycznych wspomnieć warto: ^Starodawnyj Zwenihorod”, „Tere-bowla” (Lwów 1862); „Wisty pro zemlu i diji Rusinyw” (tamże 1869 — 70); „Perehled jużno-ruskoj istorii” (1875). W narodowym ruchu Rusinów galicyjskich -brał żywy udział. Już r. 1848 zasiadał w „Soborze ruskich uczonych” we Lwowie. Przez pewien czas należał do centraluego komitetu „Proswity”, i z jego-to podniety, jako prezesa kommissyi wyznaczonej do przygotowania podręczników rusińskich na użytek szkół ludowych i średnich, w ciągu lat kilku opracowano wszystkie najważniejsze. Przez długi czas był prezesem rusińskiego towarzystwa pedagogicznego, a w ostatnich leciech gorliwie zbierał składkę na budowę teatru rusińskiego. *

Iloci. ob. Hel o ci.

Iloczyn, ob. Mnożenie.

Ilok (węg. Ujlak, łac. Cuccium), osada w kroacko - sławońskim komitacie Syrmii i sta-cya okrętów na lewym brzegu Dunaju, ze starym ufortyfikowanym zamkiem na górze. I. leży poczęści na wzgórzu; posiada stary klasztor franciszkanów i nieco zabytków z czasów rzymskich. Mieszkańcy uprawiają wino, hodują bydło i jedwabniki, handlują winem i drzewem. I. liczy (1890) 4 288 m-ców, przeważnie katolików rzymskich.

IlopangO (Coj utepeque), jezioro w środko-wo-amerykańskiem państwie Salvador, na wschód od miasta San Salvador, pod 13°42' szer. półn., długie na 9.2 kim., szerokie na 7.3 kim., głębokie przeszło na 200 metrów. Otoczone przez strome góry, ma liczne wyspy, pomiędzy niemi wulkan, który pojawił się po trzęsieniu ziemi 20 stycznia 1880 r. Jezioro ma wodę gorzko-słoną, żyje w niem jednak mnóstwo ryb; okolice jego są żyzne i bogate w bydło.

Iloraz, ob. Dzielenie.

Ilorin, miasto w kraju Nupe, w Sudanie za-clioduim, na wzgórzach, wysokich na 300 metrów, otoczone przez mury, długie na 20 kim., i rowy, poczęści też przez rzekę Assa. Rzeka Solioluku płynie przez miasto. Mieszkańców liczy (podług Rohlfsa) 70 000, przeważnie z plemienia Joruba, także i z plemion Nupe, Fulah, Haussa i Kaniki; wszyscy oni są wyznawcami Islamu, zabarwionego jednak silnie naleciałościami pogańskiemi. Wyrabiają piękne tkaniny, broń i skóry; są śmiałymi wojownikami; posyłają od czasu do czasu daninę do Gando, zresztą są niepodlegli.

Ilos (po grecku “MXoç), 1) syn Dardanosa i Batei, córki Teukrosa; gdy zmarł bezdzietnie, odziedziczył tron Dardanii brat jego, Erichthonios (Apollod. 3, 12, 2). — 2) syn Trosa i Kallirhoy, córki Skamandrosa, wnuk Erychthoniosa, prawnuk Dardanosa, brat Assarakosa, Ganimeda i Kleopatry, z Eurydyki, córki Adrastosa, ojciec Laomedonta, a zatem dziad króla trojańskiego Pryama (Homer II. 20, 231 i nast.). Gdy razu pewnego w igrzyskach, i to w walce zapaśniczej, w ziemi Frygijskiej odniósł zwycięstwo, dostał od tamtejszego króla w nagrodę jako niewolników 50 młodzieńców i 50 dziewic, a prócz tego, według rozkazu wyroczni, pstrą krowę, z tern wyraźnem zleceniem, aby tam, gdzie się ona położy, miasto założył. Według tej mitycznej opowieści powstać miało miasto Ilion (ob.), na tak zwanym pagórze frygijskiej Aty. Na prośby gorące, aby Zeus zesłał mu pomyślny znak jaki z nieba, znalazł I. nazajutrz przed namiotem swym Palladion (ob.), dla którego zaraz świątynię wystawił. Gdy podczas pożaru tej świątyni posąg ów Pallady Ateny wyratował, oślepł, gdyż nikomu ze śmiertelnych nie było wolno go oglądać; wszakże bogini łaskawa dała się przebłagać i wzrok I-owi przywróciła. Z krainy paflagońskiej miał on wypędzić Tantalosa i syna jego Pelopsa, którzy mu brata, Ganimeda, byli porwali. Grób jego znajdował się na równinie ilijskiej, prawie w połowie drogi od bramy Skajskiej aż do obozowiska Greków.— Por. Homer II. 10, 415; 11, 136; 372; 20, 232; 236; Apollod. 3, 12, 3; Theocr. 16, 75; Paus. 2, 22, 4. — 3) Syn Mermerosa, prawnuk Jarona i Medei, w elijskiej Efyrze; gdy Odysseusz prosił go o użyczenie jadu, aby nim strzały swe pomazać, wzbraniał się tego uczynić z bojaź-ni boskiego gniewu. — Porów.: Homer. Od. 1, 259 i nast.; 2, 328; Strab. 8, 338; Eust. 1415, 50 i nast.

Ilościowy rozbiór chemiczny, ob. Rozbiór chemiczny.

Ilość w filozofii, jako kategorya czyli powszechne orzeczenie o przedmiotach myśli rzeczywistych i urojonych. Wszystko, cokolwiek poznajemy jako przedmiot, poznajemy między innemi jako I., t. j. jako wielkość, która w razie, gdybyśmy mieli jednostkę mierniczą, mogłaby być wyrażoną jako liczba. Kategoryę tę pierwszy wymienia w swojej liście kategoryj

Ad. M.

Arystoteles i nazywa ją Tuoaov lub rcoaór/ję quantitas, określa zaś właściwie jako wielkość („Metaphysica” V, 13, 1020a, 7). Scholastycy określają I. jako „mensura substantiae” (Will-mann „Geschichte des Idealismus” II, 374). Franciszek Bacon powiada: „Quantum naturae nec minuitur, nec augetur” (przyroda ilościowo jest wielkością stałą, „De dignitate etc.” III, 1). Hobbes określa I. jako „dimensio determinata” („De corpore”, Cap. 12). Galileusz, Kepler, Descartes domagają się ilościowego badania przyrody; Kepler pisze: „Świat z natury swojej jest I-ą, umysł zaś ludzki nic tak dobrze nie pojmuje, jak I-i i zdaje się, że jest stworzony do ich postrzegania” (Lasswitz „Atomenlehre” I, 354). Descartes sądzi, że „I. w istocie nie różni się od materyi, tylko w naszem pojęciu, jak liczba nie różni się od tego, co jest liczone” („Principes de philosophie” II, 8). Według niego I. ruchu we wszechświecie jest stałą, jak według Leibniza siła żywa jest „quantité qui se conserve”. Chr. Wolf określa I.: „wewnętrzne rozróżnienie rzeczy podobnych czyli to, dzięki czemu rzeczy podobne mogą się różnić pomiędzy sobą, nie tracąc podobieństwa wewnętrznego” („Ontologia” § 348). Kant terminu Quantität używa w znaczeniu logicznem (ob. I. w logice), poza tern zaś mówi o Grösse (= quantum), a więc właściwą kategoryą jest u niego wielkość („Kritik der reinen Vernunft”, wyd. Kehrbacha, str. 159, 160). Nowsi teoretycy poznania wątpią czy kategorya I-i może być uważana za zasadniczą i raczej skłaniają się ku opinii, że jest pochodną od bardziej zasadniczych wielkości i liczby.—Literatura: Eduard von Hartmann „Die Kathegorienlehre” (Berlin 1896); O. Schmitz-Dumont „Naturphilosophie als exacte Wissenschaft” (Lipsk 1895).

Ilość w logice oznacza: 1) zakres pojęcia,

t. j. ogół rzeczy, które pojęcie ogarnia, do których się ściąga, np. I. pojęcia organizmu jest większa, niż I. pojęcia rośliny, gdyż w zakres pojęcia organizmu wchodzą wszelkie organizmy roślinne i zwierzęce, gdy tymczasem w zakres pojęcia rośliny organizmy zwierzęce nie wchodzą. W tern znaczeniu mówi się o względnej I-i pojęć rodzajowych i gatunkowych, przyczem I. pojęcia rodzajowego jest większa, bo zawiera w sobie wszystkie podporządkowane gatunki.—-Ob. Zakres. 2) I. sądu oznacza zakres podmiotu, do którego stosuje się orzeczenie tegoż sądu. Ponieważ w sądach orzeczenie orzeka albo o całkowitym zakresie podmiotu, albo o pewnej tylko części jego, więc sądy ze względu na I. dzielą się na powszechne (np. wszystkie ciała są ciężkie) i szczegółowe (np. niektóre ciała- są lżejsze od wody). — I. jako termin logiczny nie jest znany Arystotelesowi, chociaż między kate-goryami (ob.) wymienia on 7uoaóv=lle i nawet użył raz jeden wyrazu rroaórrję = ilość, ale nie w logicznem znaczeniu. Odpowiedni łaciński termin quantitas spotyka się już u Kwintyliana, który powołuje się jako na źródło na Korneliusza Celsa (Cornelius Celsus). W ściśle logicznem znaczeniu quantitas=1. i qualitas = jakość po raz pierwszy znajdujemy u Apulejusza z Ma-daury („De dogmate Platonis” III). Odtąd termin ten logiczny wchodzi w powszechne użycie. Jakkolwiek Arystoteles nie używał terminu I., wszakże dzielił sądy ze względu na I. na: powszechne, szczegółowe, jednostkowe i nieokreślone. Logika nowożytna pospolicie odrzuca sądy jednostkowe i nieokreślone, jako nie przedstawiające odmian samoistnych pod względem I-i logicznej, gdyż sąd jednostkowy (np. Mickiewicz był wielkim poetą; wodor jest najlżejszem ciałem) można uważać za sąd powszechny, bowiem pod względem logicznym chodzi tu o to, że orzeczenie stosuje się do podmiotu w całkowitym jego zakresie, który obejmuje tylko jeden egzemplarz; sąd zaś nieokreślony (np. komety podlegają prawu ciążenia: ludzie są podejrzliwi) nie może być rozważany ze stanowiska logicznego, dopóki mu się nie nada określonej interpretacyi pod względem ilości, dzięki czemu okaże się albo powszechnym (np. wszystkie komety podlegają prawu ciążenia), albo szczegółowym (np. niektórzy ludzie są podejrzliwi). Dla tych samych powodów należy odrzucić troisty podział Kanta na sądy jednostkowe, szczegółowe i powszechne, gdyż jednostkowe pod względem Li logicznej niczem nie różnią się od powszechnych. W klasycznej logice sądu i wniosku, która w istocie swojej opiera się na podstawach założonych przez Arystotelesa, uwzględuia się tylko I. podmiotu, jak to widać z powyższego podziału sądów na powszechne i szczegółowe. Angielski filozof William Hamilton wprowadził do swojej teoryi syllogizmu pomysł uilościowienia orzeczenia (quantification of the prédicat), polegający na formułowaniu sądów tak, iżby wyrażały czy całkowite orzeczenie pod względem zakresu swojego, czy tylko część jego odpowiada podmiotowi (W. Hamilton „Thought on the principles of truth”, Londyn 1859; „Lectures on metaphysics and logie”, Edynburg 1859). Gdy mówimy: „wszystkie metale są ciałami elemen-tarnemi”, podmiot tego sądu powszechnego jest uilościowiony, bowiem orzeczenie jego ściąga się do całego zakresu pojęcia metalów, to jest do wszystkich metalów; natomiast orzeczenie „ciała elementarne” nie jest uilościowione, gdyż nie wiemy czy mamy je brać w całym zakresie, czy tylko w części jego. Wobec tego nie wiemy czy na podstawie sądu powyższego mamy prawo twierdzić, że „wszystkie ciała elementarne są metalami”, czy tylko że „niektóre ciała elementarne są metalami”. Innemi słowy sądu powyższego nie możemy wprost odwrócić (ob. Odwracanie w logice). Tymczasem każdy sąd matematyczny czyli równanie daje się wprost odwracać dlatego, że podmiot i orzeczenie są tu uilo-

Ad. M.

ści.

ściowione, t. j. wzięte w określonym zakresie, np. (a-f-b)2z=a²4-2ab-j-b'² można wyrazić: a²-[-2ab-j-b²=(a4-b)². Gdybyśmy jednak sąd „wszystkie metale są ciałami elementarnemi” wyrazili w postaci „wszystkie metale są niektóremi ciałami elementarnemi”, to sąd ten w tej postaci byłby wprost odwracalny: „niektóre ciała elementarne są metalami”. Stało się to dzięki ui-lościowieniu orzeczenia. Stosując pomysł ten do sądów i uwzględniając ich I. i jakość logiczną (ob.), Hamilton otrzymał ośm postaci sądu, z których cztery twierdzące: 1) wszystkie X są wszystkiemi Y; 2) niektóre X są niektóremi Y;

3) wszystkie X są niektóremi Y; 4) niektóre X są wszystkiemi Y; i cztery przeczące: 5) żadne X nie jest żadnem Y; 6) niektóre X nie są niektóremi Y; 7) żadne X nie jest niektóremi Y; 8) niektóre X nie są żadnemi Y. Już przed Hamiltonem logik angielski George Bentham podał był tę samą tablicę ośmiu sądów możeb-nych, chociaż specyalnie nie zaznaczył uilościo-wienia orzeczenia (G. Bentham „Outline of a new system of logie”, Londyn 1827). We wszystkich powyższych ośmiu sądach zarówno podmioty jak orzeczenia są uilościowione bądź powszechnie, bądź szczegółowo, i wszystkie te sądy są wprost odwracalne. Ponieważ dzięki uilościowieniu orzeczeń sądy przybrały charak- ! ter równań, więc na tym gruncie rozwinęła się

t. zw. logika matematyczna, opierająca wnioskowanie jakościowe i ilościowe na wspólnych podstawach, oraz nowa ogólna teorya wnioskowania, obejmująca w sobie dedukcyę Arystotelesa jako tylko szczególny przypadek. — Ob. Logika, Syllogizm, Wniosek. — Głównymi przedstawicielami tego kierunku, prócz Bentha-ma i Hamiltona, są: George Boole „The mathe-matical analysis of logie” (Cambridge 1847); tenże „An investigation of the laws of thought” (Londyn 1854); A. de Morgan „Syllabus of a pro-posed system of logie” (Londyn 1860); John Venn „The logie of Chance” (Londyn i Cambridge 1866); W. Stanley Jevons „The substitution of similars” (Londyn 1869); tenże „The principles of science” (Londyn 1874). — Literatura: Louis Liard „Les logiciens anglais contemporains” (Paryż 1892, wyd. 3-e); Lubomir Nedić „Ueber die Quantification des Prédicats” w redagow. przez Wuudta „Philosophische Studien” (tom III str. 157—194).

Ilość. Wyraz ten w matematyce używa się w kilku znaczeniach. Niekiedy bywa stosowany w znaczeniu wielości lub mnogości, a więc zamiast liczby całkowitej (Anzahl), np. ilość mieszkańców, ilość dni i t. p. Lepiej wszakże w takich razach mówić: liczba mieszkańców, liczba dni, zachowując wyraz ilość w wyrażeniach takich, jak ilość żelaza, ilość deszczu spadłego, gdzie pozostawiamy nieoznaczoną jednostkę miary, a więc gdzie wynikiem mierzenia może być liczba niekoniecznie już całkowita; zresztą wyrażenia: liczba żelaza, liczba deszczu spadłego byłyby pozbawione znaczenia. Używa się nieraz wyrazu ilość w terminach takich, jak ilość ułamkowa, ilość ujemna, ilość niewymierna, ilość urojona i t. d., ale w tych znowu razach, gdy obchodzą nas zwłaszcza własności arytmetyczne tych form, lepiej używać terminów: liczba ułamkowa, ujemna, niewymierna, urojona i t. p., gdzie pojęcie liczby jest uogólnieniem i obejmuje w sobie pojęcie liczb całkowitych (naturaluych). Wyrażenie „ilość algebraiczna”, jako oznaczające wogóle formy, które są przedmiotem badań algebry, możnaby zatrzymać dla odróżnienia od pojęcia specyalnego „liczby algebraicznej”, t. j. liczby czyniącej zadość równaniu algebraicznemu o spółczynnikach wymiernych. Używa się też wyrazu „ilość” w wyrażeniach: ilość nieskończenie mała, ilość nieskończenie wielka, jakkolwiek i w tych razach możnaby, wiążąc pojęcie liczby z pojęciem zmienności (ciągłej), mówić: liczba nieskończenie mała, nieskończenie wielka. Pojęciem pokrewnem z ilością (quantitas), niekiedy tożsamem, jest pojęcie wielkości (ob.)

(Grösse, grandeur), używane przeważnie do oznaczania różnycli form jakościowych w geometryi, mechanice, fizyce i t. p. (np. odcinki, kąty, łu-ki, pola, prędkości, siły, przyśpieszenia i t. d.), ale używane też i w znaczeniu ogólniejszem, obejmującem w sobie formy oderwane, które są przedmiotem badań arytmetycznych. W tern znaczeniu i liczby są pewnym rodzajem wielko-

s. D.

Ilow (111o) Krystyan, baron, feldmarszałek austryacki w wojnie Trzydziestoletniej, powiernik Wallensteina (f 1634 r.). Pochodził podobno z rodziny szlacheckiej z Nowej Marchii, walczył w wojsku cesarskiem już na początku wojny Trzydziestoletniej; na czele pułku kiras-syerów rozstrzygnął zwycięstwo Tillego pod Stadtlohn (1623) i od r. 1625 dowodził pod Wal-lensteinem pułkiem jazdy; odznaczał się męstwem, był jednak mściwym egoistą i osławił się wkrótce przez bezwzględne łupiestwo. Przez małżeństwo z wdową po szlachcicu czeskim pomnożył znacznie swój majątek; w r. 1627 został baronem Rzeszy, a w r. 1631, po bitwie pod Breitenfeld—generałem - majorem. Był później znów pod kommendą Wallensteina, operował przeważnie na Szląsku i Łużycach, zdobył sobie łaskę i zaufanie swego wodza. W r. 1632 mianowano go feldmarszałkiem - porucznikiem, w r. 1633 feldmarszałkiem. Z powodów samolubnych popychał Wallensteina do zerwania z cesarzem. Był jednym z promotorów zobowiązania wierności, jakie oficerowie wystawili w Pilznie Wallen-steinowi (12 stycznia 1634); po przybyciu Wallensteina do Chebu zamordowany został wraz z Trecką, Kińskim i rotmistrzem Niemanem na uczcie w zamku chebskim przez sprzysiężonych

przeciwko swemu wodzowi pułkowników: Butlera, Gordona i Lieslego.

wać swoje pisma farmaceutyczne rysunkami roślin; Rzymianie zaś naśladowali ich, ilustrując nawet i dzieła historyczne. Dotąd się jeszcze zachowały urywki rękopisów: Iliady (z V w.), Eneidy (około IV w.), oraz dzieła Dioskoryde-sa (VI w.) — z rysunkami. W dobie Karolińskiej znowu się ukazały rękopisy ilustrowane i trwały przez całe Średniowiecze, w któ-rem iluminowanie i zdobienie minia

turami różnych kodeksów, uprawiane z zamiłowaniem i wielką starannością przez benedyktynów, doszło było do artyzmu niezrównanego (słynny jest między innemi „Hortus delicia-rum” ksieni Herad z Landsbergu [z wieku XII]). Po wynalezieniu drzeworytnictwa (przy końcu wieku XIV) I-e były zazwyczaj częścią jedno-kartkowemi drukami, częścią z kart takich zło-żonemi książkami; krótki tekst objaśniający był również rytowany na drzewie, lub też dopisywany. Najdawniejsze księgi z I-ami, drukowane w Bamberdze (1461—62) przez Alberta Pfistera, były: 1) Bonera „Edelstein” (2 wydania); 2) „Die vier Historien”; 3) „Biblia pauperum”, po niemiecku (2 wydania) i po łacinie; 4) „Klage gegen Tod”. I-e ówczesne były dalekie od artyzmu, a rozpowszechnienie tych grubych drzeworytów domyślać się pozwala wielkiej naiwności tak drukarzy, jako też i czytelników. Tak np. w wydanej przez Piotra Scheffera r. 1492 Kronice Saskiej znajdują się wrzekomo wszystkie wielkie miasta oraz liczne portrety; a tymczasem jest tu zaledwie kilka miast i parę portretów rycerzy, dam i biskupów, powtarzających się wielokrotnie coraz z innemi podpisami: ten sam drzeworyt figuruje jako Rzym i Salzwedel, inny znów jako Halberstadt i Münster. Sławny w tern wyjątek stanowi „Breydenbachs Reise in das gelobte Land”, gdzie drzeworyty (widoki i osoby) są oryginałami, wykonanemi przez malarza Rewicha. W wieku XV drzeworytnictwo znacznie się udoskonaliło i rozszerzyło, a posługiwali się uiem następujący drukarze: Günther Zainer, Jan Bänster i Jan Schönsperger w Augsburgu, Antoni Kolberger w Norymberdze (założył on tam szkołę drzeworytniczą, na której czele stali Michał Wohlgemuth, nauczyciel Dürera, i Wilhelm Pleidenwulf); Ludwik Hohen-wang, Leonard Hol i Jan Zainer w Ulmie; Bartłomiej Ghotan w Lubece; Marcin Schott i Jan Grüningen w Sztrasburgu; Antoni Bćrard i Szymon Vostre w Paryżu. Obok drzeworytów w tychże czasach zaczęto do ilustrowania używać miedziorytów, a niekiedy obadwa te rodzaje występują w tych samych księgach. Sweynheym rytował klisze do „Ptolomäusa”, które po jego śmierci Arnold Bucking wykończył; również „Monte Santo di Dio” Lorenza (1477) Ilustrowane jest miedziorytami. Osobliwie artyści weneccy odznaczali się pięknemi ilustracyami w stylu Odrodzenia; słynna jest „Hypnoteromachia” Co-

z. w.

Ilsemanit, minerał kryptokrystaliczny, barwy czarnej lub błękitno-czarnej, w wodzie rozpuszczalny, dający roztwór barwy błękitnej. Roztwór ten wykazuje zawartość tlenku molibdenowego i kwasu molibdenowego. Po odparowaniu daje kryształy błękitne, składu Mo0₂4Mo0₃, skąd wniosek, że i sam minerał ten sam skład posiada. Występuje on jako produkt rozkładu molibdenianów. Znajduje się wraz z barytem i wulfeuitem około Bleiberga w Karyntyi.

Iisenburg, miasteczko w hrabstwie i powiecie Wernigerode, w obwodzie regencyjnym Magdeburskim, o cztery km. od granicy brunświc-kiej, nad rzeką Ilse, na wysokości 238 stóp, u północno-wschodniego podnóża Brockenu i przy bocznej linii Heudeber-I. oraz l.-Harburg, pruskiej państwowej drogi żel., w okolicy bardzo malowniczej; mieszkańców ma około 4 000 (ewangielików). Poczta, telegraf, zamek książęcy Bothobau, kościół, założony r. 1087, przebudowany 1120—29; huty żelazne i hamernie, gisernie, fabryka machin, walcownie, druciarnie, tartaki, młyny, miedziorytnia, stacya klimatyczna, miewająca przeszło po 2 000 gości. Zamek, założony r. 998, jako opactwo benedyktyńskie, zburzony r.    1525    podczas    wojny    chłopskiej,

w XVII w.    odbudowany, a    w    roku    1862    prze

budowany.

J'

Ilsinger, herb polski z in-dygienatu. Na tarczy ściętej, w polach: górnem błękitnem, a dolnem złotem—gryf w połowie górnej    złoty,    a w dolnej czarny.    Nad    hełmem,

w koronie szlacheckiej, między dwoma czarnemi rogami bawolemi — pół złotego gryfa. Nadany Pawłowi II-singerowi w Pradze d. 20 czerwca 1573 roku przez Maksymiliana II, cesarza. Potomstwo tego Pawła osiedliło się w początkach XIX stulecia w Galicyi i spolszczyło zupełnie.— Źródła:

Fig. 162. Ilsinger (herb).

D.

Ostrowski; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”.

Ilszna, dopływ Buga, ob. Lśna.

Ilustracye (łac. lllustratio — oświecenie, objaśnienie) są to obrazki służące do objaśnienia i unaocznienia tekstu i umieszczone albo wśród niego, albo na osobnych kartkach dodane. O ile druk czcionkowy rozwinął się z pisma obrazowego, I. są najdawniejszym środkiem wyrażania myśli i już w najstarszych napisach egipskich zwykle tekstowi hieroglificznemu towarzyszą figury rozmaite. Później Grecy zaczęli zaopatry- i lumnacha z rycinami (1499 u Aida Manutiu-

sa). W wieku następnym I-e doszły do wspaniałego rozkwitu. W Niemczech znakomici malarze: Dürer, Cranach, Holbein robili I-e lub przynajmniej rysunki do drzeworytów; oprócz nich odznaczyli się także: Hieronimus w Norymberdze, Jost Amman, Jan Schäufelin i Jost Di-necker, ilustrator dzieła „Theuerdank” (1517— 1519), Jan Burkmair w Norymberdze, Daniel Hopfer w Augsburgu, Bernard Jobin w Sztras-burgu, Jakób Lucius, Mikołaj Nerlich, Marcin Schöve, Wirgil Solis. Uczyniona w Sztrasburgu próba drukowania drzeworytów farbami nie udała się, gdyż ani prasy, ani klisze nie były odpowiednio przystosowane. We Francyi odznaczył się jako ilustrator Geofroy Tory. We Włoszech zaś przeciwnie: w wieku tym kunszt ilustracyjny podupadł, a w następnym również i w Niemczech, zaczęto bowiem zdobić księgi miedziorytami, a drzeworyty, grubo, rzemieślniczo robione, utrzymały się tylko w kalendarzach i książkach przeznaczonych dla ludu. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku Tomasz Bewick podniósł znowu drzeworytnictwo na stopień prawdziwego artyzmu i odtąd Anglia stała się jego pielęgniarnią. W Niemczech na początku wieku XIX po mistrzowsku uprawiali drzeworytnictwo ilustracyjne dwaj Ungrowie (ojciec i syn), a po nich F. W. Gubitz i F. W. Umelmann. Następnie E. Kretzshmar, jako pionier, i Henryk Knö-fler w Wiedniu, jako niedościgniony w ksylografii barwnej. Obecnie piśmiennictwo ilustrowane rozpowszechniło się po wszystkich krajach a niezmiernie liczne drukarnie i litografie wypuszczają w świat, oprócz prostych, czarno odbijanych ilustracyj, także i kolorowe, odznaczające się niemarzoną dawniej doskonałością. Ze względu na swe przeznaczenie I-e dzielą się na liczne kategorye: znajdujemy je w dziełach matematycznych, fizycznych, przyrodniczych, geologicznych, lekarskich, w traktujących o archeologii, numizmatyce, sfragistyce, architekturze itd. We wszystkich tych gałęziach oddają one usługi niezrównane; lecz, uwzględniając przedewszyst-kiem cele naukowe, mniej się troszczą o stronę artystyczną. Inaczej rzecz się ma z takiemi pismami, w których rycina raczej ku ozdobie niż ku objaśnieniu służyć powinna; mamy na myśli mianowicie arcydzieła literatury i w ogóle utwory znakomitych poetów, dramaturgów i powie-ściopisarzy, gdzie I. powinny być wcieleniem ich kreacyj i podnosić przyjemność, jakiej się przy czytaniu doznaje. Do takich I-j we wszystkich krajach najcelniejsi malarze i rysownicy chętnie dostarczają rysunków; we Francyi np.: bracia Deveria, Johannot, Gavarni, Grandville, Meissonier, Raffet, Bretal, Doré, Horacyusz Ver-net i in.; w Niemczech: Ludwik Richter, Adolf Menzel, Schnorr von Carolsfeld, Hosemann, Neu-reuther, Kaulbach, a ostatniemi czasy: Thumann, Vautier, Burger, Diez, Grot Johann i in. My w tym zakresie dość sporo pięknych rzeczy posiadamy, że wspomnimy tu: „Pamiętniki Paska” Lewickiego; „Zachwycenie i Błogosławioną”, „Konrada Wallenroda”, „Grażynę”, „Pamiętniki Paska” A. Zaleskiego; „Mohorta”, „Rok myśliwca”, „Wiesława”, „Dyaryusz z wyprawy Wiedeńskiej” Dyakowskiego — J. Kossaka; „Legendy o Matce Boskiej” Stachiewicza; „Tatry” Witkiewicza. Najwięcej wszakże zawdzięczamy Andriollemu, który był prawdziwym mistrzem w tym rodzaju i obdarzył nas tak pięknemi l-mi, jak do „Maryi” Malczewskiego, „Pamiętników kwestarza” Chodźki, „Pana Tadeusza” Mickiewicza, „Lilii Wene-dy” Słowackiego, „Dęboroga” Syrokomli, „Branek w jassyrze” Deotymy, „Meira Ezofowicza” i „Dziurdziów” Orzeszkowej, „Starej baśni” i „Kunigasa” Kraszewskiego i in. O ile w ilustrowaniu książek obok drzeworytów utrzymują się jeszcze miedzioryty, staloryty i litografie, o tyle pierwsze, do niedawna przynajmniej, prawie wyłącznie panowały w czasopismach ilustrowanych ; ale w nich w końcu przeszłego wieku zaczęły coraz częściej ukazywać się cynkotypy, czyli tak nazwane trawionki, które u nas szczególnie, obok obniżenia wartości I-j, ledwie że nie do zupełnego upadku ksylografię doprowadziły (ob. Drzeworyty).—Pierwsze czasopisma ilustrowane powstały w Anglii, gdzie „Penny Magazin” (1832), oraz przez pewien czas „Illustrated London News” (od r. 1842) stały się pierwszowzo-rem dla wszystkich, jakie gdziebądź później się pokazały. W Niemczech nnjpierw (1833) wystąpił „Pfennig - Magazin”, potem (1843) „Illustrite Zeitung”, „Gartenlaube”, „Daheim”, „Vom Fels zum Meer”, „Zur Guten Stunde” i inne. Do najwybitniejszych pod względem artystycznym należą: „Kunst für Alle” (Monachium), „Die Kunst unserer Zeit” (tamże) i „Moderne Kunst” (Berlin). We Francyi przodują: „L’Illustration” i „Le Monde Illustré”, „L’Art moderne”, „Le journal illustré”, „La revue illustrée à la plume” (modernistyczne); we Włoszech „Illustrazio-ne Italiaua”, „Illustrazione popolare”, „La tri-buna illustrata”; w Hollaudyi: „Hollandsche Illu-stratie” i „Nederlandsche Illustratie”; w Danii: „Illustreret Tidende” i „Ulustreret Familie Journal”; w Szwecyi: „Ny illustrerad Tiding”; w Hiszpanii: „Illustracion Espaüola y Americana” i „Illu-stracion nacional”; w Czechach „Zlata Praha” i „Swetozor”; w Rossyi „Wsiemirnaja Ilustracija i Niwa”.

U nas w nowszych czasach popęd ku ilu-stracyom dały humorystyczne „Wolne Żarty”, założone przez Lewestama i Gregorowicza; później powstał „Przyjaciel dzieci”, a jednocześnie „Postęp” (w Wiedniu); dalej „Tygodnik Ilustrowany” (1859), „Wieniec”, „Kłosy” (1865), „Wędrowiec”, „Biesiada literacka”, „Opiekun domowy”, „Tygodnik powszechny”, „Wieczory rodzinne”, „Echo Muzyczne i Teatralne”, „Kuryer niedzielny” (Chełmońskiej), przemianowany później na „Tygodnik Polski”, „Wisła”, „Zorza”, oraz naj-

5, 223 i nast.; Mela 2, 7.

Ilva, ob. Ilex.

31, 10; 32, 29; 31.

0’

Z. W.

K. K-ó.

Ilz, lewy dopływ Dunaju w Bawaryi Dolnej, tworzy się z połączenia dwu strumieni: Kleine Ohe i Grosse Ohe w Czeskim Lesie, płynie na południe doliną bardzo nieraz wązką i ciemną, i po przebieżeniu 54 kilom, wpada do Dunaju pod Passawą. W Wiekach Średnich od I-u wziął imię II z g au, który ciągnął się od prawego brzegu rzeki do Niederwaldu i Ratysbony; za-

świeższe „Ziarno”, pismo ilustrowane, powstałe z dawniejszego, przedrukowego. W Krakowie wychodził dawniej „Świat”, wydawany przez Sarneckiego, teraz „Ilustracya Polska”; w Łodzi „Świat”, przeniesiony r. 190.1 do Warszawy i tu przerwany. Fisma humorystyczne pomijamy, w nich bowiem bardziej chodzi o dowcipne karykatury, aniżeli o wartość artystyczną, a natomiast wspomnimy kalendarze: Jaworskiego i Ungra, w których się trafiały I-e wcale udatne. W czasopismach ilustrowanych odznaczyło się i odznacza bardzo wielu naszych artystów, że wspomnimy tu, prócz wyżej wymienionych przy książkach: Matejkę, Gersona, Maszyńskiego, braci Pillatich, Gierymskich, Sypniewskiego, Brzozowskiego, Alchimo-wieża, Śzwojnickiego, Eliasza, Piątkowskiego, Ryszkiewicza, Pankiewicza, Mehofera, Wyspiańskiego, Tetmajera, Kamieńskiego, Sawiczewskie-go, Stykę, Fałata i wielu innych.

Ilva (po grecku AidàXif], Aîâ-àXeta, Atfi-otXta, dosłownie=sadzowata, sadzami zakopcona, ’lXotia u Ptolemeusza), wyspa leżąca na morzu Tyr-rheńskiem, naprzeciw etruskiego miasta Populo-nii, pod którego władzą też zostawała, słynęła z niewyczerpanych kopalni rudy żelaznej; całe pasmo górskie z rudy kruszcowej wznosi się do dzisiaj z pomiędzy olbrzymich skał granitowych, z których już Rzymianie u siebie liczne stawiali gmachy; żelazo zresztą tutaj tylko kopano w podziemnych jaskiniach, przetapiano je zaś na stałym lądzie w Populonii; na północnem wybrzeżu wyspy znajdował się doskonały port, zwany ⁵Apywoç Xip.y)v, Argous portus (dzisiaj Porto Fer-rajo), gdzie, według mitycznej legendy, już Jazon z okrętem swym Argo miał wylądować. Dzisiaj zwie się ta wyspa Elbą. — Por. Liv. 37, 13; Verg. Aen. 10, 174; Plin. „Nat. Hist.” 3, 6, 12; 34, 14, 41; Apoll. Rhod. 4, 658; Strab.

S. Drz.

Ilvätes, szczep liguryjski, w dzisiejszem Montferrat. Sprzymierzywszy się z innemi gal-lijskiemi ludami w Gallia cisalpina, podnieśli rokosz przeciwko Rzymianom, gdy ci po ukończeniu drugiej wojny punickiej wyprawę przeciwko Macedonii podjęli; uderzyli na miasto Pla-cencyę, splądrowali je i z dymem puścili; mniej zaś powodzenia mieli w szturmie na Cremonę. Gdy potem gallijskie szczepy ukorzyły się pod jarzmem rzymskiem, zdecydowali się oni na ten krok dopiero w ostatniej chwili. — Por. Liv.

S. Drz.

Ilversgehofen, wieś w pruskim obwodzie regencyjnym i powiecie Erfurckim, posiada kopalnię soli i kilka fabryk; około 7 000 m-ców.

Ilwait czyli liewryt, minerał składu: H₂Ca₂Fe₄Fe₂ Si₄ 018 (H₂0.2CaO . Fe₂0₃.4FeO . 4Si0₂),

rombowy pryzmatyczny, kryształy wydłużone w kierunku osi pionowej, zwykle kombinacye licznych słupów, zakończone ścianami piramidy pierwszej i wtórej; ilość postaci dość znaczna, kształt kryształów urozmaicony i w płaszczyzny obfitujący. Świeże kryształy odznaczają się żywym połyskiem szklistym, zazwyczaj jednak połysk półmetaliczny, nieco tłustawy. Nieprzezroczysty lub zaledwie słabo przeświecający. Aksamituo-czarny, brunatny lub zielonawo - czarny. Często powleczony brunatno - czerwonawą warstewką ochrowatą, powstałą na nim przez wietrzenie. Kresa czarna z odcieniem brunatnym lub zielo-nawym. Łupliwość wyraźna równolegle do płaszczyzny wierzchołkowej oraz płaszczyzny podłużnej i poprzecznej. W kierunkach równoległych do ścian słupa pierwszego i wtórego łupliwość niedokładna. Odłam niezupełnie muszlowy, prawie nierówny. Twardość od 5 do 6; ciężar właściwy od 3.9 do 4.1. Osi optyczne leżą w płaszczyźnie równoległej do ściany poprzecznej. Tworzą one kąt dość duży. Dwubarwność i absorp-cya światła bardzo silne. Słabo maguetycz-ny; nieco silniejsze własności magnetyczne wykazują okazy zlekka wietrzeć poczynające. Dobry przewodnik elektryczności. W płomieniu dmuchawki topi się łatwo w czarną magnetyczną kulkę, pęcherzy nie ciskając. W kwasach rozkładny z wydzieleniem galarety krzemionkowej. Sztucznie dotąd nieotrzymany. Wzorowi wyżej podanemu odpowiada skład procentowy następujący: bezwodnika krzemowego 29.36°/ tlenku żelazowego 19.55, tlenku żelazawego 35.20, tlenku wapniowego 13.69, wody 2.20. Statecznie zawiera domieszkę tlenku manganowego, którego zawartość do 8.6% dochodzi, prócz tego drobne ilości tlenku glinowego, tlenku mangnowego i tlenków alkalicznych. Znany jest w wielu miejscowościach; na Elbie (Rio Marino) w łupku talkowym wraz z hematytem, w Toskanii (Campilia) w wapieniu ziarnistym z augitem, na Szląsku (Miedzianogóra), w Nassau, w Tyrolu (Predazzo), w Norwegii (Fossum) w kwarcu z magnetytem, na Islandyi i w kilku miejscach Stanów Zjednoczonych.

Ilybius, rodzaj owadów tęgopokrywyeli (In-secta Coleoptera), do rodziny Dyticidae zaliczony. Rodzaj ten obejmuje 12 europejskich gatunków, spotykanych w wodach słodkich, bieżących. Najpospolitsze z nich: I. ater (13 — 14 mm) — w czystych strumieniach, I. fuliginosus (9 — 10 cm.) — w północnym pasie Europy środkowej.

mieniony potem na hrabstwo, przyłączony został tego Prusy Polsce hołdujące stały się państwem w 1207 przez kupno do biskupstwa Passawskiego. udzielnem. Powiat Iławski zajmuje obszaru 18

Ilza (Ilse), rzeka w pruskiej prowincyi Saskiej, wypływa z góry Brocken, płynie na północ, tworząc liczne wodospady, przez piękną dolinę Ilsenthal, pod Ilsenburgiem opuszcza Harc i wpada pod Börssum do Okeru.

Ił, ob. Kaolin.

Iłaryon, piąty metropolita kijowski, ob. Hilary on.

mil kwadratowych, styka się na północ z powiatem Labiewskim, na wschód z Wystruckim, na południe z Gierdawskim i Frydlądzkim, na zachód z Królewieckim.

Iławka (albo Jęła w a, niemieck. Preuss. Eylau), miasteczko powiatowe w obwodzie Królewieckim, nad rzeką Pasmar, stacya kolei kró-lewiecko-łeckiej, pod 54°23' szer. półn. i 38° 18' długości wschodniej, na wysokości 88 metr. nad poziomem morza, na paśmie wzgórz wschodnio-pruskich, tu lasami porosłych, na gruntach lekkich z pokładami torfu. Mieszkańców przeszło 4 000, przeważnie ewangielików. Jest tu gisernia i fabryka machin rolniczych, oraz fabryka sukna i znaczne warsztaty stolarskie, wyrabiające meble; w pobliżu browar piwa bawarskiego, huta szklana i fabryka sera. W ruinach zbudowanego roku 1320 zamku krzyżackiego są dwa budynki gospodarskie. Miasto założone r. 1336; d. 7 i 8 lutego 1807 r. była tu bitwa, w której Napoleon I pobił Prusaków. Na pobojowisku znajduje się pomnik. Jest tu semina-naryum nauczycielskie dla 80 uczniów, spółka pożyczkowa i oszczędności, landratura, nadleśnictwo, geometra powiatowy i sąd okręgowy, stacya pocztowa, kolejowa i telegraficzna, poczta osobowa do Frydlądu i Licbarka, 4 jarmarki na rok: w styczniu, kwietniu, lipcu i październiku; 4 dni przed targiem kramnym na bydło i na ko-; nie. Raz do roku (w czerwcu) jarmark dwudniowy

Iława nad Preglem (albo Jęła w a, niem.

W eh la u, Welau), miasto powiatowe w Prusach wschodnich, w obwodzie regencyjnym Królewieckim, na lewym brzegu rzeki Pregel położone, do której tu wpływa poboczna rzeka Łyna (Allef). Ludności, zniemczałej i luterskiej prawie wyłącznie, liczy przeszło 4000. W mieście jest kościół luterski parafialny, stacya kolei żelaznej królewieoko-ejtkuńskiej, władze powiatowe, sąd okręgowy (Amtsgericht), szkoła miejska realna, stacya telegraficzna i t. d. Trakty bite rozchodzą się stąd obok kolei żelaznej i rzeki spław-nej Pregla w stronę do Królewca i do Wystru-ci. Na południe wiedzie bity trakt na Gierda-wę do Mazury. Targi, licznie zwiedzane, odbywają się: na płótno 6 dni, na konie 3 dni, na bydło i konie 2 razy, kramne 2 razy. Gdzie teraz jest miasto I., zuajdowała się od najdawniejszych czasów osada staro-pruska, w prowincyi nadrawskiej położona. Pisze znany geograf niemiecki, Henneberger, roku 1595, że tu był dąb

Iłgiel: 1) jezioro w powiecie Sejneńskim, o 2 wiorsty na południe od wsi Bierzniki i drogi bitej z Sejn do Grodna, długie na dwie wiorsty; wschodni brzeg jego lesisty, zachodni wzgórko-waty, bezleśny; łączy się strumieniem z jeziorem Pilwie, odległem o 4 wiorsty na północ, tudzież z jeziorami Kunis i Pomorze, położone-mi w stronie południowo-zachodniej. Ma 143 mórg obszaru; 2) I., jezioro w powiecie Sejneńskim. Leży na prawo od drogi bitej z Suwałk do Sejn, o 5 wiorst za Krasnopolem. Około wsi Skustele brzegi bezleśne, obszar wód niewielki (około 15 mórg) i do 36 stóp głębokości; 3) I., jezioro przy wsi tegoż nazwiska, w powiecie Suwalskim, o 20 wiorst na północ od Suwałk, na lewo od drogi bitej z Suwałk do Kalwaryi, a na północ od jeziora Szelment. Przechodzi przez nie rzeka Szelmentka. Ma 30

prastary, czasów pogańskich sięgający, Prusakom na płótno; targi w środę i sobotę, zapewne święty. Dodają niektórzy, iż był tak wielki, iż książę Albrecht i syn jego Fryderyk, na koniach siedząc, zwroty w nim czynili. Wspom-nionego r. 1595 istniał jeszcze; potem, rzeźbami różnemi i imionami osób ciekawych, zwiedzających, cały zapisany i nadwerężony, zniszczał.

Zamek został tu zbudowany albo nanowo wzmocniony r. 1255 przez pogańskich jeszcze Prusaków, żeby im był obroną przed Krzyżakami.

Iłgis lub Ilgis, 1) jezioro w powiecie Sejneńskim, o 16 wiorst na północo-wschód od wsi Kopciowo, 2Y₂ wiorsty długie, ¹/₃ szerokie, liczy 24 morgi obszaru, brzegi przeważnie lesiste, nieosiadłe. Leży ono o 6 wiorst na południe od drugiego jeziora tegoż nazwiska, położonego między wsiami Smorluny i Szadziuny; 2) L, jezioro w powiecie Sejneńskim, pomiędzy wsiami Smorluny i Szadziuny, o 12 wiorst na południe

Dowódzca ich nazywał się wtedy Sirslo, ale podobno zdradził swoich i zamek Krzyżakom oddał. Mówią, że przyjął potem wiarę chrześciań-ską. Krzyżacy przez długi czas zamek iławski utrzymywali w dobrym stanie. Roku 1454 wraz z miastem zamek Polsce się poddał. R. 1460 dla braku żywności oblegającym Krzyżakom zwrócony, istniał jeszcze przez niejaki czas. Następnie jednak, nie wiemy tylko kiedy i z jakiej przyczyny, został porzucony, i nikt więcej o nim ■ mórg obszaru; do 20 stóp głębokości, nie pisze. Nawet teraz nie wiedzą, w któ-rem miejscu leżał. Miasto tutejsze założone zostało roku 1335, pierwszy przywilej otrzymało r. 1339. Przed reformacyą znajdowały się tu dwa kościoły i dwa klasztory. R. 1657 dnia 19 września podpisano w I-e sławny traktat iławski (Wehlauer Vertrag) między królem polskim Janem Kazimierzem i kurfirstem branden-

burskim Fryderykiem Wilhelmem: mocą traktatu

Iłgowski, herb — Iłów.

OÎ-

SUu

' f 7.

G. M.

od osady Sereje, o 2 wiorsty na zachód od jeziora Wilk; brzegi bezleśne, wzgórkowate; 3) L, jezioro w powiecie Sejneńskim, gminie Sereje, liczy 15 mórg obszaru.

Iłgowski, herb polski.

Na tarczy, w polu czer-wonem, nad dwiema krokwiami srebrnemi, złączo-nemi w kształcie litery W — takaż strzała, że-leźcem do góry, przez pierścień czerwony w środku przewleczona. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Odmiana herbu Habdank (ob.), prawdopodobnie w XVI wieku powstała, używana przez rodziny przeważnie litewskie: Hościł- Fig. 163. Iłgowski (herb), łów, Talków - Hryncewi-

czów, Iłgowskich, Iwanowiczów, Karnickich, Kę-sickich z odmianą, Niesiorowskich, Powilewiczów, Szumkowskich, Talkowiczów i Talkowskich. — Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski, Żer-nicki, „Herbarz Królestwa Polskiego”, papiery niektórych rodzin.    >    D-

Iłgowski Jan, pseudonim d-ra JulianaTal-ki-Hryncewicza (ob.).

Iłłukszta, miasteczko prywatne, lecz zarazem już od r. 1826 powiatowe, w Iłłuksztańskim powiecie, gubernii Kurlaudzkiej, liczy zaledwie kilka tysięcy mieszkańców. Oddalone o 193 wiorsty od Mitawy, należy do dominium dóbr Szlossber-skich (Schlossberg-Illuxt), stanowiących odwieczną posiadłość dziedziczną rodu Zyberków, a bierze swą nazwę od wpadającej do Dźwiny rzeczki „Iłłukszcianki”, nad którą jest położone. Mieścina ta znana była już w XVI stuleciu, gdyż według kroniki Rostowskiego, zatrzymał się w niej (w czasie swej słynnej podróży do Moskwy) poseł papieża Grzegorza XIII do cara Iwana IV, jezuita Antoni Possewin, i mszę tu odprawił w kościele podówczas protestanckim. Po śmierci pierwszego, a zarazem ostatniego, miejscowego pastora protestanckiego, dziedzic I-y, Zyberk, rozkazał zamknąć ów kościół i już go protestantom nie oddał. Ci rozpoczęli długoletni proces, aż dopiero król Władysław IV przyznał sporny kościół Janowi i Jerzemu Zyberkom wyłącznie dla nabożeństwa rzymsko-katolickiego, poczem objęli go we władanie ojcowie jezuici, do których zakonu wstąpił wkrótce syn dziedzica, Fryderyk Zyberk. W roku 1690 konsekrował tenże kościół znany z gorliwości pasterskiej biskup inflancki, Mikołaj Korwin-Popławski. Gdy zaś w r. 1748 ten pierwszy dom Boży w Iłłukszcie padł ofiarą płomieni, wzniósł na jego miejsce (w latach 1754 — 60) starosta bolnicki, Józefat Zyberk, wspaniały nowy kościół i klasztor w sty-

Enc. powsz. ilustr. Zesz, 237. T, XXX.

lu Odrodzenia włoskiego. Literatura niebawem zapisała Zyberkowi wdzięczność za ową funda-cyę: Jakób Nakcyanowicz, profesor matematyki w ówczesnej Akademii wileńskiej, dedykował bowiem staroście bolnickiemu i jego synom: Janowi Tadeuszowi, Janowi Kazimierzowi i Józe-wi Zyberkowi dzieło pod tytułem „Exercitatio-nes in analysi cum finitorum tum infinitorum mathem. etc.” (Wilno 1758), a w dedykacyi wstępnej umieścił liczne szczegóły biograficzne o Zyberkach. — Ów kościół po-jezuicki o wyniosłych wieżach stanowi i dotąd najpoważniejszą ozdobę I-y. Wzniesiony jest w kształcie krzyża, rozdzielony na trzy nawy o przepysznych sklepieniach renesansowych, ma aż sto łokci długości, 48 szerokości i 64 łokcie wysokości. Wieże liczą po 120 łokci wysokości. Ołtarz główny zdobi znakomite malowidło Smug-lewicza, przedstawiające Rozesłanie Apostołów. Na filarach bocznych ściągają uwagę widza tablice marmurowe, umieszczone na pamiątkę odbudowania przez wojewodów Zyberków kościoła po pożarze. Pod kościołem znajdują się obszerne korytarze i sklepy, w których niegdyś grzebano rodzinę fundatorów. Za głównym ołtarzem łączy się gmach kościelny z klasztorem, o jeduem piętrze w kształcie podkowy wzniesionym, z rozległym korytarzem i licznemi celami dla zakonników. Na piętrze obszerne sale biblioteczne, w których się mieści po dzień dzisiejszy kilka tysięcy dzieł treści naukowej i religijnej oraz 65 rękopisów. Istniał tu także kościół zakonu Bazylianów, fundowany w roku 1816 przez Katarzynę Zyberkową, lecz ten w r. 1840 z woli rządu zabrano na prawosławie. Środek głównej dzielnicy miasta zajmuje rynek. Część jego główną boczną zdobił niegdyś zamek czworoboczny, wzniesiony w połowie XVIII stulecia przez starostę bolnickiego, Józefata Zyberka, późniejszego wojewodę inflanckiego, który w tym gmachu już przemieszkiwał, lecz zszedł z tego świata, nie wykończywszy go. Rezydencyę przeniesiono do poblizkiego Szlossberka, a zamek poszedł w ruinę, którą ostatecznie rozebrano zaledwie w połowie XIX stulecia. Na miejscu zamku wzniesiono w r. 1861 ochronkę dla dziewcząt, której założycielem i głównym opiekunem był powszechnie znany przyjaciel Juliusza Słowackiego, ksiądz Zygmunt Szczęsny Feliński, późniejszy arcybiskup warszawski, i zajmował się tym zakładem aż do swego zgonu.

Iłołupek, ob. Kaolin.

Iłomargiel, Ob. Kaolin.

Iłów, obecnie osada, przedtem miasteczko, w powiecie Sochaczewskim, o 28 wiorst odległe od Łowicza. Posiada dwa kościoły: katolicki i ewangielicki, szkołę ewangielicką, urząd gminny, dom schronienia dla starców i kalek, olejarnię (z produkcyą na 2 000 rs.). Dawniejsze miasteczko Iłów (YIoy, Gyllov), śród lasów ciągnących się od Torunia pod Błonie, założone zostało w r.

9y

1506 za przywilejem króla Aleksandra, danym sach też surowo były skrytykowane. Jako pu-Feliksowi i Prokopowi Radzanowskim, dziedzi- blicysta I. zasilał „Russkij Archiw”, „Russkij som wsi Iłów (Gylov); należało około r. 1607 Wiestnik”, „Russkoje Obozrjenije”, „Moskowski-do Adama Noskowskiego, wojewody kujawskie- ja Wiedomosti” i „Nowoje Wremia” artykułami go, wraz z obszerną okolicą. Następnie dobra w duchu zachowawczym. Niektóre jego prace te r. 1773 nabył August Dąbski, kasztelan go- pomniejsze wyszły roku 1882 w Moskwie p. t. styński, a w r. 1783 przeszły na własność Ada- „Miełkija Soczinienija”. ma Lasockiego, kasztelana sochaczewskiego. W r.

R.

Iłowe, po czesku Jilowy, błędnie So vin a, od herbu, którym jest Sowa, po niemiecku Eula u), miasteczko w Czechach, nad Iłowskim potokiem, w powiecie i okręgu Dieczyńskim, ma około 1 500 mieszkańców, kościół św. Trójcy, fundowany r. 1682 przez Arnoszta hr. Thuna, arcybiskupa salzburskiego, stacyę pocztową i telegraficzną, aptekę, kasę pożyczkową i oszczędnościową; fabryki guzików kokosowych, niklowanej blachy, kleju, laku i lakieru, przędzalnię bawełny, tkalnię, młyn i tartak.

Iłowe, po niemiecku Eule, górskie miasteczko w powiecie Królewsko-Winohradzkim, blizko uścia Sazawy do Mołdawy, na wysokości 380 metrów nad poziomem morza; ma kościół św. Wojciecha, ratusz starożytny, sąd okręgowy, aptekę, kasę pożyczkową, browar, warsztaty ślusarskie, garbarnię, muzeum miejskie; mieszkańców około 2 000. W dawnych czasach doszło było do kwitnącego stanu, dzięki swoim kopalniom (pierwsze złote monety w Czechach były bite ze złota iłowskiego), ale podczas wojen husyc-kich podupadło.

R.

1846 miasteczko I. z okolicą zakupiła admini-stracya księstwa Łowickiego i włączyła do dóbr tegoż księstwa. Z osadą I. graniczy sad fruk-towy, obszerności 4 do 5 mórg miary chełmińskiej, założony r. 1855; przy ogrodzie jest także staw zarybiony. Obok ogrodu wznosi się starożytny zamek, może książęcy, wśród lasów, obronny, Strażnicą zwany. W r. 1224 bawił tu Konrad Mazowiecki i nadał wieś I., Lu-batyń i pół Wysocka klasztorowi Sulejowskiemu („Słów. Geogr.” XV). Zamek był zbudowany o 3-ch piętrach, na arkadach; dziś pozostały 2 piętra i wieża 50 stóp wysoka wraz z zegarem. W późniejszych czasach zmieniono nazwę „zamek” na „pałac”, w którym mieszkali dawniejsi dziedzice. Roku 1855 oddany został tak nazywany pałac, który w połowie ząb czasu w ruinę położył, na mieszkanie dla pastora.

Iłowajskij Dymitr, historyk rossyjski (* r.

R.

Iłowla lub Iław la, lewy dopływ Donu, powstaje z połączenia się kilku strumieni na wy-soczyźnie stepowej, oddzielającej Wołgę od Donu, w powiecie Kamyszyńskim. Z początku ma kierunek prawie równoległy do Wołgi, przepływa przez cały powiat Kamyszyński i przez północno-zachodnią część Carycyńskiego, potem poniżej wsi Iwanowskoje wchodzi do Obwodu wojska Dońskiego i tam wpada do Donu, przebiegłszy wiorst 250, z których 170 w granicach gu-bernii Saratowskiej. Szerokości ma od 7 do 20 sążni, głębokości od dwóch do 5 stóp; dno miejscami piaszczyste, miejscami kamieniste, przeważnie iłowate; brzegi wysokie 40 — 100 stóp nad poziomem rzeki, miejscami strome. Porze-cze dość szerokie, bezleśne i zupełnie otwarte. W górnym biegu grunt żyzny, bliżej uścia jałowy. Rzeka to nieżeglowna i niespławna, latem bardzo płytką się staje. Wpada do niej wiele rzeczek z prawej i lewej strony; z ryb w niej żyjących godny jest uwagi Gyprinus dentex (Wy-rozub).

1832), w roku 1854 skończył studya w uniwersytecie moskiewskim, gdzie przez krótki czas tylko miewał wykłady, a potem się całkiem poświęcił zajęciom literackim i publicystycznym.

Pracę swą na polu historyi rossyjskiej rozpoczął od monografij: „Istorija Rjazanskago kniaże-stwa” (Moskwa 1858, rozprawa na stopień magistra) i „Grodnienskij siejm 1793 goda” (Moskwa 1871, rozprawa na stopień doktora), które były z uznaniem przez krytykę przyjęte, a druga z nich znalazła nawet tłómacza na język polski.

R.

Iłowski Stanisław (Ilovius; w. XVI), filolog i prawnik, rodem z Mazowsza, kształcił się w Bolonii, gdzie w r. 1575 otrzymał stopień doktora, obroniwszy rozprawę o zaletach prawnictwa („De laudibus jurisprudentiae”). Ale jeszcze jako student dał się poznać ze sWej wiedzy filologicznej, tłómacząc na łacinę stylistyczne rozprawy Dyonizyusza z Halikarnasu

Potem zabrał się I. do ułożenia ogólnej historyi Rossyi i, pracując nad jej okresem starożytnym, ogłosił cały szereg artykułów odnośnych, następnie je zespolił w swem dziele „Raziskanija o naczale Rusi” (Moskwa 1876), w którem wystąpił, jako absolutny przeciwnik teoryi normań-skiej, obstając za tubylczem samoistnem powstaniem państwa staroruskiego, a przy tern, rozwijając teoryę o istnieniu osobnej Rusi nad-azowskiej. Teorye te znalazły ostre odparcie i nie uzyskały prawa obywatelstwa w rossyjskiej nauce historycznej. Historya Rossyi, którą I. zaczął wydawać r. 1876, a skończył 1894, została prawie jednogłośnie przez krytykę spe-cyalną uznana za kompilacyę, ułożoną przeważnie według Karamzina i Sołowjewa. Oprócz prac naukowych 1. obrobił kilka podręczników historyi powszechnej i rossyjskiej dla klas niższych, średnich i wyższych. Podręczniki te miały wydań nadzwyczaj wiele i szeroko były rozpowszechnione w średnich zakładach naukowych rossyjskich, dzięki zgodności swojej z programem ministeryum; lecz i one w ostatnich cza-

Iłowski, herb — Iłżanka.

785

(„Nonnulla opuscula... nunc primum latinitate donata”, Paryż 1556), Demetryusza Falerejskie-go („De elocutione liber... latinitate donatus et annotationibus illustratus”, Bazylea 1557) i św. Bazylego („De moribus orationes XXIII”, Wene-cya 1564). Przekłady te stały się ogólną własnością uczonych europejskich, którzy je niejednokrotnie przedrukowywali. Do przekładu Demetryusza dołączył I. rozprawkę o historyi i wydrukował ją wraz z artykułem głośnego filologa włoskiego tejże treści, Robortella. I. zostawał w stosunkach ze znakomitym filologiem francuskim, Robertem Stefanem. Z nauczycielem swoim, który z łacińska pisał się Caelius Secundus Curio, również w ścisłej był przyjaźni. Wierszem łacińskim napisał: „Threui in obitum nobilis et generosi adolescentis Nicolai Szymanowski, Studiosi philosophiae”. Co robił, powróciwszy do kraju, niewiadomo. Nazwisko jego w bibliografii wspomina się po r. 1565 bardzo rzadko; znaleźć je można tylko w zbiorach wierszy okolicznościowych, pisanych przez rozmaite osoby w stowarzyszeniu maryańskiem, up. na śmierć Jerzego Chodkiewicza r. 1595; a i to niepewna, czy to ta sama osobistość.

P. Chm.

Iłowski, herb polski. Na tarczy, w polu purpurowem — srebrny mur z blankami, z poza którego wyskakuje pół czarnego lwa. Nad hełmem, w koronie, łódź srebrna. Odmiana herbu Prawdzie (ob.), używana przez rodzinę Iłowskich, w Prusach Zachodnich zamieszkałą. — Źródła: Ostrowski, Borkowski, Siebmacher (VI, 4, 23).

■w

IZTTTT

D.

Fig. 164. Iłowski (keib).

Iłża, dziś osada, dawniej siedlisko zarządu powiatu Iłżeckiego w gub. Radomskiej, nad Ił-żanką, o 126 wiorst od Warszawy, 29 od Radomia, w pięknem położeniu u stóp góry. Ma trzy kościoły, dom przytułku dla starców i kalek, zarząd gminy, szkołę początkową, fabrykę fajansu, browar, garbarnię, dwa młyny wodne amerykańskie, młyn i tartak do mielenia szkliwa na fajans, piec wapienny, wiele ręcznych warsztatów garncarskich. Początek tego miasta niewiadomy, to tylko pewna, że już w w. XIII należało do biskupów krakowskich, którzy mu wiele świadczyli i władali niem aż do r. 1788, gdy na mocy uchwały sejmowej wraz z dobrami duchownemi przyłączone zostało do Korony. Władysław Jagiełło nadał I-y prawo Magdeburskie i rozmaitemi swobodami ją obdarzył, a w zamku jej, wzniesionym na wysokiej górze, przez Jana Grota, biskupa krakowskiego, kilkakrotnie

gościł (1410, 1411, 1420, gdy przyjmował poselstwo, przysłane przez cesarza Zygmunta w sprawie z Krzyżakami,—1425 i 1432). W tymże zamku bawił król Zygmunt I r. 1511, a Zygmunt III trzy dni w nim spędził, gdy po bitwie guzowskiej r. 1607 rozłożył obóz pod I-ą. Tu d. 6 września r. 1637 spoczęła była Cecylia Renata, arcyksiężniczka austryacka, jadąca do Warszawy, i tu ją po raz pierwszy ujrzał Władysław IV. W r. 1656 spalili go Szwedzi, w r. 1670 odnowił biskup Andrzej Trzebicki. Za panowania Stanisława Poniatowskiego zajmowały go wojska rossyjskie, ścigające konfederatów. Według lustracyi z r. 1788 był on wystawiony z cegły i kamienia w wybornym gotyckim stylu (właściwie we włoskim, jak o tern świadczy plan jego dotąd przechowany); miał kształt cyrkułu podłużnego, był przyozdobiony dwiema wieżami, od facyaty kwadratową, a na drugim końcu okrągłą, dzielił się na dwie kon-dygnacye. Za rządów austryackich mieścił się w zamku lazaret wojskowy; po jego usunięciu Iłżanie wyprzątnęli parę pokojów i wyprawiali tam zabawy, a po jednej z nich wybuchnął pożar i cały gmach obrócił w perzynę; ocalała tylko wieża okrągła bez wierzchołka, która dotąd istnieje. Terrytoryum, na którem się mieszczą ruiny zamku, nabył książę Tadeusz Lubomirski dla zachowania tej ciekawej pamiątki historycznej. Miasto wiele ucierpiało od klęsk wojennych i pożarów. Według Długosza miał je naj-pierwej zniszczyć Baty z Tatarami, czego pamiątka pozostała w nazwie drogi Batego i ulicy Ba-towskiej; lecz są na to dowody, że Baty nigdy w Polsce nie był, a ulica, równie jak i droga, zwała się Badowską. Pewną jednak jest rzeczą, że w latach 1241 i 1260 zagony tatarskie sięgały niedalekiego stąd Skaryszowa, mogły więc i I-ę spustoszyć. W roku 1655 Gustaw Adolf, zająwszy zamek, zostawił w nim załogę, która miasto złupiła i spaliła. W r. 1657, Rakoczy, obozujący w gruzach tutejszych, nie mogąc już nic zniszczyć, groby tylko splądrował. W klęskach tych zniszczał i piękny ratusz starożytny, który swym stylem przypominał Sukiennice krakowskie; zrujnowane zaś jego mury rozebrano około r. 1820. Garnki iłżeckie za Zygmuntów sprzedawano pod zamkiem krakowskim, a w drugą stronę przez Gdańsk posyłano aż do Szwecyi. Ludności I. ma około 4000.

Iłża, iłża albo il z a (pochodzi od niem. Hülse), wyraz używany w artylleryi na oznaczenie rurki walcowej z klejonego papieru, mającej pośrodku swej długości przekrój bardzo zwężony; I. napełnia się materyą palną i stanowi główną część racy, jej zewnętrzną twardą pokrywę.

Iłżanka (Iłża), rzeka, dopływ Wisły, powstaje z połączenia wielu strug między Szydłowcem a Wąchockiem; poczyna się w lesie gminy Mirzec, w miejscowości zwanej „Świńskie

A. Kusz.

wody”, przepływa przez bory leśnictwa iłżeckiego, Seredzice, Iłże, Jedlankę, Ko wałków, Rudę, Dobiec, Kazanów, Kroczew, Gardzienice, Ciepielów, Rekówkę, Kawęczyn, Zajączków, Nie-mierynę, Chotczę górną, i uchodzi do Wisły pod Chotczą dolną, między Kamienną i Radomką. Rzeka ta ma trzy nazwy: od źródła do wsi Białej w gminie Błaziny zowie się Białką; od Iłży do Rekówki Iłżanką; od Rekówki do uścia Chotczanką. Przyjmuje rzeki: Szczyp, Wie lickę i Ostrówkę. Pod Osuchowem wpada do niej Modrzejówka. Na przestrzeni między Kazanowem a Ciepielowem tworzy rozległe błota, pod Rekówką—rozległe jezioro. Długość jej od źródeł do złączenia się z Chotczą wynosi 34 wiorsty.

Imad ed-Din el-Ispahani (* 1125 r.— f 1201 roku), słynny historyk arabski, urodzony w Ispahanie, gdzie spędził pierwsze lata życia. Dokończył nauk w Bagdadzie, był poiem urzędnikiem w Basrze i Wasicie. Wkrótce zwrócił na niego uwagę Nur ed-Din i mianował go swoim sekretarzem. Po śmierci Nur ed-Dina (1174) pełnił te same obowiązki przy Saladynie, którego stał się przyjacielem. Gdy Saladyn umarł (1193), Imad usunął się do Damaszku, gdzie się oddał wyłącznie działalności pisarskiej. Oprócz zbioru poezyj, traktatu astrologicznego („Es-Sirr el-mektum”) i zbioru życiorysów poetów, czynnych pomiędzy r. 1107 i 1176 („Charidet el-Kasr”) I. zostawił ważne prace historyczne, ja-ko to: „El Bark esz-Szami”, wspomnienia osobiste o wypadkach zaszłych w Syryi; „El-Fath el-Kussi fi’l-fath el-Kudsi”, opis zdobycia Jerozolimy; „Es-Seil ala el-dżeil”, ustęp z dziejów Bagdadu; „Nosret el-fitra” lub „Osret el-fithra”, dzieje Seldżukidów w Iraku. Dzieła te zawierają mnóstwo ciekawych wiadomości, są jednak napisane stylem tak zawiłym i kwiecistym, że trudno z nich korzystać. El-Bondari przerobił Dzieje Seldżukidów I-a, aby je uczynić przystęp-nemi dla ogółu czytelników muzułmańskich. Abu Szama wyjął liczne ustępy z „El-Bark esz-Szami” i przedrukował w swym „Kitâb er-Raud-hatein”, wydanym w Bulaku. „El-fatli el-Kussi” wydał C. Landberg (Lejda 1888), Dzieje Seldżukidów w skróconej przeróbce El-Bondare-go wydał Houtsma (Lejda 1889). Spis artykułów, pomieszczonych w „Charidet el-Kasr” ogłosił Dozy w Katalogu rękopisów Lejdejskich (II 209—288). Pod tytułem „Ousâma poète” Hartwig Derenbourg wydał urywki z tej pracy w „Nouveaux Mélanges orientaux” (Paryż 1886, str. 114—155). — Porów. Hartwig Derenbourg „Vie d’Ousâma” (Paryż 1889—93); O. Houdas w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Imadło (łac. Tenaculum). Tak zwać się może wogóle każde narzędzie chirurgiczne, służące do ujmowania lub trzymania czegokolwiek; pospolicie wszelako miano to otrzymuje przyrząd do trzymania igieł chirurgicznych (ob.) pod*

Oo

Cc

Ot

Oi

i.

Fig. 165. Imadła igielne.

1—według Roberta i Colli na; 2 —wedł. Lange ubecka; 3— wedł. Leforta; 4 i 5— wedł. Sand sa; 6—wedł. Simona; 7—wedł. Roux; 8—wedł. Ks. Gałęzowskiego.

ski ej rodziny patrycyuszowskiej. Dlaczego bowiem takie atrium właśnie w tym celu wybrano, objaśnia Valerius Maximus (5, 8 3) w ten sposób, że w owej głównej, centralnej części domostwa potomkowie wszelkich rodów nietylko czytać mieli krótkie zapiski o cnotach, zasługach i dzielności swych znakomitych przodków, lecz także ciągle je przed oczyma mieć i za wzór sobie brać winni (ut majores virtutes po-steri non solum legerent, sed etiam imitaren-tur). W późniejszych dopiero czasach zbytku większego nastał zwyczaj stawiania, zamiast owych woskowych masek, kosztowniejszych podobizn, ze spiżu lub srebra ulanych albo z marmuru wykutych (clipei; clipeatae imagines; Plin. 1. c.). Osobny przywilej, tak zwane ins imagi-num, posiadały tylko te rody, których przodkowie jedną albo więcej godności kuralnych piastowali, a więc przynajmniej urząd kuralnego edyla sprawowali (Polyb. 6, 33; Sen. de ben. Imaeus, greckie ’'J[j.aoę, łańcuch gór w Azyi 3, 28; Plin. Nat. Hist. 35, 2, 2; Juven. 8, 1 środkowej. Historycy starożytni nie określają i uast.). Otóż na uroczystych pogrzebach (funus zgodnie ich granic i położenia. Najprawdopodob- indictivum, funus publicum) tuż przed samym niej były to Himalaje, co sama nazwa staro- S karawanem (lectus) kroczyły osoby mające na aryjska Himavftt = „śnieżny”, urobiona przez twarzy owe przodków reprezentujące L maiorum, Greków w ’Tuocoç, ⁵II[j.oôôç, a jednoznaczna z pó- wyraźnie w tym tylko celu najęte, nawet co źniejszą, ale również swoistą, Himalaja = „miej- d<> wzrostu i całej postawy zmarłych przypomi-sce śniegów”. Inui utrzymują, że był to łańcuch nające, przybrane w ich kompletne, ściśle hi-ciągnący się od Kaukazu do oceanu Lodowatego storyczne kostiumy, ozdobione nawet oznakami i dzielący Scytyę azytycką na dwie części. Po- godności (insignia), jakie przedstawiani przez dług Strabona I. nazywali barbarzyńcy góry, Qie dygnitarze piastowali. Niekiedy też, celem zwane przez Macedończyków Kaukaz e m; gdzie- większego przepychu, przysyłały jeszcze pokrew-indziej mówi Strabon, że nazwę tę nosiła część ne rody na pochód żałoby (pompa funebris) I. gór Taurus. Aleksander, a po nim król Me- swoich przodków. Tak świetne, drastyczne uo-nander doprowadzić mieli wojska swe do gór sobienie dziejów całego rodu sprawiać musiało Imaeusu, t. j. do Himalajów.—P or. Kiepert H. istotnie imponujące wrażenie na wspaniałych po-„Lehrbuch der alten Geographie” str. 33.    grzebach rozgałęzionych prastarych rodów pa-

czas nakładania szwów. Są to po większej części szczypczyki mniej lub więcej złożone, najprostsze bywają w użyciu zwykle najdogodniejsze, a w wielu razach t. zw. szczypczyki Péanowskie (ob. Péan) zastąpić je mogą zupełnie. I. dobrze sporządzone powinno igłę trzymać mocno, nie pozwalając jej przekręcać się na bok, ani też cofać się w tył, nadto musi otwierać i zamykać się łatwo za pomocą ręki prawej, bez udziału lewej. Do nakładania szwów niektórych, w jamach ciała, nieraz bywają konieczne I-a umyślnie w tym celu zrobione. Dowcip chirurgów niektórych, oraz wyrabiaczów narzędzi chirurgicznych wysilał się oddawca już nieraz na wynalezienie I-a igielnego, doskonałego, odpowiadającego wymaganiom wszelkim; dlatego też istnieje ich bardzo wiele, o postaciach bardzo różnych. Na dołączonej rycinie podajemy wyobrażenia kilku z nich, częściej używa-

Dr j. p.

nych.

Imaginacya, ob. Fantazya i Wyobra

źnia.

Imago, ob. Owady.

Imagines (wyraz łaciński w liczbie mnogiej od rzeczownika imago—wyobrażenie, obraz) oznacza pomalowane, z wosku wyrobioue wyobrażenia albo maski woskowe (cerae, expressi cera vultus) zmarłych, które, prawdopodobnie na biustach przymocowane, w tylnej części atrium (ob.) w małych, otwartych szafkach (armaria), w formie małej kapliczki zrobionych, szlachetne rody rzymskie na ścianach wieszały (Plin. Nat. Hist. 35, 2, 1), a liniami nainalowanemi albo też wieńcami i girlandami, z liści uwitemi, w takim porządku pomiędzy sobą łączyły, że całość przedstawiała genealogiczne drzewo (stemma) dotyczącej rodziny. Wieńce owe odnawiano podczas dni uroczystych, maski zaś wieńczono gałązkami wawrzynowemi. Umieszczone pod niemi napisy (tituli, elogia) głosiły całkowite nazwiska, wszystkie dostojeństwa i sławne czyny zmarłych (Ovid. Fast. 1, 591). Głęboka myśl kryje się w tym odwiecznym zwyczaju rzym

¹ trycyuszowskicli; rody młodszej arystokracyi rodowej i urzędniczej zadowalać się musiały krótszym szeregiem swych przodków; tylko parwe-niusze, próżną nadęci dumą, paradowali i na pogrzebach maskami woskowemi przodków, których sami sobie fantastycznie dokomponowali (Hor. Epod. 8, 11; Plin. Nat. Hist. 35, 2, 2; Tac. Annal. 3, 37). — Por. Eichstaedt „Disser-tatioues de imaginibus Romanorum” (1805); Dry-gas A. ogłosił podobnej treści rozprawę doktor-

ską w r. 1872.

S. Drz.

Imam. Wyraz ten arabski oznaczał zrazu zwierzę, przyuczone do prowadzenia stada; później wogóle osobę, pod której kierunkiem, lub za której przykładem postępują inni. Obecnie muzułmanie używają go w znaczeniach następujących: 1) jako synonim tytułu kalif, tj. świeckiego i duchownego władzcy, który teologowie i prawnicy przypisują prawie wyłącznie Mahometowi. Sprawa wyboru I-a była powodem wielkiego rozłamu wśród mahometan: sunnici utrzymują, że ogół wiernych ma prawo oddać godność duchownego i świeckiego władzcy temu, którego uzna za najgodniejszego, szyici zaś uwa-

żają za prawych I ów tylko członków rodziny Proroka. Niektórzy teologowie utrzymują, że istnienie I-a nie jest koniecznie potrzebne, według innych jest on niezbędny i może być ich kilku na raz. Według sunnitów, aby zostać I-em należy posiadać warunki następujące: być uczonym i prawym, mieć zdolności potrzebne do pełnienia funkcyj właściwych i posiadać wszystkie zmysły w stanie normalnym, t. j. nie być nych środków utrzymania, głuchym, ociemniałym i t. d. Niektórzy teologowie żądają jeszcze, aby I. pochodził z plemienia Korejszytów, do którego należał Mahomet.

zw. „dżubbe”, z białemi rękawami, i biały turban; wybierają ich tam parafianie, a rząd zatwierdza. Kandydaci zdać muszą egzamin; wymagają od nich nie wiele; wyżej wykształceni teologowie mogą bowiem zająć lepsze stanowiska kadich i muftich. Otrzymują przeważnie liche wynagrodzenie z fundacyj przy meczetach i zwykle zmuszeni są szukać sobie jeszcze in-

ig. p.

Imandra (po lapońsku Awerjawr), jezioro w rossyjskiej gubernii Archangielskiej, na półwyspie Koła. zajmuje przestrzeni 852 kim. kw. (15.5 mil kw.). Przez większą część roku lód je pokrywa. I. połączone jest przez szereg rzek i jezior z zatoką Kantalachti na morzu Białem. Na jeziorze znajduje się wyspa, zajmująca 48 kim. kw. Latem odwiedzają je licznie Lapończycy i łowią tam ryby; na wybrzeżach, długości 230 kilometrów, znajduje się tylko pięć stałych osad.

Imantophyllum miniatm, ob. Clivia.

Imaos (po grecku to ³'Ip,aov opoę albo to ’I[xatov opoę), wyraz powstały z indyjskiego Himalaja (=miejsce śniegu), oznaczał według pojmowania wielu Starożytnych, a szczególnie geografa Ptolemeusza, nietylko zachodnią część owego olbrzymiego, wiecznym śniegiem pokrytego pasma górskiego, na północ od Indyj, dla odróżnienia od gór Emodyjskich, więcej ku wschodowi

szczególniono ziemie owe, zresztą mało znane, których pasmo główne w istocie wcale nie przerzynało, jako Scythia intra i extra Imaum. — Por. Plin. Nat. Hist. 6, 17, 21; Strab. 11, 519; 15, 689 i Ptolem. 6, 13, 1; 12, 4; 14, 1, 8 i nast.; 16, 1. ob. Imaeus.

Imatra, wodospad w Finlandyi, utworzony przez rzekę Wuoxen, wypływającą z połud.-wschodniego końca jeziora Sajmy a wpadającą do jeziora Ładogi, leży o 6 km. od Sajmy a 65 km. od Wiborgu. Jest to najwspanialszy wodospad w Europie. Rzeka, 400 m. szeroka, zwęża się przed nim na 177 m. Na długości 325 m. poziom zniża się o 20 m., a z tych 10 zajmuje spadek prostopadły, którego huk daje się słyszeć z odległości 11 km. Brzegi utworzone ze skał granitowych porasta las jodłowy i brzo-zowy, dochodzący do samej wody. Nad wodospadem przerzucony przez rzekę most łańcuchowy. Dla turystów I. bywa oświecana elektrycznością, co sprawia wrażenie czarujące. Dojazd z miejscowości nadbrzeżnych ułatwia dobra dro-

S. Drz.

Choć w zasadzie I. powinien łączyć w swych ręku władzę duchowną i świecką, wiadomo jednak, że ostatni kalifowie z dynastyi Abasydów posiadali już tylko władzę duchowną i byli czemś w rodzaju papieżów muzułmańskich. Obecnie nosi tytuł I-a sułtan turecki i wielu książąt arabskich, np. I. Maskatu. Podług szyitów jedynym prawnym następcą Mahometa był Ali, i tylko jego potomkowie mogą być l-mi. Oto dwunastu I-ów, uznawanych za prawdziwych przez szyitów: Ali, zięć Mahometa; synowie jego Hasan i Husein; Ali Zein-ul-Abidin, syn Huseina i następni potomkowie jego w prostej linii: Mo-hammed-al-Bakir, wnuk; Dża’far as-Sadik; Musa al-Kasim; ar-Rida; Mohammed at-Taki; Ali an-Naki; Hasan al - Askari, wreszcie Mohammed, zwany Imam al-Mahdi (przewodnik), który żyje do dziś-dnia, tylko się ukrywa, ale w dniu I się piętrzących, lecz także góry, zwane dzisiaj ostatecznym znów się jako Mahdi pojawi. I.-Z a- Mustagh i Tianczan, a takim sposobem wy-deh (synowie I-ów) nazywają w Persyi licznych potomków 12-u I-ów; ich groby, ozdobione zie-lonemi kopułami, są celem pobożnych pielgrzymek. Szyici uważają wszystkich kalifów, z wyjątkiem tych dwunastu, za nieprawych; niektórzy z nich (zeidyci) uznają trzech pierwszych (Abu-Bekra, Omara i Osmana); pogląd ten jednak zwalczają gorąco I-i. 2) Tytuł I-a nie jest wyłącznym atrybutem głowy Kościoła i państwa; nadawany też bywa wybitnym teologom i prawnikom, którzy zaznaczyli swą działalność jako założyciele nowych systematów i twórcy nowych doktryn. I-mi nazywają zwłaszcza Abu Hanifę, twórcę doktryny Hanafitów, Szafijego, Malika i Ibn Hanbala, twórców trzech innych doktryn sunnickich (Szafi’ije, Malakija i Hanbalija).

Imbabura, prowincya w rzeczypospolitej Ecuador, na pograniczu Kolumbii, przerżnięta dwoma łańcuchami Kordylierów; przestrzeń 10700 kim. kw., 68 000 mieszkańców (1892), którzy przeważnie zajmują się rolnictwem i hodowlą bydła, owiec i mułów. Imię swoje wzięła prowincya od wyrzucającego błoto wodę gorącą wulkanu

3) Wreszcie I-em nazywają teologa, który w meczetach przewodniczy modlitwie. Umieszcza się on w rodzaju chóru, zwanym mihrab, tak, aby go dobrze widzieli pobożni, którzy powtarzają wszystkie jego słowa i ruchy. I. nie spełnia właściwych czynności kapłańskich i urząd jego nie jest za boski uważany. Nawet obecność je- ga żelazna, go nie jest konieczna przy modlitwie; jest on właściwie czemś w rodzaju administratora meczetu i przodownikiem w modlitwie. I. dopełnia obrzezania, pogrzebów i ślubów (jako aktu cywilnego); pod jego rozkazami znajdują się niżsi słudzy meczetu, jak nprz. muezzinowie.

W Turcyi I-owie noszą długie szaty zwierzchnie,

(4 582 m.), który stoi w jej środku; oprócz niego znajdują się w I-rze góry Catocachi (4 906 m.) i Cayambe (5 850 m.). Stolicą jest Ibarra.

Imbert Jan, prawnik francuski (* około r. 1522—f w końcu XVI wieku). Był przez trzydzieści lat adwokatem w Fontenay-le-Comte. Napisał książkę „Institutionum forensium Galliae libri IV” (Lyon 1524), którą z łacińskiego przełożył sam na język francuski p. t. „Practique judiciaire” (Paryż 1548). Dzieło to zajmuje wydatne stanowisko w literaturze prawniczej francuskiej. I. wydał jeszcze „Enchiridion juris

H. K.

nie.

scripti Galliae” (Lyon 1558).

Imbert Józef Gabryel, malarz francuski (* 1654 w Marsylii—f 1740 w Awinionie). IJ-czeń Th. Lebruna i Van der Meulena, był już znanym w Paryżu artystą, gdy pod wpływem nieszczęść rodzinnych przywdział habit kartuza (1688) i odtąd uprawiał wyłącznie malarstwo religijne, zdobiąc licznemi obrazami swemi klasztory tego zakonu. Droga krzyżowa jego pędzla, przechowywana niegdyś u Kartuzów marsylskich, uchodziła za najlepsze dzieło jego. W kościele Villeneuve-lès-Avignon dotąd widzieć można kilka jego obrazów, z pomiędzy których zwraca na siebie szczególną uwagę obraz Pielgrzymi z Em-maus, malowany szeroko, niemal dekoracyj -

s. s.

Imbert-Colomès Jakób Piotr, polityk francuski (* w Lionie 1729 r. —f w Bath 1809 r.). Pochodził z bogatej rodziny kupieckiej; w styczniu r. 1788 mianowano go pierwszym syndykiem Lionu. Oddał wielkie usługi współobywatelom swoim podczas surowej zimy r. 1788; pomimo to wkrótce stał się niepopularnym. Dnia 12 sierpnia 1789 i 7 lutego 1790 roku wzburzoy tłum żądał jego głowy; I. podał się do dymissyi (8 lutego) i emigrował. W Szwajcaryi i Niemczech był jednym z naj czynniej szych agentów Burbo-nów. W r. 1797 wrócił do Lionu; wybrano go wtedy do Rady Pięciuset; d. 18 czerwca tegoż roku wykreślono go z listy emigrantów. Po zamachu stanu 18 fructidora skazany został na deportacyę i ponownie wpisany na listę emigrantów (3 września 1797 r.). Zdołał schronić się do Niemiec. W lipcu 1801 roku Bonaparte skłonił rząd pruski do aresztowania go w Bai-reuth i wydania Francyi; papiery znalezione u niego wydrukowano pod tytułem „Papiers saisis à Baireuth et à Mende”. I. odzyskał wolność dopiero w r. 1809; udał się natychmiast do Ludwika XVIII do Anglii, gdzie też wkrótce umarł. —(E. Charavay w „Grande Encycl. Lami-raulta”).

Imbert de la PlatièreSulpicyusz, hrabia, literat francuski. Data jego urodzenia i śmierci nie jest wiadoma.—Napisał: „Galerie universelle des hommes qui se sont illustrés dans l’empire des lettres, depuis le siècle de Léon X jusqu’à nos jours” (1787, 8 tomów); „Les Fastes de l’Ordre de Malte” (1789); „Eloge historique du général Montalembert” (1801); „Vie philosophique, politique et littéraire de Ri-varol” (1802); „Correspondance politique et confidentielle inédite de Louis XVI” (1803, 2 tomy); ten ostatni zbiór jest od początku do końca sfałszowany. I. redagował też „Le Courrier de Paris” (1795-97).

Imbert de Boudeaux, Wilhelm, literat francuski (* w Limoges ok. r. 1740 — f w Paryżu 1803). Wstąpił w młodym wieku do benedyktynów, opuścił potem klasztor i zajął się literaturą. W 1797, jako urzędnik municypalny w Limoges, srożył się przeciwko opornemu duchowieństwu.—Przełożył kilka dzieł z angielskiego, jako to: „Clarke’a „État présent de l’Espagne” (1770, 2 tomy); Lloyda „Mémoire sur l’invasion de la Grande-Bretagne” (1804) i in.; wydał też: „Chronique scandaleuse ou Mémoires pour servir à l'histoire de la génération présente” (1783).

Imbert Bartłomiej, literat francuski (* w Nîmes 1747 —f w Paryżu 1790). Przybył w młodym wieku do Paryża; pierwszą pracą jego był poemat „Le Jugement de Paris” (1772), który zwrócił na niego uwagę współczesnych i zapewnił mu wśród nich poczytność.— Napisał jeszcze: „Tables nouvelles” (1773); „Historiettes et Nouvelles en vers” (Londyn 17 74); „Les Bienfaits du sommeil” (1776), poemat al-legoryczny; „Choix d’anciens fabliaux” (1788, 2 tomy); powieść „Les Égarements de l’amour” (1781); „La Fausse Apparence” (1789); „Marie de Brabant” (1790). Przypisywane mu „Oeuvres choisies en vers” (1797, 4 tomy) nie są jego dziełem.

Imbert de Saint-Amand, Artur Leon, baron, literat francuski (* w Paryżu 1834). W 1855 wstąpił do służby dyplomatycznej i był przez długie lata urzędnikiem w ministeryum spraw zagranicznych.—Napisał szereg ciekawych prac historycznych, m. in.: „Les Femmes de la cour des derniers Valois” (Paryż 1871); „Portraits de femmes françaises du XVIII et du XIX siècle” (1869); „Portraits de grandes dames” (1875); „Souvenirs, poésies” (1872); „Madame de Girardin” 1874); „Les Femmes de Versailles” (1885—79, 5 tomów); „Les Femmes des Tuileries” (1880 — 94, 27 tomów). Ten ostatni zbiór zawiera dużo zajmujących szczegółów o Maryi Antoninie, cesarzowej Józefinie, Maryi Ludwice, księżnej de Berry, księżnej d’Angoulème i Maryi Amelii.

Imbert Hugues (* 11 stycznia 1842 roku w Moulin-Engilbert), pisarz muzyczny francuski, uczeń Faucheux’go, Hammera i Dubois’a, redaktor „Guide musicale”, współpracownik „Musique populaire”, „Revue d’art dramatique”, „Liberté”, „Grande Revue” i w. in. Napisał „Profils des musiciens”, w trzech częściach, w których zamieścił życiorysy: w części I-ej Brahmsa, Czajkowskiego, Chabriera, d’Indy, Fauré’go, Saint-

Sahel”.

A. A. K.

Imbramowice, wieś parafialna, położona nad rz. Dłubnią, lewym dopływem Wisły, w gub. Kieleckiej, pow. Olkuskim, gminie Jangrot, posiadała w średniowiecznych dziejach Polski znaczenie wybitne. Wieś ta, nosząca pierwotnie wspólne miano z rzeką, której brzegu dotyka, zdaje się należeć do najdawniejszych osad w Ma-łopolsce. Jako Dłub na (Dłubnia) i Lubna („Kod. dypl. Kat. Krak.” I, Nr 21, 22), błędnie Ol u bin zwana (tamże Nr 22), wieś ta występuje poraź pierwszy w r. 1198 w szeregu posiadłości Bożogrobców miechowskich z dodatkiem, że otrzymali ją oni w darze (zapewne przed

Saëusa; w cz. II-ej: Boisdeffre’a, Dubois’a, Gounoda, Holmes’a i Reyera; w cz. III ej: de Castil-lona, Lacombe’a, Lefèbre’a, Masseneta, Lalo, Rubinsteina i Schuré. W „Portraits et Etudes” I. zamieścił listy Bizeta, oraz szkice biograficzne Francka, Widora, Colonne’a, Lamoureux’a, i w. in. Prócz tego napisał: „Rembrandt und Wagner”, „Clairobscur in der Kunst” i „Quatre mois au

A. Pol.

Imbier, ob. Z ingib er.

Imbierowate, Ob. Zingiberaeeae.

Imbonati Karol Józef Dominik, hebraista i teolog, zakonnik reguły św. Bernarda, rodem z Medjolanu, żyjący w drugiej połowie w. XVII. Był biegłym znawcą dziejów narodu hebrajskiego i jego piśmiennictwa, szczególnie średniowiecznej epoki rabinicznej. Ogłosił w tym przedmiocie obfity spis autorów i dzieł uczonych żydowskich p. n. „Bibliotheca magna rabbinica de scriptoribus et scriptis rabbinicis, ordine alpha-betico hebraice et latine digestis” (Rzym 1693 in folio); prócz tego katalog pisarzy i dzieł dotyczących Żydów p. n. „Bibliotheca latino - he-braica, sive de scriptoribus latinis, qui ex di-versis nationibus contra Judaeos, vel de re he-braica utcumque scripsere” (in folio). Jest to właściwie dalszy ciąg Bibljoteki Hebrajskiej wydanej poprzednio przez Juljusza Bartholoccio de Cellano. Tom ten, ułożony przez I-ego, zawiera w pierwszej swej połowie spis abecadło-wy autorów, którzy pisali bądź o sprawach Żydów, zacząwszy od najdawniejszych ojców Kościoła, bądź o języku hebrajskim, oraz tych, którzy ogłaszali drukiem tekst biblji lub jej przekłady, jako też pisarzy dziejów ludu izraelskiego, jego zwyczajów i obrzędów religijnych. W drugiej połowie tego tomu mieści się obraz chronologiczny dziejów od stworzenia świata do narodzenia Chrystusa; następnie mała kronika hebrajska, tłumaczona na język łaciński przez Genebranda; wkońcu dwie rozprawy teologiczne I-ego: w jednej z nich dowodzi on słowami rabinów i talmudystów, że Jezus Chrystus jest prawdziwym Mesjaszem; w drugiej zbija powagą soborów głosy podnoszone przeciwko bóstwu, jako też przeciwko człowieczeństwu Jezusa Chrystusa.

kilkunastu laty) od niejakiego Lasoty (Dominus Lasota dedit Lu bu am „Cod. dipl. Min. Pol.” II str. 13, 17), należącego prawdopodobnie do rodu matki późniejszego biskupa krakowskiego, Iwona Odrowąża.—Wśród licznych fundacyj duchownych, powstających w Polsce w ciągu XII w., wyróżniały się liczebnością i hojnością uposażenia klasztory Norbertańskie (fratres et soro-res Praemostratenses, fund. w r. 1121 w Pré-raontré). Powstały one za sprawą możnych w opactwie św. Wawrzyńca pod Kaliszem, w Brzesku (Hebdów), Strzelnie, Zwierzyńcu, Witowie, Busku i t. d., właśnie w dobie, kiedy łono zakonu Norb. nękały na Zachodzie waśnie i spory, wynikłe z rozprzężenia i wskazanego przez nie rozdziału męskich i żeńskich domów zakonnych. Zdaje się, że na schyłku tej epoki (pocz. XIII w.), może drogą zamiany z Bożogrobcami na wieś inną, powstał, zapewne z fuu-dacyi rodu Lasoty, klasztor panien Norbertanek w Dłubni. Nie przechowały się żadne szczegóły o jego założeniu. Drogą zestawień porównawczych dojść jednak można do wniosku, że, aczkolwiek doba powstania tego klasztoru nie stanowiła w ogólnych dziejach Norbertańskich świetnego okresu, to jednak rola mniszek (sorores cantan-tes), osadzonych w Dłubni, a oddanych prawdopodobnie, w myśl pierwotnych statutów Zakonu, rządzącego się obostrzoną regułą Augustyanów, modlitwie, ascezie, pracy ręcznej w polu i ogrodzie, pieczy o ubogich j gościnności, spełniała cząstkę (techniczną) tych samych zadań kulturalnych, jakie przeprowadzali w szerszym zakresie uczeni Benedyktyni (ob.) na gruncie Polski piastowskiej.—Z dyplomatów małopolskich wynika, że Dłubnia w dobie powstania tam klasztoru Norbertanek stanowiła przejściowo, lub częściowo, własność niejakiego Sieciesła-wa (Setheslaus), syna jego Iwona (Iwanius), a wreszcie komesa Imbrama (Imramus), od którego synów — jak świadczy patronimiczna końcówka nazwy wsi (Imbramowice) — około roku 1279 urzędownie późniejsze swe miano przyjęła (Por. Rzyszcz. Muczk. „Kod. dypl. Pol.” I Nr 62).—Nieznane są związki pokrewieństwa, łączącego trzech wspomnianych posiadaczów Dłubni; prawdopodobnie jednak należeli oni wszyscy do rodu Lasoty. O jednym z nich, Imbramie, wiemy, że był wujem (avunculus) Iwona Odrowąża, biskupa krakowskiego (1218 — 1229), uważanego błędnie za fundatora rzeczonego klasztoru. Z zestawienia podającego nam te szczegóły dyplomatu biskupa Iwona („Kod. Kat. Krak.” I, Nr 21) z przywilejem papieża Grzegorza IX dla Norbertanek dłubieńskich (tamże Nr 22), wynika, że wspomniany klasztor (conventus Sanctimonialium) istniał w Dłubni już przed śmiercią Imbrama i uzyskał z jego łaski przed r. 1228 wcielenie do swej dotacyi pierwotnej miejscowego kościółka parafialnego tyt. św. Benedykta, którego patronat należał do Im-

brama. Wraz z kościółkiem przeszły do uposażenia Norbertanek także i właściwe dziesięciny z Dłubni, Tczycy, Lenartowie i Michałówka, oraz dochody inne, należące przedtem do kościółka (j. w.). Zdaje się, że nie będziemy dalecy od prawdy, przypuszczając, że nie kto inny, jeno ów właśnie domniemany potomek Lasoty a najdawniejszy dobroczyńca klasztoru Norbertanek w Dłubni, komes Imbram, był jego założycielem.—Po śmierci Imbrama, d. 29 września 1228 r., biskup krakowski, Iwo Odrowąż, zatwierdził nadanie swego wuja, powiększając je darowizną dziesięcin ze wsi Iwanowice (?), oraz z nowizn Trzyciąża i Przegini, które już przedtem staraniem Norbertanek wykarczowane zostały. Świadczyło to o niepospolitej ich energii, a właśnie ostatnia ta wiadomość, zawarta w przywileju biskupa Iwona („Kod. Kat. Krak.” j. w.) a objaśniająca, że karczunku, o jakim mowa, dokonały Norbertanki zarówno nakładem własnym, jakoteż i z pomocą Niemców (kolonistów), dowodzi, że administracya dóbr klasztornych, prowadzona przez postępowe „ pracowniczki w polu i ogrodzie”, uczyniła okolice Dłubni - Imbramo-wic jednym z najdawniejszych u nas (przed r. 1228) punktów tego potężnego ruchu, jaki, zwiększony później po najeździe tatarskim, a znany pod nazwą „kolonizacyi niemieckiej”, wywrzeć miał wpływ dziejowy na stosunki agrarne, ekonomiczne i socyalne Polski średniowiecznej.— Z przywileju, udzielonego klasztorowi d. 4 lutego 1256 r. przez Bolesława Wstydliwego, który właściwe nadania swych poprzedników potwierdził (Rzyszcz. Muczk. „Kod. dypl. Pols.”, III Nr 32), wynikałoby, że już Kazimierz Sprawiedliwy (!) i Leszek Biały uwolnili kolonistów klasztornych (qui vulgariter Z al a s si vocantur) od ciężarów publicznych: Stróży, srzeznego i p odwód; immunitet ten powiększył Bolesław Wstydliwy, zwalniając mieszkańców posiadłości klasztornych od sądownictwa polskiego. Nadanie Kazimierza Spr. nie wytrzymuje krytyki wobec wykazanych wyżej dziejów klasztoru, założonego pomiędzy r. 1198 —1228. Utrzymuje się jedynie i to w całej pełni, t. j. zarówno w zakresie domniemanego przywileju z lat 1177—1194, jak również nadania Leszka i Bolesława Wstydliwego, przywilej tego ostatniego, zatwierdzony w r. 1369 przez Kazimierza W-go (j. w. Nr 153).—Norbertanki dłubieńskie rosły w dostatki i wpływy. Już jedna z pierwszych ich przeło-• żonych, o której wspomina wzmiankowaua bulla Grzegorza IX z r. 1229 („Kod. Kat. Krak.” Nr

22) mianuje się wbrew, zalecającym skromność i pokorę, regułom zakonnym, opatką (abbatissa), a papież, zatwierdzając na jej prośbę przywileje klasztoru, miano takie przyznaje jej w piśmie swojem. Mimo to, jak wynika z wywodów historyka Imbramowic, ks. Władysława Kna-pińskiego (ob. dzieło tegoż autora „Święty Norbert i jego Zakon. Początki Norbertańskich

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz, ‘£37. T. XXX.

klasztorów w cyrkaryi Polskiej i nieco z ich dziejów”, Warszawa 1885, str. 206—212),—„mimo «ksieństwa» przeorysze imbramowickie były pokorniejsze i uleglejsze od innych. W innych klasztorach bywało, że wszelkie akta, odnoszące się do zarządu majątkowego, dokonywały się zwykle przez proboszcza i przeoryszę wspólnie, a czasem tylko przez przeoryszę w imieniu konwentu;—tu nic podobnego niema: przeorysza jest zupełnie ignorowaną”. Kiedy Bolesław Wstydliwy nadał d. 4 paźdz. 1279 r. prawo niemieckie wsi klasztornej Tarnawie, w przywileju swoim (Rzyszcz. Muczk. I Nr 62) wymienił tylko proboszcza z siostrami. Toż samo miało miejsce w późniejszych dyplomatach Jana Grota, biskupa krakowskiego („Kod. Kat. Krak.”, I Nr 151 z r. 1333) i Kazimierza W-go (Rzysz. Muczk. Nr 153 z r. 1369), dotyczących klasztoru w Im-bramowicach. Dwóch najdawniejszych proboszczów klasztoru, Mikołaja (1293) i Jakóba (1327), wymienia Franc. Piekosiński („Cod. dipl. Min. Pol.” str. 539).— Jak twierdzi Długosz („Lib. Benef.” III, 106) biskup Iwo Odrowąż, hojny fundator kościołów i klasztorów, zbudował (na miejscu dawniejszych, zapewne drewnianych, zabudowań klasztornych) w I-ach klasztor z cegły, którego wykończenie pozostawione było następnym pokoleniom; otoczył murem mieszkanie zakonnic i postawił dom dla „braci”. Zapewne pod wpływem pamięci tych dobrodziejstw, zwłaszcza, że Iwo nadał klasztorowi i dziesięciny, zanikła wiadomość o pierwotnej przed-Iwonowej fundacyi. Do dziś-dnia przechowuje się w kościele w I-cach obraz starożytny, przedstawiający scenę wręczenia kluczów i dyplomu erekcyjnego pierwszej przeoryszy Norbertanek imbra-mowickich przez Iwona.—W r. 1279 Bolesław Wstydliwy nadał wszystkim posiadłościom klasztornym prawo niemieckie (Rzyszcz. Muczk. I, Nr 55).—Prawie przez 200 lat przebywały Norbertanki w I-cach pod zwierzchnictwem „proboszcza”. Dopiero w r. 1418, kiedy zniszczony w XIII w. przez Tatarów klasztor zapadł w ruinę, przeniesiono je do Buska; w I-cach pozostała tylko prepozytura męska. Długosz oglądał jeszcze budynki i mur klauzurowy, jako zabytki po mniszkach; osobno był dom „proboszcza”, któremu dodawano jednego lub dwóch i trzech zakonników. Długosz opowiada z oburzeniem, że darmo zjadają oni to, co niegdyś obficie dla zakonnic i zakonników starczyło, a nie robią nic dla kościoła. Żeby pobożnej intencyi fundatora uczynić zadość, chciał Długosz pod Krakowem założyć klasztor Kartuzów i wyjednał dla nich (1477) dziesięciny, należące do I-c (Knapiński 211, Grabowski «Kraków» 233; Łętowski «Katalog» II. 37), ale śmierć przeszkodziła mu w tym zamiarze. Ks. Knapiński nie zdołał wykryć, jak długo trwała w I-cach sama prepozytura męska. Pono, wedle tradycyi klasztornej, w 70 lat po przeniesieniu mniszek do Buska

100

/ Geogr.”).

31. 37.

oddano im napowrót I-ce. Wszelako znajdujemy je tam znowu dopiero na początku XVIII w. W r. 1710 zabudowania klasztorne padły ofiarą pożaru, a kiedy po tym wypadku zakonnice rozjechały się do krewnych, pozostała na miejscu tylko przełożona, Zofia Grotówna (Knapiński j. w.; ks. Kraszewski «Życie śś.» II. 282). Za jej staraniem miał biskup krak., Kazimierz Łubieński, podźwignąć upadły klasztor pospołu z ks. Dominikiem Lochmanem, kanonikiem krakowskim. Plany sporządzał niejaki Barzanek z Podlasia i w r. 1711 robotami mularskiemi kiero-

wał (Knapiński j. w.). Dnia 20 września 1716 wprowadził zakonnice do zbudowanego już częściowo nowego klasztoru, biskup chełmski, Krzysztof Szembek, a w roku następnym konsekrował kościół biskup Kazimierz Łubieński. „Dwa razy jeszcze potem—pisze ks. Knapiński—klęska pożaru dotykała świątynię w I-cach v(8 sierpnia 1836 i 2 sierpnia 1874), lecz w obu razach wnętrze pozostało nietknięte; gorzał tylko dach. Szkody wkrótce przy pomocy okolicznych obywateli naprawiono. W r. 1819 klasztor w Im-bramowicach pozostawiono do wymarcia zakonnic. Wtedy było ich jeszcze 16. Dobra i kapitały zsekularyzowano. Na utrzymanie każdej mniszki wyznaczono po 800 złp. Bibliotekę na rozkaz Rządu Linde w r. 1820 przewiózł do Warszawy. Po siedemnastu latach, staraniem Aleksandra hr. Colonny Walewskiego, senatora-kasztelana królestwa, prezesa Heroldyi, dziedzica Iwanowic, ces. Mikołaj I zezwolił na wskrzeszenie klasztoru z liczbą 16 zakonnic i wyznaczył na ich utrzymanie 17 000 złp. rocznie. W r. 1884 klasztor w I-cach należał do etatowych i liczył jeszcze 9 zakonnic. Za czasów Gro-tówny i dawniej istniała w I-cach szkoła żeńska, a następnie elementarna, przekształcona w r. 1834, staraniem przeoryszy Bronisławy Switanowskiej, na wyższy instytut o 4-ch klasach. Uczennic bywało przeciętnie po 60 rocznie. Wykładem trudniły się zakonnice; do niektórych przedmiotów sprowadzano guwernantki z zagranicy. Instytut ten trwał do 1864 r.” W kościele klasztornym w I-cach spoczywa od r. 1730 serce Doroty Gembickiej, starościny na-kielskiej, jednej z jego dobrodziejek. Dzisiaj istnieje tam również odnowiony przez Grotów-nę, kościółek św. Benedykta, jako parafialny. I. liczyły w r. 1860—249 mieszkańców; posiadają zabudowania dworskie i włościańskie. („Słownik

——-"Jr-K. K.

Imbräsos (po grec. ’'Ip.ßpaaoc), dawniej Par-thenios zwana, rzeczka na wyspie Samos, wypływająca z gór Ampelos, i według nich także w dawniejszych czasach tak mianowana. Przepływała obok sławnej świątyni Hery, w pobliżu miasta Samos. Ponieważ, według opowieści mitycznej, Hera miała nad tą rzeczką się urodzić, nosi owa nieba królowa także przydomek Im-bras i a (Apoll. Rhod. 1, 187). Z jakiego po- i

wodu i bogiui Artemida nazywaną była Imbra-sia (Callim. hymn. in Dian. 228), niewiadomo.— Por. Strabo 14, 637; Pliu. Nat. Hist. 5,

S. Drz.

Iinbria, także C i m b r i a parva, nazwa łacińska późnej Starożytności i Średniowiecza, dawana wyspie Fehmarn na Bałtyku.

Imbriani Paweł Emil, literat i polityk włoski (* w Neapolu 1808 r.—f 1877 roku). Po rewolucyi r. 1821 towarzyszył ojcu swemu na wygnaniu w Rzymie i Florencji. Tam zapoznał się z Capponim, Niccolinim, Leopardim i zajął się literaturą. Wypadki r. 1848 sprowadziły go do Neapolu, gdzie został posłem w parlamencie, a potem ministrem konstytucyjnym. Wygnany ponownie, udał się do Nicei, potem do Turynu. Po przyłączeniu Toskanii do Piemontu zaczął z wielkiem powodzeniem wykładać prawo natury i narodów w Pizie. Po oswobodzeniu Neapolu wrócił do tego miasta i otrzymał tekę ministra oświaty za rządów namiestnikowskich. Zajął się gorliwie sprawą kształcenia dziewcząt. W senacie zasiadał w r. 1863. Był potem profesorem prawa konstytucyjnego i filozofii prawa w Neapolu i dwukrotnie rektorem tamtejszego uniwersytetu. Był też syndykiem miasta Neapolu. Zbiór jego poezyj wyszedł w jednym tomie (Neapol 1862). Bardzo wykształcony, choć nieco dziwaczny, Imbriani odznaczał się zwłaszcza duszą pełną zapału, charakterem prawym i czystym. Zostawił trzech synów; jeden z nich, Giorgio, zginął pod Dijon, walcząc za Fran-cyę pod Garibaldim, drugi, Vittorio, odznaczył się jako pisarz, trzeci, Mat te o, jest znanym patryotą-irredentystą.

Imbriani Wiktor, syn poprzedzającego, poeta i krytyk literacki włoski (* d. 27 października 1840 r. w Neapolu—f 1 stycznia 1886 r. tamże). Odbywszy studya historyczne, filozoficzne i literackie w kraju i za granicą (w Ziiry-chu i Berlinie), brał udział jako ochotnik w wojnach z Austryą r. 1859 i 1866, a potem od r. 1878 mieszkał na ustroniu w Pomigliano d’Arco pod Neapolem. Miłośnik tradycyj ludowych, zebrał mnóstwo podań, pieśni i t. p. i wydał w tym rodzaju: „Canti popolari delle provincie meridio-nali” (Turyn 1871—72, 2 tomy); „Dodici canti pomiglianesi” (Neapol 1877); „La novellaja mi-lanese” (1877); „La novellaja fiorentina” (drugie wydanie pomnożone, Livorno 1877, w którem się mieści 1 „Novellaja milanese”) i inne podobne cenne zbiory. Obok tego ogłosił tom poezyj pod ironicznym tytułem „Esercizi di prosodia” (Neapol 1874)., w którym dał się poznać jako liryk, odznaczający się wielką oryginalnością formy i myśli. Namiętny rojalista (równie jak przeciwnik szkoły werystów, z którą miał jednakże wiele wspólnego), rozwinął on (mianowicie w swych odach: Do królowej Włoch; Na ułaskawienie Passamentego i w wydanem r. 1882 „Inno al canapé di un monarchico”) niezrówna-

kościach. Egzemplarze tego porostu, zebrane na czaszkach ludzkich, były dawniej bardzo cenione i pod nazwą Museus cranii humani jako wielce skuteczny środek w różnych chorobach, np. w epilepsyi, stosowane. Inny gatunek: I. tiliacea Kbr., również szarego koloru, o piesze prawie kolistej, spotyka się tylko na drzewach liściastych, głównie na lipie. Do gatunków o piesze żółto-zielonej lub żółtej należą: J. cu-perata Dc. i I. conspersa Dc., brunatną lub oliwkową barwę posiadające, oraz I. olivacea Dc., o bardzo szerokiem rozpowszechnieniu geograficznem; napotyka się bowiem po całej Europie, Azyi, Ameryce i Afryce północnej. Inne dwa gatunki: I. stygia Kbr., I. falunensis Dc.—właściwe są okolicom górskim, gdzie porastają kamienie

J. Trz.

Z. Z.

35, 43.

liers (1873).

Imeretya była pierwotnie częścią królestwa Georgijskiego; w wieku XIII stała się państwem

ną siłę ekspressyi oraz ciętość ironii. Niemniej silnym i oryginalnym był w swoich pismach polemicznych oraz krytycznych, jak np. w „Famę usurpate” (1877), gdzie ostro krytykuje Alear-diego, Zanellę, „Fausta” Goethego oraz jego tłómacza, Maffeiego; w broszurze „Quando nac-que Dante?” (1879), gdzie mówi o babskiej paplaninie, jaką poeta swoją „Divina Comedia”, według niego, napełnia i t. p. Napisał także kilka fantastyczno - realistycznych nowelli, poczęści w dyalekcie swojej ojczyzny, i wydał książkę p. t. „Alessandro Poerio; lettere e document del 1848” (Neapol 1884). Wespół z Tal-larigo ułożył wyśmienitą chrestomatyę starowło-ską (Neapol 1882). Jego, poczęści ważne, stu-dya o Dancie, w jednym tomie zebrane, wyszły p. t. „Studi danteschi” (Florencya 1890).    *

Imbriani - Poerio Matteo Renato, polityk włoski (* 1843 r. w Neapolu). Uczęszczał do szkoły kadetów w Turynie, w r. 1861 wstąpił do wojska; w r. 1866 był adjutantem generała Cosenz, ale po bitwie pod Mentaną podał się do dymissyi. W r. 1878 wraz z Bovio i innymi założył Irredentę (ob. Irredentyści) i za- i czął wydawać czasopismo „LTtalia degli Italia-ni”. Jako odpowiedź na „Italicae Res” pułkownika Haymerle wydał wraz z Boviem i generałem Mezzacapo książkę „Pro Patria”. Pod tym samym tytułem wydawał 1881 — 84 w Neapolu gazetę, której głównym celem było zwalczanie Austryi. W r. 1889 zasiadł w Izbie poselskiej, gdzie rozwijał swoje zasady z wielką bezwzględnością i nieraz ostro ucierał się z rządem. W r. 1892 otrzymał w kilkunastu okręgach wyborczych znaczną ilość głosów, nigdzie jednak większości. W czerwcu 1893 r. Izba unieważniła jednak wybór jego przeciwnika w Corato, poczem

I. zasiadł w Izbie.

Imbricaria Schret. (Parmelia Ach.), rodzaj porostów liściastych (Lichenes Phylloblasti) z rodziny Parmeliaceae. Należą tu porosty o piesze spłaszczonej, jedynie za pomocą chwytników słabo do podłoża przyrosłej, rozmaicie po brzegach powykrawanej, koloru żółto-zielonego, szarego lub brunatnego. Osadzeniem miseczek (iapothecya) bezpośrednio na warstwie gonidyalnej, różni się ten rodzaj porostów od bardzo podobnego rodzaju Parmelia Ach. Mieszczące się w miseczce woreczki (asci) zawierają każdy po 8 jednokomórkowych zarodników. Rodzaj ten obejmuje koło 50 gatunków, zamieszkujących przeważnie Europę i Amerykę Północną i porastających kamienie, płoty i pnie drzewne. Do najpospolitszych należą gatunki: I. physodes Dc., o piesze szarego koloru, po brzegach widlasto lub wielokrotnie zatokowo powykrawanej, o miseczkach brunatnych, rzadko bardzo zresztą rozwijających się. Równie pospolitym jest gatunek, rosnący w tych samych miejscach, co i poprzedni (I. saxatüis Kbr.), który niekiedy napotkać można, prócz tego, na nawpół zwietrzałych J

i skały.

Imbricatus, po łac. dachówkowaty, używa się w botanice, gdy mowa o organach roślinnych, ułożonych na podobiznę dachówek lub łuski rybiej, np. łuski owocowe w szyszkach iglastych.

Iinbripolis, nazwa średniowieczna łacińska Ratyzbony (Regensburg). W Starożytności Ratisbona, Augusta Tiberii.

Illlbros (po grecku ’lp.ßpo?, dzisiaj Im oroś), grecka wyspa na morzu Egejskiem, na południowy wschód od Samothraki, na zachód od trackiego Chersonesu położona, pięć mil w obwodzie licząca, piętrzyła się wysokiemi górami (îtaiîcaXôsaaa), bogata w lasy, wszakże i dolin urodzajnych nie była pozbawiona, a równie jak Samothraka słynęła kultem Kabirów (ob.) i bożka Hermesa. Leżące na wschodniem wybrzeżu ruiny miasta, równe noszącego miano, dochowały się do dzisiaj. Ateński wódz Miltia-des zdobył tę wyspę, wyruszywszy na tę wyprawę z trackiego Chersonesu, a od tego czasu, podobnie jak wyspa Lemnos, I. stanowiła wieczystą posiadłość Ateńezyków. — Porów. Homer II. 13, 33; 24, 78; Herod. 5, 26; Mela 2, 7; 8; PJin. Nat. Hist. 4, 12, 23; Liv. 33, 30;

S. Drz.

Imer (mitol. skandyn.), ob. Imir.

Imer Edward, malarz francuski (* 1820 w Awinionie — f 1881 w Haarlemie), uprawiał przeważnie malarstwo pejzażowe. Jego Widoki stawów w Soumabre i Brzegi Rodanu zwróciły powszechną uwagę na artystę podczas pierwszej wystawy paryskiej, w 1855 r. I. udał się następnie na Wschód, zwiedził Egipt, Nubię i Abissynię; z jego widoków wschodnich najbardziej znane są Sykomory w Gizeh i Wyspa Philae (1857). Po powrocie ze Wschodu Imer z większem jeszcze zamiłowaniem odtwarzał krajobrazy okolic rodzinnych, i te miały największe powodzenie, jak np., bardzo cenione w swoim

czasie, Ruiny w Crozaut (1865) i Dąb w Voul-

s. s.

samoistnem, otrzymała zaś tę nazwę, według historyka Wachuszta, od położenia po tamtej stronie gór, oddzielających ją od Kartalicyi.

generała majora Totlebena, wkroczyły do I-yi, poraziły Turków na głowę i zdobyły Kutais (1773). R. 1774 stanął pokój w Kuczuk Kaj-nardży, mocą którego Ï. i Gurya wyzwoliły się ostatecznie z pod władzy Ottomanów. Po śmierci Salomona I i po strąceniu z tronu Dawida, został królem Salomon II, lecz ten niedługo niepodległość utrzymał. Wkrótce po najściu łu-pieżniczem szacha perskiego, Agi Mahometa chana, w którem się okazała cała bezsilność władz-ców I-yi, król Salomon d. 10 maja r. 1804, wobec głównodowodzącego w Georgii księcia Ci-cijanowa, podpisał akt, w którym uznał się za wiecznego i wiernego sługę (raba) państwa Ros-syjskiego. Nieufając wszelakoż Rossyanom i sądząc, że przy pomocy Turków zdoła swe królestwo rozszerzyć, Salomon wszedł w układy z abbas-tumańskim paszą, Chalim-Agą, skutkiem czego wojska rossyjskie, pod dowództwem Tor-masowa, wkroczyły do I-i, a Kutais d. 12 mar-

syi. Sarzar (wódz) imeretyński, Kajchosro Ce-reteli, został rozbity, Salomon wzięty do niewoli i wywieziony do Tyfłisu. Zarząd tymczasowo powierzono książętom krajowym; dnia 1 maja 1811 roku ogłoszono ustawę o zarządzie Gruzińsko-Imeretyńskiego obwodu, a Kutais za główne w nim miasto uznano; tam też r. 1818 założono osobną dyecezyę prawosławną. Król Salomon zdołał wkrótce uciec z niewoli i powrócił do I-yi, lecz w kraju wycieńczonym nie znalazł wcale zwolenników i po długiem tu-łactwie zmarł w Trapezuncie r. 1815.—Porów.

Zawierała się ona w granicach powiatów dzisiejszej gub. Kutaiskiej: Szaropańskiego, Raczyńskiego i Leczchumskiego; wszelakoż niekiedy sięgała dalej, obejmując Mingrelię, Guryę i Swane-cyę. Za czasów bizantyjskich była znana pod nazwiskiem Lazyki, która w VI stuleciu stanowiła widownię walki zażartej między Justynianem a Chozroesem. W tymże czasie pisarze bizantyjscy (Prokopiusz i Agatias) po raz pierwszy wspominają Kutais. Cywilizacya bizantyjska wielki wpływ w owej dobie na I-ę wywarła i wybitne ślady pozostawiła na całej kulturze tej krainy. Kiedy Cesarstwo Bizantyjskie podupadło, książęta I-i zdobyli niepodległość i już w końcu w. VIII Wachuszt pisze o królu Lewa-nie, pierwszym z panującej tu do r. 985 dyna-styi abchaskiej. Później I. dostała się pod władzę potężnej dynastyi georgijskiej Bagratydów. ca 1810 r. wykonał przysięgę poddańczą Ros-Po zgonie królowej Tamary w w. XIII I. wiele ucierpiała od zamieszek wewnętrznych oraz najścia Mongołów. W tymże wieku powstaje, pod władzą osobnej linii Bagratydów, na czele z Na-rin - Dawidem (1259—1293), niezależne już od Georgii królestwo 1-i ze stolicą Kutais. Później znowu niekiedy rządzą niem zwierzchnicy miejscowi, zależni od Georgii, częściej wszakże, a nareszcie wyłącznie już, królowie, od r. 1442, gdy I., po nowym podziale Georgii, razem ze Swanecyą, Guryą i Abchazyą dostała się królewiczowi Wachtangowi IV z dynastyi Bagratydów.

R.

Imeretyńscy książęta: 1) Ar czy ł, książę Ime-retyi, syn Wachtanga V, czyli Szanchawaza, wyniesiony na tron przez ojca, 1663 r., napastowany przez Persów i przez rodzonego brata, Jerzego, oddał się pod opiekę Rossyi i wyjechał do Moskwy. Pokuszenie się o odzyskanie władzy na razie było się powiodło: A. zdobył Kutais i panował przez cały rok z okładem; lecz potem Turcy znów go wygnali. Umarł r. 1713 w Moskwie, i tam też w Dońskim monasterze został pogrzebiony. Kościół gruziński zawdzięcza mu nowy przekład ksiąg Syracha i Macha-bejskich, których stare tłómaczenia były znisz czone. Z jego też-to rozkazu poprawiono wiele ksiąg Pisma św. w języku gruzińskim, skażonych przez przepisywaczy.— 2) Aleksander Arczyłowicz, królewicz imeretyński (* 1647 — f 1710), syn poprzedzającego, razem z bratem Mamukiem (Mateuszem, f 1690) wychowywał się w Moskwie, pod dozorem ks. Teodula Woł-końskiego i dyaka Jana Kazarynowa. Będąc rówieśnikiem młodego cara, Piotra Aleksiejewi-cza, uczestniczył w jego wojskowych zabawach i zaskarbił sobie jego przychylność. R. 1690 brał udział w wyprawie ojca swego przeciw

Książęta miejscowi i właściciele ziemi lekcewa- ) M. Dubrowin „Istorija wojny i władyczestwa żyli sobie władzę królewską, a lud zupełnie był Russkich na Kawkazie” (1871. T. II, 213 — wyjęty z pod prawa, handel niewolnikami sta- 256). nowił najgłówniejsze zajęcie możnowładzców.

To też nie dziw, że wkrótce potem Turcy Otto-mańscy opanowali wszystkie państwa na zachodzie kraju Zakaukaskiego. Według świadectwa wielu podróżników I. płacić im musiała co rok daninę niewolnikami; a tymczasem wojny domowe doszły do rozmiarów przerażających w w.

XVII, gdy się po kilka razy strącali nawzajem z tronu Arczyl i Daradsena, Wachtang i Bagrat.

W tym - to czasie I. po raz pierwszy zwróciła się o pomoc do Rossyi. R. 1621 Jerzy III, król imeretyjski, oraz Mamia II, władzca Guryi, proszą o opiekę cara moskiewskiego Michała Teo-dorowicza. Poselstwo ich doznało przyjęcia łaskawego, ale nic zresztą nie wskórało; tymczasem Turcy coraz srożej kraj uciskali i wkrótce po poselstwie cara Aleksego Michałowicza do Kutaisu, kiedy król I-i Aleksander przysiągł mu poddaństwo, zawładnęli stolicą (1691). W drugiej połowie XVIII stulecia położenie I-i zaczęło się zmieniać na lepsze, pod energicznym królem Salomonem (f 1782); lecz powstanie przeciwko niemu stryjecznego brata jego, Tejmuraza, przymusiło go znowu do szukania pomocy Rossyi. Roku 1772 wojska rossyjskie, pod dowództwem

j. k.

królowi Aleksandrowi, który był zawładnął tronem Imeretyi. W r. 1697 towarzyszył Piotrowi W. w pierwszej jego podróży za granicę i uczył się sztuki artyleryjskiej w Hadze, a wróciwszy, został zamianowany prokuratorem urzędu puszkar-skiego. W wybuchłej r. 1700 wojnie ze Szwecyą dowodził całą artylleryą (145 armat, 28 haubic) i razem z nią przy oblężeniu Narwy dostał się do niewoli. Uprowadzony do Sztokholmu, tam był trzymany aż do zgonu, pomimo starań Piotra o jego wykupienie albo zamianę. Nawet zwłok jego nie wydano rządowi rossyjskiemu.—

Chryncow „Pierwyj gienierał feldcechmiejster A. A. I.” („Artillerijskij Żurnał”, 1865 A» 1). R Imeretyński Aleksander Konstantynowie z, książę, syn królewicza Imeretyi (* w gub.

Moskiewskiej r. 1887 —f w Warszawie 1900 r. dnia 30 listopada). Wychowywał się w korpusie paziów i w Mikołajewskiej akademii sztabu generalnego. Służbę rozpoczął r. 1855 w dy-wizyonie pionierów konnych lejbgwardyi i niebawem znalazł sposobność do rozwinięcia swych zdolności wojskowych; odkomenderowany bowiem na Kaukaz, brał udział w rozmaitych potyczkach oddziału Kordonu lezgińskiego, jako też w zdobyciu aułu „Chitry” i wioski „Chupro”. Od r.

1863, w którym uczestniczył w działaniu przeciwko powstaniu polskiemu, do 1867 był naczelnikiem sztabu gwardyi warszawskiego okręgu wojskowego; od r. 1869 do 1873 pomocnikiem naczelnika sztabu tegoż okręgu; od r. 1873 do do 1875 naczelnikiem pomienionego sztabu.

W 1876 został zamianowany pomocnikiem inspektora hatalionów frontowych, w 1877 naczelnikiem drugiej dywizyi piechoty; w wojnie rossyj-sko-tureckiej 1877 i 1878 był naczelnikiem sztabu armii czynnej, a równocześnie na czele drugiej dywizyi piechoty odznaczył się obok generała Skobelewa przy zdobyciu Łowczy i oblężeniu Plewny. Mianowany generał-lejtenantem i nagrodzony orderem św. Jerzego 3-ej klasy, został naczelnikiem sztabu wojsk gwardyi i petersburskiego okręgu wojskowego, a w 1881 naczelnikiem głównego zarządu sądów wojskowych i naczelnym prokuratorem wojskowym. W tymże roku jeszcze otrzymał nominacyę na generała piechoty, a r. 1892 na członka rady państwa; a nareszcie d. 13 stycznia r. 1897 został generał - gubernatorem warszawskim i dowodzącym wojskami okręgu warszawskiego. Objąwszy rzą dy, ażeby poznać osobiście kraj i jego potrzeby, zwiedzał niejednokrotnie różne jego gubernie i zasięgał potrzebnych informacyj nietylko od przedstawicieli władz, lecz i od wybitniejszych przedstawicieli społeczeństwa polskiego, i pilnie śledził głosy prasy, która też dzięki jemu mogła niekiedy nieco szerzej i śmielej roztrząsać kwe-stye dotyczące potrzeb miejscowych. Główną zaś cechą jego działalności była dążność do ekonomicznego rozwoju kraju, dlatego I. był przeciwnikiem wszelkich w tym względzie ograniczeń,

popierał sprawę uregulowania serwitutów, obstawał za przyznaniem właścicielom dóbr ziemskich wynagrodzenia za zniesienie propinacyj wiejskich, dopomógł do powstania wielu stowarzyszeń ekonomicznych i społecznych, jak: towarzystwa rolnicze, kasy pożyczkowe i zapomogowo - oszczędnościowe, kasa literacka, towarzystwo artystyczne, towarzystwo hygieniczne, pogotowie ratunkowe, towarzystwo opieki nad umysłowo chorymi i wiele innych. Jego również poparciu kraj zawdzięcza kolej kaliską oraz wiele dróg podjazdowych, politechnikę i inne szkoły specyalne; on też wyjednał u cesarza Mikołaja II pozwolenie na wzniesienie pomnika Mickiewicza w Warszawie. Nadto jeszcze ustanowił przy generał-guberuatorze radę specyalną i dwie kom-missye — kodyfikacyjną i do opracowania projektu reformy przepisów o włościanach; zreformował ubezpieczenia wzajemne, nadał ulgi włościanom przy otrzymywaniu paszportów zagranicznych, zreorganizował policyę, zaprojektował reformę straży ziemskiej, kazał opracować i wprowadził w czyn przepisy o kasach górniczych. Starając się o pozyskanie ludu dla rządu, wprowadziwszy kuratorye trzeźwości, połączył z niemi urządzenia zabaw i odczytów dla ludu i kazał pozakładać czytelnie polsko-rossyjskie na prowincyi, a w Warszawie, prócz zabaw w parku praskim, teatr ludowy polski, nadto zaś założył czasopismo ludo we w języku polskim, p. t. „Oświata”, mające na celu zapoznanie i zbliżenie ludu polskiego z Rossyą.    *

Imerina, prowineya Madagaskaru, ob. Madagaskar.

Imhetep (z grecka Imuthes), bóstwo egipskie, którego nazwa znaczy „przychodzący w pokoju”; Grecy utożsamiali je ze swoim Asklepiosem, czyli Eskulapem. Przypisywano mu wielką mądrość i uczoność oraz poczytywano za lekarza i czarodzieja. Wyobrażano go w postaci siedzącego młodzieńca, ze zwojem papirusów na kolanach; czczono przeważnie w czasach późniejszych Egiptu starożytnego. — Por. Wiedemann „Die Religion der alten Aegypter” (str. 77).

Iïïlhof Henryk Maksymilian, rzeźbiarz szwajcarski (* 1795 lub 1798 w Bürglen—f 1869 w Rzymie). Uczeń Danneckera, a następnie Thorwaldsena, podczas pobytu jego w Rzymie, gdzie też I. stale niemal przebywał. I. uprawiał przeważnie rzeźbę religijną, większa część dzieł jego znajduje się w pałacu stanów rzeszy szwajcarskiej w Bernie, jak oto: Ewa, Agara z Ismaelem, Dawid, Rebekka i Jakób, Jezus nauczający w świątyni, Ruth i wiele innych.    s* s-

Imhoff Amelia, ob. Helvig.

Imhoof-Blumer Fryderyk, numizmatyk niemiecki (* 1838 r. w Winterthur). W starszym już nieco wieku zajął się studyami klasycznemi i numizmatyką. W roku 1871 podarował swój

/\

\/

IX

X

CO

to

CO. nh₂

O o o o

\/

- nh₃

CO.NH,

rco

\/

Cfi

CO

VCO

\/

Cfi

CO

\/

Cfi

VCO

i chlorowce.

zbiór szwajcarskich monet i medali, liczący około 11 000 sztuk muzeum w Winterthur, poczem zajął się wyłącznie numizmatyką starogrecką. Zbiory swoje opisał w „Monnaies grecques” (Amsterdam 1883) i w „Griechische Münzen” (Monachium 1890). Oprócz tego napisał: „Zur Münzkunde und Paläographie Böotiens” (Wiedeń 1871); „Die Münzen Akarnaniens” (1878); „Porträtkopfe auf römischen Münzen” (1893); „Die Münzen der Dynastie von Pergamon” (1884); „Porträtköpfe auf antiken Münzen hellenischer und hellenisierter Völker” (1885); „Zur Münzkunde Grossgriechenlands, Siciliens, Kretas und

s. w.” (1886); „Tier- und Planzenbilder auf Münzen und Gemmen des Klassischen Altertums” (wraz z O. Kellerem, Lipsk 1889).

Imidy. Im id a mi nazywamy specyalną formę amidów kwasów, właściwych kwasom wieloza-sadowym. Są to produkty wymiany dwóch hy-droksylów z grup kwasowych na resztkę NH. Imidy kwasów dwuzasadowych tworzą się: 1) pod działaniem ammoniaku na bezwodniki kwasów (Loran, Felling, Gottlieb); 2) przez stratę dwóch cząsteczek wody z cząsteczki kwaśnej soli ammonowej; 3) przez odłączenie się jednej cząsteczki ammoniaku z cząsteczki amidu.

NH-|-H₂0 co.nh₄.o

COOH

3) C₂H₄

W podobny sposób tworzą się i imidy kwasów trój- i wielozasadowych, np. paramid czyli trój-imid kwasu melitowego:

rcooH'i vCOOH/

W tym ostatnim wypadku, rozumie się, spotykamy i formy mieszane, to jest amido-imidy, imi-do-kwasy, amido-imido-kwasy, np. kwas euchro-nowy:

CO

NH ₂ . (COOH)., i paramidowy:

( CO

nh2 2conh₂.cooh.

Budowa I-o w jest symetryczna, to znaczy, że grupa NH łączy się z obu resztkami CO, pozosta-łemi z karboksylów. Budowa ta dla sukcynimidu (imidu kwasu bursztynowego) i glutarimidu ustalona została na zasadzie redukcyi pierwszego, sodem w spirytusowym rozczynie, w pirolidynę i tworzenia się drugiego przy utlenianiu piperydyny dwutlenkiem wodoru. Wislicenus przypuszcza, że imid kwasu ftalowego ma budowę niesymetryczną. Wogóle tylko te kwasy dają imidy, które mogą tworzyć bezwodniki; dlatego też tylko następujące kwasy z szeregu dwuzasadowych, nasyconych i nienasyconych, dają imidy: etyleno-bursztynowy, glutarowy, maleinowy, cy-trakonowy, kamforowy, orto-ftalowy. Imidy są to ciała krystaliczne; topią się i destylują bez rozkładu. Przy nagrzewaniu z wodnemi rozczyna-mi alkalij lub kwasów przyłączają wodę i rozkładają się na odpowiedni kwas, lub sól jego, i ammoniak. Wodór grupy NH daje się wymieniać na metale; przytem powstają związki posiadające charakter soli. Ten sam atom wodoru może być również zastąpiony przez alkyle

L. Szp.

Imiesłów (łać. participium) w gramatyce jest to wyraz o formie imiennej, przymiotnikowej, utworzony od osnowy słownej i zachowujący zasadnicze znaczenie słowa wraz z jego właściwościami, tj. znaczenie pewnej czynności, lub stanu, pewnego czasu itp., a jednocześnie wyrażający za pomocą odpowiednich zakończeń względy właściwe przymiotnikom, jak: rodzaj, liczba, przypadek. Inaczej można powiedzieć, że I. jest to przymiotnik, który nie wyraża właściwości lub przymiotu, dotyczącego istoty jakiej rzeczy, lecz pewną właściwość przemijającą, pewnym czasem ograniczoną. Powstanie imiesłowów w języku odnieść należy do epoki, w której mowa ludzka dosięgła już znacznego stopnia rozwoju. Oczywiście kategorja przymiotników była już rozwinięta, zanim powstała kategorja imiesłowów. W językach indoeuro-pejskich starszych, jak: w sanskrycie, zendzie, w greckim I. jest w ściślejszym związku ze słowem, tj. zachodzi we wszystkich czasach i rodzajach słowa. W łacinie rozwinął się on mniej, a jeszcze w szczuplejszym zakresie w językach romańskich i giermańskich (ob. B. Delbrück „Vergleichende Syntax der indogermanischen Sprachen” t. II s. 476 ns. Sztrasburg 1897). Daleko znowu liczniejsze i różnorodniejsze są formy imiesłowów w językach słowiańskich, gdzie każdy rodzaj słowa, każda jego postać (dokonana, niedokonana, jednotliwa, częstotliwa) ma właściwe sobie formy imiesłowów. W języku polskim mamy 5 form imiesłowów; z tych trzy czynne: 1) Im. czasu teraźniejszego czynny, z zakończeniem ący i ąc, czyli Im. czynności niedokonanej, dokonywającej się w czasie czynności głównej; np. niosący, a, e i niosąc;

2) Im. czasu przeszłego, z zakończeniem ł, ła, ło i ły, ła łe; np. niósł, niosła, -ło, uschły, a, e,; 3) Im. czasu zaprzeszłego, czyli imiesłów czynności poprzedzającej czynność główną;

ma właściwe sobie dzisiaj zakończ, szy; np. za- ^ w formie odmiany rzeczownikowej, wyraża dziś niósszy, zrobiwszy (w staropolskim zrobiw), trzecią osobę czasu przeszłego słów polskich itp.; dwa Im. bierne: 1) Im. czasu teraź-niejszego, o zakończeniu omy, np. wiadomy; 2) Im. czasu przeszłego, z zakończeniem ny, na, ne i ty, ta, te; np. niesiony, -a, -e, bity, a, e, itp. Niektóre z tych form imiesłowów, zarówno czynne, jak: niosąc, uschły..., jako też bierne, np.: wiadomy, łakomy..., pod względem składniowym mają w dzisiejszym języku znaczenie przymiotników. Im-y zaś czynne, takie jak: niosąc, zaniósszy... wyodrębniły się z czasem z pośród innych Im-ów i stały się wyrazami nieodmienuemi ze znaczeniem przysłówków; np. zmęczył się, lub zmęczyła się, lub zmęczyli się niosąc itp., i dlatego nazywają się Im-mi nieodmiennemi. Ze względu na formę,

i używa się jako orzeczenie zdania. Powodem takiego ukształtowania się form czasu przeszłego był wzorzec pewnych form czasu teraźniejszego, w którym zachodził podobny stosunek pomiędzy formami osobowemi (np. jest-em, jest-eś, jest... lub woła-m, woła-sz, woła...). Za pomocą Im-u na ł tworzą się także formy opi- • sowę, służące do wyrażenia czasu zaprzeszłego tr. oznajm., nadto formy czasu przyszłego słów niedokonanych (będę czytał...) i formy czynności warunkowej, życzenia, zamiaru i in. (np. zrobiłbym, oby wyzdrowiała, ażebyśmy skończyli...). Wskutek tego, że Im. na ł, ła, ło o trzech formach rodzajowych wchodzi do składu form czasów opisowych, mówi się niesłusznie o odmianie słowa nie tylko przez osoby, liczby, czasy, ale i przez rodzaje. Co się tyczy imiesłowów przeszłych o formie zaimkowej na ły, ła, łe, mają one dzisiaj znaczenie przymiotników i używają się przeważnie od słów nieprzechoduych (np. uschły, poległy... biegły, trwały...), zwykle jako określenia innych imion. — Imiesłów zaprzeszły czynny w dzisiejszej formie nieodmiennej z przyrostkiem -szy, np. zrobiwszy, od-niósszy..., powstał z dawniejszych form odmiennych na trzy rodzaje: zrobiw, zrobiwszy, zrobiw, oduios, odnioszy, odnios itp., mianowicie z formy rodzaju żeńskiego, która stała się nieodmienną i używa się dotąd przysłówkowo, zwykle przy skracaniu zdań pobocznych, okolicznościowych, wyrażających czynność wcześniejszą aniżeli czynność zdania głównego. Budowa zewnętrzna obu tych Im-ów przeszłych (na -ł i na -szy) oparta jest na osnowie bezokolicznika, t. j. każda z form tych Im-ów w składzie swoim zawiera osnowę i właściwy jej przyrostek; np. nios-ł, nios-szy; przyszed-ł, przyszed-szy i t. p. Formy Im-u zaprzeszłego z wtrąconą głoską -ł-między osnowę i przyrostek (jak przyszed-ł-szy...) są nieprawidłowe, sztuczne, i wynikają z błędnego wywodzenia jednego Im-u od drugiego, wbrew etymologji (polskiej i ogólnosłowiańskiej), wbrew historji języka i naprzekór wymowie powszechnej i względom eufonicznym. — Im. przeszły bierny z zakończeniami: n, na, no i t, ta, to, i późniejszemi: ny, na, ne i ty, ta, te (np. wiedzion, męczon... wiedziony, męczony...; bit, przyjęt... bity, przyjęty...), właściwy słowom czynnym przechodnym, używa się jako określenie, lub też do skracania zdań okolicznościowych; nadto, dodany do jednego ze słów posiłkowych być, bywać i zostać, tworzy odmianę słowa na stronie biernej (np. jestem lub bywam, byłem, będę zawiadomiony, został wysłuchany i t. p.). Dawne formy rzeczownikowe Im-u biernego w rodzaju nijakim na -no zachowały się do dziś w wyrażeniach nieosobowych takich jak: chwalono, mówiono... zdobyto, zamknięto..., mających znaczenie czynne; oddają one czynność przeszłą

Im. teraźniejszy czynny na -ąc i -ący, oraz Im. bierny na -my (omy) należą do osnowy słownej czasu teraźniejszego; Im. zaś czynny przeszły na l, zaprzeszły na -szy i przeszły bierny na -ty i -ny należą do osnowy bezokolicznika.

Formy Im-u na ąc są to dawne bierniki (4-e przyp.) rodzaju męskiego, których mianowniki (l-sze przyp.) kończyły się w staropolskim na ą (w słowach z osnową spółgłoskową twardą), lub na ę (w osnowach ze spółgłoską miękką); np. niosą, mogą, przypadną,... biję, pytaję, żądaję...

W starosłowiańskim odpowiadają im formy Im-u na -y, -ąśt (nesy, nesąśta), na -ję, ąst (dełaję, dełająsta...) i na -ę, -ęst (chwalę, chwalęśta...).

Formy zaś Im-u na ący są właściwie formami rodź. żeńskiego, które były w użyciu w dawnym języku aż do końca wieku XV-go (np. siedzący jęła wielkim głosem płakać). Później dopiero zaczyna wchodzić w użycie Im. powstały z form poprzednich na podobieństwo przymiotników, z trzema zakończeniami rodzajowemi -ący, -ąca, -ące i z odmianą przymiotnikową;

Im. ten w gramatyce nosi nazwę odmiennego.

W zdaniu używa się najczęściej jako określenie.—Imiesł. teraźniejsze bierne z zakończeniem -omy, a, e (widomy, znikomy...) dawne znaczenie Im-ów utraciły i dziś w mowie ogółu używają się w znaczeniu przymiotników. Ich zaś formy rodź. nijakiego deklinacji rzeczownikowej, takie jak: kryjomo, rzekomo... stały się przysłówkami.—Im. przeszły czynny na ł, la, ło (niósł, czytała...), tj. w dawnej swej postaci rzeczownikowej, służył niegdyś w połączeniu z formami czasu teraźniejszego słowa być (jeśm, jeś, jest...) do tworzenia form opisowych czasu przeszłego wszelkich słów (np. niósł jeśm, niósł jeś, niósł jest...); z tych zaś, wskutek ściślejszego połączenia się form słowa posiłkowego w 1-ej i 2-ej osobie z samym imiesłowem, powstały formy złożone, takie jak: niosłeśm, na-lazłeśm..., a w końcu dzisiejsze niosłem, niosłeś, nalazłem, naleźliście...; słowa zaś jest i są w 3-ej osobie, z końcem wieku XVI-go, przestały się dodawać, i wskutek tego sam imiesłów,

któ-

2-e, Warszawa 1900).

i są równoznaczne z wyrażeniami: chwalili, mówili,... zdobyli, zamknęli, itp. — Dodamy w końcu, że nazwa «imiesłów», złożona trafnie z dwu części, weszła w użycie w w. XIX. Wprowadził ją Kopczyński, wszakże w postaci «imiosłów ra niedługo potym przyjęła się z brzmieniem dzisiejszym. Zalecanie przez niektórych pisarzy postaci «imięsłów» pozostało bez skutku praktycznego. Szylarski w r. 1770, w swojej Gramatyce języka polskiego, na oznaczenie tej części mowy używa wyrazu «uczestnictwo», tłumacząc nim łacińskie participium.—O Im-ach w językach słowiańskich ob. Miklosića „Vergleichende Grammatik der slavischeu Sprachen” t. 1—4, zwłaszcza t. 4-y, Vergl. Syntax, str. 800 i nast. (Wiedeń 1868 — 74). O Im-ach języka polskiego w porównaniu z językami pobratym-czemi wykłada Franciszek Ksaw. Malinowski w „Krytyczno - porównawczej gramatyce języka polskiego” (str. 521 i nast. Poznań 1869). Ob. także A. Kalina „Formy gramatyczne języka polskiego do końca XVIII wieku” (Lwów 1883) i A. A. Kryński „Gramatyka jęz. pols.” (wyd.

A. A. K.

Imig jako część mowy gramatyczna ob. niżej. 1) W stosunkach towarzyskich i społecznych imię trzeba odróżnić od nazwy, miana, nazwiska, przydomka, przezwiska i pseudonimu. Tutaj pierwsze dwa synonimy stanowią pojęcie współrzędne, ale wyższe, obszerniejsze, obejmujące w sobie podporządkowane (subordynowane) cztery następne. Nazwa (dénomination, Benennung) i miano służy jako znak myśli, określnik, wydzielający każdy przedmiot z pośród wielu innych, np.: gwiazda, planeta, człowiek, zwierzę, ptak, roślina, przyczem miano jest wyrazem więcej w książkach u nas używanym zaledwie od kilku stuleci. Imię (po łacinie nomen, właściwie praeno-men; sanskryckie naman\ po grecku onoma; perskie nam\ hebrajskie naam i neim, właściwie szem\ po francusku i prowansalsku nom, właściwie prénom; włoskie nome\ angielskie name\ niemieckie Name, właściwie Vorname; po czesku jme\ w rossyjskim imia) jest nazwą osobistą, odróżniającą daną jednostkę ludzką od jej braci i sióstr, wśród tej samej rodziny. Nazwisko (po łacinie nomen i nomen gentilium\ francuskie nom de familie; po niem. Name, Stammname, GeschlecMsname, Familienname, Eigenname; po angielsku family name) stanowi miano osoby wspólne całemu rodowi, dziedziczne. Przydom kiem (łac. cognomen\ niem. Beiname; franc, surnom) z kolei zwie się dodatek do nazwiska, dla odróżnienia jednej gałęzi rodu od drugiej, np.: Kory but Wiśniowiecki. Zdarzało się wszędzie, że było to pierwotne miano całej rodziny, w której, po rozszczepieniu się na odłamy, bądź jedna gałąź używa wyłącznie, bądź wszyscy członkowie noszą, choć mają różne nazwiska od wsi okolicznych, np.: Korwin Piotrowski, Korwin

Szymanowski, Korwin Zaleski. Przezwiskiem (niem. Beiname i Spitzname; łać. agnomen; franc. sumom i sobriquet) jest nazwa powstała z przymiotu lub wady, albo też zasługi czysto osobistej, np.: Scipio Afrykański, Radziwiłł Panie Kochanku, Kulesza Kuternoga. Nakoniec pseudonim bywa w literaturze i sztuce przy-branem imieniem przez autora, który chce zachować incognito, czy z powodu skromności prawdziwej, czy udanej, czy z rozmaitych powodów bardzo wątpliwej wartości. W polskim języku każdy z cytowanych wyrazów nietylko w książkach i między uczonymi, ale w mowie potoczuej ma właściwie ściśle oznaczone granice pojęciowe i nie potrzebujemy za przykładem Łacinników, Francuzów, Niemców i Anglików uzupełniać rzeczownika nomen, nom, Name, name przyrostkami i odpowiednikami z przodu i od końca w celu dokładnego określenia faktu. Dość porównać w nawiasach zestawione wyrazy, aby ocenić oddawna ustalone subtelne bogactwo naszej mowy. Linde zaledwie kilku pisarzy przytacza, którzy I. brali w znaczeniu nazwy, nazwiska; zdarza się to zresztą w poezyi i w formie przenośnej. Tymczasem Littré pod nom zmuszony jest podciągnąć nietylko imię, ale nazwę, miano, nazwisko, tak osób ludzkich, jak zwierząt, krajów, rzeczy, miast, rzek, wsi. W położeniu francuskich pisarzy znajdują się słownikarze niemieccy i angielscy.

2) I. Dzisiejsze różnice wyżej wzmiankowane nie zawsze istniały. Ludzie pierwotni używali wzajem dla odróżnienia osób, tak samo jak zwykłych przedmiotów tylko nazw pospolitych. Tutaj z początku zasadą były różne okoliczności, t ;warzyszące urodzeniu, symboliczne życzenia na przyszłość, przymioty i wady fizyczne, umysłowe, miana bogów, zwierząt, ptaków, metali, sprzętów, planet, żywiołów, broni, zwycięstw i klęsk. U wszystkich ludów spotykamy jednakowe nazwy osobiste, jak np.: Biały—Albin, Czarny—Niger, Lew—Leo, Lis—Fuchs, Aurelius, Sylwan, Bożenna, Teokryt, Bohdan, Gotlieb, Błogosław, Krasnoroda, Mieczysław, Bolesław, Swię-tobój, Mnożysław, Bożywój, Dafuis i Dafne (liściasty), Wiktor (zwycięski) i Nicefor oraz Wincenty, Róża i Zuzanna oraz Symforoza, Hyakati-tos, Hyacentus, Jacenty, Jacek i t. d. W następstwie czasu owe zwykłe nazwy przybierają charakter imion w ścisłem, wyżej określonein znaczeniu i już za przykładem krewnych, dziadów, wujów, stryjów są nadawane dzieciom. W miarę rozwoju cywilizacyi i stosunku z inne-mi ludami powiększa się liczba określeń, wzrasta w kształcie pożyczki od sąsiadów, np.: Do-rys (Doryjczyk), Lidya, Sabin, Roman, Frank i Franciszek i t. p. Gdy znów zachodzi coraz częściej potrzeba bliższych odróżnień, wtedy bywają imiona podwójne, potrójne, ale pierwiast-kowo czysto indywidualne, później dodaje się imię z ojca w odpowiedniem zakończeniu, np.

Paulus Petri (syn Piotra), Testorydes, Jacobsohn, a gdy określnik nie wystarcza, trzeba go jeszcze uzupełnić nazwą miejsca pochodzenia lub rodu. Wtedy zjawia się to, co rozumiemy przez pojęcie nazwiska. Miano po ojcu bywa prawie wszędzie w użyciu, tak np. na czterdzieści wieków przed Chrystusem, na ziemi, stanowiącej później państwo Babilońskie, król akkadyjski pisze o sobie. „Ninaur, król Szyrpurli, syn Nim-g algi na” (z wykopalisk konsula Sarzeca w Tel-loh). W poemacie Hindów Mahabharata (tłóin.

J. Szujskiego) czytamy: „Więc ty, synu Zar-tarasztry, ty masz prawo władać światu... zerwał się syn Drony, Aswataman zerwał srogi... Na to Piszma rzecze stary: o waleczny Ri-zy synu...”. Podobnie znany ustęp z Iliady Homera: „Achil pierwszy powstawszy w te ozwał się słowa: przyjdzie nam pono wracać, mój Atrydo wiczu... siadł Achill, toż wnet powstał naj-pierwszy z wróżbiarzy Testoryda syn, Kal-chas...”.—U Hebreów tworzenie nazwisk z imienia ojca spotykamy na wielu kartach Starego Zakonu. Dziś jeszcze Żydzi europejscy trzymają się dawnego zwyczaju w pismach swych obrzędowo religijnych w języku hebrajskim lub żargonie (np. akt ślubu: ksybe), w kontraktach, w listach, zaproszeniach na uroczystości domowe. Przy użyciu owego archaicznego sposobu pisania do dobrego tonu należy opuścić nazwisko familijne. W cesarstwie Rossyjskiem tak zwane otczestwo jest powszechną formą życia towarzyskiego. Słowem, głównemi etapami, odrożniającemi osobiście ludzi przez całe stule-lecia, są: zwykła nazwa pospolita, potem imię, dalej dodatek do niego z odpowiednią końcówką z imienia ojca, wreszcie miano rodowe lub od miejsca pochodzenia. Tak ów dodatek ojczydty, jak i dodatek, że Bolesław jest ze wsi Pusta-wola, utworzyły nazwisko.—II. Nie zawsze i nie u wszystkich narodów były owe etapy w wyliczonej poprzednio kolei. Akkadowie, Assuroba-bilończycy, Egipcyanie, Hebrajczycy nie znali nazwisk familijnych w dzisiejszym kształcie. Wysoce pod względem kultury rozwinięci Grecy starożytni, poprzestawali na samem imieniu z dodatkiem bądź z imienia ojca, bądź na przezwisku od przymiotu lub wady. W Chinach za to przez kilkadziesiąt wieków panuje zbyt wielka obfitość odróżnień jednostkowych. W dzieciństwie nadawane jest parę lub kilka imion, potem są nazwy honorowe lub z urzędu, wreszcie po zgonie. Przykład: w historyi Sze-ma-tsiena (z I w. przed Chr.) można czytać: „Lao-tse urodził się w miasteczku Kiu-Zhin... imię rodzinne było Li, dziecinne Eul, młodzieńcze Pe-Yang, pośmiertne Tam”. Mamy tu aż siedem zuaków indywidualnych.—Wracając do starożytnej Grecyi, ojciec tam nadawał dziecku w dziesięć do siedemnastu dni po urodzeniu imię zazwyczaj dziada ojczystego, drugiemu z kolei synowi dziada macierzystego, młodszym zaś nazwy

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 237. T. XXX.

krewnych. Bywało, że nowourodzonego przed, w dniu, lub po uroczystości religijnej poświęcano pamięci boga lub bogini, tak samo jak dziś u nas świętemu patronowi. Czasami imię miało charakter symboliczny na przyszłą dolę życiową. Niewolników nazywano od miejsca pochodzenia, np. Syros, Traks, Geta itp., lub pozostawiano im imię, jakie z sobą do niewoli przynieśli. Ani świat semicki, ani turański, ani grecki nie wytworzył nazwisk rodowych dziedzicznych w europejskim obecnym kształcie. Arabowie, Turcy, Mongołowie dziś jeszcze nie znają tej formy, choć nieraz arystokratyczne rodziny tamtejsze chełpią się przodkami z odległych wieków. Palma pierwszeństwa należy się Rzymianom ze względu na subtelność i konsekwencyę pojęciową. Wogóle ludy wschodnie poprzestawały na mianie po ojcu, mianie, które urywało się często już w drugiem pokoleniu, aby dać miejsce bądź nowej nazwie, bądź przezwisku. Świat też wschodni tern między innemi różni się od zachodniego, że tylko Rzymianie wytworzyli należyte stopniowanie rodowych odróżnień, a średniowieczne i nowożytne rycerstwo, do spółki z Kościołem chrześciańskim, w inny sposób pogłębiło dzisiejsze stanowisko imion, oraz nazwisk dziedzicznych. Za przykładem rycerstwa mieszczanie i włościanie zmuszeni byli przez ustawy cywilne zaopatrzyć się co najmniej w podwójne miana, z których jedno ma właściwość sukces-syjną. — III. U Rzymian staroż. tylko w epoce królów są pojedyńcze imiona (Romulus) lub podwójne indywidualne (Nuraa Pompilius). Już w pierwszych wiekach Rzeczypospolitej utrwala się potrójny, a nawet poczwórny szereg osobistych różnic każdego obywatela. Jest więc prae-nomen, odpowiadające naszemu imieniu chrzestnemu, nadawane w ósmym lub dziewiątym dniu życia; dalej nomen, inaczej nomen gentilium, nazwisko rodowe, zakończone zwykle na ius, np. Marcus Junius, i cognomen, przydomek szczegółowy, gdy ród pewien rozdzielił się na pojedyńcze gałęzie, np. Cajus Julius Caesar, wreszcie agno-men, będące, albo zaszczytnem przezwiskiem: Publius Cornelius Scipio Africanus, albo, tak samo jak dziś, na poły szyderczem mianem, np. Brutus (ciężki, ociężały, tępy), przydatek głównego pnia rodu Juniusów. Zdarzało się, że agno-men po wielu latach nabierało stanowiska cognomen, podobnie jak w ostatnim przykładzie. Bywały rodziny bez przydomka, np. Marius, Fa-bricius, albo bez rodowego nazwiska, t. j. bez nomen gentilium, tylko z cognomen, np. Agrippa. Używano też za Cesarstwa imion i nazwisk (prae-nornen i nomina gent.) podwójnych i porządek naturalny często ulegał zmianie, jak to i dzisiaj tu i owdzie bywa przy podpisach i w regestrze. Co do kobiet, córka brała nazwisko rodowe (nom. gent.) ojca z końcówką żeńską, np. Tulla Cornelia, nadto czasami i cognomen. Bywały wypadki, że nomen gentilium córki brały po mat-

101

ce; stanowiło to zresztą regułę względem dzieci nieprawych. * Zamężna niewiasta o tyle nosiła toż samo nomen gentilium co i mąż, o ile oboje należeli do tego samego rodu {gens), lub byli wyzwoleńcami, albo ona wyzwoloną przez męża, albo ślubną w formie conventio in manum. Adoptowany kładzie swe poprzednie nazwisko obok nomen i cognomen adoptującego. Niewolników zwano pojedyńczem mianem, które bądź zależało od fantazyi pana, lub tworzyło się z pańskiego nomen i dodatku puer (por), np. Lucifer, bądź od rasy i miejsca pochodzenia. Wyzwoleniec, przez członka rodziny cesarskiej obdarzony prawem obywatelstwa, zachowywał poprzednią swą nazwę, a przez osobę prywatną—urabiał ją z nomen wyzwalającego.—IV. Po upadku Rzymu Europa była świadkiem znów zwyczajów pierwotnych, bo też pierwotnej kultury ludy objęły spadek po światowładnym italskim grodzie. Gallowie, Cymbrowie, Germanie starożytni mają tylko jedno imię, potem dodawana jest u nich nazwa po ojcu. Ta ostatnia forma odróżnień stała się przyczyną późniejszych licznych nazwisk u Niemców, Anglików, Szwedów, Duńczyków z końcówką na sohn, son, sen. Kościół chrze-ściański w Europie ustala imiona chrzestne, tworzy regestra metryczne. Decyzya soboru trydenckiego z 1545 roku, nakładająca stanowczy obowiązek na proboszczów w tym względzie, była tylko potwierdzeniem od całych stuleci istniejących zwyczajów i przepisów kościelnych. Mieszczanie do imion chrzestnych dodają bądź utworzone z nazwy pospolitej (Fuchs, Löve, Wolf, Braun, Wild i t.p.), bądź z imienia (Jacob, Herman), bądź od zajęcia i rzemiosła: stąd takie mnóstwo Schreiberów, Schultzów, Sclineidrów, Schustrów, Miiiierów, Maurerów, Vogtôw i t. p. Rycerstwo przybiera nazwisko od wsi lennych, potem zamienionych na dziedziczne. Dodatek więc francuski de, niemiecki von i von der, hollender-ski van stanowi jeszcze teraz wybitną różnicę między ludźmi, większą, aniżeli daje prawdziwa zasługa, wybitna wiedza naukowa i talent. Dziś jeszcze owe parę liter oddziela dumną szlachtę europejską od zwykłego tłumu i jest ambitnem marzeniem karyerowiczów niższego stanu. Począwszy od XI stulecia, przez wiek XII, XIII owo nomen gentilium przebywa, jakby powiedział filozof-heglista, fazę „stawania się”. Szlachcic często ze zmianą dóbr przeinaczał swoje miano główne, przeto Henryk II we Francyi dekretem z dnia 26 marca 1555 roku zabrauia zmiany nazwisk. Podobne mniej-więcej ustawy ogłoszono w innych państwach. Najdłużej w stanie pierwotnym pozostali Żydzi, trzymając się swych tradycyj biblijnych. Nadanie im nazwisk przymusowo poczyna się w sposób niedbały w Niemczech od XVI stulecia, a stanowczy w połowie XVIII wieku; toż samo we Francyi, gdzie koniec chaosowi kładzie dekret Napoleoński z 1808 roku, określając prekluzyę w trzy miesiące. Z chwilą, gdy, począwszy od drugiej połowy XVIII stulecia, metrykom kościelnym zaczęto nadawać charakter aktów stanu cywilnego, a we Francyi obowiązek spisywania włożono na merów (ustawa z 20 września 1791 i 28 pluviôse roku VIII), wcześniej zaś ustawa z 6 Fructidora II r. zabroniła fantazyi co do nazwisk, te ostatnie są prawem nabytem. Za przykładem Francyi wszędzie w Europie w tym przedmiocie istnieją szczegółowe przepisy. Dziś więc chyba figlarni zbrodniarze i włóczęgi mogą udawać w Rossyi tak zw. „niepomniaszczych rodu”.—V. W dawnej Polsce, w epoce przedchrześciańskiej, używano imion słowiańskich o znaczeniu powszechnie zrozumiałem. Duchowieństwo wraz z chrztem wprowadza imiona cudzoziemskie z kalendarza świętych. Już w XI, XII, XIII i XIV wieku coraz więcej mamy imion obcych i dawne rodzime znikają. Dopiero w XVIII i XIX stuleciu zaczyna się zwrot do tradycyi swojskiej. Nazwiska szlachty za Piastów tworzono z początku od tak z w. „zawołaniami herbu, potem od wsi posiadanych z dodatkiem wpierw z, np. Jan z Tarnowa, później w formie przymiotnikowej na ski. Ponieważ często nowe osady wiejskie zwano od imienia chrzestnego, stąd wiele nazwisk rycerskich ma charakte- imienny. Nie znaczy to, aby powstały z miana świętych kalendarzowych, gdyż faza ich przekształcenia była już w drugim stopniu, np. Maciejowski nie zawsze pochodzi od Macieja, lecz od wsi Maciejowa nabytej, naprz. w XV stuleciu, od tak nazwanej przez inną rodzinę jeszcze w XIII wieku. Miano po ojcu nie przyjęło się w ziemiach Korony Polskiej, gdy odwrotnie się działo na Rusi i Litwie. Ormianom podobał się obyczaj ruski z końcówką nazwiska na icz, z imienia ojca. Wśród polskich włościan ta forma, zresztą mało rozpowszechniona, ma dodatek ak, yk, np. Kacprzak, Grzelak, Pietrzyk; wogóle kmiecie biorą nazwisko z nazw pospolitych. Niewiasta zamężna u nas przybierała nazwisko męża, gdy np. we Francyi zachowuje własne z dodatkiem „zamężna”, „urodzona”, „pani”, i ten dawny nasz obyczaj uświęciła ostatnia ustawa o małżeństwie z 1836 roku.

3)    Wyraz I. używa się wszędzie w znaczeniu tytułu, powodu; np. po łacinie: nomine meo, tuo, in nomine patris, filii etc.; in nomine tributi, praedae, dotis, lucri, obsidum etc.; po polsku znów: „w mojem, twojem imieniu”, „w imię przyjaźni”, „w Imię Boga”, w „Imieniu króla, cesarza” i t. d.

4)    Do wyrazu tego jest przywiązane pojęcie sławy, reputacyi, np.: „lepsze dobre imię, niźli maści drogie”, a znów po łacinie: darum nomen Scipionis, bellum magni nominis, sine nomine, nec pomis sua nomina servat i t. p.

5)    Ponieważ wyraz I. z przestarzałym polskim i mienie (majątek) ma jednakową dekli-nacyę we wszystkich przypadkach, przeto W. A.

Literatura dość obszerna, choć rzadko w oddzielnych książkach, począwszy od Varrona, Va-leriusa, Maxima, aż do Elendta, Hiibnera, Hes-sa, W. A. Maciejowskiego; tutaj wyliczamy: August Fryderyk Pott „Die Personennamen etc.” (wyd. 2-e Lipsk 1853 i 1859); Dr M. Allerhand „Prawo imion” („Przegląd Sądowy” 1891); L. W. Szczerbowicz „O znaozeniu imion własnych” („Wędrowiec” 1891); Ostroró g-Sadow-

ski „O zmianie nazwisk” („Gaz. Sąd.” 1901).

f. o.

Maciejowski przez omyłkę, trudną do wytłóma-czenia, pomieszał oba te wyrazy, niemające z sobą nic wspólnego. W „Encyklopedyi większej” S. Orgelbranda błąd ten kapitalny powtórzono.

6) Istnieje oddawna zwyczaj, że papieże, wstępując na tron, oraz zakonnicy przy profe-syi, przybierają nowe imię. Biskupi, oraz członkowie domów panujących opuszczają w podpisach nazwisko rodzinne.

ob. Nazwisko.

Imię osobiste (socyologia opisowa). Imię osobiste istnieje już na najniższych szczeblach rozwoju. Początki tego zwyczaju nie zostały dotychczas należycie wyświetlone. Jedno nie ulega wątpliwości, a mianowicie, iż człowiek pierwotny zapatruje się na imię zgoła inaczej, aniżeli my. Według Indy an Ameryki Północnej imię stanowi taką samą cząstkę istoty swego właściciela, jak ręka lub jakikolwiek inny organ; czerwonoskóry patrzy na nie, jak na zasadniczy składnik swej osobowości, i mniema, że mogą wyuiknąć dla niego skutki bardzo złowrogie, jeśli będzie ono nadużywane, podobnież jak z rany zadanej jego ciału. „Imię dla Indyanina jest rzeczą świętą, której nie powinien właściciel nikomu wyjawiać bez należytego powodu. Jeśli zapytamy się wojownika z któregokolwiek plemienia o jego imię, albo stanowczo odmówi on naszemu żądaniu, albo dyplomatycznie zwróci rozmowę na inny przedmiot, niby nie rozumiejąc o co chodzi. Nadawanie imion dzieciom jest chwilą bardzo wielkiej uroczystości”. Według Ajnów imiona przynoszą szczęście lub niepowodzenie. „Lud ten przypisuje im moc szczęśliwą lub nieszczęsną. Bat-chelor znał chore dziecko, rodzice zmieniali imię jego aż czterykrotnie, a zamierzali wyszukać jeszcze nowe, szczęśliwsze. Ajnowi nie wolno przybierać imienia żyjącego sąsiada. Gdyby ktoś tak postąpił, będzie uchodził za złodzieja, znajomi będą go wtedy traktowali w odpowiedni sposób”. „Karenowie wybierają dla dziecka imię niekiedy z liczby imion bezpośrednich przodków lub wogóle krewnych, lecz zawsze starają się wziąć to, którego posiadacz był bogaty, silny i szczęśliwy; unikają zaś imienia ubogiego i nieszczęśliwego krewniaka, mniemają bowiem, że imię wywiera wpływ na losy i charakter człowieka”. Powyższe przykłady wykazują stanowczo, iż człowiek pierwotny patrzy na imię swoje jako na nieodłączną cząstkę swojej istoty, od której zależą dobrobyt jego i szczęście, która może wywołać choroby lub ściągać na niego niechęć sił nadprzyrodzonych, która wreszcie, jak każdy inny organ, może sama chorować. W tern zapatrywaniu się tkwi źródło wielu przesądów. Dajacy np., jak i Ajnowie w powyżej przytoczonej cytacie, często zmieniają imię chorego dziecka, mniemają bowiem, iż w ten sposób oszukają chorobę, którą zazwyczaj przedstawiają sobie jako złoczynną osobistość. Szaman Apaczów, gdy modły jego i zaklęcia nad chorym nie odnoszą pożądanego rezultatu, wnioskuje, iż imię jego jest dotknięte chorobą, dokonywa więc pewnych obrządków i zmienia imię pacyenta. Do tych przesądów, dotyczących imienia, należy dodać jeszcze inne, bardzo doniosłe, a wypływające z poglądu, iż posiadając czyjeś imię, można z pomocą czarów szkodzić jego właścicielowi. Pogląd ten dochował się: w naszem przysłowiu »o wilku mowa, a wilk tuż”; w przesądach, iż nie należy wymieniać dyabła, bo się zjawi; w zwyczajach dawnych ludu naszego (istniejących jeszcze dzisiaj u naszych górali) nieużywania wyrazu „niedźwiedź”, a tylko odzywania się o tern zwierzęciu jako o „nim”(„on”); wreszcie w obawie wymieniania imion nieboszczyków. Umysł prostaczy trwa w przesądzie, iż imię wywiera wpływ na swego posiadacza, tak, iż z jego pomocą, jakgdyby z pomocą nitki, można tego posiadacza zwabić lub otrzymać nad nim szkodliwą dlań władzę. Imię rzeczywiste bywa trzymane w tajemnicy, a osoby słyną niekiedy pod fałszywemi imionami, wzię-temi od jakiegoś zdarzenia z życia, od warunków otoczenia, charakteru osoby—okoliczność, która utrudnia niezmiernie studya nad początkiem i ustrojem imion. Dopiero badania etnologów amerykańskich rzuciły nieco światła na tę dziedzinę objawów społecznych. Plemię amerykańskie rozpada się na rody, zwykle biorące nazwę od swego opiekuńczego zwierzęcia. Otóż okazało się, iż każdy ród taki posiada pewną liczbę imion osobistych, będących jego wyłączną własnością, a związanych z nazwą i właściwościami totemu (t. j. zwierzęcia opiekuńczego). W rodzie łosia u Ornahów łosiowcy noszą np. następujące imiona: młody jeleń, stojący jeleń, łoś, żelazne oczy (jak u łosia), młody-łoś-beczy, mięsień-z-golenia-łosiowego, żółty kadłub, tępy ogon'itd. I w naszych dziejach, zdaje się, mamy do czynienia z takim samym objawem własności rodowej imion. Fr. Piekosiński pierwszy zwrócił na to uwagę. Mniema on, iż rody naszych możnowładzców w okresie pierwszym posiadały, każdy, pewną ilość przynależnych sobie imion. Imiona: Mszczuj i Świętosław są właściwe rodowi Lisów; Sławnik—Starzom zbyluckim; Chebda—Pomianom, Pakosław—Skarbkom, Pran-dota—Odrowążom i t. d. Kętrzyński zaś zwrócił specyalnie uwagę na imiona rodu Piastów:

L. K.

„jest to powszechnie znane zjawisko—pisze ten badacz—że w rodzinie piastowskiej powtarzają się ciągle te same imiona, tak, że nieraz, mianowicie w numizmatyce, tworzą chaos, z którego pomimo wszelkich starań, wybrnąć niepodobna. Imiona te były nietylko przedmiotem zamiłowania i upodobania, lecz stanowiły wyłączną własność rodziny książęcej, której nie śmiał używać ten, kto do niej nie należał. Dziś, gdy owe imiona są wspólną własnością wszystkich, nikt nie zwraca uwagi na tę okoliczność, a jednak jest to fakt, który może mieć nieraz niemałe znaczenie. Jeśli mówimy o imionach książęcych, rozumie się samo przez się, że do ich szeregu nie liczymy imion chrześciańskich, które służyły bez zastrzeżenia wielkim i maluczkim; nie wchodzą w grę także imiona dzieci z nieprawego łoża, jak Zbigniew np., oraz imiona mało znanych książątek, jak: Bezprym, Swiętopełek i t. d. Chodzi tutaj przedewszystkiem o imiona książąt panujących, jak np.: Bolesław, Kazimierz, Leszko, Mieszko, Przemyśl, Włodzisław czyli Władysław, Ziemomyśl, Ziemowit... Póki rodzinne tradycye silnie krzewiły się w narodzie, imiona powyższe były wyłączną własnością rodziny Piastowskiej; dopiero w w. XIV gaśnie świadomość jakie jest ich znaczenie, wskutek czego zaczynają szerzyć się i pomiędzy szlachtą”. Upadek ustroju rodowego z jednej strony, wpływ Kościoła chrześciańskiego z jego pocztem świętych, z drugiej, zadały cios tej własności rodowej imion; rozwój pozytywniejszych poglądów na przyrodę podważył doniosłość przypisywaną imieniu. Nieco odmiennie, ale w każdym razie wskutek upadku ustroju rodowego, szedł rozwój imion osobistych w innych cywilizacyach, w starożytnych oraz w chińskiej. Dalsze szczegóły ob. art. Imię, Nazwisko rodowe.

Imię (łać. nomen) w gramatyce jest nazwą ogólną każdego z wyrazów należących do działu części mowy, które oznaczają bądź osoby lub rzeczy, i te mianujemy oddzielnie rzeczownikami (np. człowiek, ziemia, słońce...;—łać. no-mina substantiva); bądź przymiot lub własność, dotyczącą istoty jakiej osoby lub rzeczy, i takie zowiemy przymiotnikami (np. śmiertelny, urodzajna, jasne...;—nomina adjectiva); bądź też służą do oznaczenia ilości pewnych przedmiotów i noszą nazwę liczebników (np. jeden, dwa, pierwszy, piąty...; n. numeralia); lub wreszcie takie, których w mowie używamy zamiast innych imion, i te noszą miano zaimków (np. ty, on, ten, który...; — łać. pronomina). Imiona w mowie, jako nazwy przedmiotów i osób, należą do wyrazów, które powstały w najdawniejszym okresie rozwoju mowy ludzkiej. Tworzyły się one stopniowo z oddzielnych pierwiastków, czyli pni, o pewnym zasadniczym znaczeniu, przez przydawanie do nich na końcu pewnych brzmień pojedyńczych lub złożonych, zwanych przyrostkami, a także przez przydawanie na początku innych cząstek, zwanych przedrostkami lub przystawkami, przyczym często i brzmienia zasadnicze pierwiastku ulegały zmianom; tak np. od pnia mr- utworzyły się imiona: martwy, umarły, śmierć, śmiertelny, mór, morowy, śmiertelność i t. d., podobnie jak w łacińskim: mors, mortuus, mortalis, mortuosus, mortifer itd. Imiona i wogóle wyrazy, utworzone od jednego pierwiastku za pomocą różnych przyrostków, nazywają się pokrewnemi. Jedue z nich są pierwotne, drugie, w dalszej kolei z nich powstałe, pochodnemi. Wyjaśnieniem składu i budowy wyrazów zajmuje się część gramatyki zwana ety-mologją albo sloworodem; w niej jest mowa o pierwiastkach albo pniach, o przyrostkach, zakończeniach i t. d. (ob. Encykl. XX, 695 nst.). Pierwotnie w języku imiona nie różniły się od słów: i jedne i drugie tworzyły się od tychże pierwiastków. Różnica między niemi poczyna się wytwarzać tam, gdzie trzeba było wyrazić stosunek do podmiotu albo do przedmiotu, tj. gdzie wyraża się on gramatycznie za pomocą fleksji. Dla wyrażenia tych różnych stosunków pomiędzy wyrazami język użył różnych przyrostków. Przyrostki, przydawane do pierwiastków w epcce tworzenia się imion, były tym żywiołem, z którym kojarzyło się pewne wyobrażenie, ograniczające lub też określające ściśle znaczenie samego pierwiastku. W ten sposób pierwiastki, opatrzone odpowiedniemi przyrostkami, nabrały określonego znaczenia; jedne z tych przyrostków, zwane imiennemi, właściwe są imionom, inne zaś, zwane słownemi, pochodzenia zaimkowego, właściwe słowom. Stosunek ten przyrostka do osnowy (lub do pnia) w słowach jest natury orzeczeniowej (predykaty wnej): żywioł zaimkowy przyrostka gra tu rolę podmiotu, a poprzedzająca go osnowa przedstawia orzeczenie; gdy tymczasem w imieniu stosunek jednego żywiołu do drugiego jest natury formalnej i polega na określeniu osnowy przyrostkiem. Pośredni stopień pomiędzy imionami a słowami zajmują w mowie te wyrazy, które pod względem formy są imionami, a ze względu na znaczenie słowami; nazwaćby je można imionami słownemi; są to imiesłowy i rzeczowniki słowne, imiona oderwane. Nie mogą one być zaliczane do słów, gdyż z powodu właściwej sobie formy, nie mają tej siły orzeczeniowej, która niezbędna jest w każdym słowie. Po oddzieleniu się formalnym imienia od słowa, w dalszym rozwoju języka zrodziła się potrzeba wyrażania w imionach kategorji liczby i kategorji przypadków, co znowu osiągnął język przez zmiany końcowych brzmień imion, i to dało początek deklinacji. Początkowo imiona rzeczowue i przymiotne miały jednaką odmianę, imienną albo rzeczownikową, obok niej druga służyła zaimkom; z biegiem jednak czasu w niektórych językach (słowiańs. i litews.) wytworzyła się w pewnym dziale imion (w przymiotnikach, a częścią i w innych) inna odmiana

lub: Kraus, Schwartz, Fuchs,

deklinacyjna, z dwuch poprzednich złożona, zwana zaimkową, albo złożoną (ob. De klin acj a, Encykl. XV, 257 ns.). Oprócz odmian przez przypadki i liczby, imiona w językach indoeuro-pejskich mają także rodzaje, oznaczane pewne-mi zakończeniami. Większość tych języków odróżnia trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki, niektóre tylko dwa: męski i żeński (np. jęz. litewski, z nowożytnych francuski) —Imiona, stosownie do natury przedmiotu, jaki przedstawiają, bywają różnego gatunku: pospolite, własne, zmysłowe, oderwane, żywotne, nieżywotne, osobowe i t. d. Wiele z tych grup charakteryzują właściwe im przyrostki, które przy tworzeniu imion wnoszą do ich składu pewną odrębność znaczenia. Tak np. z przyrostkiem -arz w umyśle mówiącyeh związane jest wyobrażenie osoby działającej, tj. wykonywującej to, co osnowa poprzedzająca go wyraża, np. w wyrazach: pisarz, lekarz, malarz itp. Takie jednak znaczenie nie jest wyłączną tego tylko przyrostka właściwością; otrzymały ją również i inne przyrostki, jak: acz, ca, ec, ciel... np. w wyr. oracz, gracz, tułacz,... mówca, radca, twórca,... goniec, strzelec, kupiec,... nauczyciel (stpol. uczy ciel), przyjaciel, czciciel itp. Przyrostki staropolskie: -ic, ■ouic, późniejsze -icz, -owicz, przydane do imion czy to pospolitych, czy własnych, oznaczających godności, dostojeństwa, lub imiona własne osób, utworzyły nazwy synów, czyli imiona odojcowskie (patronymica), jak np. wojewodzie, szlachcic, królewicz... i rodowe, jak: Klonowie, Tomkowicz, Chodkiewicz i t. p. To samo znaczenie w imionach żeńskich związane jest z przyrostkami: -anka, -na, -ówna (-ewna), np. wojewodzianka, szlachcianka, królewna, Chod-kiewiczówna itp. Podobną rolę w jęz. rosyjskim w imionach odojcowskich mają przyrostki: -icz, -owicz, -ewicz, np. Nikiticz, Pawłowicz...; w serbsko-chorwackim i słoweńskim przyr. -ić, -ović, np. Jagić, Karadźić, Miklosić, Brankowić i t. p. Języki giermańskie w imionach odojcowskich pojęcie syna wyrażają wprost przez dodanie wyrazu syn (sohu, son, sen) na końcu imienia, np. w niemieckim: Meyersohn, w angielskim, szwedzkim i duńskim: Erikson, Martenson, Johnson, w dolnouiemieckim: Matthison, Paulsen i t. p.; w hiszpańskim kończą się imiona podobne przyrostkiem -ez: Hernandez (syn Hernanda). W innych znowu językach ‘syn’ występuje jako przedrostek na początku imienia; u Normannów np. •służy ku temu wyraz fitz (od łać. filius), np. Fitzgerald; w jęz. szkockim znaczenie to ma wyraz mac (=:syn), który przed imieniem ojca kładzie się bądź w całości, bądź też w skróceniu, w postaci głoski M’ ze znakiem apostrofu, np. Macdonald, M’Culloch; w irlandzkim podobne znaczenie ma przed imieniem głoska O’, co ma znaczyć syn, podług innego zaś wykładu ma być skróceniem przyimka angielskiego of, (z od), np.: Daniel 0’Connell itp.—Pozostałością z czasów rozkwitu humanizmu, gdzie panował zwyczaj przyobleka

nia w szatę łacińską nawet imion własnych rodowych, są imiona odojcowskie z zakończaniem i, takie jak: Pauli, Adami, Jacobi, Stefani itp.; przedstawiają one formy dopełniacza łacińskiego imion chrzestnych, przy których rzeczownik domyślny „filius” opuszczono. Taki sam początek ma także imię rodowe Garibaldi; pochodzi ono od imienia Garibald, znaczącego grotowładny lub oszczepowładny (porów. Sebald, Ubald...), w postaci łacińskiej Garibaldus, z dopełniaczem na i, przy czym również domyślny jest filius. Wiadomo, że wszelkie imiona własne, tak rodowe, chrzestne, jak i miejscowe, były pierwotnie niewyodrębnione, lecz tak samo pospolite, jak wszystkie inne. Widoczne to ze znaczenia tych imion, czy one mają formę prostą, niezłożoną, jak np. Wiktor (zwycięzca), Soter (zbawca), Sewer (surowy), Feliks (szczęśliwy), Leon (lew), Zofja (mądrość), Quintus (piąty), Sextus (szósty)

Mejer (z łać. major, starszy dworzanin), słowiań.: Dąb, Rola, Wojna, Pasek, Wilk, Kuna, Jastrząb, i t. p.; czy też przedstawiają postaci złożone, jak np. niemieckie: Sigmar lub Sigmer (sławny zwycięstwem), Kuonrat, Konrad (śmiały w radzie)...; greckie: Damokles (sławny wśród ludu), Sofokles (sławny mądrością), Teodotos (bogom oddany)...; perskie, gdzie wyraz aspa (—koń), w złożeniach charakterystyczny jest u narodu rycerskiego, np. Vitaspa=posiadający konie, Pu-ruśaspa= bogaty w konie (ojciec Zoroastra)...; u starożytnych Indjan jak i u Hebrajczyków, gdzie wiele imion złożonych jest odbiciem stosunków religijnych, np. Kalidasa=r sługa bogini Kali, Elieser = bogu pomocny i t. d.; słowiańskie z dwu członków złożone, mające w drugiej części wyrazy: sław, mir, mier, bor, woj... jak: Świętosław—wielką sławę mający, Wodzisław = sławny władzą (późniejsza postać ‘Władysław’ pod wpływem czeskim), Raci-bor, Borzywój, Wy-szymir i t. d. Tysiące podobnych imion własnych osób, imion rodowych, imion miejscowości, jako też imion, oznaczających zajęcia człowieka, wytwory przemysłu, nazwy obcych pojęć i rzeczy, różnych urządzeń, imiona z zakresu terminologji chrześcijańskiej stanowią ważny w języku każdego narodu materjał dla badań językowych, dla starożytności prawnych, gieograficznych i t. p., słowem dla badań dziejów rozwoju kultury narodów. Oczywista, że dla naukowego roztrząsania tego materjału niezbędne jest ścisłe stosowanie zasad i wskazówek krytycznych, jakich dostarcza językoznawstwo porównawcze. Doniosłą wartość dla badań tego rodzaju przedstawia materjał złożony w wyrazach przyswojonych z języków obcych. Wobec faktu, że niemasz języka zupełnie czystego, bez obcej, mniej lub więcej silnej, domieszki wyrazów przyswojonych, nabytki te zzewnątrz godne są w każdym języku bliższego rozważania, jako żywe dowody, stwierdzające stosunki wzajemne i wpływy kultury jednego narodu na drugi. Badania historyczne i lingwistyczne imion, rozpoczęte w pierwszej połowie wieku XIX-go, postępują równolegle z rozwojem językoznawstwa, a wyniki tych badań przyczyniły już nieco światła pożądanego przy rozpoznawaniu dawno minionych epok dziejów ludzkich; rozjaśniły one niejedno pytanie z zakresu stosunków prawnych, społecznych, teryto-rjalnych i t. p., dostarczając jedynych nieraz dowodów pewnych, prawdę wyjaśniających. — Literatura: A. Fr. Pott „Die Personennamen”(wyd. 2-e Lipsk 1859); Beleze „Dictionnaire des noms de baptême” (Paryż 1863); Aug. F i c k „Die griecHischen Personennamen” (wyd. 2-e Getynga 1894); T. Mommsen „Römische Forschungen” I (wyd. 2-e Berlin 1865); Abel „Die deutschen Personennamen” (Berlin 1853, wyd. 2-e 1889); E. Förstemann „Altdeutsches Namenbuch” (Nordhausen 1854—61, 2 tomy; t. II przerobiony: Ortsnamen, 1871); Vilmar „Deutsches Namenbüchlein” (wyd. 5-e Marburg 1880);

F. Stark „Die Kosenamen der Germanen” (Wiedeń 1868); Steub „Die oberdeutschen Familiennamen” (Monachjum 1870); Andresen „Die altdeutschen Personennamen” (Moguncja 1873); tenże „Konkurrenzen in der Erklärung der deutschen Geschlechtsnamen” (Heilbron 1883; — przez konkurencję autor rozumie dwu-wykładność lub wielowykładność nazwisk z powodu zatarcia się przejrzystości wyrazu, z biegiem czasu, pod wpływem analogji, zmian głosowych i t. p.); Heinze „Die deutschen Familiennamen” (Halla 1882); Nestle „Die israelitischen Eigeunamen nach ihrer religionsgeschichtlichen Bedeutung” (Haarlem 1876); Kap ff „Die deutschen Vornamen mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen” (Nürtingen 1889); Khull „Deutsches Namenbüchlein” (w «Verdeutschungsbüchern des Allgemeinen deutschen Sprachvereins» Lipsk 1891); Tobler „Die fremden Wörter in der deutschen Sprache” (Bazyleja 1872); Ferdyn. Justi „Iranisches Namenbuch” (Lipsk 1895). — W dziedzinie językoznawstwa słowiańskiego Fr. Mi kl osie oprócz tomu 2-go „Vergl. Grammatik der slav. Sprachen”, obejmującego „Stammbildungslehre der slav. Spr.” (Wiedeń 1875), napisał poprzednio kilka cennych rozpraw o imionach osób i miejscowości, a m.: „Die Bildung der slavischen Personennamen” (Wiedeń 1860, w t. X «Denkschriften d. Akad. d. Wissenschaften» i osobno); „Die Bildung der Ortsnamen aus Personennamen im Slavischen” (Wiedeń 1864, w t. XIV «Denkschr.»); „Die slavischen Ortsnamen aus Appellativen” (Wiedeń 1872—74, w t. XXI i XXIII tegoż wydawnictwa); nadto: „Die slavischen Monatsnamen” (Wiedeń 1867) i „Die christliche Terminologie der slav. Sprachen. Eine Sprachgeschichtliche Untersuchung” (Wiedeń 1875); „Die Fremdwörter in den slavischen Sprachen” (Wiedeń 1867); Herman Osthoff w dziele „Das Verbum in der

Nominalcomposition im deutschen, griechischen, slavischen und romanischen” (Jena 1878) poświęca rozdział III nazwom słowiańskim złożonym (str. 209—235); Baudouin de Courte-nay w dziele „O drevńe polskom jazykë do XIV stoletija” (Lipsk 1870), w dodanych na końcu dwu słowniczkach, objaśnia pod względem językowym obfity zbiór imion polskich, spotykanych w dyplomatarjuszach, kronikach i innych zabytkach po wiek XIV; W. Kętrzyński „Die polnischen Ortsnamen der Provinzen Preussen und Pommern” (Lwów 1879); J. Karłowicz z polskich badaczy najwięcej poświęcił pracy nad objaśnianiem imion polskich; ogłosił w tym przedmiocie rozprawy: „O imieniu Polaków i Polski” (Warszawa 1881, w «Pamiętniku fizjograf.»

t. I); „Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski” (Warszawa 1882, «Pam. fizjogr.» t. II); „O imionach własnych polskich miejsc i ludzi” (Warsz. 1885, «Pam. fizjogr.» t. V i osobno), gdzie wyjaśnia po raz pierwszy kilkaset nazw rodowych i miejscowych, powstałych z imion chrzestnych i osobowych przedchrześcijańskich; „Imiona własne polskich miejsc i ludzi od za trudnień” fWarsz. 1886, tamże t. VI i osobno), w której mamy objaśnionych kilkaset nazw od rzemiosł i zawodów, oraz od urzędów świeckich i duchownych; Tenże „Mémoire sur 1’influence des langues orientales sur la langue polonaise” (Lejda 1884); Jan Łoś „Słożnyja słova v polskom jazykë” (Petersburg 1901). Z dziedziny imion litewskich: Karłowicz „Czterysta kilkadziesiąt nazwisk miejscowości litewskich” (Warszawa 1883, w «Pamięt. fizjogr.» t. III); Aleks. Brückner „Litu-slavische Studien. I Theil: Die slavischen Fremdewörter im Litauischen” (Weimar 1877). W dziedzinie badań imion pobratymczych języków słowiańskich: czeskie, Hula-kovskÿ „O pûvodu a promënâch jmen rod-nich” (Czasop. Muz, czes. r. 1860); W. Tomek „Dejepis Prahy” część V (Praga 1882); Winc. Brandi „Glossarium illustrans bohemico-mora-vicae historiae fontes” (Berno 1876); łużyckie: Al. Butt mann „Die deutschen Ortsnamen mit besonderer Berücksichtigung der ursprünglichen wendischen in der Mittelmark und Niederlausitz” (Berlin 1856); Bronisz „Die slavischen Familiennamen in der Lausitz” (Budyszyn 1867); małoruskie, Sumcov „Małorusskija familnyja prozvanija” (w «Kijevsk. starina» 1885, styczeń, i osobno). Prace poświęcone badaniom historyczno - etnograficznym : Tad. Wojciechowski „Chrobacja. Rozbiór Starożytności słowiańskich”

l.    (Kraków 1873), badanie metodyczne nazw miejscowych pod względem etymologicznym i historycznym (str. 127—341); E. Bogusławski „Historja Słowian” I (Kraków 1888) zawiera

m.    in. roztrząsanie nazw gieografieznych na -awa i inne. Cennemi przyczynkami do historji rozwoju języka polskiego i dziejów cywilizacji są prace: G. Korbuta „Wyrazy niemieckie w ję-

A. A. K.

L. Szp.

nieruchomą ziemską.

J. K.

zyku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym” (Warszawa 1893; odbitka z t. IV «Prac filolog.») i Al. Briicknera „Cywilizacja i język. Szkice z dziejów obyczajowości polskiej” (Warszawa 1901).

Iminy. Są to pochodne ammoniaku. Jeżeli w jednej cząsteczce ammoniaku dwa atomy wodoru zostaną zastąpione przez dwuwartościowy rodnik alkoholowy, to otrzymane w ten sposób cykliczne monoaminy noszą nazwę I-ów. Takie związki tworzą tylko normalne pierwszorzędowe glikole przez nagrzewanie chlorowodorowych soli ich dwuaminów. Z czterometyleniaku powstaje przy nagrzewaniu czterometylenimin (pirolidyna) w ten sposób, że przez stratę chlorku ammonu grupa NH zamyka łańcuch węglowy. Niższym homologiem pirolidyny jest trójmetylimin, wrzący przy 67°C. Najważniejszym z pomiędzy I-ów jest pięciometylenimin czyli piperydyna. Laden-burg otrzymał ją z pięciometyleniaku; otrzymuje się również przez redukcyę z perydyny (C₅H₅N). Iminy są to ciecze z zapachem przypominającym pieprz, lżejsze od wody i bardzo łatwo w niej rozpuszczalne.

Imiona. Imieniem nazywano w Polsce wszelki majątek, tak ruchomy jak i nieruchomy, ale przedwszystkiem słowo to oznaczało dobra ziemskie. Najdawniejsze źródła prawa polskiego, t. j. dokumenty z w. XII i XIII, oznaczają własność nieruchomą łacińskim terminem haeréditas, a najdawniejszy pomnik polskiego prawa zwyczajowego (spisany w języku niemieckim w w. XIII) oznacza ją słowem erbe. Własność nieruchomą stanowiły wtedy wsie (villae) lub ich części (partes villae), działy, działki zwane źrebi a mi (sortes), folwarki (allodia, prae-dia), siedliska (areae), grunta orne, lasy, rzeki, jeziora, stawy i t. d. Właściciel takiej nieruchomości posiadał ją temsamem wieczyście (possidere in perpetuum), prawem dziedzictwa (iure haereditario), a stosunek jego do własnej nieruchomości określano terminem proprietas (własność) lub dominium (państwo). Ten ostatni termin wyraża, że właściciel jest panem nietyl-ko ziemi ale i ludności do niej przywiązanej, która skutkiem tego jest mu poddaną jakby udzielnemu władzcy. W najdawniejszych księgach sądowych polskich (z końca XIV i początku XV w.) znajdujemy już terminy polskie na oznaczenie własności nieruchomej, a mianowicie słowa: dziedzina, dziedzictwo, dobro. Sam właściciel nazywa się dziedzicem. Równocześnie spotykamy się już ze słowem i mienie, mienie. Słowo to oznacza wprawdzie najczęściej ruchomości, ale równocześnie uży-wanem bywa także na oznaczenie nieruchomości. W tłómaczeniu polskiem Statutów Kazimierza W-go, dokonanem w pierwszej połowie w. XV przez Świętosława z Woj Cieszyna, spotykamy obok słowa dziedzina także słowo imie-nie w znaczeniu dóbr nieruchomych. Tak samo używa obu tych słów Mateusz z Różana, tłómacz Statutów Mazowieckich w połowie w. XV. W w. XVI słowa i mienie w znaczeniu dóbr nieruchomych używają konstytucye sejmowe, tłómaczenia polskie Statutów Litewskich re-dakcyi pierwszej i drugiej i Statut Litewski re-dakcyi trzeciej. W w. XVII rzadziej już spotykamy ten termin, który w w. XVIII ustępuje miejsca słowu, dobra, oznaczającemu własność

Dr Al. w.

Imir (po skandynawsku Ymir), istota mityczna podań skandynawskich, gra ważną rolę w powieści o początku świata: Przedtem nie było ani nieba, ani ziemi; istniała tylko otchłań (ginnungagap), położona gdzieś poza Norwegią Na północy tej otchłani panowało wieczne zimno i mgła nieprzejrzana (niflheimr), a na południu wrzały ognie i cieplice (muspellzheimr). Spadające do otchłani wody gorące wytworzyły piętrzące się lodowce, a z zetknięcia ognia z zimnem powstało pierwsze stworzenie żywe, olbrzym morski, Imir (szumiący), praojciec wielkoludów zimowych. Karmiła go mlekiem swo-jem krowa Audhumla, powstała ze szronów otchłani, a sama żywiła się bryłami soli z lodowców. Z ogrzania ich przez krowę powstali pierwsi bogowie: Buri i syn jego, Borr, ojciec Odyna i dwóch jego braci. Od Imira, z tarcia się nóg jego, poszło plemię wielkoludów, wrogie potomstwu Borra; więc Odyn z braćmi napadł na dzieci I-a, zabił jego samego, a potomstwo w krwi jego utopił. Ocalał jeden tylko Bergelmir i stał się praojcem nowego rodu olbrzymów. Ciało I-a wrzucono do otchłani; ze krwi jego powstały morza i wody, z mięsa ziemia, z kości góry, z włosów lasy, z czaszki niebo, z mózgu obłoki.—Por. Paula „Grundriss der german. Mythologie” (I, 1112 — 13); Grimma „Deutsche Mythologie” (525, 527).

Imiś Henryk Jaromir, doktor teologii, pastor ewagielicki w Göda (Hodżiju) pod Budyszy-nem, zasłużony pisarz i patryota łużycki (* 1819 w Bukojnie, w Saskich Górnych Łużycacli), nauki pobierał w gimnazyum budyszyńskiem, a stu-dya teologiczne odbywał w Lipsku, potem lat sześć był pastorem w Woslinku, roku zaś 1859 to samo stanowisko zajął w Hodżiju, największej osadzie ewangielickiej na Łużycach. I. po niezapomnianym Horniku jest osobistością najpopularniejszą śród Łużyczan oraz najstarszym świadkiem epoki obudzenia się ducha narodowego. W gimnazyum budyszyńskiem wespół z Kło-sopolskim założył Towarzystwo uczących się Serbów (Societas slavica Budissinensis), które przetrwało aż dotychczas (z przerwą 1883—85, gdy gimnazyum było przez rząd zamknięte). Zajmuje ono ważne miejsce w dziejach stowarzyszeń studenckich na Łużycach; w pierwszych leciech korrespondowało z Kollarem, Sturem, Hurbanem i innymi. I. od młodu oddał się ca-

łą duszą dążnościom narodowym piątego    dzie-    licencyatem,    a 1896 — doktorem; Macierz    serb-

sięciolecia wieku przeszłego i już w roku    1845    ska—swoim    prezesem honorowym,

widzimy go w gronie krzątającem się około za- Imisowa    Mila (Emilia) z domu Pful,    żona

łożenia Macierzy serbskiej, a gdy ta w r.    1847    poprzedzającego (* 1827—f 1895), poetka    i pa-

poezye i pieśni w dodatku do poezyj J. Wałta-rja „Zaduśwa wutrobu”. Bratu swemu, Krz. B. Pfulowi, pomagała przy układaniu jego serb-sko-niemieckiego słownika, mianowicie zaś sporządziła indeks niemiecki, dzięki któremu książka ta może być używana jako Słownik niemiec-ko-serbski.

Imitacya, ob. Naśladownictwo.

Imitacya W muzyce (z łać. imitare, franc. Imitation, włos. Imitatione v. hnitazione) oznacza naśladowanie, powtarzanie jakiegoś motywu, fi-gj gury melodyjnej, tematu czy całego zdania, j znajdującego się w jednym z głosów, bądź in-; strumentów, przez inny głos czy instrument. I. może być ścisła lub swobodna. W pierwszym razie melodya powtarza się dokładuie w głosie innym, a w drugim razie nie ściśle, lecz z jakąś zmianą w rytmie, akcentach, podkładzie harmonicznym i t. p. Motyw może też powtarzać się w drugim głosie na innym stopniu, wyższym czy niższym od tego, na jakim znajdował się w głosie poprzednim. Niemniej może być powtórzony w nutach dłuższej wartości— i to się zwie Imitatio per augmentationem, albo wartości krótszej—I. per diminutionem. Jeżeli I. powtarza się ciągle bez zmiany, zwie się kanoniczną Imitatio canonica v. totalis v. legata; jeśli w ruchu prostym = 1. aegualis motus; jeśli w odwrotnym=I. per motum contrarium, I. libera v. simplex = swobodna, I. homophona — ^i je-dnodźwięku (unisono), /. Interrupta =z przerywana przez pauzy, 1. partialis = powtarzająca tylko jakąś część mełodyi i t. d. Na imitacyach opierają się główne zasady fugi i kanonu (ob. te

A. Pol.

Immaculata Conceptio B. V. Mariae, ob. Niepokalane Poczęcie N. Maryi P.

Immanentnośó i Immanencya, ob. I m m a-nentny.

Immanentny, nowołacińskie immanens od in— w (czem) i manere = zostawać, przebywać, znaczy: przebywający, tkwiący w czernś, czemuś rdzennie właściwy. Jest to dosłowny przekład wprowadzonego przez Arystotelesa terminu èvoîidp-■/(ùv dla oznaczenia np. treści zawartej w pojęciu, formy tkwiącej w rzeczy, ruchu w ciele poruszaj ącem się, energii lub siły w tern, co

urzędownie zatwierdzoną została, wybrano go tryotka łużycka. Już w leciech młodocianych na członka pierwszego jej komitetu; I. aż do zgo- j pisywała poezye religijne i patryotyczne, z któ-nu pracował w nim dla rozwoju tej instytucyi, j rych wybór później był drukowany w Czaso-w której był prezesem sekcyi filologicznej. W Cza- i piśmie Macierzy Serbskiej p. t. „Baśni sopiśmie Macierzy serbskiej umieścił: „Wasnia j z młodostnych let wot Emilije P.”; pieśni reli-Woslincanskieh Serbów pri narodzę a wumrë- I gjjne ukazywały się w dawniejszej „Zernićce” ću” (1856); „Pokazka z serbskaje synonymiki” i îmisza, w późniejszym Pośle missyonar-(1860); „Synonymika a składba serbskich wja- \ skim i indziej. Na cześć półwiekowej roczni-zawkow” (1895). Natchnieni założeniem Macie- | cy Macierzy Serbskiej (1897) wydane były jej rzy, postanowili patryoci łużyccy, młodzież ró- ‘ wieśna I-owi, podać petycyę do rządu o równo- j uprawnienie Serbów z Niemcami. Petycya ta, opracowana przez komitet pod prezydencyą I-a, żądała, ażeby język serbski miał na Łużycach takież prawa, jakie ma język niemiecki w Niemczech, mianowicie w szkołach, w kościele, w sądownictwie i wobec władz rządowych. Podano ją d. 28 sierpnia r. 1848, a w odpowiedzi na ■! nią d. 26 maja 1849 r. takie prawa przyznano Serbom: 1) w szkołach serbskich nauka czytania i religii ma być wykładana po serbsku; 2) w Dreźnie cztery razy do roku będzie się odbywało nabożeństwo po serbsku; 3) przy sądach i urzędach mają być ustanowieni przysięgli tłómacze serbscy. Względem literatury łużyckiej, mianowicie zaś względem rozpowszechnienia czytelnictwa śród ludu położył I. nader cenne zasługi przez wydawanie tygodnika religijnego „Zernić-ka” (1851—52), a głównie przez założenie Towarzystwa ku wydawaniu religijnych książek ewangielickich dla ludu (Serbske lutherske knihowne towarstwo). Towarzystwo to, założone roku 1862, do 1897 rozpowszechniło śród ludu około 300 000 egzemplarzy ksiąg serbskich.

wyrazy).

Oprócz tego zasłużył się nowem wydaniem agendy kościelnej i udziałem w wydaniu 10-ein serbskiej Biblii ewangielickiej. W świecie słowiańskim zyskał rozgłos niemały broszurą polemiczną, wymierzoną przeciwko napaści prasy niemieckiej na Smolera za jego wycieczkę do Warszawy i Petersburga: „Der Panslavismus, unter den Sächsischen Wenden mit russichem Gelde betrieben und zu den Wenden in Preussen hinübergetragen. Deutsche Anwtort eines sächischen Wenden” (Lipsk 1884). Za wykazanie wrogiego usposobienia szkolnego radcy Bocka względem szkół łużyckich skazany został na wysokie kary sądowe, których część większą pokryli jego czytelnicy nieznani, co, równie jak nadane mu przez Niemców przezwisko „der wendische Papst”, dobrze charakteryzuje jego popularność. Wreszcie nieocenioną zasługą I-a było jego feryalne seminaryum łużyckie, w którem corocznie podczas feryj uczył kandydatów teologii języka łużyckiego, i wychował dla ewangielików łużyckich liczne duchowieństwo patryotyczne. R. 1886 uniwersytet lipski zamianował go honorowym

się wytwarza, rozwija, przyczyny celowej w zarodku, z którego ma się rozwinąć organizm dojrzały („Analytica posteriora” I, 4, 73 a, 35 nast.; „De coelo” II, 9, 291 a, 11; „Physica” II, 3, 194 b, 24; „Metaphysica” IX, 8, 1050 a, 24 nast.). Scholastycy stosują termin I. do działania: actio immanens (także permanens) w przeciwstawieniu do actio transiens; również causa immanens i transiens. W pierwszym przypadku rozumie się działanie niesięgające poza obręb podmiotu działającego, któremu przeciwstawia się działa-niesięgające poza obręb działacza. W drugim przypadku rozumiano przyczynę, która, działając trwa, w przeciwstawieniu do przyczyny, która znika wobec następującego skutku. Najwcześniejszy ślad tego przeciwstawienia pojęć znajdujemy w XIII wieku u mistrza Eckharta, który nawet próbuje oddać terminy po niemiecku: actio iin-manens=innebleibendes Werk, actio transiens^ ausfliessendes Werk. Gocleuius określa: „I-emi działaniami są takie, które nie przekraczają podmiotu, nie ujawniają się w zmianach przedmiotowych. Tkwią one tylko w samym działaczu. Takiemi są działania władz poznawczych i popędowych duszy” („Lexicon philosophicum” str. 1125; 1613). Według Spinozy „Bóg jest przyczyną wewnętrzną (causa immanens) wszechrzeczy, nie zaś zewnętrzną (transiens). Wszystko, co istnieje, istnieje w Bogu i przez Boga musi być pomyślane, a więc Bóg jest przyczyną rzeczy, które w nim istnieją; to jedno. Nadto, poza Bogiem nie może być żadnej substancyi czyli rzeczy, któraby istniała poza Bogiem sama w sobie; to drugie” („Ethica” I, propositio 18). Tu stanowisko Spinozy różni się od utartego u scholastyków poglądu, że Bóg jest I. w świecie, co jednak nie wyklucza jego osobowej odrębności od świata, na który i w którym działa. Leibniz stosuje termin I. dla wyrażenia wsobności monad czyli dusz, z których ma składać się wszechświat; w każdej monadzie tkwi treść całego świata, którą monada stopniowo z siebie wysnuwa, ujawnia. Wyłącza to możność działania jednych monad na drugie (actiones transeuntes). Tylko monada boska tworzy resztę monad przez wybłyski (par fulgurations), a więc wpływ jej sięga poza jej obręb („Monadologie”, „Principes de la nature”). Baumgarten nazywa I-em „wszelkie działanie, które nie zależy od wpływów (in-fluxus) zzewnątrz” („Metaphysica” 1739, §211). Kant, zamiast utartej przeciwstawności pojęć immanens-transiens, ustala w terminologii filozoficznej przeciwstawność: I.-transcendentny (ob.): „Zasady, których zastosowanie całkowicie zamyka się w obrębie doświadczenia, będziemy nazywali I emi, takie zaś, które przekraczają granicę doświadczenia—transcendentnemi” („Kritik der reinen Vernunft” wyd. Kehrbacha, str. 271; „Prolegomena” § 40). Teleologią I-ną Kant nazywa pogląd, według którego celowość przyrody nie byłaby przez żaden umysł zamierzoną,

EncyU. Powsz. Hustr. Zesz, ‘237. T. XXX.

lecz byłaby skutkiem mechanizmu przyczynowego („Kritik der Urtheilskraft” II, § 61); w tern znaczeniu spółczesna biologia ewolucyonistyczna celowość świata organicznego uważa za I-ną.

J. G. Fichte nazywa swój krytycyzm I-m, „gdyż wszystko zakłada w jaźni” („Grundlage der ge-sammten Wissenschaftslehre” wyd. 2-e, 1802, str. 41). Schelling określa twierdzenie, że istnieje jaźń bezwzględna, jako „najimmanentniejszą filozofię z wszech immaneutnych” („Vom Ich ais Prinzip der Philosophie” 1795, str 113). E. v. Hartmann pisze: „Wszystko, co bywa ujmowane w formę świadomości jako treść wyobrażenia i pozostaje w obrębie tej sfery jako treść bezpośrednio dana, wszystko to jest I-em” („Grundlagen des transcendentalen Realismus” 1875, str. XIII). Benno Erdmann nazywa „logiczną immauentnością” (logische Immanenz) „stosunek cech do przedmiotu” („Logik” I; „Elementarlehre” 1892, str. 129). Natomiast logiką I-ną nazywają filozofowie przyrody rozum lub logiczność, ujawniającą się w sprawach przyrody albo w dziejach. Goswin K. Uphues rozróżnia „to, co jest bezpośrednio I-em, co obejmuje obecne sprawy psychiczne własnej świadomości i stanowi przedmiot refleksyi, od tego, co jest pośrednio I-em, minione sprawy psychiczne własnej świadomości” („Psychologie des Erkennens” Lipsk 1893, str. 7).—Filozofia immanentna albo filozofia immanencyi, po niemiecku immanente Philosophie albo Immanenzphilosophie. Taką nazwę przybrał odłam nowokrytycyz-mu (ob.) niemieckiego, którego przedstawicielami są: W. Schuppe, J. Rehmke, A. v. Leclair,

M. Kaufmann, R. v. Schubert - Soldem, i który usiłuje objaśnić świat z pierwiastków I-ch, t. j. tkwiących w świadomości. Inaczej ten kierunek nazywa się filozofią bezpośrednio danej rzeczywistości albo filozofią czystego doświadczenia. Najbardziej filozofia I-na zbliża się do poglądów Berkeley’a i Hurne’a; Kantowi zarzuca ta filozofia, że skaził i zaciemnił swój idealizm transcendentalny metafizycznem pojęciem „rzeczy samej w sobie”; gdyby nie to, byłby zasadniczo filozofem immanentnym. Według Filipa Main-ländera „prawdziwa filozofia musi być I-ną, to znaczy: świat musi jej dostarczać materyału

1    stanowić jej granice” («Philosophie d. Erlösung»

2    tomy, 1876-94; t. Istr. 3). Przeważnie filozofowie tego kierunku uważają za protoplastę swojego Fryderyka Alberta Langego (ob.). Pokrewną jest ta filozofia z podmiotowym objektywizmem Ernesta Laasa (ob.). Według filozofii imma-nentnej „być rzeczy wistem” jest to samo, co „być świadomem”; „przedmiot” znaczy to samo, co „wyobrażenie”. Głownem zadaniem jest analiza tego, co jest danem w doświadczeniu, t. j. w świadomości, nasamprzód na podmiot i przedmiot, a następnie na pierwiastki pojęciowe, z których dałaby się skonstruować całkowita teorya doświadczenia. Należy odróżniać dwie odmiany

102

sible” (Paryż 1896); Rudolf Euckeu „Die Grundbegriffe der Gegenwart” (zweite Auflage, Lipsk 1893), szkic „Immanenz-Transeendenz. Das religiöse Problem” (str. 292—313).

Immarados (po grecku Tp.[iipa§o<;), syn Eu-molposa (ob.), w wojnie z Ateńczykami przywodził Eleuzyńczykom i poległ z ręki Erechtheu-sa. — Por. Paus. 1, 5, 2; 27, 5; 38, 3; Schol. II. 18, 483; Schol. Eurip. Phoen. 854. Według Apollodora (3, 15, 4) nazywa się syn Eumolpo-sa Ismaros (ob.). Pierwotnie jest I. najprawdopodobniej tylko sobowtórem Eumolposa, zmienionym w mitycznej legendzie na jego syna. — Por. etymologiczny wywód Potta w „Zeitschr.

S. Drz.

filozofii I-ej: jedni jej przedstawiciele są zwolennikami solipsyzmu (ob.), nieuznającego nawet innych świadomości, prócz własnej, np. Schubert-Soldem; inni jednak przeważnie unikają tej krańcowości, przyjmując nietylko świadomość indywidualną, lecz i świadomość wogóle, przez co zbliżają się do stanowiska Fichtego (ojca), t. j. do idealizmu metafizycznego; głównym przedstawicielem tej odmiany jest Schup-p e (ob.). Kierunek ten filozoficzny ma swój organ wychodzący od r. 1895 p. n. „Zeitschrift für immanente Philosophie” pod redakcyą Kaufmanna, przy spółudziale Schuppego i Schubert-Solderna.—Literatura: Wilh. Schuppe „Grundriss der Erkenntnistheorie und Logik” (Berlin 1894), podstawowe dzieło tego kierunku; Maks Kaufmann „Fundamente der Erkenntnistheorie und Wissenschaftslehre” (Lipsk 1890); tenże „Immanente Philosophie. Analyse der Metaphysik” (Lipsk 1893); Richard Schubert v. Soldern „ Grundlagen einer Erkenntnistheorie” (Lipsk 1884); Gédéon Gory „L’immanence de la raison dans la connaisance sen-

Ad. M.

i. vergl. Spr.” 9, 415.

Immateryalizm, nowołacińskie immateriali-smus od in = nie i materialismus = materyalizm. Tak przyjęto nazywać wszelkie poglądy filozoficzne, zaprzeczające przedmiotowego istnienia materyi jako substancyi i uważające wszelką materyalność za zjawiskową tylko. Szczególnie wszakże nazwę tę zwykło się stosować do filo-zofiii Berkeleya, jako właściwszą niż idealizm subjektywistyczny, gdyż Berkeley, zaprzeczając przedmiotowego istnienia materyi, przyznawał przedmiotowe istnienie dusz i Boga. Inaczej system Berkeleya nazywa się akosmizmem (gr. a — nie -j- %óapx»ę = świat), przez co zaznacza się negacyę istnienia świata materyalnego. Niekiedy I-em nazywa się pogląd Descartesa na duszę jako na istotę zupełnie niemateryalną, tylko myślącą, lecz nie rozciągłą; jest to zatem pogląd przeciwny wszelkim hylozoistycznym i ma-teryalistycznym koncepcyom duszy.

Kapucynów, zakład leczniczy Friedrichsbad, urządzony według systemu Kneippa; oprócz tego fabrykę szpagatu (800 robotników), kilka fabryk sera; znaczne targi na bydło.

Immermann Karol (* w Magdeburgu 24-go kwietnia 1796 — f w Düsseldorfs 25 sierpnia 1840), poeta i powieściopisarz niemiecki. Był synem urzędnika pruskiego z czasów Fryderyka II i wychowany został od dzieciństwa w pa-tryotycznej czci dla założyciela potęgi państwowej Prus. Uczył się naprzód w szkole rodzinnego miasta, a następnie studyował na uniwersytecie w Halli. W 1813 wstąpił do wojska pruskiego i walczył przeciw Francuzom. Po zawartym pokoju w r. 1814 powrócił do Halli, ale skoro wybuchła ponownie wojna w następnym roku przeciw powracającemu z Elby Napoleonowi, znów zaciągnął się do szeregów narodowych, brał udział w bitwie pod Waterloo, wszedł z wojskiem pruskiem do Paryża, mianowany został oficerem i dopiero po nastaniu trwałego pokoju wziął się znów do przerwanych dwukrotnie stu-dyów uniwersyteckich, po ukończeniu których wstąpił jako prawnik do służby rządowej i pełnił różne urzędy w Magdeburgu, Monasterze i Dusseldorfie. W Monasterze poznał piękną i wysoce intelligentną generałową von Lützow, dla której gorącą powziął miłość, doznając zarazem silnego jej wpływu na całą swą twórczość poetycką. W r. 1839, po zerwaniu długoletniego stosunku z piękną generałową, ożenił się z Ma-ryanuą Niemeyer a w rok potem zakończył życie wskutek nagłej choroby zapalnej. Twórczość poetycka I-a w młodzieńczych tragedyach („Das Thal von Ronceval”, „Edwin”, „Petrarca”, „König Periander und sein Haus”, „Cardenio und Celinde”), komedyach („Die Prinzen von Syrakus”, „Die schelmische Gräfin”, „Das Auge der Liebe”, „Die Brüder”, „Die Verkleidungen”, „Die Schule der Frommen”) wreszcie w romansach z tejże epoki („Die Papierfenster eines Eremiten”, „Der neue Pygmalion”, „Der Karnawał und die Somnambule”) przesiąknięta jest nawskroś ciasną i jednostronną doktryną romantyzmu niemieckiego, ale następnie wyzwala się stopniowo z pod tego wpływu w dziełach męskiego wieku, z czasów pełnego rozkwitu samodzielnych uzdolnień poety w tragedyach: „Das Trauerspiel im Tyrol” (1-e wyd. Hamburg 1828, następne wydania p. t. „Andreas Hofer”); „Kaiser Friedrich II” (1-e wyd. tamże 1828), w komicznym poemacie „Tulifäntchen” (Hamb. 1830), w trylogii dramatycznej z dziejów Rossyi „Alexis” („Die Bojaren”, „Das Gericht von St. Petersburg”, „Eudoxia” wyd. 1-e Düsseldorf 1832) i w fantastycznym poemacie dramatycznym p. t. „Merlin eine Mythe” (tamże 1832). Wszelako i w tych utworach słychać liczne odgłosy romantyczne, występujące równocześnie z dążnością do realistycznie prawdziwego odtwarzania

,\

AA. M.

Immenstadt, miasto w bawarskiej regencyi Szwabskiej, nad rzeką Iller, przy linii kolejowej z Monachium do Lindau; 3 500 mieszk. (1900), z czego ok. 400 ewangielików. Posiada klasztor j uczuć i charakterów ludzkich oraz stosunków ży-

cia. W „Merlinie”, którego zowią czasami Faustem I-a i który rzeczywiście należy do licznych w literaturze niemieckiej naśladownictw arcydzieła Goethego, dążność romantyczna objawia się w wybujałej fantastyce pomysłu i w rozległej idei, z której on został wysnuty, w napisanej zaś wkrótce potem ostatniej tragedyi I-a p. t. „Die Opfer des Schweigens” („Ghismonda”) romantyzm polega więcej na wyrafinowanej subtelności i samowolnych dziwactwach treści. Następujące potem dwa znakomite romanse I-a: „Die Epigonen” (Düsseldorf 1836) i „Münchhausen” (tamże 1838—39) wznoszą się ponad wszystkie poprzednie jego utwory bogactwem samodzielnych, wprost z życia realnego zaczerpniętych, pomysłów oraz doskonałością artystycznego ich wykonania; wreszcie ostatnie dzieło poety, nieskończony, po śmierci autora wydany poemat opowiadający: „Tristan und Isolde” (Düsseldorf 1841) stanowi godne uwieńczenie całej jego twórczości, jako pełen świeżego natchnienia i prawdy uczuciowej wytwór poezyi. Pierwsze zbiorowe (niezupełne) wydanie dzieł I-a ogłoszone zostało w Düsseldorfie 1840 r.; najlepsze i najzupełniejsze z późniejszych—przez Roberta Boxbergera w Berlinie 1883 r. Oddzielnie wyszły poezye liryczne Immermanna: „Gedichte” (Hamb. 1822); „Neue Folge” (Sztutg. 1830), oraz jego pamiętniki „Memorabilien” (Hamb. 1840— 48), Putlitz wydał I-a „Theaterbriefe” (Berlin 1851) i ogłosił studyum p. t. „Karl I. Sein Le-

w. G.

W. sz. cz. départ, rodzimego

. . 85.71 . . 82.89 . . 78.63 . . 81.05 . . 83.72 . . 85.50 . . 87.87 . . 85.24 . . 83.13 . . 81.53

Pochodzenie

. . 82.25 . . . 82.59 .

. . 79.08 . . . 80.04 .

Lozère

ben und seine Werke” (tamże 1870).

Immigracya (przychodźtwo), ob. Ludność.

Immigracya (pod względem antropologicznym). Przy rozpatrywaniu objawów społecznych powinniśmy zawsze pamiętać o tej wielkiej prawdzie, iż należy uwzględniać nietylko stronę ilościową badanych zmian, ale i jakościową. „Według pospolitych statystyków, wszelkie okazy ludzkie są jednostkami, posiadającemi tę samą wartość. Statystyka daje nam pojęcie tylko o ilościowych rozmiarach strat, które okolica lub ogół kraju poniosły, antropologia zaś zwraca naszą uwagę na jakościową stronę rozpatrywanego zjawiska. Musimy z góry zastrzedz się przeciw przypuszczeniu, jakoby poniesiona strata rozkładała się w odpowiednim stosunku na wszystkie rasy lub kategorye uzdolnień. Nie! Mamy tam sprawę z dokonywającym się doborem, którego źródłem jest odmienność psychiczna rasy i rozmaitość zdolności i upodobań. Jakościowa strona wyludniania się Francyi jest bez porównania donioślejszą, aniżeli ilościowa: naród może, bez następstw ujemnych, utracić znaczną liczbę osób niższej kategoryi, lecz byt jego jest zagrożony, jeśli mu upuszczono zawiele krwi doskonalszej. Wyludnianie do tego właśnie zmierza!” Badania O. Ammona w Niemczech, d-ra Colligno-na i Lapouge’a we Francyi, Liviego we Włoszech, Weisbacha w Austryi, wykazały, iż emi-- gracya nietylko zabiera ruchliwsze jednostki, immigracya zaś je wprowadza, ale nadto, iż oba te objawy wyodrębniają od siebie typy, od wieków obok siebie żyjące, i w ten sposób ze zmieszania rasowego oddzielają jeden z pierwiastków rasowych ludności. Do miast i okręgów przemysłowych ciągną przedewszystkiem, w Europie środkowej, żywioły blondynowe, długogłowe. Dla uprzytomnienia tego objawu zatrzymamy się nad wynikami studyów Clossona. Badał on ludność napływową departamentu Hérault. Poniżej zamieszczona tabliczka podaje rezultaty, osiągnięte przez tego badacza; pierwsza rubryka wskazuje departament, z jakiego przybysze pochodzą; druga — wskaźnik szerokości czaszkowej wśród przybyszów, trzecia — przeciętną wartość tego wskaźnika dla departamentu, z którego przybysze wyszli:

W. sz. cz. u przybyszów

Gers . . .

Ariège . .

Pireneje wsch. 81.80. .

Aude . . .

Tarn . . .

Aveyron .... 84.04 .

87.13 .

Ardèche .... 83.40 .

Gard...... 82.43 .

Vaucluse. . . . 80.77 .

Bouches - du -Rhône .... 82.77 ...... 82.22.

Z wyjątkiem 2 departamentów żywioły wychodźcze mają wskaźnik niższy od przeciętnego. J. Maj er iJ. Kopernicki stwierdzili, iż w Galicyi największy procent długogłowości i najmniejszy krótkogło-wości (12°/₀ i 57°/₀) istnieje wśród tych Polaków, którzy mieszkają jako koloniści na Rusi. Na podstawie podobnych faktów usiłowano wyprowadzić wniosek, iż wychodźcą jest przedewszystkiem, w Europie środkowej, długogłowiec; opuszcza on liczniej niż krótkogłowiec nieurodzajną glebę lub szuka zarobku postronnego, gromadzi się w miastach i okręgach przemysłowych, udaje się do kolonii. Z tego powodu niektórzy uważają go za pierwiastek ruchliwszy i bardziej przedsię-bierczy niż krótkogłowca. Są to teorye, które wymagają bardziej naukowego udowodnienia niż to, jakie dzisiaj posiadają. Natomiast twierdzenie, iż wychodźtwo uboży kraj pod względem antropologicznym, pozbawiając go ruchliwych ziomków, immigracya zaś wzbogaca, należy nieomal do liczby pewników w nauce antropologicznej. Candolle przewybornie uwydatnił doniosłość wchodźtwa na przykładzie emigrantów hugonoc-kich. Pod wpływem prześladowań, które nastąpiły po odwołaniu edyktu nantejskiego, energiczniejsze jednostki z pośród hugonotów opuszczają Francyę. Wnoszą one życie przemysłowe w okolice nadreńskie i wydają z pośród siebie

com we własnej ich ojczyźnie.

nością (ob.).

Zarówno

na obczyźnie znaczny procent uczonych. Gdyby Europa wytwarzała w tym samym stosunku jak wychodźcy hugonoccy zagranicznych członków paryskiej Akademii Nauk, to winna byłaby zamiast 88 wydać ich 1 200. Nie ulega również wątpliwości, iż, zliczywszy osoby pochodzenia niemieckiego, które w naszym kraju odznaczyły się inicyatywą naukową lub w zakresie życia praktycznego, otrzymalibyśmy bardzo znaczny procent z ogólnej liczby Niemców u nas, — znaczniejszy od tego, jaki jest właściwy Niem-

L. K.

Immobilia Bona, Ob. Dobra w dawnej Polsce.

Immunitas. Wyraz ten w patologii dzisiejszej wyraża bezpieczność osoby danej od zarażenia się lub zakażenia chorobą jakąkolwiek, czyli zdolność ustroju do opierania się skutecznego wpływom chorobotwórczym zewnętrznym. Po polsku I. nazywana bywa pospolicie odpor-

Dr J. P.

Immunitas (emunitas, Immunität), klasyczny wyraz łaciński, wywodzący się etymologicznie od wyrazu munus (w znaczeniu powinności) z dodatkiem przeczącej partykuły assymilowanej im (stąd: immunes, seu liberi a muneribus pu-blicis), a oznaczający z biegiem czasu pojęcie braku ograniczenia i t. p., stał się poniekąd mianem instytucyi przy wilej u ^(ob.) wogóle, będącej, zwłaszcza w Wiekach Średnich, osią stosunków prawno-publicznych, a pośrednio i praw-no-prywatnych Europy. Privilegium (przywilej), nazwa, określająca pierwotnie (w prawie rzymskiem) coś całkiem odwrotnego niż przywilej, bo—prawo, ustawę, lub projekt do ustawy ogranicz aj ąc ej kogoś (privus i lex), nabrała późniejszego swego znaczenia prawdopodobnie później niż I., oznaczająca już w prawie rzymskiem wolność od posług, lub opłat publicznych, a w pierwotnem państwie frankońskiem—ideologiczną pełnię (nieograniczoność) władzy i własności panującego (I. Regalis, I. des Königsgutes). Ostatnie z trzech najważniejszych określeń przywileju (czyli prawno-publicznego wyróżnienia), t. z w. egzempcya (exemptio—wyjęcie), zlana również z instytucyą przywileju, powstała, jako termin prawny, przypuszczalnie najpóźniej, chociaż wyrosła, jak się zdaje, na gruncie niewoli i wykupna. W Wiekach Średnich wszystkie te trzy określenia przywileju: L, egzempcya i przywilej, dotyczące jednej i tej samej instytucyi wyposażania stanów, grup, lub jednostek w pewną wyjątkową kategoryę praw w stosunku do państwa, a pośrednio i mieszkańców tegoż państwa, ulegały w różnych czasach, miejscach i okolicznościach rozlicznym modyfi-kacyom i różniczkowaniu. Pomimo że nie było ono ani ścisłem, ani stałem, wytworzył się jednak Ogólnie obyczaj konwencyonalny mianowania przywilejów osobistych i klasowych przy-wilejami; gromadnych (np. miejskich, wiejskich, korporacyjnych i t. p.) — egzempcyami, zwłaszcza, że nabywano je niekiedy za opłatą na rzecz władzy naczelnej, a—najrozleglejszych, przeważnie stanowych, Immunitetami, z powodu, że Kościół cieszył się zawsze przywilejami stosunkowo najrozleglejszemi, jak również i dlatego, że począł uzyskiwać je najwcześniej, pełnię jego prawnego obwarowania od zapędów państwa zwano prawie wyłącznie L, a wyraz ten stał się w prawie kanonicznem terminem stałym dla określenia właściwej ka-tegoryi przywilejów kościelnych (ob. Immunitas ecclesiastica). Powstało stąd mniemanie nieuzasadnione, że I. oznaczała w dziejach wyłącznie tylko wspomnianą kategoryę przywilejów kościelnych. Nie było tak bynajmniej, chociaż najdawniejsze dzieje I-u średniowiecznego z dziejami Kościoła się łączą. Pod panowaniem rzymskiem kodeksy Teodozyusza i Justyniana ugruntowały początek prawodawstwa immunitetowego kościelnego, które następnie odżyć miało już pod panowaniem Merowingów. Jedynowładzca frankoński, Lotar II (613—628), ustanawiając zaniedbany przez poprzedników wewnętrzny porządek państwa, orzekł między in-nemi, że Kościół otrzymywać winien w jego państwie dziesięciny z roli i pastwisk (Boretius „Capitularia” I, 19), oraz zabezpieczył duchownym wolność od posług publicznych w słowach: „Ecclesiae, vel clericis nullam requirant agentes publici (=missi regii) fuuctionem, qui avi, vel genitoris nostri Immunitäten meruerunt...”. Owa wspomniana tutaj I. z czasów Lotara I (558—561) i Chilperyka usuwa się z pod obser-wacyi. Zdaje się, że Lotar II miał tu na myśli tę wolność faktyczną, jaką już pod pierwszymi Merowingami cieszyli się, nie duchowni jako duchowni, lecz—Rzymianie (Por. G. Waitz „Deutsche Verfassungsgeschichte” II [wyd. 1882] str. 279 i IV [1885] 125). Stwierdzić trzeba, że dopiero w przytoczonym edykcie („Praescriptio” z 614 r.) I. występuje po raz pierwszy na gruncie średniowiecznym w znaczeniu właściwem,

t. j. jako przywilej prawno-publiczny. Oparte na razie, jakby jedynie na wspomnieniach prawa rzymskiego o wolności od opłat i posług publicznych, I-y rozwijać się poczęły w Wiekach Średnich szybko i oryginalnie na gruncie państw europejskich odpowiednio do ich własnego rozwoju. Już wspomniany edykt Lotara II w innych ustępach swoich dowodzi, że I y na wzór przytoczonego nadawane były współcześnie i panom świeckim (potentum vel cuicumque), którzy, co podnieść należy, wykonywać poczęli na ich podstawie sądownictwo własne (Por. R. Schröder „Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte” wyd. 1889, str. 193). Był to już nader szeroki zakres I-u, w którego ramach powstać miał instytut sądownictwa immunitetowego, wzorującego się w organizacyi swojej na domenach (ob.), a wreszcie na sądownictwie paóstwowem. Dzięki I-om, pomocnikom państwa, podobnie jak później, dzięki owianemu prądem I-u ustrojowi lennemu, kultura przenikać mogła szybciej w te zakątki i sfery, do których centralna władza naczelna dotrzeć na razie nie zdołała. W celu utrzymywania związku z państwem obszarów i grup immunitetowych, wyjętych lub wyemancypowanych, nieraz bardzo poważnie, z pod władzy naczelnej, a zwłaszcza z pod jej organów normalnych, powołano do życia zastępy specyalnych urzędników immunitetowych, zwanych za Merowingów: agens, missus, iudex, a później, za Karolingów—advocatus, vocatus, vogatus (Vogt, wójt), defensor, causidicus (scultetus, sołtys). Okręgowa (Gau) organizacya domen, zniesiona za Karola Wielkiego, stała się przeważnie wzorem dla wewnętrznej administracyi dóbr i obszarów I-owych i na przyszłość, nawet kiedy do tej administracyi panowie, zwłaszcza świeccy, używać poczęli urzędników własnych (vicedomini, praepositi, oeconomi). Posiadanie I-u zwalniało zazwyczaj obdarowanego i obszar obdarowany od większości posług i opłat fiskalnych: nawet od t. z w. servitium regis. Wszelako ciężar utrzymywania gospód króla i jego wysłańców (w podróży), budowy grodów, mostów i dróg, a wreszcie corocznego podarku dla panującego, pozostał za Karolingów w mocy pierwotnej. I. nie zwalniała także i od ceł, o ile urząd celny poza właściwym obszarem się znajdował. Gwałcący przywileje I-u opłacali karę, wynoszącą 600 soldów, z których 200 szło na skarb państwa, a 400 dla poszkodowanego. W czasach późniejszych, w wieku XII i XIII, I-y rozwinęły bardziej jeszcze samodzielność swoją, zwłaszcza w zakresie sądownictwa spraw najważniejszych (Schröder j. w. 379), stając się niekiedy wręcz niezawisłemi wewnętrznie lennami. Zdaje się też, że w rozwoju dziejowym wielu posiadłości lennych dałoby się wykryć przeszłość immunitetową (Sehr. 488, 542). Już w dobie panowania ustroju lennego, nie mówiąc o państwie nowożytnem, nazwa I-u utrzymała się głównie, a wreszcie wyłącznie, w prawie kanonicznem; istota dawnego I-u, czyli przywilej, uprawiany i później, lubo zmodyfikowany odpowiednio do zmienionych warunków bytu, przyjęła w Europie przeważnie miano przywileju, lub egzempcyi. Jeszcze jednak w wieku XII zwano w Niemczech egzempeye miejskie I-ami (Sehr. 635).

W Polsce, kształtującej się pod wielu względami na zachodnich wzorach, ale posiadającej, zwłaszcza w pierwotnym rozwoju swoim, niemało oryginalności, istota I-u jako przywileju istuiała tak dawno jak samo państwo. Niewiadomą jest jednak ani nazwa, ani rozciągłość, ani wreszcie charakter prawny typów pierwotnych „polskiego I-u”. Zdaje się, że wszystkie odpowiednie miana, rozmiary i właściwości takiego faktycznego I-u dadzą się określić w orzeczeniu: Siła (posiadającego przywilej faktyczny) przed prawem (czy przemocą) panującego. Taką była z pewnością I. faktyczna Sieciecha wobec Władysława Hermana, bardzo daleko, bo aż do samowładztwa w państwie dochodząca; taką I. Skarbimierza wobec Krzywoustego i t. p. Jeżeli jednak chodzi o samą nazwę, umiarkowaną rozciągłość, a wreszcie o charakter prawodawczy polskich I-ów, to dotyczą one, podobnie jak i na Zachodzie, przedewszyst-kiem Kościoła, a datują dopiero od śmierci Krzywoustego, boć I. przypuszczalnie udzielony na Zjeździe Gnieźnieńskim (1000 r.) przez Ottona III Kościołowi Polskiemu przez wyzwolenie go z pod metropolii magdeburskiej, był właściwie I-em nadanym przez cesarza księciu polskiemu, który niepodzielnie teraz nad Kościołem polskim mógł zapanować. Dopiero w przyjętej przez Krzywoustego bulli Innocentego II dla Gniezna (1136 r.) czytamy, że kasztelania Żniń-ska, Łowicz i wieś Zwierszchów ma należeć do arcybiskupa z prawem sądownictwa «cum omni iuriditione seculari». Jest to pierwszy ślad właściwego I-u; o ile jednak z badań dotychczasowych wnosić można (Por. Wład. Abraham „Organizacya Kościoła w Polsce” 232—235), to I-y kościelne w Polsce nie były ani liczne, ani rozległe: raczej bardzo skąpe aż do schyłku XII w. Dopiero Synod Łęczycki (1180) uczynił w tym stanie rzeczy pierwszy poważniejszy wyłom, który ułatwił wzrost dalszy I-ów kościelnych w Polsce (ob. Kościół w Polsce). Z czasem (od XIII st.) kurczyć się zaczęła władza Piastów także i w stosunku do możnych osób świeckich, którym poczęści Kościół, a po-części własna przewaga taktyczna nad prawami, lub uroszczeniami panujących, do przywileju otwierała drogę. Były to już jednak czasy, w których i na Zachodzie I., jako termin prawny, zlał się przeważnie z pojęciem speeyalnej kategoryi przywilejów kościelnych (ob. I. eccle-siastica). To, co dawniej było w Europie I-em świeckim, sprzęgło się z organizacyą i terminologią ustroju lennego, a w nim z eg-zempcyą i z przywilejem. Tem zapewne tłóma-czy się zjawisko, że 1-ami nazywano w dokumentach polskich średniowiecznych tylko przywileje, niekiedy nawet niezbyt rozlegle, nadawane kościołowi i majątkom kościelnym; świeckie, choćby najrozleglejsze, miana tego nie nosiły. Wo-góle biorąc, termin I. nie doczekał się w Polsce, poza I. ecclesiastica (ob.) szerszego i ogólniejszego zastosowania, nawet dla oznaczania przywilejów, wydawanych dobrom kościelnym. Mianowicie możemy stwierdzić, że w w. XIII—(bo później sam wyraz I. napotykamy w Polsce nieomal wyłącznie tylko w prawie kanonicznem)—zwolnienie dóbr od wszystkich, lub niektórych ciężarów prawa polskiego zwano niekiedy I., o tyle, o ile dobra te należały do

duchowieństwa; takiż sam, nieraz rozleglejszy nawet, przywilej, udzielony dobrom osób świeckich, miana tego nie nosił. Poza prawem kanonicznem I. stała się jednem z pleonazmowych określeń przywileju wogóle, o ile ten dotyczył dóbr kościelnych. I tak: W przywileju dla kol-legiaty sandomierskiej Leszek Czarny (1284 r.) zatwierdza wszystkie libertates, exemptiones et immunitates nietylko kollegiaty, ale i jej dóbr („Cod. dipl. Min. Pol.” N» 104). Jest rzeczą niewątpliwą, że charakter socyalny i prawny tego I-u był identyczny z tym, jaki określa dy-plomat Leszka Białego (1206 r.) dla dóbr Cystersów Sulejowskich w słowach: a castrensibus eciam et publicis expeditionibus exempti muneri-bus, semp)iterna immunitate gaudeant (j. w. A» 4), a był to przywilej o wiele szczuplejszy od tego, jaki w kilkanaście lat później ks. Henryk, nie używając wcale wyrazu L, nadał (w r. 1234) dobrom Teodora, wojewody krakowskiego, którego poza zakresem spraw gardłowych całkiem z pod swej władzy wyemancypował (j. w. Jfê

15). Grzymisława (1228 r.) w przywileju dla dóbr Cystersów Jędrzejowskich (j. w. N? 11); Bolesław Wstydliwy (1250 r.) w przywileju dla dóbr Cystersów Szczyrzyckich (j. w. N? 31); tenże w przywileju dla biskupa płockiego (N° 51); Leszek Czarny (1284 r.) w przywileju dla Cystersów Koprzywnickicli (N° 103) i t. d., nadając przywileje, jakie w myśl przytoczonych powyżej wypadałoby nazwać I-ami, wcale wyrazu tego nie używają, zastępując go określeniami w rodzaju: omnimoda libertas (N? 51), privilégia et libertates (Nï 103) i t. p. Bolesław Wstydliwy (1262 r.), nadając klasztorowi zawiehojskiemu rozległy przywilej względem niektórych jego posiadłości, cum omni jure ducatus possidendas, nie wspomina o L, orzekając tylko, że mieszkańców tych wsi jako liber os et immunes od ciężarów prawa polskiego uważa. Ostatnie to wyrażenie znajdujemy dość często w dyplomatach naszych z XIII stulecia, ale ów immunis nie oznacza w nich nic więcej nad absolutus (uwolniony—Por. j. w. N« 123), z którym w rzędzie określeń pleonazmowych różnych wolności (libertates) narówni używanym bywał. Niekiedy nawet I. ecclesiastica (ob.) obywała się bez właściwego swego terminu: Papież Innocenty II (1211 r.) w swem potwierdzeniu przywilejów Kościoła Gnieźnieńskiego, zamiast użyć wyrazu L, powiada: privilegium super ecclesiastica liber-tate (j. w. j\® 7). Mając na myśli tę ostatnią i wyróżniając ją od przywilejów innych, poprawniej nieco wyraziła się kancelarya papieża Innocentego V w przywileju dla klarysek ze Skały (1276 r.), pisząc: „omnes libertates, et immunitates, a predecessoribus nostris, Romanis pon-tiflcibus... concessas, necnon libertates, et exemptiones secularium exactionum, a Regibus... indul-tas.... communimus....” (j. w. J\° 90). I tu jednak tkwił błąd w przypisaniu pochodzenia

owych I-ów wyłącznie Stolicy Apostolskiej, gdyż pochodziły one przedewszystkiem od panujących. Pytanie, czy choćby i takie—równie „ścisłe” poczucie właściwych różnic miał Wacław Czeski, potwierdzając w r. 1291 immunita-tes, ac libertates, udzielone włościom klasztoru Mogilskiego przez Piastów (Kod. Mogilski Jfê

4). Potwierdzając w r. 1381 przywileje Cystersów Szczyrzyckich, nie wspomina król Ludwik o I~cie: klauzula—„absolvimus, liberavimus, exi-mimus etc.”, zawarła go w sobie („Cod. dipl. Min. Pol.” I, rë 358).

Z końcem XIII st. upłynął okres, w którego ramach poza przedmiotem I-tis ecclesiasticae (ob.) możnaby, czy-to na Zachodzie, czy w Polsce, mówić poważniej o I-cie. Oznaczając od samego początku w tym zakresie, w jakim rozpatrywaliśmy go powyżej, tylko przywilej, utracił I., jako termin odrębny, nader wcześnie subtelną swoistość własną, która na tle epok dawniejszych pozwoliła traktować go z pewnem wyróżnieniem od innych swobód, wolności, eg-zempcyj i t. p. przywilejów.    J> K- K°

Immunitas ecclesiastica (ob. Immunitas). W prawie kanonicznem jest to przywilej, mocą którego osoby, dobra i miejsca kościelne wyjęte są z pod jurysdykcyi świeckiej i wolne od pewnych ciężarów i obowiązków przez władzę świecką nakładanych. „Immunitas” tak ogólnie pojęta rozpada się na kilka części: osobistą (personalis), rzeczową (realia) i mi ej s co-wą (localis). — (Por. Schmalzgrueber „Ins. cano,” 1. 3, t. 48, n. 1 i nast.).

I. Przywilej Immunitatis personalis czyli osobistej, przez Kościół określony i zdeterminowany, oparty jest na Piśmie św. (Por. Lev. XXVII, 28; Numer. III; Esdr. VII 24 i t. d.), oraz na prawie przyrodzonem. Już w pogańskim święcie kapłani i kapłanki stanowili społeczeństwo odrębne od praw państwowych, w mniejszym lub większym stopniu niezależne. Historycznie rzecz biorąc, w Kościele katolickim „immunitas personalis” kleru zaczęła wchodzić w życie z chwilą, gdy pod Konstantynem cesarzem Kościół większe pozyskał swobody. (Por. Gras-hof „Archiv für kat. Kirchenrecht” t. 37, str. 256). Z biegiem czasu, przez ustawy synodów prowincyonalnych i soborów powszechnych, które niżej podamy, „immunitas personalis” ogólnie wzięta zaczęła przeradzać się w szereg dokładnie sformułowanych ustaw kanonicznych, którym powszechną i uroczystą sankcyę nadał sobór Trydencki na sessyi 25-tej „de reforma-tione” kanonem 20-tym. (Por. Décréta Trid. Wiedeń 1827, str. 274). Te ustawy rozpadają się na cztery grupy. I tak: 1) „Privilegium ca-nonis” bierze w obronę godność i bezpieczeństwo osobiste duchowieństwa, osłaniając je grozą kar kościelnych przed zniewagami i gwałtem. Ślady tej ustawy, zrazu prawem zwyczaj o wem

wprowadzonej napotykamy już w w. IX. (Por. „Synod. Ravenensis” w r. 877, dekreta Mikołaja I papieża 858—867 r.), lubo za znieważenie duchownej osoby wcześniej jeszcze ciężkie Kościół wyznaczał pokuty. (Por. „Synod. Mogunt.” w r. 847; Schmitz „Die Bussbücher” str. 335 i następne). Jednakowoż dopiero na soborach: Laterańskim pod Urbanem II w r. 1097, Kla-romontańskim w r. 1130, Remeńskim w r. 1131, Laterańskim II w r. 1139 pod Innocentym II, obłożono ekskommuniką wszystkich, którzyby dopuścili się gwałtu fizycznego na osobie Bogu poświęconej. Nazwa „privilegium canonis” pochodzi od kanonu 15-go, 2-go soboru Laterańskiego. Nie wchodzimy już w różne zmiany, jakie ta ustawa w ciągu wieków przebywała, już-to ścieśnieniu, już-to rozszerzeniu ulegając. Dziś, mocą konstytucyi Piusa IX „Apostolicae Sedis” z d. 12 października r. 1869, przedstawia się ona jak następuje: Popada w ekskom-munikę każdy wierny, który duchownej osobie wyrządza czynną (nie ustną tylko) zniewagę, np. przez uderzenie, oplwanie, przewrócenie, pozbawienie wolności i t. d. Zniewaga musi być ciężką, znieważający musi wiedzieć, raz, że znieważa osobę duchowną, powtóre, że za to znieważenie popada w ekskommunikę. Przez „osobę duchowną” rozumie się tu wszystkich kapłanów, kleryków, zakonników i zakonnice, nawet tercyarzy i tercyarki, jeżeli habitu zakonnego używają i wspólnie mieszkają. Nie ulegają ekskommunice dzieci do lat 14-tu. Uwolnić od tej cenzury może tylko Ojciec św. lub kto inny, przez niego upoważniony. (Por. Nol-din „Quaestiones morales”, t. I str. 741). Ponieważ jednak brzmienie ustawy wymaga, aby zniewaga duchownej osoby miała miejsce „sua-dente diabolo”, to znaczy w złej myśli, np. z gniewu, zawiści itd., nie popada więc w ekskommunikę kto osobę duchowną uderzy z żartu lub w potrzebie słusznej obrony. Prawo to do dziś dnia ma moc obowiązującą. „Privilegium fori” zabezpiecza osobom duchownym osobistą swobodę, wyjmując je z pod jurysdykcyi sądów świeckich, tak w sprawach cywilnych jak i kryminalnych. I ten przywilej sięga bardzo dawnych czasów. Występował już w jego obronie św. Ambroży na synodzie w Akwilei przeciw biskupowi Palladiuszowi, to samo czynili i inni Ojcowie kościoła jak św. Hilaryusz i św. Atanazy (Por. Devoti „Inst, can.” 1. 3 tit. 4 § 9), to samo zatwierdzały różne synody prowincyonalne, a z powszechnych: Laterański V w r. 1512 i Trydencki, na wspomniauem miejscu. Stąd Pius IX bez wahania potępił zdania pod num. 30-tym i 31-ym „Syllabusa”, jako odwiecznym prawom Kościoła przeciwne (Por. Denzinger „Enchiridion>' nn. 1578, 1579) i w konstytucyi „Apostolicae Sedis” wznowił dawne, na gwałcicieli „privilegii fori” rzucone, ekskommuniki. Skutkiem tej konstytucyi ulegają ekskommunice

Ojcu św. zarezerwowanej: a) „wszyscy, którzy pośrednio lub bezpośrednio zmuszają sędziów świeckich, aby przed swój trybunał powoływali osoby duchowne wbrew przepisom prawa kanonicznego” (Por. dekret św. Officium z dn. 23 stycznia r. 1886); b) „wszyscy, którzy celem utrudnienia jurysdykcyi duchownej uciekają się o pomoc do władzy świeckiej” (Por. Lehmkuhl „Theol. mor.” t. II, nn. 928—931). Zatem w myśl „privilegii fori” wszystkie sprawy osób duchownych, tak cywilne jak kryminalne, miałyby należeć, nie przed sąd świecki, ale przed sąd duchowny, biskupi. Jednakowoż dzisiaj na mocy konkordatów, np. w Austryi, lub wskutek milczącego zezwolenia Kościoła, dozwolonem zostało sądom świeckim roztrząsać sprawy cywilne duchowieństwa i niektóre kryminalne. (Porów. D’Annibale „Commentarius Reatinus”). Czyniąc jednak to ustępstwo, bynajmniej Kościół z praw swoich na dobre nie myśli rezygnować i żąda zachowania poczynionych przez siebie zastrzeżeń. Z „privilegium fori” łączy się ściśle inny przywilej, mocą którego nie obowiązują duchowieństwa te prawa cywilne, które albo z prawem kanonicznem stoją w sprzeczności, albo wyłącznie dla osób duchownych są ustanowione, chyba żeby je Kościół przyjął i potwierdził (Por. Bargillat „Praelectiones iuris can.”

t. I, n. 66).    3) „Beneficium competentiae” ma

znowuż na celu ochronę duchowieństwa przed nędzą materyalną i zapewnienie mu przyzwoitego utrzymania. Skutkiem tego prawa, jeżeli osoba duchowna wpadnie w długi lub bankructwo, to tylko można jej sądownie drogą sekwe-stracyi odebrać, co do przyzwoitego utrzymania nie jest koniecznie potrzebnem. Przywilej ten, sięgający swym początkiem Wieków Średnich („Corp. iur.” cp. 3 „Odoardus” X de solut. III

23), dziś prawie całkowicie wyszedł z użycia. Osoby duchowne zupełnie tak samo jak świeckie muszą przed sądem cywilnym za długi odpowiadać, na co niektóre konkordaty, jak np. austryacki, wyraźnie pozwalają (Por. Nussi „Conventiones” str. 197 i następ.).—4) Do przywileju „immunitas personalis” należy jeszcze uwolnienie duchowieństwa od pewnych ciężarów i obowiązków czysto osobistych. Tak, nie wolno brać osób duchownych do służby wojskowej, z którego-to prawa Kościół po dziś-dzień wcale nie zrezygnował. (Por. „Syllabus” n. 32, Denzinger „Enchiridion” n. 1580. List Piusa IX do biskupa z Montreal z dnia 29 września 1864 r. List Leona XIII do kard. Nina z dn. 27 sierpnia 1878 r. Cavagnis „Instit. iuris publ. eccl.” T. II str. 233 i nast.). Nie wolno zmuszać osób duchownych do przyjmowania urzędów: sędziego przysięgłego (Por. Scherer „Handbuch des Kirchenrechts” § 71, not. 40), opiekuna lub kuratora (Por. „Collectio Lazar.”

t. VI, col. 52), adwokata, notaryusza i t. p. niezgodnych z charakterem duchownej osoby.

II.    Immunitas rea/is, rzeczowa, jest to przywilej uwalniający dobra kościelne od podatków i innych ciężarów, prawem cywilnem powszech-nem nałożonych. I ten przywilej sięga czasów Konstantyna cesarza. (Por. Giraldi „Expos, iuris pont.” T. I, sect. 634). Zatwierdzają go kodeksy Teodozyusza i Justyniana (Por. Gras-hof 1. c. t. 36 str. 321, t. 37 str. 287 i następne), potem zbiory ustaw królów frankońskich (Por. Pertz „Leg.” t. I str. 205 i 502) i prawa średniowiecznego Cesarstwa Rzymskiego, których na tym punkcie nawet taki Fryderyk II ukrócić nie śmiał. Ze swej strony papieże jak np. Bonifacy VIII, sobory: Laterański III w r. 1179, IV w r. 1215, V w r. 1512 i Trydencki wyraźnie zaznaczały przywilej „immuui-tatis realis”. Wszakże, uchylając dobra kościelne z pod zwyczajnych podatków, nigdy Kościół nie zabraniał spłaty danin na nadzwyczajne państwa potrzeby i nie rozciągał tego przywileju do prywatnej własności kleru lub do domen feudalnych. Dzisiaj stosunki się odmieniły. Kościół albo wyraźnie przez konkordaty zgodził się na to, aby własność jego prawu podatkowemu podlegała (Por. Nussi 1. c., str. 155, 200, 203), albo zajmuje względem tego stanowisko przymusowej tolerancyi. W niektórych krajach, np. we Francyi, Austryi, Włoszech, istnieje i dzisiaj częściowe zwolnienie niektórych własności kościelnych od ciężarów podatkowych (Por. Bar-gillat 1. c. t. II n. 1353), najczęściej jednak jest i ta ulga tylko ułudną, gdyż rząd na innej drodze sowicie sobie wynagradza pozorne ustępstwa.

III.    Immunitas localis nadaje pewne przywileje niektórym miejscom do Kościoła należącym. Rozpada się znów na kilka odrębnych części: 1) „klauzura”, o ile jest, nie obowiązkiem, ale prawTem i przywilejem zakonników, zabezpiecza spokój i odcięcie od świata klasztorom. Skutkiem tego przywileju wzbroniony jest wstęp do klasztorów męskich kobietom, do klasztorów żeńskich nietylko mężczyznom, ale nawet kobietom i dzieciom. Wyjęci są z pod tego prawa doktorzy, księża mający na śmierć przygotować chore zakonnice, słowem—osoby, których obecność w klasztorze jest niezbędną. Kto prawo klauzury gwałci, to jest wchodzi do klasztorów, zwłaszcza żeńskich, bez upoważnienia biskupa lub Stolicy św., popada w myśl koustytucyi „Apo-stolicae Sedis” w ekskommunikę papieżowi samemu zarezerwowaną (Por. Lehmkuhl 1. c.

t. II nn. 934—957). — 2) „immunitas ecclesia-rum” polega na tem, że w miejscach świętych,

t. j. kościołach, publicznych a nawet prywatnych kaplicach, w których odprawia się msza św., nie wolno odprawiać pewnych świeckicłi (profana) zajęć, które nie zgadzają się z uależ-nem domowi Bożemu poszanowaniem. Do takich zajęć należą: sądy, tak cywilne jak kryminalne, biesiady, przedstawienia teatralne, jarmarki i kontrakty, koncerty i inne czysto-świeckie muzyczne reprezentacye, publiczne zebrania polityczne lub towarzyskie i t. d. Inne zajęcia poważne, chociaż nie duchowne, np. poważne religijne koncerty lub pobożne przedstawienia, naukowe zebrania i t. d. można odbywać i w kościele za zezwoleniem biskupa (Por. „coli. Laz.” tom VI ed. 30. 175; „Statuta epporum Galiciae a. 1862. Breve Pii IX ad Arch. rit. lat. Leopol. z dnia 17 marca 1862). Prawo to „immunitatis ecclesia-rum” ustanowił Kościół już na najdawniejszych synodach (Laodic. w r. 343, Hip pon. w r. 393, Autissiodor w r. 585, Cabillou. w r. 644, Trullan. w r. 692 i t. d.) zatwierdził, potem na soborze Trydenckim (sessya 22-a, dekret „de observandis...”), przypominał i do poszczególnych przypadków zastosowywał przez papieży Piusa V (konst. „cum primum” z d. 1 kwietnia 1566), Urbana VIII (konst. „cum ecclesiae” z dnia 30 stycznia 1642) i innych. Jeszcze bliższych określeń, zastosowanych do potrzeb naszych czasów, dodała św, kongregacya obrzędów i św. officium (dekrety z d. 14 lipca r, 1887, 17 stycznia r. 1890, 4 marca r. 1887, 24 listopada r. 1897). Stąd widać, że przywilej „immunitatis 'ecclesia-rum” jest do dziś - dnia w pewnej mocy. — 3) „ius asyli”, czyli prawo schronienia, daje nietyl-ko już miejscom ściśle świętym, jak kościoły, ale i niektórym innym, jak np. pałacom biskupim, przywilej, że zbrodniarz, który w nich szuka ratunku, nie może stamtąd siłą być wydobytym. Lubo „prawo schronienia” zalecone jest na wielu miejscach w Piśmie św. Starego Zakonu (Por. E x o d. XXI, 13, Numer XXXV, 6, Deuter XIX, 2), owszem, mimo że już ślady jego u pogańskich ludów spotykamy (Por. Schegg „Bibl. Archaeol.” str. 537), twierdzić należy, że jest ono owocem pozytywnych dekretów Kościoła. Możnaby wyliczyć ogromny szereg uchwał synodów i papieży od piątego wieku począwszy, naznaczających surowe kary na tych, co „prawa schronienia” nie przestrzegają (Por. Devoti 1. c. § 26). Jednakowoż był zawsze pewien rodzaj zbrodni wyjętych z pod prawa schronienia (Por. konst. Grzegorza XIV „cum alias” z d. 24 maja r. 1591). I dzisiaj Kościół zupełnie prawa schronienia nie zaniedbał. W bulli „Apo-stolicae sedis” rzucona została ekskommunika na wszystkich, którzyby zuchwale „prawo schronienia” gwałcili. Jednakowoż prawo to wobec odmiennych ustaw dzisiejszych rządów poszło prawie w niepamięć. Wypływa wszakże z odpowiedzi danej przez św. kongregacyę Inkwizycyi 22 grudnia r. 1880, że o ile możności „quoad substantiam” prawa tego przestrzegać należy. — Prócz cytowanych w tekście dzieł porównaj o całej tej materyi: Ferraris „Bibliotheca” (tom IV pod słowem Immunitas); Weruz „Ius decretalium”; Del Be ne „De immunit. et iurisd.”; Schulte „System des Kirchenrechts” i wiele innych.

Dr J. M.

i wiele in.

z. z.

Iïïinau, miejscowość kąpielowa w Wirtembergii, na wysok. 400 m. nad poz. morza,—posiada klimat łagodny oraz źródła wody mineralnej, żelezistej—do kąpieli i do picia, pomocne przy błędnicy i w chorobach kobiecych. Zjazd roczny około 250 osób.

Imola, miasto we Włoszech, stolica obwodu I. (66 120 m.), w prowincyi Bolonii, przy linii drogi żelaznej Bolonia - Rimini, na wysepce, utworzonej przez rzekę Santerno, w pięknem położeniu, otoczona murami, wieżami i rowami; od r. 422 jest stolicą biskupa; liczy (1900) ok. 11000 mieszk., z przedmieściami ok. 13 000; posiada gimnazyum i szkołę techniczną, stary zamek i kilka kościołów, wśród nich odnowioną w nowszych czasach katedrę i kościoły Dominikanów i bractwa św. Karola. Mieszkańcy zajmują się przeważnie hodowlą wina; istnieją też w mieście garbarnie, fabryki fajansu, szkła i wyrobów jedwabnych. W okolicach znajdują się źródła mineralne. I. założona została przez Sullę, który ją nazwał Forum Cornelii; w Wiekach Średnich należała m. in. do Bolonii (1262—92), do Vis-contich Medyolańskich (1424—38); w 1509 przyłączono ją do Państwa Kościelnego.

Imola Innocenzo da, malarz włoski, ob. Innocenzo da Imola.

Imoscłli: 1) Obwód w Dalmacyi, obszaru 646.36 klm. Q, w r. 1890 mieszkańców 31640 (16 416 mężcz. i 15 224 niew.), po większej części katolików, Serbów; domów 6 306, z tego 4 956 mieszkalnych. — 2) po serbsku Imotski, stolica obwodu tejże nazwy, o 62 kim. na połud.-wschód od Spalato, w blizkości granicy herce-gowińskiej; około 1500 mieszk.; poczta i telegraf. Z powodu położenia na panującem nad okolicą wzgórzu i z powodu ożywionego ruchu wozowego, przechodzącego tamtędy z głębi kraju do morza, ma obecnie wielkie znaczenie.

Impanacya (in pane fleri) jest to miano takiej nauki o Przenajśw. Sakramencie Ołtarza, która po kilkakroć w różnych formach pojawiała się na widowni historyi Kościoła. Jest to dogmatem wiary określonym uroczyście na soborze Trydenckim (sesya 13-a, kanon 2-i; porów. Denzinger „Enehiridion” n. 764), że, po wymówieniu słów konsekracyjnych, z chleba i wina nie pozostaje nic prócz zewnętrznych przypadłości, że chleb i wino ustępują miejsca prawdziwemu i rzeczywistemu Ciału i Krwi Chrystusa Pana. Temu dogmatowi sprzeciwiają się zwolennicy „impanacyi”. Nie przecząc rzeczywistej obecności Ciała Chrystusowego w Przen. Sakramencie, utrzymują jednak, że substancya chleba i wina nawet po konsekracyi dalej pozostaje, że Ciało Chrystusowe nie samo, ale wraz z substan-cyą chleba pod przymiotami chleba się ukrywa. I. jest więc zupełnem zaprzeczeniem tego artykułu wiary, który nazywa się transsubstan-cyacyą, czyli po polsku: przeistoczeniem chleba i wina w Ciało i Krew Zbawiciela.—Pierwszym

ttnoykl. Powie. Uu.tr. Zeit. 237. T. XXX.

zwolennikiem I-i był Berengaryusz z Tours, archidyakon kościoła Andegaweńskiego (ob.). Te-gożsamego uczyli: opat Rupertus Tuitiensis (por. Gerberon „Apologia pro Ruperto abbate” Paryż 1669) w XIII w. i Johannes Parisiensis junior w XIV w. (por. d’Argentrée „Coli. Iudic.” t. I, p. 1). Chociaż już powyższym błędom dawano miano I-i, najczęściej jednak tern mianem nazywają teologowie herezyę pewnego odłamu luteranów, którzy, z Osiandrem na czele, głosili, że Ciało Chrystusowe razem z Chlebem (in, sub, cum pane) znajduje się w Najśw. Sakramencie. Heretyków tych nazywano Impanatores, albo Consubstantiatores; przeciw nim skierowaną jest wyżej wspomniana deflnieya soboru Trydenckiego. W nowszych czasach u rytualistów angielskich znów pojawiła się negacya przeistoczenia, głównie pod wpływem profesora z Ox-fordu, d-ra Pusey (ob.) („The doctrine of the real presence as contained in the Fathers” 1855). Podobny błąd, nie podając nazwiska autora, potępiła św. Kongregacya inkwizycyi d. 7 lipca roku 1875. O zbliżonym do I-i błędzie wschodnich Jakobitów porów. Assemani „Bibl. Orient.” (t. II c. 32). — O I-i: Franzelin „De Eucharistia” (wyd. 4-e, str. 181—292); Gousset „Dictionnaire de théologie” (tom III str. 121)

J. R.

Impanatorowie, ob. Impanacya.

Imparitas status, ob. Vituperatio nobili-tatis (prawo polskie).

Impatiens L., Niecierpek, z rodziny Bal-saminowatych (Balsamineae)\ należą tu gatunki: 1. Noli tangere, N. pospolity, ma łodygę soczystą, lśniącą, w miejscach wyrastania liści kolankowato nabrzmiałą; liście naprzemianległe, jajowate, krótkoogonkowe, po brzegach zrzadka ząbkowane, gładkie i nagie; szypułki 3—4 kwiatowe, z kątów liści wyrastające, pod liśćmi wiszące i od nich krótsze. Kwiaty zwisłe, o ostrodze na końcu skrzywionej, duże, żółte, wewnątrz czerwono kropkowane. Kielich 5-działkowy, korona 5-płatkowa. Torebka prawie obła, 5-ko-morowa, w czasie zupełnego dojrzenia za dotknięciem w 5 łupinek zwijających się pękająca i rozpryskująca nasiona ze znaczną siłą. Wysokość- 30 — 60 cm. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Lubi miejsca wilgotne, brzegi cienistych strumyków, polany leśne. Pospolity i częsty. Jednoroczny. I. parviflora, N. drobnokwiatowy, ma szypułki kwiatowe wzniesione, ostrogę prostą, kwiaty drobne. Pochodzi z Mongolii. Z ogrodu botanicznego krakowskiego rozszedł się po okolicy i na wzgórzach sąsiednich znajdujemy zdziczały. I. glanduligera Royle, N. gruczołkowaty, pochodzi z Indyj Wschodnich, jest rośliną powszechnie hodowaną dla pięknych fioletowo-purpurowych kwiatów; tu i owdzie znajduje się zdziczały. Ogrodnicy hodują dużo odmian Niecierpka (I. Balsamina) pod nazwą Balsamin goździkowych, kameliowych, różanych itd.

103

H. K.

Caes. 76; Treb. Gall. 16.

Imperatoria Ostruthium L. (Peucedanum Ostru-łhium Koch), Miarz lekarski, z rodziny Bal-dachowatych (Umbelliferae). Ziele trwałe, wyrastające do 1 m. wysokości, o łodydze silnej, gałęzistej, wewnątrz pustej. Liście pierzasto-sieczne, listki jajowate, szerokie, śpiczaste, często trzyklapkowe, ząbkowane, gładkie, ciemnozielone. Ogonki liściowe długie, przegięte. Kwiatostan — baldach bez pokrywy ; pokrywki złożone z nielicznych, bardzo szczupłych i wzniesionych, listków śpiczastych. Owoc wielki, płaski, owalny, ze skrzydlatą obwódką. Korzeniak trwały, gruby, mięsisty, żółtawo-brunatny, gorzki i aromatyczny; w Starożytności odgrywał bardzo ważną rolę w medycynie; obecnie bardzo rzadko dla ludzi, a więcej dla zwierząt, używany jako środek podniecający, napotny i moczopędny. Rośnie dziko w lasach górzystych środkowej Europy i Ameryki. U nas uprawiany w ogro-

z. z.

Impeachment, termin prawny, używany w procedurze karnej w Anglii i w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej. W Anglii ma I. podwójne znaczenie; a mianowicie nazwę tę nosi: a) skarga o zbrodnię, którą imieniem króla wnosi jego „Counsel” (prokurator państwa) i b) oskarżenie, z którem przeciwko członkowi parlamentu występuje Izba gmin do Izby lordów. W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej I. nazywa się akt oskarżenia przeciwko urzędnikowi publicznemu, będącemu w służbie Unii lub pojedyńczego stanu. W pierwszym wypadku skargę wnosi Izba reprezentantów do senatu Unii, a w drugim Izba reprezentantów właściwego stanu do senatu tegoż stanu (np. w sprawie prezydenta Johnsona [ob.] w 1868 r.).— Por. May „Das englische Parlament und sein Verfahren”, przekład niemiecki Oppenheima wyd. 3-e 1888, str. 687—696. (Podług wskazówek prof. Krzymuskiego).

Impedimentum (ta), termin w prawie kano nicznem, oznaczający brak warunków do ważnego lub godziwego zawarcia związków małżeńskich. Ob. Przeszkoda kanoniczna.

Imperata, rodzaj roślin z rodziny Graminere, trawy, o gęstych, z długich, jedwabistych włosów ułożonych kłosach. Pięć ich gatunków rośnie w pasie międzyzwrotnikowym wszystkich części świata, a także i w cieplejszych krajach strefy umiarkowanej. 1. arundinacea (trzcinowata), szeroko rozpowszechniona w wielu odmianach, a przeważnie na archipelagu Malajskim, służy do krycia dachów. Korzenie I-y brazylijskiej używane są jako środek urynę pędzący, oraz pomocny przeciwko żółtaczce i żółtej febrze.

Imperator: 1) w obszerniejszem znaczeniu jest to urzędnik rzymski, któremu na mocy lex curiata de imperio powierzono imperium (oh.); podczas wojny służyło mu prawo życia i śmierci nad każdym żołnierzem, a podczas pokoju piastował on urząd najwyższego sędziego; szczególnie zaś miano to oznaczało wodza naczelnego, póki stał na czele wyprawy wojennej poza granicami kraju (App. Bell. civ. 1, 80; 8 116; Cic. Phil. 5, 16, 17; Sali. Catil. 25; Liv. 24, 21); 2) w ściślejszem znaczeniu oznacza I. tytuł, który żołnierze po walnem zwycięstwie jednomyślnie, uroczystym okrzykiem nadawali naczelnemu wodzowi swemu zaraz na pobojowisku (App. Bell. civ. 2, 44; Caes. Bell. civ. 2, 26); liktorowie naonczas wieńczyli zaraz fasces jego wawrzynem, a raport urzędowy o zwycięstwie, wysłany do Rzymu, również był przyozdobiony gałązkami wawrzynu; w decydującej bitwie poledz musiało 10 000 nieprzyjaciela; inne znowu źródła mniejszą wymieniają liczbę, bo tylko 6 000, a nawet 5 000 (Diodor. 36, 2; Val. Max. 2, 8); późniejszemi zaś czasy wystarczała jeszcze daleko mniejsza liczba, aby uzyskać zaszczytny ów przydomek (Cic. ad Att. 5,

20; ad famil. 2, 10; 16; 17; Phil. 14, 5). Wszakże tytuł ten, który można było kilkakrotnie sobie zdobyć (Tac. Annal. 1, 9), tracił wódz równocześnie z powrotem do Rzymu, i tylko na mocy jego zwyczajnie zyskiwał prawo odprawienia pochodu tryumfalnego do stolicy (Liv. 26, 21; 45, 35; 36; Dio Cass. 43, 44; 52, 41; 55, 6; Tac. Ann. 1, 9; 3, 74). Zwyczaj ten utrzymał się zrazu jeszcze za czasów Cesarstwa Rzymskiego, aż wreszcie za panowania Tyberyusza zwycięski wódz Blaesus zamknął szereg takich I-ów (Tac. Ann. 3, 74). Odtąd przywłaszczali sobie cesarze, ponieważ wodzowie ich walczyli pod cesar-skiemi auspicyami, tytuł ów wyłącznie dla swej osoby (Tac. Ann. 2, 18; 13, 41); 3) w odmien-nem znowu, wyższem pojęciu zyskał taki tytuł C. Juliusz Caesar, gdyż senat nadał mu go dożywotnio, z prawem przekazania go swym potomkom. Cezar używał odtąd tego zaszczytnego przydomka stale przed wszystkiemi innemi tytułami, stawiając go zaraz po swem nazwisku. Po Cezarze przyjął go, z kilkakrotnem zezwoleniem senatu, po raz pierwszy w r. 40 przed Chr., prawem odziedziczonego nazwiska jako adoptowany syn jego, C. Juliusz Caesar Octa-vianus Augustus, stawiając tytuł ów przed wszystkiemi nazwiskami swemi jakoby imię jakie; a od tego czasu przybierał powoli tytuł I-a znaczenie godności cesarskiej, określanej pierwotnie także przez wyraz princeps. Z łaski cesarskiej dostawali także książęta krwi cesarskiej w nagrodę za odznaczenie się w walkach z nieprzyjacielem tytuł I-a (imperatorium nomen; Tac. Ann. 1, 3; 58; 2, 26). Za czasów rzeczypospolitej stawiano tytuł I-a po nazwisku szczęśliwego wodza, później zaś na oznaczenie godności cesarskiej używano go przed nazwiskiem cesarza, jako jedyne praenomen (ob.), albo też przed wszystkiemi imionami panującego cesarza.—Por. Dio Cass. 43, 44; 52, 41; Tac. Hist. 2, 89; Suet.

S. Drz.

dach.

Imperatorowie — Imperatyw.

817

rezorcyny.

Imperatorowie byli to uczniowie, którzy po szkołach jezuickich za czasów Augusta III zasiadali pierwsze miejsca, a na processyach publicznych z laskami przed swoją szkołą paradowali. Jeden I. miał pod swoją mocą stronę zwaną pars romana, a drugi pars graeca. Utrzymywali oni listy swoich oddziałów i podług podań audytorów zapisywali jak który uczeń umiał swoje pensa. I-ami bywali zawsze panięta, albo dzieci majętniejszych mieszczan, i to urodziwsze a pięknie ubrane (jak naoczny świadek Kitowicz opisuje), dla stanowienia okazalszego czoła szkoły. I w nowszych czasach, jeszcze w pierwszej ćwierci XIX w., w niektórych szkołach, nietylko duchownych, ale i świeckich, bywali podobni I-owie, tylko już nie panięta, ale wyłącznie najzdolniejsi uczniowie, celujący tak w naukach, jak też i w obyczajach.

Imperatoryna (Peucedanina) C₁₆H₁₆0₄ = = CH₃.O.C₆H₄.O.C₆H₄.O.CH₂.CO.CH₃(?). Znajduje się w korzeniach roślin Imperatoria Ostruthium i Peucedanum officinale. W celu otrzymania I-y zalewa się mielone korzenie wyżej wspomnianych roślin spirytusem (1 część korzeni na 3 części spirytusu 9O°/₀) i zostawia przy niewielkiein nagrzewaniu na sześć dni. Następnie wyparowuje się odfiltrowany przedtem roztwór spirytusowy i otrzymaną I-ę oczyszcza się za pomocą krysta-lizacyi. Krystalizuje ona w postaci małych rom-bicznych pryzmatów, topiących się przy 76°C. Nie rozpuszcza się w wodzie, bardzo trudno w zimnym alkoholu, łatwo w ciepłym, jak również w siar ku węgla, chloroformie i eterze. Przy działaniu kwasu azotnego daje nitroimperatory-nę, kwas szczawiowy i styfinowy. Rozpada się przy nagrzewaniu z HC1 na oreozelinę (C₁₄0₄H₁₂) i chlorek metylu:

CltHltOł+2HCl = C,łH,iO,+2CH,Cl.

Przy gotowaniu ze słabym kwasem siarczanym również otrzymuje się oreozelina; podobnie działa gotowanie ze spirytusowym roztworem wódziami potasu, lecz oprócz oreozeliny otrzymuje się jeszcze kwas mrówkowy; przy stapianiu z wo-dzianem potasowym tworzą się niewielkie ilości

L. Szp.

Imperatyw od łacińskiego imper ativus—xoz-kazujący, np. w gramatyce modus imperativus= tryb rozkazujący. Kant wprowadził ten termin do filozofii moralności w znaczeniu zasady nakazującej albo, jak u nas przyjęto nazywać—rozkaż Dika. Kant przeciwstawia nasamprzód prawa przyrody, jako zasady dotyczące tego, co się dzieje, poznawane przez rozum teoretyczny i uwarunkowane przez własności przedmiotu, zasadom praktycznym, mającym do czynienia z pobudkami woli. Z kolei zasady praktyczna dzieli na maksymy i I-y: maksymy określa Kant jako podmiotowe zasady praktyczne, które mogą być przyjętemi przez kogoś prawidłami postępowania, ale nie mają wartości powszechnej i przeto bezwzględnej objektywnej mocy nakazującej; „Wyobrażenie zasady objektywnej, o ile ta dla woli jest nakazującą, nazywa się przykazaniem (rozumu),. formuła zaś tego przykazania nazywa się I-em”. „Przez I. należy rozumieć wogóle wszelkie zdanie, które wyraża możliwie wolne postępowanie, za pomocą którego mógłby być urzeczywistniony cel określony” („Logik” str. 135). I. wyraża w imieniu rozumu praktycznego co jest obowiązującem dla woli istot, które kierują się nietylko pobudkami rozumu, lecz także uczuciami i skłonnościami; I. wyraża to, że, gdyby rozum całkowicie wyznaczał wolę, natenczas postępowanie byłoby niechybnie zgodne z jego prawidłem. I-y Kant dzieli na hypotetyczne czyli warunkowe i kategoryczne czyli stanowcze. Hypotetycznym czyli warunkowym I-em nazywa się taki rozkaź-nik, który wyznacza, nie samą wolę jako wolę, lecz wyznacza wolę ze względu na pewien pożądany skutek; wyznacza więc warunki, w jakich rozumna istota, jako przyczyna sprawcza, mogłaby osiągnąć skutek pożądany, np. jeżeli ktoś pragnie mówić pięknie i przekonywająco, niech przestrzega zasad retoryki; jeżeli ktoś pragnie być szczęśliwym, niech przestrzega praw nauki o szczęściu (o ileby taka istniała). I-em kategorycznym czyli stanowczym nazywa się taki rozkaźnik, który wyznacza samą tylko wolę, bez względu na to, czy ta będzie wystarczającą, czy nie, bez względu na to czy posiadamy zdolności niezbędne dla osiągnienia nakazu, czy nie. I. hypotetyczny jest przepisem praktycznym, ale nie jest prawem, gdy tymczasem I. kategoryczny jest prawem praktycznem, autonomicznem prawem woli. I. kategoryczny jest apriorycznem prawem woli, dyktowanem przez rozum praktyczny bezwzględnie, i ma znaczenie powszechnie obowiązujące („Kritik der praktischen Vernunft”, wyd. Kehrbacha, str. 21—23). Kant tak formułuje I. kategoryczny: „Postępuj tak, iżby prawidło woli twojej za każdym razem mogło jednocześnie uchodzić za zasadę prawodawstwa powszechnego” (tamże str. 36). Gdzieindziej to samo tak wyraża: „Postępuj tylko zgodnie z ta-kiem prawidłem, co do którego mógłbyć zarazem chcieć, żeby się stało prawem powszechnem” („Grundlegung zur Metaphysik der Sitten”, wyd. Kirchmanna, str. 44). Według tego I. kategoryczny ma znaczenie czysto formalne, gdyż zgoła nie orzeka jak mianowicie mam w określonych przypadkach postępować, t. j. nie zawiera w sobie przepisu rzeczowego. Wyborny rozbiór i krytykę kategorycznego I-u Kanta daje I. S. Mackenzie w swoim „A manuał of Ethics” (w ko-lekcyi „The University tutorial Sériés” wyd. 2-e Londyn 1894), rozdział IV, § 8 — 10; według niego wadliwość teoryi kategorycznego I-u tkwi w tern, że Kant poprzestał na „dobrej woli”, którą przeciwstawia wszelkim uczuciom i skłonnościom człowieka, pominął zaś „dobry

Ad. M.

S. Drz.

charakter”, który właśnie zawiera w sobie i uczucia i skłonności, bynajmniej nie obojętne w sprawie postępowania moralnego, gdyż one dostarczają treści powyższemu przepisowi moralnemu; Kant wykopał przepaść pomiędzy wolą, podlegającą prawu rozumu praktycznego, a wolą kierującą się pobudkami życzliwości. J. G. Fichte nazywa rozkaźnikiem kategorycznym wymaganie zgodności przedmiotu z jaźnią, która przedmiot wytwarza („Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre” wyd. 2-e 1802, str. 240). Volkmann pisze: „Z czysto kontemplacyjnego niezadowolenia wynika dążność praktyczna do usunięcia woli przeciwnej, I., który oczywiście nie jest ani kategorycznym, ani jedynym, lecz zawsze bywa uwarunkowany przez odrębny charakter samego zatargu” („Lehrbuch der Psychologie vom Standpunkte des Realismus” wyd. 4-e, tom II str. 366). — Literatura: J. G. Schur-man „Kantian Ethics and the Ethics of évolution” (Londyn 1881); G. Schramm „Ueber Kant’s kategorischen Imperativ” (Bamberg 1873); J. Volkelt „Kant’s kategorischer Imperativ und die Gegenwart” (Wiedeń 1874); H. Cohen „Kant’s Begründung der Ethik” (Berlin 1877).

Imperforata (zool.), ob. Korzenionóżki. Imperial lub Ynperial Micer Francisco, poeta kastylski w wieku XV. Wiemy o nim tylko, że pochodził z Genui i przebywał w Sewilli za czasów Henryka III Słabowitego. Był wielkim wielbicielem Dantego i uprawiał przeważnie poe-zye allegoryczne. Pozostałe urywki jego prac i szczupłe wiadomości o jego życiu znajdują się w „Cancionero” Jana Alfonsa de Baena, ułożonym około 1450. Z naśladowców jego zaznaczyć wypada Ruy Paeza de Ribera i Manuela de Lando.

Imperial Institute, ob. Kensington.

Imperium zwie się najwyższa władza wojskowa, sądowa i wykonawcza w państwie Rzym-skiem, przysługująca tylko tym urzędnikom, którym wyraźnie taką lud nadał na mocy lex curiata de imperio; i tak, za czasów królestwa Rzymskiego posiadał ją król (rex), za czasów rzeczypospolitej konsulowie, dyktator, pretoro-wie. W przeciwstawieniu do L, uprawniającego także do odprawiania wyższych auspicyów (ob.), oznacza potestas władzę, służącą nietylko wymienionym owym magistratus cum imperio, lecz wszystkim innym urzędnikom w zakresie ich obowiązków, a więc cenzorom i wszystkim magistratus minores. W późniejszych czasach wolno było L, którego charakterystyczną oznakę stanowili liktorowie, przedłużyć (proro-gare) konsulom i pretorom poza termin zwyczajnego urzędowania, aby jako podkonsulowie, pro-pretorowie (proconsules, propraetores) mogli dłużej urząd w prowincyach sprawować i w nadzwyczajnych razach nadawano niekiedy władzę taką i prywatnym osobom. Pierwotnie obejmowało I. najwyższą, nieograniczoną władzę podczas wojny i pokoju, z prawem życia i śmierci nad wszystkimi obywatelami; wszakże za czasów rzeczypospolitej uległo ono znacznym ograniczeniom. Pod koniec republiki Rzymskiej pozostały następujące jeszcze prawa urzędnikom, piastującym godność swą cum imperio: 1) władza naczelna nad całą organizacyą militarną, a więc pobór wojskowy i główne dowództwo podczas wojny, z prawem życia i śmierci nad żołnierzami, wszakże tylko poza obrębem Rzymu, i to w czasie wojny; 2) jurysdykcya cywilna z prawem karania winnych grzywnami, chłostą albo więzieniem. I., przyznane konsulom, w przeciwstawieniu do I. pretorów, zwało się I. maius\ I. pretorów, wobec wyższej godności konsulów, I. minus. I. namiestników w prowincyach było ściśle ograniczonem, nie sięgało bowiem poza obręb właściwej prowincyi; zwało się też dlatego 1. finitum-, wszakże znowu I., jakie np. Pompejusz w wojnie z korsarzami otrzymał, zwało się infinitum, gdyż nie było na żadną poszczególną prowincyę ograniczonem. Prawnie dozwolone było także I. namiestników wedle potrzeby przedłużać, aż na mocy lex Julia de provinciis z r. 46 przed Chr. wzbroniono przedłużania dla prowincyj tak zwanych pręt orskich, gdy w prowincyach konsularnych można było najwyżej przez dwa lata I. sprawować. Prawnicy z czasów cesarstwa Rzymskiego rozróżniali jeszoze I. merum\ I. j. czyste L, obejmujące prawo miecza (ius gladii), t. j. władzę życia i śmierci, jaką cesarz namiestnikom po prowincyach i prefektom w stolicy w praetorium (praefecti urbi in praetorio) nadawał, a nadto I. mixtum (mieszane I.), w głównej mierze juryz-dykcyi cywilnej dotyczące.—Por. Dion Halic. 2, 14; 4, 20; 6, 66; App. 8, 112; Polyb. 6, 14; Dio Cass. 39, 19; Liv. 30,24; Gell. 13, 12; 15; Cic. Phil. 5, 16; de legg. 3, 3; Ulp. 1. 1, 3; D. de jurisd. 2, 1. — Albrecht L. „De imperio mero” (Lipsk 1751); Eber F. „Imperium mixtum” (Jena 1815).

Imperyalizm, inaczej Cezaryzm. 1. Pierwszy wyraz pochodzi od imperialis: cesarski, oba datują się od Cajusa Juliusa Cezara, którego przydomek stał się synonimem nowego ustroju państwowego, systemu rządzenia i polityki na zewnątrz. Ustrój, system i polityka w ciągu dwudziestu stuleci zmieniały się w szczegółowych celach, przybierając różne kształty, ograniczając swe plany, ale w marzeniach i pre-tensyach, bądź imperatorów starożytnego Rzymu, bądź władzców tak zwanego „świętego cesarstwa rzymsko-niemieckiego”, bądź w rodzinie Bonapartych, bądź w aspiracyach Wielkiej Brytanii pozostały tern samem dążeniem w kierunku opanowania jaknajwiększej ilości krajów na ziemi i zjednoczenia władzy państwowej. Nawet symboliczne orły na chorągwiach przetrwały więcej niż dwa tysiące lat, a jeszcze Napoleon III, jako kandydat do tronu, miał oswojonego orlika, czy jastrzębia, który unosił się nad głową późniejszego „z woli narodu” monarchy Francuzów. Wiadomo, że imperium w dawnym Rzymie pierwotnie znaczy: moc rozkazywania, władzę, dozór, potem staje się nazwą dowództwa najwyższego w czasie wojny, wreszcie ze specyalnym dopełniaczem, jako im perium romanum jest Państwem Rzymskiem. Takie samo coraz wyższe stopniowanie przechodził rzeczownik imperator. Z początku zwykły naczelnik, w następstwie czasu honorowy tytuł, nadawany przez Senat zwycięzcy, dalej wódz-hetman, w końcu oznacza godność cesarską. Wiadomo dalej, że Cajus Julius Caesar od trzydziestego roku swego życia dąży wytrwale do objęcia wybitnego stanowiska w Rzymie. W tym celu, choć należał do jednego z najstarożytniej* szych rodów (gens Julia), łączy się wpierw skrycie, potem jawnie z demokracyą, a zostawszy konsulem, wypowiada walkę optymatom, staje się wielce popularnym u ludu, z chwilą, gdy przeprowadził ustawy rolne i zdobył Gallię. Napróż-no Pompeius, dawny zwierzchnik, później przyjaciel i współtryumfator, wreszcie wróg, chciał powstrzymać Cajusa Juliusa w jego ambitnych planach: zginął w walce nierównej z człowiekiem, który łączył w sobie zręczność męża stanu, odpowiednie wykształcenie, nadzwyczajne powodzenie dowódzcy i genialne zdolności administratora państwa. Cezar, szczęśliwy tryumfator w wielu wojnach, został dożywotnim dyktatorem, cenzorem, arcykapłanem i konsulem na lat dziesięć. Senat udziela mu dozgonnego miana imperatora, miana, które odtąd przez całe stulecia zostało symbolem i źródłem najwyższej władzy. Cezar zostaje z decyzyi Senatu bogiem za życia a divus jest pierwszym tytułem jego następców. Przydomek (cognomen) Caesar dobierają do swych imion pierwsi imperatorowie z powodu, że zaliczają się, lub chcą być zaliczonymi do rodu Juliusów, późniejsi znów łączą w sobie nazwę caesar imperator z wyższym tytułem augustus od imienia Oktawiana, siostrzanego wnuka Cajusa Juliusa. W paru ostatnich stuleciach cesarstwa Rzymsko - Zachodniego już wskazani następcy tronu dodają do imion i nazwisk rodzinnych caesar. Odtąd u wszystkich ludów tak w Italii jak w całej Europie, Azyi i Afryce brzmi ciągle przez całe wieki w^raz caesar, synonim władzy niezrównanej. Po grecku mówiono Kais ar i mieszano z wyrazem imperator, stąd powstały pochodne odpowiednich: cesarz, cesarski, cesarstwo, Kaiser, Kaiserlich, Kaiserthum, imperator, impe-ratorski, imperialid, imperium, empereur, empe-ror, imperial, empire itd. itd. — 2. Już Rzeczpospolita Rzymska dążyła do owładnięcia wszystkich znanych wtedy krajów i ugruntowania swego politycznego wpływu. Jedne ziemie zdobywano gwałtem, inne z pomocą intryg, przez jątrzenie zwaśnionych książąt, którzy oddawali się w „opiekę” potężnego państwa. Ten i ów kraj zamieniano wprost na prowincyę, rządzoną przez nasłanych urzędników; tam znów, gdzie z rozmaitych powodów nie można było opanować opornych barbarzyńców, starał się Senat nadać im charakter sprzymierzonych i przyjaciół (socii et amici populi romani). Potem, przy zdarzonej sposobności, kraj „przyjaciół” „z winy” ich własnej stawał się pro-wincyą. Ciężar panowania nad ludami obcemi miał dla nich i dobrą i złą stronę. Z pozoru trzeba było dostarczać tylko zaciężnych wojowników i opłacać podatki. Senat zostawia niby przy władzy miejscowych książąt i królów, toleruje prawa krajowe i to, co dziś nazywamy samorządem. Należało jedynie uznać zwierzchnictwo de jure Rzplitej, faktyczne prokonsula lub propretora, i zapomnieć o dawnej udzielności. Wzamian, legiony kierowały budową dróg i mostów, ułatwiały przewóz towarów, broniły przeciw dzi kim sąsiednim najeźdźcom i przeciw fantazyom miejscowych wielmożów. Zbyt często jednak zmieniają się delegaci, prokonsulowie, propreto-rowie. Każdy z owych dostojników ucieka zwykle przed wierzycielami na prowincyę, aby, dorobiwszy się oboli, powrócić do Rzymu i tam przekupstwem wyjednać sobie nowy, wyższy urząd. Pobór więc zwykłego podatku, wymiar sprawiedliwości przybiera charakter zdzierstwa. Biada jednak pokrzywdzonym, jeśli ośmielą się bądź skarżyć do senatu, bądź podnieść chorągiew buntu. Wtedy dwa wyrazy łacińskie: vae victis! rozumie najbardziej tępy pod względem językowym barbarzyńca. Ustawy i prawa nabyte wtenczas istnieją dla żołnierzy, ale nie dla zuchwalców. Słowem, już rzeczpospolita system impe-ryalizmu z wielkiem powodzeniem ustaliła w całym ówczesnym świecie, a nawet i ten odcień, który dziś nazywa się militaryzmem. Brakowało tylko nazwy, powstałej bez wiedzy i woli Cajusa Juliusa, od jego przydomku dożywotniego i tytułu w lat wiele po tragicznej śmierci zwycięzcy Gal-lii. Na systemie administracyi kraju, w którego udzielności obronie mierzył się z Cezarem Vercingétorix, możnaby dziś jeszcze uczyć się należytego stopniowania I-u. Ginęły państwa i bardzo wysokiej odrębnej kultury narody, padały w gruzach pomniki odwiecznej cywilizacyi, aby zadość uczynić polityce oligarchów jednego italskiego grodu. Polityka owa miewa często fatalne skutki dla samych zwycięzców. Wszystkie prawie karty dziejowe cesarstwa przepełnione są walką legionów o zabezpieczenie granic imperyum, o uspokojenie sąsiednich „przyjaciół i sprzymierzonych”. Male parta, złe nabytki zbyt wiele kosztują ofiar obustronnych. Sam Rzym, coraz bardziej kosmopolityczny, przepełniony jest cudzoziemcami, karyerowiczami, przekupnymi urzędnikami i możnowładzcami, których ambicye, zła wiara, pozorne bogactwa, przewrotność demoralizują ogół obywateli. Siły i zdolności ludu rzymskiego słabną i giną powoli, rozrzucone po świecie całym, dla utrzymania olbrzymiego państwa. Historyk ze smutkiem zapytuje: czy zawsze rozwój kultury nazewnątrz musi iść drogą, po której szła polityka Senatu i Cezarów?. — 3. Po upadku Rzymu cesarstwo Byzan-tyjskie trwa aż do najścia Turków i, choć posiada dawne aspiracye, brak mu sił odpowiednich. Tymczasem na Zachodzie w VIII i IX w. syn Pippina „Le Bref”, król Franków, znany pod imieniem Karola Wielkiego, jednoczy ludy germańskie, narzuca opornym chrystyanizm, tworzy wielkie mocarstwo z ustrojem na poły rzymskim, i przez wdzięcznego papieża Leona III obwołany zostaje cesarzem rzymsko - zachodnim (800 r.), marzy nawet o ślubie z Ireną byzan-tyjską i o połączeniu Wschodu z Zachodem. Tradycya imperyalizmu wskrzeszona została, ale faktycznie zaledwie na lat kilkanaście. Ze śmiercią Karola jego następcy nie byli w możności urzeczywistnić ambitnych planów, ale sama idea nie zaginęła, choć ludy europejskie obchodziły się bez niej, aż do drugiej połowy X wieku. Przez owe dziesięć stuleci wzrasta władza duchowna papieży, jako naczelnych duszpasterzy, we wszystkich krajach. Już Leon III, wkładając wieniec cezarów na głowę Karola francuskiego, czuł się w prawie powagą swoją arcykapłana całego ziemskiego globu uświęcić nową światowładną świecką godność. Taksamo Jan XII, gdy koronował Ottona I (962). Z kolei następuje drugi okres I-u w osobie i w dążnościach cesarzy „świętego” Rzymsko - niemieckiego państwa. Przez całe Wieki Średnie i Nowożytne aż do pierwszych lat XIX stulecia istnieją pretensye i aspiracye królów niemieckich, przybierających tytuł cesarzy z wolą książąt i papieży lub bez niej, aż wreszcie bulla złota (1356 r.) przepisała dokładnie formy elekcyi. Godność owa za wpływem Napoleona I zniesiona w 1806 r., gdy powstało na gruzach mniemanych świętości sancti imperii romani cesarstwo Austryackie, powoli tracące wpływ w Niemczech. Po zwycięskiej wojnie nad Francyą Wilhelm V pruski w 1871 roku przyjął wznowioną nazwę „cesarza niemieckiego”. W drugim okresie I. ma przeważny charakter środkowo - europejski, górnolotne marzenia panujących zwracają się na Włochy i kraje słowiańskie, niezawsze z należytym skutkiem. Jeśli cele na krótką tylko oznaczone są metę, tłó-maczyć to trzeba brakiem środków. Idea wszech-władztwa świeckiego na globie ziemskim nie znikła: owszem, często ściera się z równorzędną ideą duchownego pasterstwa papieży. Słowa, które W. Hugo wkłada w usta don Carlosa, odtwarzają rzeczywiste ówczesne dążności i marzenia książąt: „Z jednej strony biel papieża, z drugiej purpura cesarza. Być jednym, albo drugim, albo nie być niczem”. Oto owe szczyty, dla których osiągnienia przez pojedyncze jednostki wstrzymywany bywał naturalny rozwój cywilizacyi, ginęły szeregi rycerzy, niszczono zdobycze krwawej pracy tłumów. Potrzeba byłoby spisać tomy, aby wyjaśnić powody i warunki, wśród których powstawało średniowieczne pojęcie, że sam tytuł „cesarza rzymskiego” daje obszerne prawo zwierzchnictwa nad światem, nad książętami, jest źródłem władzy świeckiej na ziemi. Teorya ówczesna usprawiedliwia owe prerogatywy lub walczy z niemi, tak w Niemczech jak i w krajach, gdzie monarchowie dalecy są od uznania owej wyższości. Feudalizm, jaki ludy germańskie wnoszą w stosunki posiadania ziemi, gdzie panujący jest naczelnym Lehensherr wszystkich gruntów, sprzyja idei I-mu, ale jest też przyczyną upadku. Każdy bowiem panek feudalny tworzy na tej samej zasadzie podrzędnych wassali od siebie zależnych i wyrasta faktycznie na udzielnego wielmożę, a potem zdobywa zupełną niezależność, bądź datkiem, bądź ofiarą, bądź zbrojną ręką, korzystając z chwilowych trosk i potrzeb cesarskiego dworu. Tytularni władzcy sancti imperii romani w każdem stuleciu widzą obok siebie coraz więcej równych im monarchów z prawami i dyplomami nabytemi. Zresztą Anglia, Szkocya, Dania, Szwecya, Fran-cya, Polska nie chciały uznawać niemieckich aspiracyj i stawiały im zacięty opór. Najbliższy nawet cel, jakim był podbój italskich grodów, zaledwie częściowo urzeczywistniono, gdyż raz poraź grody tamtejsze zyskują niepodległość. Spory o pierwszeństwo z papieżami zmniejszają powagę króla niemieckiego. Mniemani następcy Cajusa Juliusa i Oktawiana Augusta nie mogą już łączyć w swej osobie godności dyktatora, imperatora i arcykapłana: inne czasy, inne pojęcia. Historya opowiada nam ambitne zapasy z Kościołem, z feudalnymi pankami, z miastami nie-mieckiemi i włoskiemi, zaznacza przewagę interesów osobistych i dynastycznych, upozorowanych tylko wielką ideą, bardziej teoretyczną niż praktyczną. — 4. W dobie już nowszej epoki dziejowej wschodzi na widownię trzeci I., choć nie używa szumnobrzmiącej nazwy. Mamy na myśli wzrastającą w każdem stuleciu potęgę Wielkiej Brytanii, która swe kolonie i podboje handlowo - przemysłowe, olbrzymie wpływy konsekwentnej polityki rozszerza po wszystkich częściach globu ziemskiego. Anglicy poczytują za zbyteczne ozdabiać koronę swych królów w czczy tytuł, mimo, że zdobycze imperatorów sancti romani są małym drobiazgiem wobec rezultatów działalności mężów stanu, kupców i rolników W. Brytanii. Wieniec, brany z rąk elektorów w Moguncyi i Frankfurcie, z rąk papieży rzymskich, schodzi na plan trzeciorzędny wobec pracy kolo-nizacyjnej Anglików. Dopiero Disraeli, powodowany potrzebą uroku w Azyi, skłania parlament i królową Wiktoryę do przyjęcia miana „cesarzowej Indyj” (1876). Niewiadomo, co lata następne przyniosą, ale frazes, wypowiedziany przez Wilhelma VI pruskiego: „Jeden Bóg, jeden cesarz, jeden naród” zdumiewa tylko słuchaczy dziwacz-

Imjieryał — Implorant.

821

p. o.

St. A. K.

A. Pol.

f. o.

lub granofirycznej.

hą zarozumiałością a zamiary państwowo - osadnicze są dotychczas próbami. — 5. Na początku XIX stulecia zjawia się w kształcie meteoru człowiek, przedstawiający czwartą z kolei formę I-u. Rzeczywiście przed Napoleonem I utworzyły się narody europejskie, jego zaś generałowie i bracia w charakterze niby prokonsulów z tytułami królewskiemi zasiedli na tronach; syna swego w kolebce raczy on mianować „królem rzymskim”, nie przewidywał w owej chwili smutnej doli swej własnej i dziecka swego. Krwawa zabawka trwa krócej, aniżeli osobiste cesarstwo Karola W-go. Zamysły Bonapartego rozbiły się o lekkomyślną wyprawę do murów Moskwy; zamysły te jednak porównać można z planami Aleksandra W., Juliusa Caesara i Charlemagne’a frankońskiego. Parodya naśladownicza Napoleona III jest dłuższą, cieszy się nawet urokiem w Europie, gdyby nie Bismarck, który podpatrzył i rozbił gliniane nogi posągu (1871). I. tegoż Napoleona III, stworzony na gruncie amerykańskim, spełzł z tragiczną śmiercią cesarza meksykańskiego Maksymiliana (1867). W ostatnich czasach jednak Stany Zjednoczone Ameryki Północnej objawiają dążność do opanowania obcych ziem i krajów.

Imperyał, moneta rossyjska złota, bita od r. 1745, mająca wartość imienną 10 rubli. Od r. 1817 do 1886 bito tylko półimperyały = 5 rub. Monety te były próby 88-ej, czyli zawierały 916 ²/₃ czystego złota na 1000 części wagi. Półimperyał ważył 1 zołotnik 51³/n doli, a czystego złota miał 1 zoł. 39 doli. Od r. 1886 bito imperyały próby 86.4, wagi 3 zoł. 2.4 doli, czystego złota 2 zoł. 69.36 doli; półimperyał był wtedy tej samej wagi połowicznej. Wartość imienna w⁷ynosiła tak samo: imperyała 10 rub., półimperyała 5 rub., ale wobec spadku rubla papierowego wartość realna obu monet była znacznie wyższa, mianowicie ciążyła ku 15 i ll/% rub. Na mocy nowej ustawy monetarnej, wprowadzonej po reformie waluty rossyjskiej, r. 1897, I. utrzymał próbę i wagę z r. 1886, lecz pozyskał wartość imienną i rzeczywistą 15 rub., a półimperyał 7ya rub., czyli uświęcono prawodawczo przecięciową wartość rzeczywistą z lat ostatnich. Na tej podstawie też za państwową jednostkę monetarną uznano 1 rub. = ‘/₁₅ I-a. — Monety 15-rublowe złote, będące (1901) w obiegu, są więc I-ami dawnemi.

Imperyały — tak się zowią owce hiszpańskie (merynosy), pochodzące z królewskiej owczarni, a dające najcieńszą wełnę, z której wyrabiana tkanina nazywa się po hiszpańsku imperia-1 e t e.

Impetigo, choroba skórna, ob. Liszaj ec. ImpettlOSO v. eon impeto, wyr. muz., znaczy: gwałtownie, burzliwie, ostro, z rozmachem—domyślne: odtwarzać dany ustęp muzyczny, tym terminem oznaczony.

Implikacya (z łacińskiego implicare: połączyć, przyczepić, powikłać, zmieszać, przenośnie poplątać, stąd implicatio), dosłownie: wplątany, w znaczeniu zaś prawnem (franc, implication): wmieszany, zapozwany do procesu niebezpiecznego, ewentualnie karnego. Czasownik implikować— wplątać, a przysłówek pochodny implicite („mit Einschluss” — w załączeniu, domyślnie).

Implikacyjna budowa skał polega na wza-jemnein przerastaniu się dwu minerałów, skrystalizowanych w skale jednocześnie, z których jeden tworzy liczne prętowe równoległe osobniki lub skielety krystaliczne, tkwiące w krysztale lub ziarnie minerału drugiego. Przerastanie to nie podlega żadnemu prawu krystalograficznemu, t. j. osobniki jednego z dwu przerastających się minerałów nie są oryentowaue w jakikolwiek określony sposób względem minerału drugiego; lecz gdy badamy w świetle polaryzowanem dwa takie minerały implikacyjnie ze sobą zrosłe, to widzimy, że wszystkie oddzielne i odosobnione części każdego z tych dwu minerałów mają jedną oryentacyę optyczną, a zatem są to dwa kryształy dwu substancyj przerosłe nawzajem tak jak np. splątane są palce dwu dłoni do modlitwy złożonych. I. b. najczęściej zdarza się w granitach i w nich wtedy kwarc przerasta w kryształy ortoklazu. Granity takie nazywamy oddawna kamieniami żydowskiemi, lub granitami napisowemi, ponieważ na odłamie, przecinającym się z płaszczyzną łupliwości dużych osobników ortoklazowych, osobniki przerastającego kwarcu do złudzenia przypominają pismo hebrajskie. Na płaszczyznach łupliwości ortoklazu takiego widzimy wydłużone równoległe pręciki kwarcu. W szlifach mikroskopowych skał o budowie w mowie będącej kwarc występuje w postaci wyraźnych trójkątów, których podstawy są równoległe, a także w kształcie rombów, równoległoboków równoległych — wogóle figur prostolinijnych. Przestrzenie pomiędzy niemi zajmuje felspat. Wszystkoto razem wzięte sprawia wrażenie tkanki roślinnej. Tego rodzaju przerastanie obserwowane było nietylko na ortoklazie z kwarcem, lecz i na innych skaleniach, a mianowicie pla-gioklazy i mikroklin również tworzą nieraz z kwarcem I-ą b-ę. Rzadziej znacznie tego rodzaju budowę dostrzegano na przerastaniu horn-blendy i skalenia, hornblendy i kwarcu, augitu i skalenia, granatu z kwarcem, granatu ze skaleniem i wielu innych krzemianów skałotwór-czych. We wszystkich tych rodzajach I-ej b-y tylko kwarc i felspat tworzą ją makroskopowo, wszystkie inne minerały w I-ej b-ie występujące mogą być dostrzeżone tylko przez mikroskop. I. b. nosi również nazwę budowy pegmatytowej

z. w.

Implorant—skarżący, powód w procesie; i m-plorat—oskarżony, pozwany. Oba te wyrazy pochodzą od łac. imploro—wzywać na pomoc,

f. o.

z y k a.

Import, ob. Przywóz.

Importants („wpływowi”), partya szlachecka we Francyi, która utworzyła się w r. 1643 po śmierci Richelieugo i Ludwika XIII, z intencyą pochwycenia władzy w swoje ręce. Należeli być skuteczne. Oczywiście, nie miejsce tu roz-do niej najwykwintniejsi młodzi panowie, jak wodzić się nad szczegółami leczenia takiego, do-książę de Beaufort, syn księcia de Vendôme, dać wszakże musimy, że stosowanie leków ost-książę d’Epernon, Gwizyusze, wreszcie księżne rych, mających pobudzić sprawność płciową, dzia-de Chevreuse i Montbazon. Po powołaniu do ła zazwyczaj bardzo szkodliwie i najczęściej I-ę rządów Mazariniego rozwiały się ich nadzieje; chwilową, zamiast usunąć, zmienia w stano-przywódzcy partyi wzięli udział w powstaniu wczą.— Por. Roubaud „Traité de 1’Inpuissan-Frondy, a po jej upadku I. utracili wszelkie ce et de la Stérilité chez l’homme et la femme” znaczenie.

(Paryż 1876, wyd. III); Fürbringer „Die Störungen der Geschlechtsfunctionen des Mannes” (w Nothnagela „Specielle Pathol, u. Therapie”, Wiedeń 1894—1897, T. XIX) i L. Gui-non „Organes génitaux de l’homme” (w Brouar-dela i Gilberta „Traité de Médecine et Thé-

Dr j. p.

usilnie prosić ze łzami, i imploratio—takież wzywanie.

Imponderabilia, nieważniki, płyny nieważkie, płyny hypotetyczne, przyjmowane dawniej w fizyce dla wyjaśnienia zjawisk ciepła, światła, elektryczności i magnetyzmu, obacz Fi-

s. K.

Impotencya (łacińs. Impotentia), Niemoc płciowa męska, czyli niemożność spełniania, jak należy, uczynku małżeńskiego (J. cohabitan-di v. coëundiy trzeba ją ściśle odróżniać od niepłodności męskiej (I. fecundandi), czyli niezdolności zapładniania (ob. Niepłodność). I. prawdziwa czyli niedołęstwo stanowcze, u mężczyzn dojrzałych płciowo, a nie zgrzybiałych jeszcze, z wyjątkiem wyniszczonych chorobą jaką ciężką, lub dotkniętych nie dają-cem się usunąć kalectwem znacznem narządu płciowego, zdarza się tylko wyjątkowo i nigdy prawie wyleczona być nie może; zmniejszona atoli sprawność płciowa i wynikająca stąd nieraz I. chwilowa czyli przemijająca należy do zjawisk bardzo częstych, jednakże zwykle usunąć się daje zupełnie, nie pozostawiając po sobie następstw żadnych.—Najpospolitszą przyczyną najbliższą tego rodzaju I-i jest brak zaufania do sprawności własnej. Skoro tylko zaufanie powróci, I. znika też odrazu, ale wraca z pewnością, gdy ufność w siebie zachwieje się nanowo. Widzimy więc, że I. chwilowa jest przypadłością nietyle cielesną, ile duchową, a powodem jej dalszym bywa zwykle osłabienie sprawności płciowej rzeczywiste, powstałe bądź z rozpusty nadmiernej, bądź też najczęściej z samogwałtu (ob.). Na usunięcie osłabienia takiego wystarczyłaby zawsze wstrzemięźliwość dłuższa lub zaniechanie nałogu nagannego; jeżeli wszakże osobom w sposób ten osłabionym wpadnie do rąk jeden z licznych poradników popularnych, twierdzących zwykle, choć z prawdą niezgodnie, że I. bywa zawsze niechybnem następstwem samogwałtu, to prawie bez wyjątku osłabienie owo chwilowe zamienia się w I-ę, odejmując wszelką ufność w sprawność swą wystraszonemu. Także zgoła nic z prawdą wspólnego nie posiada mniemanie, jakoby choroby zaraźliwe narządów płciowych pociągały za sobą I-ę. Blisko pokrewne I-i i przechodzące w nią nieraz jest t. zw. osłabienie pobudliwe (ob.), u rozpustników nie rzadkie. Sprawność płciowa u mężczyzn maleje stale z wiekiem podeszlejszym, a u starców zgrzybiałych przechodzi w I-ę stanowczą, będącą w tym razie objawem fizyologicznym. — Leczenie I-i chwilowej, obiecujące w przeważnej bardzo liczbie przypadków zejście pomyślne, wymaga wszakże ze strony lekarza wielkiego taktu, oraz umiejętnego uwzględnienia stanu duchowego osoby zgłaszającej się po poradę, jeżeli ma rap.”, T. V).

Impotencya (prawo kanoniczne). I-ą, czyli niemocą płciową nazywa się ten stan organów płciowych, który uniemożliwia pożycie małżeńskie. W prawie Kościoła Rzymskiego I. jest przeszkodą unieważniającą małżeństwo zawarte lub zawrzeć się mające, ale tylko w pewnych, ściśle określonych, wypadkach; mianowicie: 1) musi poprzedzać zawarcie małżeństwa i być nieuleczalną. Za nieuleczalną niemoc uważa Prawo kanoniczne także i tę I-ę, którą wprawdzie można usunąć, ale tylko popełnieniem grzechu, albo z pomocą operacyi, połączonej z niebezpieczeństwem życia lub ciężkiej a długiej choroby. Strona dotknięta tego rodzaju niemocą nie ma obowiązku poddania się operacyi (chociaż jej się poddać może), a strona druga może żądać unieważnienia małżeństwa. 2) Niemoc płciowa, poprzedzająca zawarcie małżeństwa i nieuleczalna, rozrywa małżeństwo bezwzględnie, jeżeli jest bezwzględną (to jest względem wszystkich osób), a względnie, jeśli jest względną (t. j. względem pewnej, oznaczonej osoby), przyczem obojętną jest rzeczą, czy strony interesowane o niej wiedziały, czy nie, przed zawarciem małżeństwa. 3) We wszystkich innych wypadkach (chociażby zachodziły pewne nieprawidłowości ustrojowe, czy to u mężczyzny, czy u kobiety), jeśli tylko należyte spełnienie powinności małżeńskiej sposobem przez naturę wskazanym może mieć miejsce (choćby nie mógł nastąpić poród), Prawo kościelne małżeństwa nie zakazuje.—Ilekroć zachodzi niemoc poprzedzająca i nieuleczalna, Kościół (od czasów Syxtusa V r. 1587) nie pozwala zawierać małżeństwa, nawet wtedy, gdyby osoby dotknięte

podobną niemocą, zobowiązały się żyć z sobą j teryzujący nastrój z końca XIX wieku i począt-jak brat z siostrą. Przed Syxtusem V Kościół ku XX. Wprowadza on do sztuki ruch bezgra-Katolicki na to pozwalał. Tyle Prawo kościelne katolickie.—Prawo cywilne Królestwa polskiego z r. 1836 (art. 22) uznaje stałą niemoc spełniania powinności małżeńskich za przeszkodę tylko wtedy, jeśli ona już podczas zawierania małżeństwa istniała. — Podobnież opiewa prawo au-stryackie (§ 60, K. U. C.), które nadto nakazuje pilne zbadanie rzeczy przez rzeczoznawców (§ 100), a w razie wątpliwości zaleca małżonkom jeden rok pożycia (§ 101).—Prawo pruskie (Allgem. Landrecht § 696 Tit. I T. II) uważa niemoc płciową nieuleczalną za dostateczny powód do żądania rozwodu i nie wchodzi bliżej w to, czy niemoc istniała przed zawarciem małżeństwa, czy też dopiero potem powstała. Prawo niemieckie z r. 1875 nie wylicza tej przeszkody, a francuskie wprost jej nie uznaje. — Ponieważ przeszkoda (małżeńska) niemocy płciowej pochodzi z prawa przyrodzonego (albowiem sprzeciwia się istocie i celom małżeństwa), przeto nie dopuszcza dyspensy.

niczny uczucia, ewentualnie światła, w nieskończonej różnorodności rytmicznej. Następując po realizmie, pomimo rozbrzmiewających jeszcze w nim ech realistycznych, I. w ostatnich swoich wynikach zawiera negacyę realizmu, zaprzeczenie zwykłych spostrzeżeń, uwagi obserwującej szczegóły zblizka, natomiast zaś stwarza połączenie nastrojów indywidualnych z polimorfizmem perspektyw świetlnych. Artyści łączą się z obrazem w uczuciu, a i widzowie pierwszym stają się planem w świetle i uczuciu, poczem w oddaleniu, mijając rzeczywistość, oglądają pierwsze, zmodyfikowane do nierealności, plany obrazu, które, w miarę zagłębiania się perspektywy, zacierają się coraz bardziej, kończąc w czystem źródle światła. To połączenie człowieka z obrazem w nastroju uprawnia nazwę „impressyoniz-mu”, Dwa są poddziały I-u: dzienny i wieczorny. Pierwszy opiera się na nastroju świeżym, tryumfującym, rozlewnym; drugi na kontraście melancholii i dziwach. Jeden ma za temat słoń

ce, jego zalewy i promienistość; drugi—światła sztuczne i wieczorne, ich subtelność i czarodziejstwo. Wskutek poniekąd sąsiedztwa z realizmem I. oparł się na obserwacyi perspektywy świetlnej w pejzażu i w „intérieur”'ach, odpowiednio oświetlonych. Dalekość i rozmaitość perspektywy naturalnej odpowiadała w znacznym stopniu kierunkowi i potrzebom chwili; odrzucono dawne światło pracowni północne, dyskretne, i przeniesiono malarstwo do wolnej przestrzeni, stąd inna nazwa I-u—„plein-air”yzm. Żywioł światła jest tu symbolizacyą jednorodności i bez-graniczności tendencyi, ruchu uczuciowego; polimorfizm oświetleń daje możność wyrażenia się całej nieskończoności istot i nastrojów. Cała technika impressyonistyczna dąży do stworzenia ruchu nieskończonego, respective światła. Używane są wyłącznie kolory tęczowe, czyste, niezmieszane, kładzione obok siebie bez przejść, z pominięciem wszelkich barw pośrednich, mieszanych, brudnych, neutralnych. Dzieje się to dla wytworzenia, według znanych zasad fizycznych — świetlenia barwnego, powstającego i potęgującego się od ruchu plam kolorów czystych i kontrastowych. Lecz obraz się nie rusza! Rusza się natomiast światło słoneczne, które na plamie gra, podsyca ją lub opuszcza; rusza się, to jest jaśnieje i ciemnieje, atmosfera w zależności od stanu barometrycznego, wilgoci, przepływu obłoków, porusza się wreszcie widz i gałka oczna. Wszystko to wytwarza ruch kolorów tęczowych na obrazie, wzmagając ich świetlenie. Silne świetlenie wyklucza koloryt: dlatego plamy kolorytowe nie dają najsilniejszego światła i odwrotnie, plamy czysto-świetlne nie dają koloru. Układ planów w tym względzie zależy od indywidualności artysty. Świetlenie niweczy wogóle wszystkie cechy t. z w. realizmu, czyli te, do

Impregnacya skał jest to zjawisko wypełnienia por, próżni, szczelin najdrobniejszych skały minerałem obcym, przyniesionym z zewnątrz i osiadłym w skale. Próżnie i przestrzenie, zajmowane przez minerał skałę impregnujący, bywają postaci najrozmaitszej, lecz wogóle nie posiadają one wyraźnych ostrych konturów, przeciwnie stanowią one zawsze miejsca mocniej impregnowanej skały stopniowo na wsze strony lub w pewnych kierunkach przechodzące w partye skały impregnowane słabiej. I. skał jest zjawiskiem bardzo powszechnem. Liczne piaskowce, gliny, iły, margle są impregnowane gipsem, barytem i innemi minerałami. Dawne tufy impregnuje powszechnie opal, chalcedon i inne postaci kwasu krzemowego. Minerał impregnujący skałę często występuje w niej w większych masach, staje wtedy na stanowisku jakoby pierwotnej części składowej. Wreszcie często bardzo (np. w dyabazach, melafirach i t. p.) próżnie skały wypełniają się węglanem wapniowym i zeolitami, które nie zostały przyniesione z zewnątrz, lecz powstały jako produkt rozkładu minerałów pierwotnych skałę składających. Obie-dwie te okoliczności powodują nieraz trudność niemałą w oznaczeniu, czy minerał dany stanowi istotną część składową skały, czy produkt jej rozkładu lub wogóle rezultat przemian chemicznych w niej samej zachodzących, czy też jest naleciałością z zewnątrz.    ż. w-

A. Pol.

Impresario (włos.) = przedsiębiorca koncertowy, urządzający bądź na własne ryzyko koncerty w człym świecie muzykalnym, z wybranymi przez siebie artystami, bądź też dostarczający różnym instytucyom muzycznym i teatrom wirtuozów i śpiewaków na występy.

Impressyonizm (rzadziej intencyonizm), kierunek estetyczny, głównie malarski, charak-

104

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 387. T. XXX.

Impressyonizm.

tc

których przywykliśmy w życiu codziennem, a więc linię, modelacyę, barwę lokalną i dotychczasowy światłocień. I z tych, bardziej widomych, względów I. słusznie za negacyę realizmu poczytywanym być może. Objawy tracą wszelkie cechy codzienności, stając się bądź świetlnie kolorowe-mi wizyami w światłości, bądź też fantastyczne-mi cieniami i światłami barwistemi w nocy. Z powodu odrzucenia kolorów neutralnych, np. czarnego, bronz i rudego (t. zw. sosy), używanych przedtem do cieniów, cienie te stają się czystemi,

t. j. kontrastowemi do światła, floletowemi, uzasadniając się, jako refleksy. Wogóle gammą światłocieniową I-u, czyli pleinairyzmu, jest w zasadzie światło złoto-żółto-białe i cień fioletowy. Cały koloryt pleinairyzmu porusza się w tej gammie światło - cieniowej, modulując ją tylko co do siły i odcienia na tle nierealuie przejaśnionego dnia, lub przeczernionej nocy; a to dla mocniejszego uwydatnienia przedmiotu zabiegów, to jest światła. Z całego t. zw. realizmu jedna tylko pozostaje cecha: jest nią mianowicie cała skala życiowego ruchu, począwszy od sennej sztywności do fantastyki wizyjnej. Ze szczegółów, wzmacniających efekt impressyonistycznego obrazu, wymienić należy użycie płócien pochłaniających, matowych, by monotonny połysk płótna nie sprzeczał się z perspektywą połysku w obrazie dziennym, jako też z mrokami w obrazach wieczornych. Zmienia się też i rola ramy, nabierając ważnego znaczenia. Każdy obraz pleinairystyczny wiotkim jest w kształcie i archi-tektonice: stąd rama zastępuje ten brak, zespalając się z obrazem jaknaj ściślej za pomocą tonu. Poza tern dla silniejszego efektu obrazu uderza ona w silną, kontrastową do obrazu, barwę, zazwyczaj w barwę światłocieniową impres-syonizmu, w złotość, lub odcień fioletu, jasność białą, lub ciemność czarną. Wobec tego ramy otrzymują często charakteryzacyę jako przedłużenie obrazu, jak > jego część składowa, tylko prostsza, a to dzięki rzuceniu na tło obrazu, lub na ramę, drobnego ornamentacyjnego szczegółu (jak u Japończyków). Dla osiągnięcia świetlenia I. używa „impastu”, t. j. grubego nakładania farby w rodzaju płaskorzeźby malarskiej, która uwypukla plamę kolorową, stwarza światłocień światła nazewnątrz obrazu, rysuje plamy, wytwarza nowe linie, — batalistyczność, pro-mienistość, eksplozyjność światła. W potrzebie natomiast rozlewności, falistości światła, rytmiki łagodniejszej I. ucieka się do t. z w. wibry-zmu czyli p oi ntillizmu. Jest to tworzenie plam kolorowych z centek, kropek, kresek kontrastowych, mniejszych i większych, dalej lub bliżej siebie leżących, bardziej płaskich lub wypukłych, które, widziane z oddalenia, dopiero dają plamie barwę właściwą i stopniowanie świetlenia, a całemu obrazowi wyrazistą i odpowiednią falistość. W świetleniu nocnem częstokroć zauważyć się daje inna technika, nader delikatna, nieuchwytna, dająca zapomnienie o pracy realnej artysty. W użyciu też są akwarelle, pastele, węgiel, akwaforty itd. Z odrzuceniem realności w I-ie ukazuje się bądź bezmierna pstrocizna plam kolorowych, zapalonych w słońcu, barwistość pejzażu, kwiatów, strojów itd., bądź też wyrazistość i wysub-telnienie tonu, prostota akordu, szerokość nuty, modulacya odcieniowa, subtelność światła. Wo-góle I., jako kierunek przepuszczający przez ma-teryał malarski światło, ewentualnie ruch, jest wyrazem epoki wzruszonej, uczuciowej, idealizującej, łącząc się z najpiękniejszeini chwilami sztuki ludzkiej. I. ogarnia literaturę i teatr; rzeźbę i architekturę w mniejszym stopniu; dalej — gusta wielu osób do specyalnych miejscowości impressyonistycznych, z wibrującem światłem, silnym kolorytem lub z zamgleniem,—do piękności ludzkiej nastrojowej, nieregularnej, zmiennej. I. nazwany być może stylem końca wieku XIX i początku XX. Wchodzi on do systematu stylów epoki chrześciańskiej, narówni z bizan-tynizmem, gotykiem i idealizmem Odrodzenia. I. powstaje w Paryżu między 1860 i 1870 r. Pierwszym jego tam koryfeuszem jest Edward Manet, a teoretykiem Emil Zola („Préface du catalogue de Manet” 1884). Najwcześniejsza wystawa Maneta odbyła się w r. 1867 w Paryżu. Rok 1874 sprowadza zgrupowanie się im-pressyonistów, którzy do roku 1889 urządzają osiem wystaw. Prace ich odrzucano w salonach oficyalnych; wystawy więc odbywają się osobno p. n. Salons des refusés, t. j. odrzuconych. Częste są też wystawy indywidualne prywatne. W r. 1884 notujemy wystawę pośmiertną Maneta w Ecole des beaux arts ze sprzedażą dzieł: Olimpia 10tys.fr., 1’Argenteuil 12 500 fr. W r. 1889 wystawa Claude Moneta w sali Georges Petit miała duży rozgłos. Dalej Pissarro i Renoir wystawiali u Durand Ruela. W Musée du Luxembourg w Paryżu znajduje się cały interesujący zbiór obrazów impressyonistycznych, darowany przez malarza Caillebotte’a (Legs Caille-botte). Początkową grupę impressyonistów francuskich stanowili: powyższy Edward Manet, Claude Monet, Renoir, Caillebotte, Sisley, Bertha Morizot, Degas, Pissarro i t. d. W Anglii powstaje szkoła pejzażystów szkockich, z Whistlerem na czele; w Niemczech widzimy Friedricha von Uhde, Liebermanna i innych; we Włoszech — Previa-ti, w Polsce Aleksander Gierymski, Pankiewicz, Podkowiński, Fałat, Tetmajer, Trzebiński. Poza Paryżem biły jeszcze dwa indywidualne źródła I-u: w Szwajcaryi Arnold Böcklin, w Polsce Jan Matejko, dwa geniusze XIX wieku. W rzeźbie I. wyraził się dwojako: w ruchu uczuciowego nastroju, który przenika dzieła Rodina, Con-stantina Meuniera i Trubeckiego, tudzież w pracach Dégasa z miękkiego materyału (wosk), podatnego do dotknięć delikatnych, malowanego i ubranego w suknie, włosy itd. Daje to złudzenie postaci w ruchu barw (Huysmans „L’art moderne”

825

226). W architekturze częste są budowle w stylach mieszanych, przejściowych, lub trzymane w rysunku fantazyjnym (szczególnie dla pawilonów).— Literatura: W. Witkiewicz „Sztuka i krytyka u nas” (1899, str. 84); H. Piątkowski „Polskie malarstwo współczesne” (1895, str. 83, 270); Duranty „La nouvelle peinture” (Paryż 1876); Th. Duret „Les peintres impressionistes” (tamże 1878); I. K. Huysmans „L’art moderne” 1883 (L’exposition des Indépendants [z 1880 i 1881], — tudzież Appendice); Emil Zola „Préface du Catalogue de Manet” (1884); Lecomte „L’art impressioniste” (Paryż 1892); Muther „Geschichte d. Malerei im XIX Jahrh.” (wyd. 2-e Monachium 1893, str. 610 — 648); Rosenberg „Geschichte d. modernen Kunst” (wyd. 1-e Lipsk 1894, str. 331—339).

imprimatur po łacinie znaczy: niech się drukuje. Formuła, używana dawniej i u nas przez cenzurę, a oznaczająca pozwolenie na druk książki. Później utrzymała się tylko w cenzurze duchownej, a w świeckiej zastąpiono ją przez „wolno drukować”.

J. Musz.

Impromptu (franc, z łać. in promptu) w muzyce znaczy prawie to samo co improwizacya, to jest tworzenie dzieł muzycznych bez przgo-towania się, naprędce. W czasach jednak ostatnich tym wyrazem tytułują kompozytorowie utwory fortepianowe, niewielkich rozmiarów, utrzymanych zazwyczaj w tak zwanej „formie pieśni”, dwu- i trzyczęściowej, lub krótkich wa-

A. Pol.

ryacyj.

Improperia, rozpamiętywanie dobrodziejstw Bożych i niewdzięczności ludzkiej; śpiewane przez chór podczas ceremonij Wielkopiątkowych przy adoracyi Krzyża. Według rytuału śpiew powinien być w języku łacińskim i greckim. U nas w Polsce tylko w katedrach przepis ten jest zachowywanym, a w kościołach parafialnych, z powodu braku odpowiednio wykształconych śpiewaków, zamiast I-i śpiewaną jest pieśń: Ludu mój, ludu! cóżem ci uczynił.

s. Pł.

Improwizacja (z łać. ex improviso — nieprzewidzianie, niespodziewanie, bez przygotowania) oznacza zdolność twórczą, objawiającą się w nadzwyczajnej szybkości powzięcia i oddania pomysłu przez poetę, mówcę, muzyka, albo wreszcie malarza. Najważniejszą jest I. poetycka: poeta musi tu w jednej chwili razem z treścią znaleźć i formę dla niej odpowiednią, co ma pierwszorzędne znaczenie a stanowi trudność największą, zwłaszcza gdy idzie, nie o jakąś tam fraszkę, żarcik, epigramat, na co dość wprawy rzemieślniczej, lecz o utwór przydłuższy, głębszy, prawdziwie poetyczny. Wszakże wiemy, że wielu znakomitych pisarzy, już nietylko poetów, ale i prozaików nawet, pisząc swoje utwory, nie odrazu im pożądaną formę nadaje, że muszą oni dobrze o radzie horacyuszowskiej (saepe stylum vertas) dobrze pamiętać, zanim

Imprimatur — Improwizacya.

myśl swoją w odpowiednie kształty urobią. Najlepszym są tego dowodem rękopisy Juliusza Słowackiego, który był przecież mistrzem słowa prawdziwym i przechwalał się, mówiąc: „Sam się rym do mnie miłośnie nagina, Oktawa pieści, kocha mię sekstyna”, a jednak pisząc, często po kilka razy, bądź wiersze pojedyncze, bądź całe strofy przemazywał. Czemże więc jest dar improwizatorski, skąd pochodzi i na czem się zasadza? Nieświadomi nieraz dziwne zdania o tem wypowiadają; Deotyma zaś, sędzia najkompe-tentniejszy w tej sprawie, tak osobliwe to zjawisko wyjaśnia: „Nie jest to żaden szał, żadne odurzenie, ale owszem jest to otrząśnięcie się z tej ociężałej półsenności, w jakiej zwykle pozostajemy, jest to dojście do stanu wyższej jawy, gdzie się jaśniej widzi, ściślej rozumuje, łatwiej przypomina, niż w zwykłych warunkach życia. To też Zygmunt Krasiński mocno się mylił, kiedy pisał: „To nie dziewczę mówi, lecz przez dziewczę”. Osoba improwizująca to nie żadne bierne medium, ale czynny działacz, to nie narzędzie, ale władzca narzędzia, to istota najzupełniej przytomna, przytomniejsza niż ci, co jej słuchają, bo podobna praca wymaga prze-dewszystkiem nieustającej przytomności umysłu. Z tego wszystkiego pokazuje się, że dar impro-wizacyjny nie jest niczem inuein, tylko przyśpieszonym procesem tworzenia”. Tak zapewne, ale przedewszystkiem improwizator musi mieć już talent wrodzony, a przy nim niezmiernie żywą wyobraźnię, bujną fantazyę, nadzwyczajną wrażliwość i pobudliwość. Niema też wątpliwości najmniejszej, że z I-i powstała w czasach najdawniejszych najpierw poezya liryczna a później epopea, i to pod niebem południowem, gdzie fantazya kwitnie najbujniej, gdzie nawet wpośród ludów najmniej ucywilizowanych poeci samorodni śpiewali, jak śpiewają ptaki. Już u Hebrajczyków młode dziewice, tańcząc, wyśpiewywały I-e na cześć swoich wodzów i królów. U Greków, jeżeli Iliada nie powstała z pieśni improwizowanych, to zdaje się przynajmniej nie-wątpliwem, że ich lirycy najcelniejsi, jak Tyr-teusz, Stezychorus i Alceusz, tworzyli najczęściej I-e. U Rzymian za czasów Cycerona słynął poeta Archiasz jako sławny improwizator; a za Domicyana było modą zapraszać na uczty poetów, aby je uprzyjemniali l-mi. Najznakomitszym owej doby improwizatorem był Marcyalis. Skaldowie skandynawscy, bardowie szkoccy, trubadurowie prowansalscy i minnesingerowie niemieccy byli też przeważnie improwizatorami, a także lirnicy i gęślarze słowiańscy, niewątpliwie improwizowali swoje dumy i pieśni, bo wszak ci pisać nie umieli. Wreszcie cała skarbnica naszej poezyi ludowej też z I-i powstała. W nowszych czasach I. rozwinęła się najpierw w Hiszpanii i we Włoszech, które też słusznie jej ojczyzną nazwano, albowiem miały one więcej im-prowizatorów niż wszystkie inue kraje razem

Wolff, a potem w jego ślady szczęśliwie M. Langenschwarz wstępował (* 1806). Ten

wzięte. W w. XV (dalej wstecz wiadomości nasze nie sięgają) byli oni ulubieńcami na dworach książąt jako też i patrycyuszów mieszczańskich. Lorenzo de Medici i syn jego Pietro mieli w nich osobliwsze upodobanie. Słynni byli wtedy szczególniej Serafino z A q u i 1 i (1466—1524) i Niccolo Leoniceno z Vicen-zy (1428 — 1524). W w. XVI papież Leon X zgromadził na swym dworze najsławniejszych improwizatorów, między którymi znakomity Aurelio Brandolini i górujący nad nim w tej sztuce Andrea Marone (f 1527) improwizowali po łacinie, zarówno jak buftoni: Camillo Querno, Giovanni Gazoldo, Girolamo Britonnio i Barballo de Gaza. Z improwizatorów w języku włoskim słynni byli: Ber-nardo Accolti, przezwany l’Unico Aretino (f 1534); dalej sławny architekt Bramante (f 1514), humanista Mario Filelfo, Panfilo Sass o, Christoforo z Florencyi, przezwany l’Altissimo, Bartolomeo Car os si, zwany Bran-dano da Siena (1488— 1554)'. W drugiej połowie tegoż wieku wielki rozgłos zdobyli: Giovanni Antonio Gelmi i spółzawodnik jego Adriano Gandi, obaj z Verouy; kobiety: Ce-cilia Micheli i Barbara da Corregio, osobliwie zaś Silvio Antoniano (1504—1603) przezwany Poetino, zmarły w godności kardynała. Z w. XVII godny jest wspomnienia Giovanni Antonio Magnan i, Z w. XVIII: Bernardino Perfetti, r. 1725 uwieńczony jako poeta przez Benedykta XIII, Paolo Roili, Domenico Luc hi, Pietro Metasta-sio (1698 — 1782), Maddalena Morel-li Fernandez, zwana w Akademii Arkadyjskiej Corilla Olimpica (1740 — 1800), uwieńczona r. 1776, Fortunata Sulgher-Fantastaci, Teresa Bandettini, wreszcie Lodovico Serio i Lodovico Rossi, którzy obaj zginęli w zaburzeniach neapolitańskich roku 1799.—W w. XIX godni wspomnienia: Francesco Gianni (1759—1822), Sestini (f 1822), Pistrucci, Bindocci, Tomaso Sgricci z Arezzo, który r. 1825 w Paryżu „Missolungi”, w Turynie „Hektora”, we Francyi „Śmierć Maryi Stuart”, trzy tragedye, wierszami improwizował; Rosa Cicconi, który r. 1829 wygłosił w Rzymie całą epopeję, a był znany i w Niemczech, gdzie z wielkiem powodzeniem występował także Bindocci z Sieny, a w Polsce i Rossyi Justiniani; wreszcie Rosa Taddei, Gianina Milla i poeta Regaldi. Wspomnieć także wypada tak zwane Voceratrice (płaczki), kobiety korsykańskie i sardyńskie, które zwykle improwizują żale po umarłych na pogrzebach.—We Francyi, głównie w w. XVII i XVIII, I. była zabawą salonową, a niekiedy dawała wstęp i do Akademii (markiz Saint-Au-rel). Voltaire, Musset i Wiktor Hugo znani są z kilku pięknych I-j; wielce lubiony za Ludwika XVIII Eugeniusz de Pradel dawał publiczne

wieczory improwizatorskie. W Hollandyi Wilhelm de Clerq wygłaszał między ianemi I-e dydaktyczne, ale tylko prywatnie. W Niemczech najdawniejszymi improwizatorami byli, już wspo-mnieni wyżej, minnesingerowie, a poezęści nawet i meistersingerowie. W nowszych czasach odznaczyli się jako mistrze I-i: poeta Burmann, współczesny Anny Ludwiki Karschin, urodzonej 1722, Daniel Schubart oraz Hoffman von Fallersleben, acz publicznie, jako improwizato-rzy, nie występowali; pierwszym takim naśladowcą improwizatorów włoskich był O. L. B.

drugi pokusił się ułożyć teoryę naukową I-i w książce p. t. „Die Arithmetik der Sprache, oder Redner durch sich selbst” (Lipsk 1834). Oprócz tych dwu występowali w Niemczech:

K. Richter, Karolina Leonhard-Lyser, Ed. Be ermann, Edward Volker t, którego piękny talent nędza i kłopoty zabiły (f 1865 r. w Schwabach), i jako najmłodszy znakomity im-prowizator, Wilhelm Hermann z Brunświku, który, jak Wolff, popisywał się swym talentem lirycznym, epicznym i dramatycznym. Wspomnieć wreszcie wypada o wrodzonym talencie ludu alpejskiego, który wyśpiewuje udatne czte-rowiersze miłosne, taneczne lub bojowe. W przeszłym wieku mistrzem w tej sztuce był Franz

v. Hobell. W Rossyi, jako improwizator wielce dowcipnych a złośliwych epigramatów, z ust do ust podawanych, słynął Aleksander Puszkin. U nas najdawniejszym improwizatorem, słynnym w całej Europie, a szczególnie we Włoszech, był poeta, uwieńczony w Rzymie, i prozaik, Stanisław Niegoszewski (* 1565 r.—f 1599), który zobowiązał się ogłoszeniem publicznem r. 1584, że w dzień Matki Boskiej Gromnicznej, w kościele św. Pawła w Wenecyi dysputować będzie bez przygotowania we wszystkich kwesty ach: z teologii dogmatycznej i szkolnej, z ogólnej filozofii Arystotelesa, z matematyki i z nauk wyzwolonych; jakoż przez dwa tygodnie odpowiadał na wszelkie zapytania wierszami łaciń-skiemi, pięcio- lub sześciomiarowemi (ob. Niegoszewski). W wieku przeszłym mistrzem w I-i niezrównanym był Adam Mickiewicz, którego pierwsze próbki tego talentu posiadamy z r. 1823/4, wygłoszone przy akompaniamencie fletu Frejenta w klasztorze Bazylianów: z tego czasu pochodzi jego „Renegat”. Potem, za pobytu swojego w Petersburgu improwizował po raz pierwszy d. 15 grudnia 1827 r. czterokrotnie: naprzód wygłosił kilka zwrotek wesołych, potem wzniosłą psalmodyę o stworzeniu świata, dalej pochwałę legionów, a w końcu podziękowanie gospodarzom wieczoru za gościnne przyjęcie. Drugi raz 22 grudnia na cześć malarzy, Orłowskiego i Oleszkiewicza, improwizował o sztukach pięknych. Trzeci raz wypowiedział najpierw wspaniałą improwizacyę, pochwałę Li-

twy, wielkich mężów z czasów Zygmunta III, przed innymi zaś Lwa Sapiehy, wydawcy Statutu Litewskiego; a potem w zachwyt i zdumienie wszystkich wprowadził zaimprowizowawszy całą tragedyę o Samuelu Zborowskim. Wreszcie d.

raz Deotyma improwizowała na swej uroczystości jubileuszowej r. 1897, odpowiadając kilkakrotnie na hołdy jej składane przy wręczeniu adresu, albumu pamiątkowego, złotego medalu, wieńca laurowego i t. d.—Por. „Deotyma”, pamiątka jubileuszowa przez Adama Pługa (1900). Mieliśmy też i mamy wielu improwizatorów okolicznościowych, zdolnych na poczekaniu zgrabne strofy wygłaszać, ale tych pomijamy.

Improwizacya, W muzyce (z łać. ex impro-viso), jest nazwą zdolności specyalnej do tworzenia dzieł muzycznych i tworzenia tak zwanego „fantazyo wania” na jakimś instrumencie, najczęściej na fortepianie lub organach, bez uprzedniego przygotowania i nutowania na papierze tematów, planu kompozycyi, kombinacyj tematycznych, formy i t. p. Jest wszakże pewna ważna różnica między improwizacyą a fau-tazyowaniem na temat własny lub zadany. Z nazwą pierwszej łączy się pojęcie kompozycyi utworzonej na poczekaniu, lecz ujętej w formę ścisłą i artystycznie zaokrągloną, gdy fantazya oznacza swobodne wiązanie z sobą tematów i wytwarzanie z nich szeregu luźnych obrazków muzycznych, nie posiadających ani jedności stylowej, ani nastrojowej. Żeby być dobrym im-prowizatorem, potrzeba, poza wrodzonem uzdolnieniem specyaluem, mieć technikę wyrobioną doskonale, posiadać gruntowną znajomość harmonii, kontrapunktu, form muzycznych, oraz wyobraźnię żywą i bujną fantazyę, a prze-dewszystkiem dar szybkiego snucia myśli muzycznych i grupowania ich bez namysłu w pewną całość organiczną. Najzwyklejszą i najłatwiejszą formą I-yi są waryacye na temat zadany lub własny, oraz fantazyowanie swobodne na daną melodyę; najtrudniejszą — kanon lub fuga. Najsławniejszymi improwizatorami w wielkim stylu, byli: Händel, Beethoven, a głównie Bach; w lżejszym: Hummel, Hiller, a głównie Fryd.

A. Pol.

Chopin.

Impugnujący = sprzeciwiający się, termin dawnego polskiego prawa „impugnujący inter-missyę” znaczy: sprzeciwiający się wprowadzeniu kogoś w posiadanie. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego impugnare — nacierać, napadać; w składową część owego czasownika wchodzi

f. o.

pugnus = pięść, kułak.

Impuls, ob. Popęd.

Imputacya, imputować, z łacińskiego impu-tare — liczyć, rachować, przenośnie: przypisywać co komu, obwiniać o co (culpam, caedem alicui), stąd wyrazy te są terminami w zakresie finau-sowości i prawa. Dosłownie, zwłaszcza w języku francuskim, imputation, znaczy obrachunek kompensacyjny, przez potrącenie pewnej summy przez inną wartość, więc przenośnie tłómaczy się: przypisanie, przyznanie komuś czego. W dal-

27 grudnia, na temat podany przez Sękowskiego, opowiedział wyprawę kapitana Parry do bieguna północnego (Porów. P. Chmielowski: „Adam Mickiewicz, zarys biograficzno-literacki” T. I str. 395 — 405). Po upływie lat 13 od tego czasu, za pobytu swego w Paryżu, improwizował dwukrotnie: pierwszy raz w sam dzień Bożego Narodzenia r. 1840, odpowiadając na irn-prowizacyę Słowackiego; drugi raz w dzień Nowego r. 1841 podczas uczty, kiedy mu ofiarowano piękny srebrny puhar składkowy, wygłosił I-ę proroczą o przyszłości narodu, na którą mu odpowiedział Grzymała. Pierwsza I. Mickiewicza była przyjęta z niesłychanym e.ituzyaz-mem, druga się nie podobała demokratom z powodu swej tendencyi monarchicznej. Słowackiego I. miała być wrzekomo olśniewająca blaskiem poetycznego języka, przemocą naginanego do wyszukanej formy oktawy; ale nie rozgrzała słuchaczy, uwielbiających Mickiewicza, a w nim widzących jego wroga. Mickiewicz zaś w swojej odpowiedzi srodze pychę jego zadrasnął, zarzuciwszy poezyi jego brak Boga, wiary i miłości, brak natchnienia, którego nie zastąpi forma kunsztowna. Zemścił się za to S. i na swych słuchaczach, i na antagoniście, w namiętnem, gwał-townem, zjadliwem zakończeniu piątej pieśni Reuiowskiego, które nierównie dokładniejsze aniżeli wszelkie relacye spółczesne daje o tych improwizacyach wyobrażenie. Czy przedtem kiedykolwiek lub potem improwizował Słowacki, nie wiemy, równie jak i o talencie improwiza-torskim Grzymały. — Porów. P. Chmielowski „A. Mickiewicz” (T. II str. 322—329); F. Hoe-sick „Dwie uczty, urywek z dziejów zatargu Słowackiego i Mickiewicza” w książce p. t. „Słowacki, Krasiński i Mickiewicz”.—W drugiej połowie przeszłego wieku zasłynęła jako znakomita improwizatorka, a raczej, jak się o niej wyraził J. Kremer, „jako prawdziwa poetka, która umie improwizować”, Deotyma (Jadwiga Łuszczewska). Ta już w dziecinnych leciech—jak onego czasu „Safo Słowieńska”, Urszulka Kochanowska— „gadała wierszami”, z pierwszą zaś I-ą na zadany temat „Improwizacya o improwiza-cyi” dała się słyszeć r. 1852 na jednym z poniedziałkowych wieczorów literacko-artystycznych w słynnym salonie swych rodziców, gdzie potem przez kilka lat z kolei zachwyt i podziw w gościach obudzała, równie jak i podczas podróży za granicę: w Paryżu i Ostendzie w gronie rodaków, w Krakowie i Poznaniu. Wszystkie dzienniki rozbrzmiewały jej chwałą, a po Lach w Krakowie Z. Kaczkowski obszerne im. stu-dyum poświęcił. Wyszły ich dwa zbiory p. t. szym ciągu jest to synonim poczytności, po-„Poezye i Improwizacye” (1854 i 1858). Ostatni czytania i poczytalności (ob.), gdy rzecz

f. o.

Dr j. p.

gard 1843).

Imst, uzdrowisko górskie w Tyrolu; 826 m.

Dr J. M.

und Physik”.

Imtuga (po arabsku Me tu g a), prowineya marokańska, zaludniona przez Szelachów, położona na północnych stokach Wielkiego Atlasu, pomiędzy Mogadorem i miastem Marokko. Prowineya I. jest żyzna i lesista. Hodują tam cenione bardzo konie, brane do użytku prywatnego sułtana.

idzie o winę sądowo-karną. Ostatni rodzaj pojęcia mieszczą w sobie z tego samego pierwiastku powstałe wyrazy niemieckie: Imputabilität, Imputation, Imputativität.

Imray Jan (* w Szkocyi północnej dnia 11 stycznia roku 1811—f na wyspie San Domingo d. 22 sierpnia roku 1880), lekarz, jeden z najwytrawniejszych znawców gorączki żółtej (ob.). Kształcił się w Edynburgu, gdzie też w roku 1831 College of Surgeons przyznało mu dyplom, poczem osiadł jako lekarz na wyspie San Domingo, gdzie brat jego starszy, Keith L, już wcześniej zajmował się także wykonawstwem lekarskiem. I. w zawodzie swym doszedł na wyspie do wziętości niezwykłej i dopiero na kilka lat przed śmiercią przestał zajmować się leczeniem. W świecie uczonym zdobył sobie rozgłos i poważanie wyborne-mi badaniami, dotyczącemi istoty patologii, oraz leczenia gorączki żółtej (Febris flava). Spostrzeżenia o chorobie tej, trapiącej tak często kraje gorące, ogłaszał od r. 1838 w „Edinburgh Medical Journal”; z szeregu prac tych najwybitniejsze są: „On the nature, cause and treatment of yellow fever” (1841) i „Characters of endende fever in the island of Dominica” (1848). W r. 1873 wyszły jego „Memoirs on yaws” (w Gavina Milroy a „Report on leprosy and yaws in the West Indies”), należące do najlepszych prac o chorobie podzwrotnikowej, znanej powszechnie pod mianem „yaws”, po polsku nazwać by ją można jagodnicą (ob.). I. był również bardzo biegłym botanikiem i napisał mnóstwo prac o roślinach, na wyspie San Domingo napotykanych; są one rozproszone po rozmaitych wydawnictwach angielskich.—Por. „The Lancet” (1880, tom II str. 559) i „British Medical Journal” (1880, T. II str. 644).

Imrn-ul-Kajs ibn Hudżr, sławny poeta arabski w wieku VI. I. pochodził ze znanego rodu południowo-arabskiego Kinda, a jednemu z jego przodków udało się założyć około r. 480 księstwo w Arabii środkowej, które atoli coraz bardziej się zapadało. Ojciec poety poległ w boju z plemieniem Banu Asad, i oto I. przemyśliwa teraz ciągle tylko nad tem, jakby pomścić śmierć ojca i w tym celu prowadzi przez długi szereg lat życie awanturnicze. Około r. 530 I. zostaje wezwany do Konstantynopola przez cesarza Justyniana, który go naznacza fylarchą w Palestynie. Ale I. umiera, zanim zdołał objąć swą godność, w drodze, w Angora, a wieść głosi, że został zamordowany na tajny rozkaz cesarza za to, że zbezcześcił jedną z księżniczek jego dworu. I. jest uważany za największego poetę z epoki przedislamickiej, ale poezye jego zachowały się w bardzo złym stanie. Charakterystyczną w nich jest swoboda w traktowaniu motywów erotycznych i w opiewaniu sytuacyj drażliwych. Przeto też prawdopodobnie mianował go Mahomet przewódzcą poetów w drodze do piekła. Poezye I-a wydał de Siane („Le Diwan d’Amro’lkais”, Paryż 1837), a potem Ahl-wardt („The Diwan of the six ancient Arabie Poets”, Londyn 1870, str. 72 — 84), a oprócz tego były kilka razy drukowane na Wschodzie. Tłómaczył je na język niemiecki - RUcker t „Amrilkais, der Dichter u. König” (Sztut-

Dr s P.

nad poz. morza.

Imszenieckij Wasilij Grigorj ewicz, matematyk rossyjski (* 16/4 stycznia 1832 w gub. Wiatskiej—f 5 czerwca/26 maja 1892 r. w Petersburgu). Kształcił się w uniwersytecie Kazańskim; był kolejno nauczycielem matematyki w gimnazyum w Kazaniu, profesorem matematyki w Uniwersytecie kazańskim i mechaniki w Uniwersytecie kijowskim; w r. 1882 mianowany członkiem Akademii Nauk w Petersburgu, wykładał w tem mieście w Instytucie technologicznym. Ogłosił wiele prac w języku rossyj-skim (w Wiadomościach Uniwersytetu kazańskiego, w Zbiorniku Tow. matematycznego w Moskwie, w Buletynie Towarzystwa matematycznego w Charkowie, w pismach Akademii petersburskiej) i w jęz. francuskim (Pamiętniki Tow. naukowego w Bordeaux, Buletyn Darboux’a itd ), w rozmaitych przedmiotach z dziedziny matematyki wyższej i mechaniki, między innemi o funk-cyach Bernoulli’ego, o przedstawieniu geometrycz-nem funkcyj eliptycznych, o całkach wymiernych równań różniczkowych liniowych, o zagadnieniu Bertranda, dotyczącem wyznaczenia siły, pod której wpływem punkt opisuje stożkową itd. Do najważniejszych prac I-go należą jego dwie monografie o całkowaniu równań różniczkowych rzędu pierwszego i drugiego, przełożone przez Houëla (ob.) na język francuski i ogłoszone

w t. 50 i 51 czasopisma „Archiv der Mathematik

s. D.

Ina lub In i, król Wesseksu (f w Rzymie 726 r.). Wstąpił na tron w r. 688 i, jak jego poprzednik, Coedwalla, wojował z królem Ken-tu, aby pomścić śmierć Mula, swego brata przyrodniego. Est-Anglia, Essex i Kent uznały jego zwierzchnictwo. W r. 715 odparł najazd Mercyjczyków (bitwa pod Wanborough). Bunt etelingów z rodu Cerdika, wojna z Sussexem, zaćmiły koniec jego panowania; złożył koronę i udał się na pielgrzymkę do Rzymu wraz ze swą żoną Oethelburhą. Pomiędzy r. 690 a 693 wydał szereg praw, których fragmenty należą dziś do rzędu najstarszych pomników prawodawstwa saxoiiskiego; dotyczą one głównie postępo-

zwana.

J. Trz.

wania karnego. I. był bardzo pobożny: zboga-eił klasztory w Glastonburgu i Abingdonie, oraz założył w r. 1705 biskupstwo Sherborne.

Inachos (po grecku 5/Ivaxo<;), 1) najstarszy król argolskiej ziemi, właściwie bożek rzeki, równe noszącej miano, syn Okeanosa i Fethysy. Według mitycznej opowieści sprowadził on poddanych swych po potopie Deukaliońskim z gór w równinę, którą sposobną uczynił do zakładania osad ludzkich przez kanalizacyę krainy, gdyż wody ze wszystkich bagien i strumieni ściągnął do głównej rzeki. Nazwisko zaś swe miał rzece tej, zwanej poprzednio Haliakmon, nadać, gdy, ścigany przez Erinię Tisiphonę, którą Zeus, uwiódłszy córkę jego Io, za osobistą obrazę na niego zesłał, w nurty jej się rzucił. Gdy Poseidon i Hera sprzeczali się o posiadanie ziemi argolskiej, rozstrzygnął I. spór na korzyść Gery i złożył jej zaraz ofiarę; Poseidon zaś przez zemstę wysusza odtąd w porze letniej łożysko głównej rzeki krainy. Pierwotna legenda uważała I-a za autochtona i najstarszego herosa starodawnej kultury greckiej; według niego też u poetów Argolida, nawet cały półwysep Peloponeski, zwie się krainą I-a (Eurip. Or. 932; Seneca Phoen. 315; Petr. Sat. 139; Plin. „Nat. Hist.” 4, 17); w późniejszych jednakże czasach opowiadano, że przywędrował do Peloponezu z Egiptu. Z melijską Nimfą albo też z własną siostrą, Argeią, spłodził: Phoroneusa, Aigialeusa, Io i Argosa, z przydomkiem Panoptes. — Por. Apollod. 2, 1, 1; 3, 4; Paus. 2, 15, 4; Pseudo-plut. de fłuv. 18; Ovid. Metam. 1, 583 i nast.; Hor. Carm. 2, 3, 21.—2) Najznaczniejsza rzeka peloponeskiej krainy Argolidy, dzisiaj Panicą zwana, wypływa na górze Lyrkeion, na granicy arkadyjskiej, i przyjąwszy jako dopływy z lewej strony rzeczkę Kephisos, a z prawej, tuż przy murach argiwskich, przepływający potok Charadros (dzisiaj Ksevias), wpada na samym krańcu północnym do zatoki Argolskiej, przed uściem do morza rozlewając się wprawdzie często w nieprzejrzane moczary. — 3) Prawy dopływ Acheloosa, wypływający na północnych stokach gór Pindos, w ziemi Epirockiej, przed uściem większy znacznie od głównej rzeki Acheloosa.—4) Prawa rzeka poboczna dolnego Sper-cheiosa w ziemi Tessalskiej, dzisiaj Vistricą

S. Drz.

Inactis Ktz. Rodzaj wodorostów z klasy zielenic (Gyanophyceae), z rodziny Oscillariaceae. Występuje on w postaci ciemno-zielonych kęp nitek, przyczepionych dolnemi swemi końcami do podłoża i mieszczących się po kilka razem w osobnych galaretowatych pochwach, z których niekiedy wysterczają ich końce. Rodzaj ten obejmuje zaledwie 3 gatunki. Trafiają się one w górskich, szybkopłynących strumykach, gdzie tworzą na powierzchni skał i kamieni ślizgie, dość znacznej wielkości powłoki.

Inadekwatny, nowołacińskie inadaequatus, od in—nie i adaequatus=vjyrównany, znaczy: nie-wyrównany, niezgodny. Stosuje się do pojęć, które bywają adekwatne czyli wyrównane i I-e czyli niewyrównane, ideae adaequatae, inadaequa-tae. Zatem I. jest przeciwieństwem (oppositum) pojęcia adekwatny i, stosownie znaczeń przybieranych przez adekwatny, zmienia swoje znaczenie. Scholastycy nazywali pojęcie (idea) ade-kwatnem, gdy nie zawierało w treści swojej żadnych obcych sobie rysów, ale i żadnego z istotnych, t. j. przez określoną naukę wymaganych, w niem nie brakowało; tak np. określa je Goclenius w swoim „Lexicon philosophicum” (1618). Racyonaliści rozważają adekwatność pojęcia jako pełnię jego, bez względu na zgodność treści z przedmiotem zewnętrznym, przyczem idzie o to, iżby pojęcie dawało się rozwinąć w całkowitej treści swojej. Tak Spinoza pisze: „Przez ideę adekwatną (wyrównaną) rozumiem taką, która rozważana sama w sobie, bez względu na stosunek do przedmiotu, zawiera w sobie wszystkie cechy czyli znamiona idei prawdziwej. Powiadam: wewnętrzne, żeby wyłączyć zgodność zewnętrzną czyli zgodność idei z jej przedmiotem’’ (Etyka II, defiuicya 4). Według Leibniza poznanie bywa wyrównanem, „kiedy wszystko, co się zawiera w wyraźnem wyobrażeniu, wyraźnie się odpoznaje lub gdy rozwiuięcie treści wyobrażenia daje się przeprowadzić do końca” (Opera, wyd. Erdmanna, str. 79). Wszakże Leibniz wątpi, czy istnieje chociażby jeden przykład doskonały takiego poznania i tylko znajomość liczb przybliża się do tego ideału. W. Thomson zwraca uwagę na to, że wymaganiu Leibniza nigdy nie może stać się zadość, gdyż wymagałoby to wyczerpania analizy, która jest nieskończoną; tak np. znajomość nasza szachownicy jest według Leibniza I-ą, chociaż bowiem wiemy, że składa się z 64 kwadratów, każdy zaś z kwadratów ma cztery równe proste linie, przecinające się pod prostemi kątami, jednak mamy I-e pojęcie o linii prostej, bo nie możemy jej rozanalizować na coś prostszego. Natomiast według Thomsona możnaby uważać za adekwatną wszelką wiedzę, która analizę może doprowadzić do granicy wystarczającej dla założonego celu, np. mechanik ma adekwatne pojęcie machiny, gdy zna jej budowę, materyał, przeznaczenie i wszelkie warunki, mogące wpływać na pracę machiny („Outline of the Laws of Thought” 1875). Empirycy angielscy przez wyobrażenia adekwatne rozumieją takie, których treść ściśle odpowiada przedmiotom; przez I-e takie, których treść nie zgadza się z przedmiotami. Locke poświęca temu przedmiotowi cały XXXI rozdział („Of adéquate and inadequate ideas”) swojego dzieła „An essay concerning human understan-ding”; według niego tylko idee substancyi zarówno materyalnej jak duchowej zawsze z konieczności są I-emi. Hume zaznacza, że „wszę-

prostych.

Inagua albo Henagua, dwie wyspy Baham-skie, najdalej posunięte ku południu. Z nich Wielka (great) I., leżąca pod 21° szer. półn. i między 73° a 74° długości wschód., o 90 kim. od wschodniego brzegu Kuby, ma 1 723 kim. □ obszaru i przeszło 1500 mieszkańców. Główne miasto port Mathew - Town, z warzelniami soli, leży na południowo - zachodnim brzegu. Mała (little) I., leżąca o 15 kim. na północo-wschodzie od Wielkiej, ma 94 klm. Q powierzchni. Na obudwu tych płaskich wyspach koralowych znajdują się laguny i pastwiska, ale drzew bardzo mało.

R.

St. A. K.

Z. W.

S. Drz.

S. Drz.

dzie, gdziekolwiek wyobrażenia bywają adekwat-nemi obrazami przedmiotów, wszelkie stosunki, sprzeczności i zgodności w wyobrażeniach dotyczą także przedmiotów” („Traetise on human nature” II, section 2). Według E. Platnera „pojęcie jest adekwatnem, gdy zawiera w sobie wszystkie wspólne i szczególne cechy niezbędne dla wyodrębnienia rodzaju” („Philosophische Aphorismen” 2 tomy, 1790, tom I, § 527); pojęcie, które nie czyni zadość temu warunkowi, jest I-em.—Scholastycy nadto rozróżniali przyczyny adekwatne i I e (causae adaequatae et inadaequatae): przez przyczynę adekwatną rozumiano taką, która „skoro tylko jest dana, dany jest także skutek, skoro zaś ją się znosi, znosi się i skutek”, gdy zatem skutek trwa pomimo ustania przyczyny, przyczyna jest I-ą (Goclenius „Le-xic. philosoph.”). Spinoza nazywa adekwatną przyczynę, „której skutek może być jasno i wyraźnie przez nią samą postrzegany” („Etyka” III, definicya 1).—Klasyfikacya nazywa się adekwatną, gdy wyczerpuje wszystkie gatunki zawarte w rodzaju; I-ą, gdy zakres logiczny ogółu gatunków jest mniejszy lub większy od zakresu rodzaju klasyfikowanego, np. klasyfikacya ludzi na białych i czarnych jest I-ą. Definicyą adekwatną nazywa się taka definicya, która wymienia rodzaj najbliższy do definiowanego gatunku, np. kwadrat jest czworobokiem o czterech bokach równych i czterech kątach prostych; I-ą nazywa się definicya, która wymienia rodzaj dalszy, np. kwadrat jest figurą geometryczną

o czterech bokach równych i czterech kątach

Ad. M.

Inama-Sternegg Karol Teodor (* r. 1843 w Augsburgu), ekonomista niemiecki. Kształcił się w uniwersytecie monachijskim, a następnie przez czas pewien urzędował w sądownictwie i administracyi. W r. 1867 został profesorem nauk ekonomicznych w Monachium, a kolejno przechodząc na katedry różnych wszechnic au-stryackich, od r. 1881 był profesorem w Wiedniu. Tutaj też objął w r. 1884 przewodnictwo Centralnej kommissyi statystycznej i w r. 1890 zorganizował opracowanie spisu statystycznego powszechnego w całej Austryi, używając do obliczenia machin elektrycznych. Jest członkiem Izby panów, gdzie brał udział i po największej części dawał iuicyatywę w pracach prawodawczych, dotyczących reformy monetarnej, podatku osobisto-dochodowego, prawa o ubezpieczeniach robotniczych i t. p. Jest między innemi doktorem honorowym wszechnicy Jagiellońskiej. Jako teoretyk ekonomiczny należy do szkoły historycznej. Żywo zajmują go też zagadnienia statystyczne; kierował seminaryum statystycznem w uniwersytecie wiedeńskim, a r. 1899 został prezesem międzynarodowego Instytutu statystycznego. Z dzieł w formie książkowej ogłosił: „Ueber die Emancipation der Frauen” (Innsbruk 1869); „Die Tendenz der Qrosstaatenbildung” (tamże 1869); „Verwaltungslehre in Umrissen” (tamże 1869); „Idealismus und Realismus in der Natio-naloekonomie” (tamże 1873); „Adam Smith und die Bedeutung seines Wealth of nations für die moderne Nationaloekonomie” (tamże 1876); „Deutsche Wirtschaftsgeschichte” (Lipsk 1879 — 99, 3 tomy). Üd r. 1892 wydaje w Wiedniu z Böhm-Bawerkiem i Plenerem czasopismo ekonomiczne „Zeitschrift für Volkswirthschaft, Sozialpolitik u. Verwaltung”.

Inambu (zool.), ob. Rhynchotus.

Inanga— tfyraz, używany przez mieszkańców Nowej Zelandyi na oznaczenie bladozielonawych mlecznomętnych odmian minerału nefrytu.

Inara, jezioro w Fiulandyi, ob. En are.

Inarime, zwyczajnie Aenaria albo Pithe-cusa zwana, wysepka na morzu Sródziemnem, nad Kampańskiem wybrzeżem, dzisiejsza Ischia, nosząca u poetów rzymskich (Verg. Aen. 9, 716) także miano In., ponieważ, jak mityczna legenda opiewa, Typhon (ob.) pod nią był pogrzebany, a łożysko jego Homer (II. 2, 783) jako etv ⁵Apl-(loię (—W ziemi Arimów) będące oznacza.

Inäros (po grecku ’lvdpwç, po łacinie Inarus), syn Psammetycha, książę libijski, który w r. 462 przed Chr. stanął na czele powstania w Egipcie przeciw perskiemu królowi Artakserksesowi I, zwanemu Maxpó)(stp (Longimanus = Długoręki), a oswobodziwszy kraj niemal cały z pod jarzma obcego, przywołał Ateńczyków na pomoc przeciw nadciągającej armii perskiej pod dowództwem Megabazosa. Dwieście ateńskich trójrzę-dowców wyruszyło z pomocą, popłynęło w górę Nilu i zdobyło dwie trzecie stolicy egipskiej Memphis. Wszakże wkrótce Megabazos wypędził ich z Memphis, a wysepkę na Nilu, zwaną Pro-sopitis, na którą Ateńczycy się schronili, szturmem zdobył; z pogromu straszliwego nieliczne tylko niedobitki zdołały uciec do Kyreny. Pojmany I., któremu Megabazos przyrzekł życie ocalić, skończył, na wyraźny rozkaz króla, sromotną śmiercią na krzyżu w r. 456. Egipt zaś dostał się znowu pod jarzmo perskie; w bagnach tylko niedostępnych podtrzymywał rokosz przez pewien jeszcze czas Amyrtaios (ob.). —Por. Herod. 3, 12; Thucyd. 1, 104 i nast.

Inaudi Jakób, rachmistrz włoski (* w Ono-rato 1867 r.). Będąc dzieckiem, okazywał już niezwykłe uzdolnienie do rachunków pamięciowych. Później występował publicznie i wzbudzał podziw szybkością, z jaką rozwiązywał w myśli najzawikłańsze kombinacye liczbowe. Broca w r. 1880, Charcot i Darboux w 1892

Indos).

Incarnatns (et incarnatus est), wyjątek z symbolu (wierzę w Boga), śpiewanego lub odmawianego podczas Mszy św. Na uczczenie tajemnicy Wcielenia słowa: et I. est, śpiewane są zniżonym głosem, a odprawiający Mszę św. i wszyscy znajdujący się na nabożeństwie przyklę-

s. Pł.

Dr Al. W.

cap. 29).

Inaudi Jakób —

CD

CD

CO

badali go z punktu widzenia fizyologicznego, psychologicznego i matematycznego. Jest on inteligentny, siła jego w arytmetyce opiera się na nadzwyczajnej pamięci, rozwiniętej jednostronnie (trudno mu np. spamiętać wierszyk) i wyrobionej przez długoletnią wprawę; jest ona słuchowa, a nie wzrokowa: daleko łatwiej mu operować liczbami, które mu się mówi, niż te-mi, które mu się pisze; zresztą, nauczył się czytać i pisać, mając dopiero lat 20. W r. 1892 Darboux przedstawił go Akademii Nauk w Paryżu.—Por. „Comptes rendus de l’Académie des sciences 4e Paris” (1892, 1 sem. str. 275 i 1329); „Journal officiel” z 13 lutego 1892 r. (str. 808); „Revue générale des sciences” (1892, str. 414—418).

Inauguracya (z łacińsk.), u Rzymian starożytnych tak się zwało obserwowanie przez augu-rów ptaków, poświęconych bogom, w celu wyprowadzenia z zachowania się ich wróżby, czy się powiedzie dane przedsięwzięcie; potem tak się nazywa zagajenie uroczyste ważnej czynności; poświęcenie jakiegoś zakładu; osadzenie kogoś na urzędzie; wreszcie w uniwersytetach nowoczesnych wyniesienie uczonego do godności akademickiej według przepisanego ceremoniału. B-

In blanco, wyrażenie prawne, stosowane przeważnie do weksli. Weksel in b. jest to blankiet, opatrzony tylko podpisem i nie wypełniony ani co do summy, ani też co do pozostałych części składowych wekslu. Podobnież nazywa się indosem in b. cessyę bez wyszczególnienia

treści, podpisaną przez właściciela wekslu (ob.

H. K.

kają.

Incendiarii. Łacińskie teksty statutów małopolskich Kazimierza W. nazywają tak podpala-czów, a tłómaczenia tych statutów zowią ich „zażeźce” lub „pożeźce”. Wymiar kary za podpalenie leżał wyłącznie w ręku sądu, który mógł sprawcę ukarać nawet śmiercią, albo też zasądzić go tylko na grzywnę. Art. LXV zwodu głównego statutów Kazimierza W. nadmienia, że wedle praw „cesarskich” (t. j. wedle prawa rzymskiego) podpalacze domów i gumien mają być karani śmiercią okrutną i postanawia, że zbrodniarze ci ani nie mogą chronić się skutecznie przed karą do kościołów (t. j. korzystać z azylów), ani uciekać do miast lub do wsi mających prawo niemieckie, aby się tern prawem wywijać, ale pociągnięci być mają przed sądy polskie. Król jednak nie przepisuje sądom jaką karą mają sprawców karać, lecz tylko nakazuje karać ich w miarę wielkości zbrodni i stosownie do dostarczonych dowodów. Wedle postanowienia art. XXV zwodu głównego statutów Kazimierza W. obwiniony o podpalenie („pozżew-stwo”) nie ma prawa oczyszczania się z tego zarzutu (z czego wnosić można, że prawo dowodu służy wyłącznie oskarżycielowi) i płaci na rzecz skarbu królewskiego karę zwaną: siedm-nadziesta. W lżejszych wypadkach sądy poprzestawały na wymierzaniu mniejszych kar pieniężnych, więc np. tylko kary t. zw. piętna-dziesta. Jako podpalenie karanem było wedle statutu wartskiego Władysława Jagiełły (1420— 1433) umyślne lub przypadkowe wzniecenie pożaru w borze, lesie, gaju lub zapuście. Za taki uczynek odpowiadać mieli sprawcy przed sądem polskim, a kmieć, o czyn taki przekonany, okupował życie 10-ciu grzywnami. Wedle postanowienia tego statutu sprawy o podpalenie należały do t. z w. czterech artykułów grodowych (quattuor articuli castrenses) (ob. Grodzkie sądy), które sądzić mieli starostowie. Wedle przywileju krakowskiego Władysława Jagiełły z r. 1433 podpalenie nazwane jest: publicum maleficium (tłom. iawna złość), a szlachcic na takim uczynku przydybany może być natychmiast przytrzymany i ukarany. Ponadto niema więcej przepisów ustawowych w przedmiocie zbrodni podpalenia, tak, że przy końcu istnienia państwa Polskiego X. Ostrowski, autor dzieła: „Prawo cywilne narodu polskiego” (Warszawa 1784), słusznie mógł powiedzieć: „zbrodnia pożogi nayczęstsza prawie w Kraiu naszym żadną pewną karą w Koronie dotąd powściągniona i określona nie iest”.

Incertae personae, t. j. osoby, o których uiema pewności, kto one będą i czy wogóle istnieć będą, nie miały według prawa przedjustyniań-skiego zdolności dziedziczenia na mocy testamentu,— nie miały testamenti factionem passivam. Nie można ustanawiać dziedzicem np. tego, kto naprzód pójdzie za pogrzebem testatora. Przyczyną, dla której ustanowienie personae incertae dziedzicem było nieważne, była zasada: Gertum consilium debet esse testantis. Za niepewne osoby uważano także dzieci jeszcze nie urodzone za życia spadkodawcy lub w czasie robienia przez niego testamentu (postumi—pogrobowcy). Cesarz Justynian zniósł te ograniczenia co do wszelkich osób niepewnych, byleby niepewność stała się pewną. Koustytucya de incertis perso-nis, o której wzmiankują Instytucye Justyniana (§ 27 I. 2, 20), nie doszła nas w oryginale, osnowę jej znamy zaś z Bazylik (to ßaaiXixi), wydanych przez Heimbacha (lib. 44 tit. 18

T. D.

105

ffinoykl. Powił Iluatr. Zeaw. 238 T XXX

Inoh, cal angielski — 25.4 mm., o 1 ’/₂ mm. I-a np.: Roczniki kościelne królestwa Węgierskie-prawie dłuższy od cala warszawskiego czyli no- go, doprowadzone do r. 1059; Historya języka wopolskiego, jest zarazem calem rossyjskim, sto- łacińskiego w użyciu kościelnem, i broszura p.t. jrn bowiem rossyjska jest to stopa angielska. j „Tres Magi evangelici” Rzym 1639.— Porów. Ściślej I. — 25.3995 mm. w Wielkiej Brytanii, i De Bäcker „Biblioth. S. J.” ser. III str. 333 (Liè-a 25.401 w Stanach Zjednoczonych. Dzieli się na 12 lines po 12 seconds po 12 thirds, albo też na 10 części, a u rzemiemieślników na

8 parts lub 3 barley corns (ziarna jęcz-

s. K.

S. Pł.

St. A. K.

mienne).

Inchbald Elżbieta, z domu Simpson, aktorka i autorka angielska (* 1753 r. w Stan-ningfield — f 1821 r. w Kensington). Wstąpiła na scenę w Londynie, gdzie też zaślubiła aktora I-a (f 1779 roku); po jego śmierci zajęła się prawie wyłącznie działalnością pisarską. Zasłużonego rozgłosu nabrały jej powieści: „A simple story” (1791) i „Nature and art” (1796). Oprócz tego napisała dużo utworów scenicznych, zwłaszcza krotochwil, które cieszyły się powodzeniem; przerabiała także wiele sztuk z obcych literatur, zwłaszcza z francuskiej. Nadto wydała jeszcze: „The British theatre, with biographical and critical remarks” (1806 —1809, 25 tomów); „Modern theatre” (1809, 10 tomów) i „A collection of farces” (1809, 7 tomów). Jej „Me-moirs” ogłosił Boaden (Londyn 1833).

Inchofer Melchior, Wiedeńczyk, w 23 roku życia wstąpił do zakonu Jezuitów we Włoszech już jako kapłan. Wysłany po ukończeniu nowi-cyatu do Messyny, przez długie lata był tam profesorem filozofii, matematyki i teologii moralnej i dogmatycznej. Później, zrażony prawdopodobnie niepowodzeniami, usunął się najpierw do Maceraty, wreszcie do Medyolanu, gdzie też życie zakończył w 1648, licząc lat około 64.— Człowiek zdolny i wielostronnie wykształcony, pisał bardzo wiele, choć większa część dzieł jego pozostała w rękopisach. Omawiał w broszurkach lub dziełach większych kwestye najróżnorodniejsze z dziedziny astronomii, hLtoryi, egzegezy, prawa kanonicznego, teologii moralnej i dogmatycznej. Widocznie jednak z płodnością pisarską i rzutkością umysłu nie szedł u niego w parze zmysł krytyczny i gruntowność. Oparty wrzekomo na powadze Pisma św. i Ojców Kościoła, występował zawzięcie przeciw systemowi Kopernika, udowadniając w kilku broszurkach nieruchomość ziemi. Z większą jeszcze nieo-ględnością zabierał głos w sprawie t. z w. „listu

N. M. Panny do Messańczyków”, wziąwszy sobie niejako za zadanie udowodnić jego autentyczność. Z tego powodu pierwsze wydanie jego książki p. t. „Epistolae B. Mariae Virginis ad Messanenses veritas vindicata etc.” (Messyna 1629) dotychczas figuruje na indeksie książek zakazanych; wyd. Rzym. 1900, str. 165).—Dopiero wydanie witerbskie z r. 1632, opatrzone odmiennym tytułem i przez samego autora nieco zmodyfikowane, uzyskało aprobatę kościelną. — Rzeczywistą wartość posiadają z pomiędzy dzieł ge 1859); Hurter „Nomencl.” t. 1 f. 5 n. 222; Sot-wel; Bayle; Joly; Horanyi; Moresi; Oudin „Me-moir de Niceron.” p. 35.

In Coena Domini, bulla obejmująca wykład praw Kościoła, i stąd też nieprzyjaźnie widziana przez władze świeckie (por. Hergenroether Hist. Kość., t. V i VI), z rozporządzenia Piusa V (1567) miała być odczytywaną po wieczne czasy we wszystkich kościołach w Wielki Czwartek (Coena Domini).

„Income-tax”—jest to zbiór podatków, obowiązujących obecnie w Anglii, które pod tą nazwą ogólną obejmują szereg cały opłat, ze źródeł różnych zaczerpywanych, lecz połączonych wspólnośoią dążenia do opodatkowania jednostki każdej podług jej dochodów. Jest to więc zbiór podatków dochodowych, co też oznacza samo określenie. Ten system podatkowy obowiązuje w Anglii od r. 1805, choć, oczywiście, w dalszym ciągu ulegał w szczegółach przeistoczeniom. Summa podatków tych przynosi Anglii przeszło 700 000 000 funt. ster.

Incompatibilia. W Polsce nazywano tak urzędy, godności świeckie, tudzież beneficya kościelne, których nie można, było łączyć z innemi urzędami, godnościami, względnie—z beneficyami. Polskie prawo publiczne wychodziło z zasady, którą po raz pierwszy wypowiedziała wyraźnie konstytucya roku 1562: „Gdyż iest rzecz słuszna, aby każdy na iednym Urzędzie przestał, aby tem pilniej powinności swego Urzędu wykonywał”. W duchu tej zasady wydało ustawodawstwo polskie w czasie od w. XV do końca w. XVIII szereg postanowień ogólnych i specyal-nych. Już w przywileju Czerwińskim Władysława Jagiełły z roku 1422 znajdujemy przyrzeczenie tego króla, iż żaden sędzia ziemski nie zostanie starostą w tej ziemi, w której jest sędzią. W statutach nieszawskieh Kazimierza Jagiellończyka (1454) czytamy: że starostą grodzkim nie będzie ani wojewoda, ani kasztelan tej ziemi, w której gród leży (ob. Gród). Wyjątek zachodził co do starostwa Krakowskiego, które mogło (a wedle przywileju króla Aleksandra z r. 1501 nawet powinno było) łączyć się z urzędem kasztelana lub wojewody krakowskiego. Zasadę niepolączalności urzędu starostwa z urzędem wojewody lub kasztelana tej samej ziemi potwierdził Zygmunt I w Piotrkowie (1538), zagrażając nawet karą infamii przekraczającym ten przepis. Rozszerzając dalej tę samą zasadę, postanowił Zyg. Aug. w przywileju z r. 1550, że ani sędziowie, ani pisarze ziemscy nie mogą równocześnie piastować urzędu sędziów lub pisarzy grodzkich. Tylko podsędkowie ziemscy mogli, wedle konstytucyi 1658 r., trzymać rów-

1836).

grecques” (Paryż 1840).

nocześnie urzędy grodzkie. Konstytucya sejmu piotrkowskiego z r. 1562 uświęciła zasadę, iż nikt nie może dzierżeć dwu starostw sądowych pod karą konfiskaty dóbr i 200-u grzywien. Zasada ta obowiązywać zresztą musiała jako prawo zwyczajowe jeszcze przed tą konstytucyą, gdyż już konstytucya r. 1557 uznała za potrzebne pozwolić wyraźnie, aby, mimo ustanowienia sądu grodzkiego w Piotrkowie, jeden starosta dzierżył dwa grody, mianowicie sieradzki i piotrkowski. W myśl konstytucyi roku 1562 postąpiła konst. r. 1581, która, ustanowiwszy sąd grodzki w Latyczowie, postanowiła, iż starosta kamieniecki ma w nim wykonywać jurysdykcyę. Wspomniany wyżej sejm piotrkowski z roku 1562 postanowił też, iż burgrabią zamku krakowskiego nie może być żaden kasztelan, a w myśl konstytucyi r. 1563, żaden wogóle dygnitarz ani urzędnik ziemski, i powtórzył dawną zasadę, iż żaden wojewoda ani kasztelau—starostą ani urzędnikiem ziemskim być nie może w tern samem województwie (wyjątkiem starostwo Krakowskie) i że wogóle żaden urząd ziemski nie jest połą-czalny ze starostwem. Niepołączalność urzędu burgrabi krakowskiego z urzędem kasztelańskim lub jakimkolwiek ziemskim tłómaczą konstytu-cye koniecznością, aby w czasie wojny mógł burgrabia i każdy dygnitarz oraz urzędnik ziemski wypełniać te obowiązki, które urząd jego nań wkłada. Tern też tłómaczy konstytucya r. 1565 postanowienie, że marszałek i podskarbi koronni nie mogą być wojewodami ani kasztelanami, gdyż w czasie wojny muszą być przy osobie króla (jako jego ministrowie) i dlatego nie mogliby stanąć na czele pospolitego ruszenia szlachty. Drugim argumentem był wzgląd na to, że marszałek i podskarbi już jako ministrowie mają miejsce i głos w senacie. Pod wpływem pojęć polskich o niepołączalności urzędów doszła do skutku konst. r. 1576 dla województwa Wołyńskiego (gdzie dawnym trybem litewskim wojewodowie byli równocześnie starostami), postanawiająca, że odtąd wojewoda i kasztelan nie mogą być starostami. Na elekcyi króla Michała (1669) postanowiono, że z urzędem hetmańskim niepołączalny jest urząd marszałka, kanclerza lub podskarbiego, i że dwu urzędów ziemskich, ani też urzędu ziemskiego z dworskim łączyć nie wolno. Przyrzeczenie niełączenia urzędu hetmańskiego z marszałkowskim, z kanclerstwem lub podskarbiowstwein złożył też król August II r. 1699 w „paktach konwentach”, który nadto przyobiecał, że jednej familii nie udzieli dwu urzędów, będących ministerstwami, a więc urzędów hetmana, kanclerza, marszałka, klucznika, podskarbiego—i to ani w Koronie, ani na Litwie. To samo przyrzekł August III w roku 1736, który nadto dodał, że więcej nad dwa starostwa nie-grodowe (to jest bez jurysdykcyi), ani nad dwie dzierżawy, nie udzieli jednej i tej samej osobie. Przyrzeczenie tejże treści znajdujemy w „pak-

tach konwentach” z królem Stanisławem Augustem w roku 1764. — Niepołączalnemi też były niektóre godności i beneficya kościelne, w szczególności opactwa i probostwa zakonne z biskupstwami. Orzekła to już konstytucya r. 1607. Od zasady tej musiano jednak poczynić wyjątki w czasach, gdy dobra wielu biskupstw, wskutek napadów nieprzyjacielskich, uległy zniszczeniu. To też konstytucya r. 1633 postanowiła, że ar-cybiskupstwo lwowskie i biskupstwa: przemyskie, żmudzkie, chełmskie, kijowskie, kamienieckie i wendeuskie można łączyć z innem beueficyum, ale tylko z jednem. Osobnemi konstytucyami dozwolił sejm wyjątkowo w r. 1658 biskupowi łuckiemu przyjąć opactwo sieciechowskie, a w r. 1667 chełmińskiemu przyjąć jedno opactwo lub probostwo.—-Literatura: Lengnich „las publicum regni Poloniae” (ed. I Gedani 1742—1756, ed. II Gedani 1765— 1766), tłómaczenie polskie „Prawo pospolite Królestwa Polskiego” (Kraków

Dr Al. w.

In contumatiam — w prawie cywilnem, ob. Zaoczność; w prawie polskiem, ob. C on turn a ti a.

Incroyables („nieprawdopodobni”) była to nazwa przy końcu wieku XVIII, za Dyrektorya-tu, nadawana elegantom, a zwłaszcza młodzieży złotej ze stronnictwa Eoyalistów. Przezwisko to stąd powstało, że przy każdej okoliczności zaklinali się: „C’est incroyable, ma parole d’honneur!”. Ubierali się oni z przesadą niby niedbałą, nosili zielone surduty z ogroranemi klapami, z wysokim kołnierzem i z guzikami z perłowej muszli; niezmiernie szerokie krawaty muślinowe, zakrywające podbródek, spodnie do kolan, białe, w błękitne pręgi, pończochy, buty ze sztylpami, albo trzewiki, kapelusze dziwaczne. Ucierali się często z młodzieżą patryo-tyczną i republikańską, i dochodziło nieraz do bójek między nimi, zwłaszcza odkąd, po 1795 r. zaczęli na znak żałoby nosić czarne przepaski. Wkrótce jednak, wobec walki z całą Europą, zapomniano o I-ach.—Por. Goncourt „La Société française sous le Directoire” (1855).

Inculisma, En g o li s ma — nazwa łać. średniowieczna m. Angouleme we Francyi; rzymska Eatiastum.

Incusi—nazwa starożytnych monet miast greckich Italii niższej; miały po jednej stronie stempel wypukły, po drugiej wklęsły. Należą do najstarszych wogóle monet, które się dotychczas dochowały. Do monet tych zaliczają: Didrachmy miasta Siris (580 r. przed Chrystusem miasto to zostało zburzone) i miasta Sybaris (zburzonego na 510 lat przed Chr.). Wykonauie tych monet jest na czas swój bardzo staranne, a nawet kunsztowne. Znaleziono też monety miast, których nazw odtworzyć nie można. Wzory tych monet zebrane są w książce Luynesa p. n. „Choix de médailles

St. A. K.

Incydentalny=dodatkowy, wprowadzony nawiasowo, wniesiony w ciągu głównej sprawy, trudność powstała w biegu interesu lub procesu. W języku niemieckim Incidenzstreitigkeit tłómaczą w Galicyi austryackiej („Słownik Akademii krakowskiej”) przez: spór incydentaluy, wpadkowy, przygłówny, przytoczny, i odróżniają od ubocznego. Decyzya sądowa, rozstrzygająca ów spór Incidenzurtlieil: wyrok incydentalny, wpadkowy, uchwała incydentalna. Jest to dosłowne objaśnienie źródłowego wyrazu łacińskiego incido =. wpadam przypadkowo w co lub na co (od cado = spadać, przytrafić się, zdarzyć). W procedurze cywilnej francuskiej, która obowiązywała w Król. Polskiem aż do 1876 r., nazywano incydentalny spór dodatkowym.

tal. Ciężar właściwy 7.11 — 7.28 przy temp. 20.4° (Reich i Richter), 7.362—7.42 przy temp. 16.8° (Winkler). Ciepło właściwe według określeń Bunsena 0.05695 pomiędzy 0—100°. Widmo I-u jest nacechowane dwiema liniami: jedną wyraziście niebieską (In a) poza linią F, i drugą mniej wyraziście fioletową (In ß) pomiędzy G i H. Ind topi się przy temp. 176°; jednakowoż nie można go destylować w naczyniach szklanych (Winkler): mniej lotny aniżeli kadm i cynk. W elektrycznym rzędzie napięcia ind znajduje się obok kadmu i cynku, przyczem cynk jest elektrododatni, ind zaś elektroujemny, wskutek tego cynk strąca z roztworu ind. Ind nie traci swego blasku na powietrzu wilgotnem i zawiera-jącem kwas węglowy; spala się na tlenek, zabarwiając płomień na niebiesko, przyczem jednocześnie wytwarza się brunatny dym. Ind nie rozkłada nawet wody wrzącej; łączy się przy temp. żarzenia z siarką i chlorowcami; rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach solnym i siar-czanym, wytwarzając wodór; ze stężonego zaś kwasu siarczanego wydziela S0₂, a ze stęż. kwasu azotnego tlenki azotu. Tlenki indu przy prażeniu z węglem lub w atmosferze wodoru odtle-niają się na metaliczny ind. Ciężar właściwy indu 7.42; ciężar atomowy według Reicha i Richtera (na zasadzie prażenia tlenku) 113.3, Winkler zaś podaje go na 113.58 i 113.43. Ciężar ten atomu indu wskazuje miejsce indu obok glinu. Ogrzewany do temp. 300° w atmosferze wodoru, tlenek indu redukuje się na.tlen-nik o wzorze In O. Lekki, pulchuy, proszek czarny, który w suchym stanie posiada własności silnie wybuchowe; ze stężonym kwasem azotnym tworzy azotan tlenniku indu, wydzielając przy reakcyi tej tlenki azotu. Kwasy rozcieńczone rozpuszczają ind bardzo wolno. — Tlenek indu ln₂0₃ otrzymuje się przy nagrzewaniu indu na powietrzu, a także przy prażeniu wodzia-nów, azotanów lub węglanów indu. Złoto-żółty proszek, w obecności żelaza ciemniej zabarwiony, przy nagrzewaniu łatwo rozpuszczający się w kwasach.. Odtlenia się dość łatwo za pomocą sodu metalicznego, trudniej za pomocą węgla.—-Wodzian indu In₂(OH)₆ tworzy się za pomocą strącania soli indu ammoniakiem. Biały galaretowaty osad, rozpuszczalny w wodzianie sodu i potasu. Wodzian indu jest silną zasadą i tworzy z kwasami odpowiednie sole.—Tlenek indu ln₂0₃ przy ogrzewaniu w atmosferze wodoru przy temp. 190°—200° przemienia się na zielony tlenniko-tlenek indu ln.0₉ (3In0.2In₂ 0₃), przy temp. zaś 230° na szary tlenniko-tlenek In₄Os (2InO.IncO,). Związki te posiadają własności wybuchowe i łatwo przechodzą w tlenek

W procedurze cywilnej rossyjskiej z 1864 roku ta strona procesu nosi miano „czastnoje proiz-wodstwo”, a decyzye są, nie wyrokami, lecz „opredielieńjami” (ob. Proc. cyw. franc., art. 214—

251, 337—341, 406, 409, 443, 475, 476, 493,

f. o.

718—748. W ros. proc. cyw. art. 566—592).

Ind, pierwiastek chemiczny, odnaleziony został przez Reicha i Richtera (1863) drogą anali zy widmowej przy badaniu blendy cynkowej we Freibergu (Saksonia). Nazwę swą otrzymał z powodu dwóch charakterystycznych linij indygowo-niebieskich widma. Lu nie spotyka się wcale jako metalu samorodnego, lecz tylko pod postacią związków siarkowych w blendzie cynkowej, jak np. w blendach frejberskich, w Schönfeldzie, około Schlaggenwaldu w Czechach (Kachler), w Breiten-bruun (Saksonia) w minerale chrystoficie (Winkler). Kadm otrzymywany z rudy frejberskiej zawiera również ind. Zawartość jego w blendach nie przewyższa 0.1°/₀. Według Lockyera ind znajduje się także w atmosferze słonecznej. W celu otrzymania I-u rozpuszcza się prawie całkowicie cynk frejberski w rozcieńczonym kwasie solnym albo siarczauym i zostawia się po skoń-czonem wydzielaniu się gazu, na 24—36 godzin, z małą pozostałością nierozpuszczonego cynku.

W tym czasie cała ilość I-u razem z ołowiem, miedzią, kadmem, cyną, arsenem i żelazem osadza się z rozczynu; osad ten przemywa się wodą z małym dodatkiem kwasu siarczanego, następnie rozpuszcza się w kwasie azotnym, dodaje nadmiar stężonego kwasu siarczanego i za pomocą wyparowywania do sucha wydala się kwas azotny. Pozostałość otrzymaną rozpuszcza się w wodzie; roztwór zawiera siarczany: indu, cynku, kadmu, miedzi i żelaza, a w osadzie pozostaje tylko ołów. Osad, otrzymany za pomocą ammoniaku z roztworu powyższego, zawiera I. i żelazo, które, po przemyciu wodą, rozpuszcza się w małej ilości kwasu solnego i nasyca rozczynem podsiarczanu sodu. Po dłuższym ln₂0₃. Związki indu barwią płomień na niebie-ogrzewaniu wykrystalizowuje siarczan I-u (Bae- sko-fioletowo; przy stapianiu z sodą na węglu yer „Ann. d. Ch.”, 158, 372). Z wodnego roz- w utleniającym płomieniu dmóchawki tworzą tworu siarczanu I-u cynk strąca I.— Biały, po- ; białą kulkę metaliczną z nalotem żółtym. Wo-dobnej barwy jak platyna, miękki i ciągliwy me- dziany potasu i sodu strącają z roztworu wo-

dzian indu, rozpuszczalny w nadmiarze odczynnika; kwas winny tamuje osadzenie się wodzia-nu indu pod wpływem ammoniaku i wodzianów sodu i potasu. Węglany alkaliów strącają z roztworów ind pod postacią węglanu indu, osad ten rozpuszcza się w roztworze węglanu ainmo-nu. Siarkowodór strąca ind z roztworu pod-kwaszonego kwasem octowym pod postacią żół-

W. Br.

W. Br.

R.

W. Br.

tego osadu.

Indagacya, ob. Śledztwo.

Indamin, błękit fenylenowy C^H^N,, tworzy się przez utlenienie mieszaniny aniliny i p feny-leniaku i przez odtlenienie przechodzi w p-dwua-midodwufenyleniak NH(CfiH₄NH₂), względem którego znajduje się w tym samym stosunku jak chinon względem hydrochinonu, można więc uważać I. za dwuimid chinonowy.

Indaur, dawniej Indrawar, po angielsku Indore, państwo hołdownicze w Indyach środkowych, w prowincyacli Malwa i Nimar, między 21° 24' a 24° 14' szerokości północnej i 74°48' a 79° 30' długości wschodniej; graniczy na północy z państwem Gwalior, na wschodzie z De-wasem i Darem, w okręgu indobrytańskim Ni-marskim, na południu z okręgiem Kandesz prezydentury Bombajskiej, na zachodzie z okręgiem Bharwani i Darem; pod względem administracyjnym należy do środkowych prowincyj indo-brytańskich i zwie się urzędownie Państwem Holkara (Holcar’s Dominions), Obszar jego wynosi 21755 kim. □, na których r. 1891 liczono 1 609 990 mieszkańców, po większej części Marathów i innych Hindów, mało Mahometan, ale wielu Gondów, Bhilów, oraz innych tubylców. I. ma charakter doliny falistej, po-przeszywanej pagórkami, pomiędzy któremi tylko tu i owdzie wznoszą się wyższe, strome ska-liska, należące na północy do łańcucha Windhia, na południu zaś do Saptura. Między temi dwoma pasmami gór płynie od wschodu ku zachodowi główna rzeka Narbada, a ku północy do Gangesu — Czambal. Klimat tropikalny, ciepły i dość wilgotny, grunt żyzny, lecz pokryty lasami i nieprzeniknionemi dżunglami, śród których rosną bardzo cenne gatunki drzew, a pomiędzy innemi teki (po angielsku teak, czyt. tik) czyli dęby indyjskie, i mnożą się dzikie zwierzęta (tygrysy, lamparty, rysie, hyeny, bizony, bawoły) jako też gady jadowite. Grunt żyzny, rodzi pszenicę, ryż, rośliny oleiste, tytoń, trzcinę cukrową i mak, wydający opium. Oświata doznaje tu troskliwej opieki, jest bowiem 107 szkół niższych, jedna wyższa, trzy żeńskie, szkoła przy siedzibie rezydenta, szkoła missyi prezby-teryańskiej i kollegium Radżkumar, utrzymywane przez rząd indobrytański dla wychowania synów z rodów znakomitszych, jako filia uniwersytetu kalkuckiego. Głównem źródłem dochodu jest rolnictwo, przemysł ledwie w zarodku, ogranicza się tylko wyrabianiem opium i bawełnic-twem, dla którego maharadża założył fabrykę parową. Przedmiot handlu bardzo ożywionego stanowi głównie opium. Przez kraj przechodzi boczna linia drogi żelaznej bombajsko - allaha-badzkiej, od Khandwy przez miasto Indaur do Nimaczu.—Książę (maharadża), z plemienia Ma-rathów, wywodzący się z dynastyi Holkarów (ob.), ma pełną władzę sądowniczą nad swymi poddanymi i utrzymuje wojsko z 5 250 ludzi piechoty, 3 000 jazdy i 340 artyleryi z 24 działami. Roczne dochody jego wynoszą 500 000 fun. st.; daninę swoją, płaconą rządowi indyjskiemu na kontyngens wojskowy, wykupił za 238 000 funtów sterlingów. Państwo I. podlega jednemu z gubernatorów generalnych Indyj. Stolica, tejże nazwy, leży na brzegu lewym rzeki Kątki i przy drodze żelaznej, pod 22°42' szerokości półn. a 75°54' długości wschodniej (Gr.), 606 m. nad poziomem morza, w klimacie zdrowym; ma pałac Holkara z wielkim parkiem, mennicę, wyższą szkołę, fabrykę wyrobów bawełnianych. W pobliżu znajduje się dom angielskiego agenta politycznego, na znacznym obszarze gruntu, ustąpionym rządowi angielskiemu, z bazarem, wielkim składem opium, szpitalem, kollegium Radżkamur, i z koszarami dla eskorty agenta. W I-rze r. 1891 liczono 92 329 mieszkańców, a w tern 19 981 Mahometan. W odległości 22 kim. ku południu, przy wymienionej wyżej drodze żelaznej, leży Mhau (Mhow), główna kwatera dywizyi wojska bom-bajskiego, z kościołem, arsenałem, biblioteką, teatrem i 31 773 mieszkańców. — Dzieje ob. Hol kar.

Indazyna, C₂₆H₂₂N₄(B₂-4), dwumetyloaminofe-nylindulina, niebieski barwnik zasadowy. Indazyna tworzy się przez kondensacyę p-nitrosodwu-metyloaniliny z dwufenylo-m-fenyleniakiem (O. Fischer i Hepp. „Ann. d. Ch.” 262—3), według wzoru

3N(CH₃),C,H₄SO+2C₆H₄(NH. C,H₅), =

= 2C„H>,N₁+N(CHs),C₆H₄ . NH,-f 3H,0.

Krystalizuje z jedną cząsteczką benzolu w pryzmatach o barwie bronzowej. Zielony roztwór I-y w kwasie siarczanym po dodaniu wody staje się fioletowym. Sprzedażna I. zawiera jeszcze domieszkę drugiego barwnika, więcej zielono-nie-bieskiego, który jest prawdopodobnie wtórnym produktem działania nitrosodwumetyloaniliny na indazynę.

Indelta. Wyraz ten znaczy dosłownie „rozdzieleni” i oznacza instytucyę prawa szwedzkiego w zakresie wojskowości, datującą jeszcze z XVII wieku. Na wszystkich właścicielach ziemi w Szwecyi ciąży obowiązek werbowania i utrzymywania pewuej liczby żołnierzy piechoty i kawaleryi (do 30 000). W tym celu kraj jest podzielony na mniejsze i większe okręgi, z których pierwsze (rote) obowiązane są wystawiać i utrzymywać po jednym żołnierzu pieszym, drugie zaś (rusthäll)— po jednym żołnierzu kon-

p. M.

R.

Ks. A. K. D.

R.

nym. Żołnierze ci, czyli żołnierze „rozdzieleni”, obowiązani są do ćwiczeń, trwających 120 dni w pierwszym, 50 w drugim i po 30 w każdym następnym roku. W czasie ćwiczeń są utrzymywani kosztem państwa. Umowy zawierane są zwykle na lat 20; każda luka winna być zapełniona przez właściwy okrąg w ciągu trzech miesięcy. Pułki „indelta” stanowią w Szwecyi główną część piechoty i mniejszą kawaleryi. Bliższe szczegóły o wojsku szwedzkiem znajdzie czytelnik pod wyrazem Szwecya. Wojsko fińskie od przyłączenia Finlandyi do Rossyi (1809) aż do r. 1867 było również uzupełniane i utrzymywane według systemu „indelta”. System ten jest wadliwy, ponieważ daje państwu wmjsko słabo tylko wyćwiczone.

Indemnizacya, ob. Odszkodowanie.

Independence, miasta w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej: 1) główne miasto hrabstwa Jackson w stanie Missouri, o 16 km. od Kansas - City, ma dwa kollegia i około 7 000 mieszkańców. 2) główne miasto hrabstwa Buchanan w stanie Iowa, ma klasztor katolicki i seminaryum, dom obłąkanych i około 3Y₂ tysiąca mieszkańców. 3) główne miasto hrabstwa Montgomery w stanie Kansas, nad rzeką Verdi-gris, w żyznej okolicy, prowadzi znaczny handel; mieszkańców około 3y₂ tysiąca.

Independenci (niezależni) albo Kongrega-cyonaliści. Tak się nazywają członkowie rozgałęzionego w Anglii i w Ameryce stronnictwa religijnego, które położyło sobie za zasadę samodzielność każdego stowarzyszenia kościelnego i niezależność od państwa i wogóle od jakiejkolwiek władzy kościelnej. Dziś taki pogląd czyni każde wyznanie wolnym, swobodnym Kościołem. Wszyscy członkowie jego mają równe prawa i zarządzają swojemi sprawami przez głosowanie. Nie powołują też na urząd wyświęconych duchownych, ale każdy członek większością głosów może być wybrany na kaznodzieję i może posługiwać się sakramentami, a w razie potrzeby — być oddalonym. Wystarcza zapewnienie wiary w Ewangielię Jezusa Chrystusa i uznania Pisma Św. za jedyne źródło wiary. Pierwszym, który takie zasady rozkrzewiał, był Robert Brown (ob.). Urodzony w r. 1549, po ukończeniu uniwersytetu w Cambridge został duchownym w Norwich i pomiędzy tamecznymi Baptystami pozyskał sobie wielkie uznanie. Uwięziony za gwałtowną polemikę, jaką prowadził z Kościołem państwowym, po uwolnieniu udał się w r. 1581 do Mid-delburga w Zelandyi i tam zorganizował pierwszy zbór kongregacyonalistyczny. Pojednany pozornie z Kościołem, wrócił w r. 1585 do Anglii, i tu przeprowadzał swe zasady. Ekskom-munikowany w r. 1590, umarł w więzieniu w r. 1630. John Robinson (f 1626) o tyle umiarko-wąniej działał, że żądał, aby duchowni posiadali odpowiednie wykształcenie i zdolności. Henry Jacob, powróciwszy w r. 1616 z Hollan-dyi, założył pierwszą kongregacyę I-ów w Londynie. Za Kromwella, który sam był independentem, kongregacye ich wzmogły się bardzo. Na zgromadzeniu w pałacu Savoy w Londynie, w r. 1658, zebrali się deputowani ze stu kon-gregacyj; ułożono nawet wyznanie wiary i or-ganizacyę, które jednak zupełnie obowiązującemi nie były. Gdy w r. 1662, na zasadzie aktu żądającego przystąpienia do Kościoła państwowego, wszystkich nonkonformistów pociągnięto do odpowiedzialności, doznali I. wielkiego prześladowania, wskutek czego wielu przesiedliło się do Ameryki Północnej, gdzie powstały liczne kongregacye. Edykt tolerancyjny z r. 1689 przywrócił im wolność religijną. — J. Robinson „Apologia justa et necessaria” (Lejda 1619); „Savoy confession” (Londyn 1658); Fletcher „History of Independen-cy in England” (Londyn 1862, 4 tomy); Weingarten „Die Revolutions-Kirchen in England” (Lipsk 1868); Waddington „Congregational history” (1873—80, 5 tomów); Barclay „The inner life of the religious societies of Commonwealth” (Londyn 1877); Dexter „The Congregationalism of the last tree hundred years” i „A handbook of congregationalism” (1880).

Inderskie góry, wysoczyzna w obwodzie Uralskim, na północy i połud.-wschodzie jeziora Inderskiego, w krainie niższej od poziomu morza, zupełnie płaskiej, z wyraźnemi śladami morza, które niedawno jeszcze tu się rozpościerało; wznoszą się na 64ys m. nad powierzchnią rz. Uralu, składają się z pstrego piaskowca i gliny formacyi jurajskiej, kredowej i trzeciorzędowej. I. g. bardzo są zajmujące tak ze względu na swoją florę, jak i na charakter topograficzny (głębokie wąwozy, zasypane śniegiem, utrzymującym się i przez lato); występują tu, wraz z roślinnością spalonych stepów uralsko-kaspijskich, rośliny właściwe strefie znacznie umiarkowańszej (mchy, paprocie i dzikie róże), jako też cały szereg bardzo rzadkich gatunków: Leontia vesicaria, Bhinopetalum Karelinii, Ixiolirion Pallasii, Annic-łirioii Stevenii, Dalartia orientalis i in. Z powodu tych swoich właściwości I. g. są celem częstych wycieczek naukowych.—Por. Smirnow „Botaniczeskaja ekskursija na Iderskija góry” (Kazań 1870); Trautschold „Ueber jurassische Fossilien von Indersk”.

Inderskie jezioro albo Inder (dawniej Aj-der), jezioro słone w obwodzie Uralskim, odległe o 9Y₂ km. od lewego brzegu rzeki Uralu, otoczone na północy i półn. - wschodzie górami Inderskiemi, które tworzą dość strome, wysokie a malownicze jego brzegi; ma 12 km. długości, 9 km. szerokości, 57 km. □ powierzchni, leży na wysokości 7 metr. nad poziomem rzeki Uralu. Zawiera warstwę solnej ropy od 10 — 15 metr. grubości, w której zasoby soli profesor Nikitin obliczył na 340 000 metrów sześciennych, a zasilane jest wielkiem mnóstwem słonych strumieni, wytryskujących z gór przyległych i przy-

u.

Ad. M.

Ad. M.

zykach (łacińskim i greckim).

noszących mu nieustannie ogromne masy solnego roztworu. Eksploatacya, prowadzona przez Kozaków uralskich, jest tu bardzo pierwotna, albowiem nakładają oni ropę wprost z jeziora łopa-* tami do wozów. Roczny wyrób, wynoszący 6 500 tonn, wystarcza tylko na potrzeby miejscowe. — Porów. Wieliczkowskij „Ob Inders, ozierje” (Uralsk 1889); Nikitin „Otczety ekspie-diciji 1892 goda” (Petersburg 1893).

Indeterminacya, nowołać. indeterminatio, od in—nie i determinatio—^yznaczenie, określenie, uwarunkowanie,—w logice oznacza: niewyznaczo-ność lub niewyznaczalność. I. jest przeciwieństwem (cppositum) determinacyi czyli wyznaczania. W logice determinacyą, u Arystotelesa rcpóaO-satę, nazywa się ograniczanie zakresu pojęcia przez dodawanie nowych cech uzupełniających do jego treści, a więc jest działaniem lo-gicznem odwrotnem do odrywania (abstrahowania), które znów uszczupla treść pojęcia, przez to samo rozszerzając zakres jego. Np. pojęcie kręgowca wyznacza się, gdy się powiada: kręgowiec oddychający płucami; jeszcze dokładniej wyznacza się przez dalsze dodatki: ssący, mięsożerny i t. d. Przez to wzbogacanie treści oczywiście uszczupla się wciąż zakres pojęcia (Por. Wundt „Logik” tom I, rozdział „Die Determination der Begriffe”, str. 223—33; Sigwart „Logik” tom I, wyd. 2-e Freiburg 1889, str. 343—52). W przeciwstawieniu do determinacyi, I ą jest brak wszelkich wyznaczeń albo niemożność wyznaczenia pewnego pojęcia. Chr. Wolf określa: „I-ą jest to, o czern nic nie da się twierdzić, a nawet niewiadomo, co możnaby twierdzić” („Ontologia”, § 105). Spinoza utrzymywał zgodnie z wielu poprzednikami, że o Bogu jako bycie bezwzględnym nie można nic twierdzić, każde bowiem wyznaczenie tego pojęcia ograniczałoby jego bezwzględność czyli byłoby negacyą: „omnis determinatio est negatio” (Epistoła 59). Tak samo Schelling: „Każde wyznaczenie jest zniesieniem rzeczywistości bezwzględnej czyli negacyą” („System des trans-scendentalen Idealismus” 1801, str. 69)—W psychologii 1. oznacza wolę niezdecydowaną, brak określonych postanowień lub niemożność powzięcia takich postanowień.

Indeterminizm, nowołać. indeterminismus, od in — nie i determinismus\ ob. Determinizm. Jest to pogląd lub doktryna wręcz przeciwna determinizmowi, który, najogólniej rozumiany, twierdzi, że wszystko, co się staje, wszelkie zjawisko o tyle tylko może uchodzić za poznane, o ile znamy ogół kouiecznych i dostatecznych warunków jego powstania czyli przyczynę jego. Wobec tego I. także ogólnie oznacza pogląd, że wogóle zjawiska lub pewien ich rodzaj nie zależą od przyczyn poprzedzających, że nie są ściśle uwarunkowane, że zatem są samorzutne. W tern znaczeniu nikt i nigdy nie bronił I-u. Kant pisze: „Wolność nie polega na niewyzna-

czoności działania (na tern, iżby działanie nie było wyznaczone wogóle przez jakiekolwiek powody), t. j. na I-inie (że Bóg może jednostajnie czynić dobro i złe, jeżeli działanie jego ma się nazywać wolnem), lecz na zupełnej samorzutno-ści” (Spontaneität „Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft”, Werke, wyd. Harten-steina, VI, 144). Calderwood czyni z powodu tego uwagę: „W dziejach filozofii niema myślicieli, którzyby wyznawali tak pojęty I.” („Handbook of moral philosophy”, wyd. 10-e, str. 182). Natomiast w zastosowaniu do specyalnych dziedzin rzeczywistości mamy I. psychologiczny, biologiczny i teologiczny. I. psychologiczny wyznaje, że wola jest wolna, czyli, że wybór pomiędzy możliwemi kierunkami postępowania dowolnego nie zależy od uwarunkowań względem woli zewnętrznych; ob. Determinizm, Liberum arbitrium, Wola (wolna). I. biologiczny orzeka, że zjawiska organiczne nie mają poprzedników sprawczych, któreby je w zupełności objaśniały, a więc są samorzutnemi objawami siły życia; ob. Witalizm. I. teologiczny jest przeciwstawieniem determinizmu teologicznego, który występował w dwóch postaciach: a) jako doktryna zależności spraw tego świata i woli ludzkiej od Boga; ob. Predestynacyo-nizm, Predeterminizm; b) jako doktryna, według której zasadniczo dobra natura Boga ogranicza swobodę działań jego w kierunku złego; ob. Teodycea, Zło. Odpowiednio do tego, I. teologiczny bywa zaprzeczeniem którejkolwiek z tych doktryn lub obu razem.

Index Florentines jest to spis 38-u prawników rzymskich i dzieł, z których korzystano przy układaniu Dygestów Justyniańskich. Spis ten znajdujemy w najdawniejszym rękopisie Dygestów, jaki mamy w manuskrypcie florentyńskim (Codex Florentinus) z początku VII stulecia, przechowywanym we Florencyi, w Bibliotheea Laurentiana. Spis powyższy, spisany w języku greckim, w części jest niedokładny, w części też mylny. Uczeni twierdzą, że spis, o którym mowa, istniał pierwotnie w obydwóch ję-

T, D.

Index librorum prohibitorum (Wykaz książek zakazanych). „Indeksem” w ściślejszem znaczeniu określamy wykaz książek, których czytania i przechowywania zakazuje Kościół katolicki, a to dlatego, że są one szkodliwe wierze i dobrym obyczajom wiernych,

I. Indeks w Kościele katolickim, a) Zarys historyczny. Już od najdawniejszych czasów Kościół katolicki wykonywał swą władzę zakazywania książek. Pierwszym dokumentem w tej mierze, który się nam zachował z owych dawnych czasów, jest Dekret, wydany r. 496 po Chrystusie przez papieża Gelazego, p. t. „De libris recipiendis et non recipiendis”, składający się z czterech rozdziałów. Jest to pierwszy, małych rozmiarów, Indeks kościelny. Ge-lazy wylicza w nim naprzód księgi kanoniczne Pisma św., ojców Kościoła i innych pisarzów kościelnych, których dzieła mogą być czytywane; potem przechodzi do pism apokryficznych lub podejrzanych, wreszcie wymienia nazwiska heretyków, których wszystkie dzieła potępia i czytać zabrania (Katalog ten uzupełnił papież Hormis-das między r. 514—523). Nie poprzestając na tym ogólnym zakazie, Kościół, tak przed Gelazym jak i po nim, już-to na soborach i synodach (w Nicei r. 325, 787; w Efezie r. 431; w Konstantynopolu 536, 553, 680, 869; w Rzymie r. 649, 745, 1059, 1079, 1413; w Vercelli r. 1050; w Soissons r. 1120; w Reims r. 1148; w Paryżu r. 1209; w Sens r. 1225; w Tuluzie r. 1229, w Regiers r. 1246; w Konstaucyi r. 1415 i t. d.), już przez osobne wyroki papieskie (Anastazyusz r. 400; Innocenty I r. 405, 417; Leon I r. 446, 447; Mikołaj I r. 865; Innocenty II r. 1040; Innocenty III r. 1199; Aleksander IV r. 1252; Jan XXII r. 1325; Aleksander V r. 1409; Marcin V r. 1418; Paweł II r. 1464 i t. d.) potępiał książki i pisma heretyckie i zakazywał wiernym czytać je lub przechowywać. Przewrotne lub heretyckie książki szły zwyczajnie na stos, czasem chowano je po katedralnych bibliotekach; bezimiennie wydane były wzbronione w pierwszych pięciu wiekach. Władza świecka ze swej strony także bardzo surowo karała tak autorów i przepisywaczy, jak i czytelników ksiąg przez Kościół zabronionych. Czynili to np. cesarze Arkadyusz, Honoryusz, Teodozyusz, Walentyniau, Marcyan i Justynian (por. „Codex Justin.” lib. 6 de haeret., libr. 8 haeret., libr. 34 de haeret. libr. 66 de haeret.). Obok zakazów kościelnych istniała już w pierwszym Kościele praktyka, naprzód przez zwyczaj, później przez prawo wprowadzona, że dla książek treści religijnej wymagano aprobaty kościelnej. Potępiania i zakazy, o których wyżej mówiliśmy, były bardziej sporadyczne; właściwego spisu książek zakazanych lub potępionych, prócz dekretu Gelazego, nie było, bo szkodliwe książki palono, a zresztą rozchodziły się one szczupło, w odpisach. Dopiero po wynalezieniu sztuki drukarskiej (1450) i po wybuchu w XVI wieku rewolucyi religijnej, trzeba było koniecznie zażyć energiczniejszych środków, by przeszkodzić nadmiernemu szerzeniu się pism i książek innowierców. Herezya nietylko zagrażała Kościołowi, ale groziła także zagładą ustrojowi społecznemu; więc władza cywilna podała rękę Kościołowi do wspólnej akcyi na polu niebezpiecznych książek. Niezależnie od Kościoła, na projekta lub z pomocą uniwersytetów wygotowywały rządy liczne spisy (indeksy) książek zakazanych. Belgia uczyniła to w r. 1521, 1529, 1540, 1546; Anglia w r. 1526, 1529, 1555; Francya r. 1542, 1544, 1549 i nst.; Hiszpania r. 1551, 1559; senat w Lukka r. 1545; Wenecya r. 1549; Medyolan

r. 1554, wreszcie Niemcy, w łączności z Koście łem, r. 1549. Kościół także ze swej strony nie zasypiał sprawy. Na soborze Laterańskim V (1512—1517) wydaje Leon X bullę „Inter solli-citudines”, w której nakazuje poddawać cenzurze kościelnej wszystkie książki, a na nieposłusznych drukarzy nakłada surowe kary. Tenże Leon X bullą: „Exurge, Domine” r. 1520 potępia pisma Lutra i jego zwolenników. Paweł III powołuje (r. 1542) do życia kongregacyę św. rzymskiej Inkwizycyi, która, obdarzona szczegól-nem pełnomocnictwem i odpowiednią władzą, miała pokierować całą akcyą kościelną przeciw herezyi. Ona-to między innemi wypracowała pierwszy Indeks kościelny, który potwierdził i wydał (1559) Paweł IV. Gdy sobór Trydencki znowu się zebrał w r. 1562, Pius IV polecił mu opracowanie nowego Indeksu. Sobór wyznaczył kommissyę, która przy pomocy wielu znakomitych teologów wypracowała ogólne reguły, a obok nich katalog zakazanych książek. Pius IV polecił go jeszcze raz zbadać i zatwierdził bullą: „Dominici gregis” 24 marca 1564 r. — Indeks Trydencki składał się z 2 części: część I, ujęta w 10 reguł ogólnych, podaje zasady, których trzymać się należy w ocenie i czytaniu książek; część II obejmuje Indeks imienny, rozpadający się na 3 klasy: I-sza z nich wskazuje imiona i nazwiska autorów, których wszystkie dzieła bez wyjątku (opera omnia) były zakazane; Il-a podaje nazwiska pisarzy, których tylko pewne dzieła były zabronione; Ill-a wreszcie mieści w sobie wszystkie pisma bezimienne lub pseudonimy. Indeks ten, z małemi zmianami („Ob-servationes” i „Instructio” Klemensa VIII z r. 1596) przetrwał aż do czasów Aleksandra VII, który w r. 1664 polecił go zmienić i uczynić przystępniejszym: zniósł dawne 3 klasy, a nowy Indeks kazał ułożyć według alfabetu nazwisk. Odtąd prawie sto lat upłynęło bez żadnych istotnych zmian. Dopiero Benedykt XIV w r. 1757 Indeks znacznie ulepszył, z błędów oczyścił i dodał do niego dwie ważne konstytucye; pierwsza z nich to tak zwane: „Décréta generalia”, w których podawał pewne klasy książek zakazanych, a na Indeksie imiennie nieumieszczonych; druga to słynna bulla: „Sollicita ac provida”, w której przepisuje dla Kongregacyi Indeksu metodę i sposób postępowania przy badaniu i potępianiu książek. Indeks Benedykta XIV w głównych zarysach przetrwał aż do najnowszych czasów i doczekał się wielu urzędowych wydań (w latach 1786,    1787,    1809, 1819,    1835, 1841,

1855, 1877, 1880, 1887, 1891, 1895). Jeszcze ostatnie urzędowe wydanie starego Indeksu, z r. 1895, opiera się na Indeksie Benedykta XIV, chociaż obejmuje nowe dodatki i uzupełnienia tak w części swej ogólnej („Mandatum Leonis XII” z r. 1825; „Monitum S. Congreg.” z r. 1828 i 1836; „Additio novissima”, „Declaratio”), jak i w szczegółowym katalogu nazwisk. Obok

Indeksu Trydenckiego i zależnie od niego istniało wiele wydań nieurzędowych, zastosowanych do potrzeb poszczególnych krajów. Tak, naprzykład, u nas w Polsce wydano w roku 1603 Indeks prowincji Gnieźnieńskiej wraz z Indeksem Trydenckim, który przyswoiły sobie później inne jeszcze dyecezye polskie; doczekał się on w przeciągu 15 lat—trzech wydań. Prócz Indeksu Trydenckiego oddzielne państwa sporządzały sobie na własną rękę Indeksy rządowe. Tak np. uczyniła to Hiszpania (w r. 1583, 1612, 1632, 1640, 1707, 1747, 1790), Francya (w r. 1685); Austrya pod rządami Maryi Teresy, a głównie Józefa II (w latach 1752—1780); Bawarya w r. 1769; a nawet protestanckie Niemcy w r. 1878 (!), który corocznie uzupełniano; w r. 1884 liczył on już przeszło 800 numerów, częścią książek, częścią czasopism lub broszurek zakazanych.

ß) Św. Kongregacya Indeksu, założona przez św. Piusa V r. 1566, składa się z wielu (przeszło 20) kardynałów z prefektem na czele. Do niej należy także wielu konsultorów i rela-torów, specyalistów w pewnej gałęzi wiedzy, wybranych z pomiędzy duchowieństwa świeckiego i zakonnego. Wyłącznem zadaniem tej kongregacyi jest załatwianie wszystkich spraw książkowych. Ona - to ma badać złe, przewrotne lub podejrzane książki, polecać ich przerobienie w razie potrzeby, zakazywać ich wiernym; ona wreszcie może udzielać pozwoleń na czytanie i przechowywanie zabronionych książek lub pism. Wyroki jej (zakazy) potwierdza zawsze sam papież, a obowiązują one katolików po całym świecie. Wyrok tej kongregacyi i wogóle zakazów kościelnych (a więc i biskupich) odnosi się prze-dewszystkiem do książki, o której orzeka, że jest niebezpieczną dla wiary lub dobrych obyczajów, że więc wierni nie mogą jej czytać; ale nie odnosi się wcale do autora, którego in-tencyi lub myśli wcale nie przesądza, ani nie potępia. W badaniu i osądzaniu książek Kongregacya Indeksu musi się kierować istniej ącem prawem kościelnem, które określa głównie bulla: „Sollicita ac provida” Benedykta XIV.

Y) Nowe prawo Indeksu. Zmiany stosunków politycznych i społecznyoh odddawna już domagały się reformy dawnego Trydenckiego prawa Indeksu. Już na soborze Watykańskim r. 1869 — 70 domagano się zmiany ustawodawstwa książkowego i zastosowania go do potrzeb czasu; ale zawieszenie obrad soboru nie dozwoliło tej sprawy załatwić. Dopiero Leon XIII, który na wszystkie potrzeby ludzkości i czasu baczne zwraca (1901) oko, zabrałsię do tego żmudnego dzieła, wyznaczył osobną kommissyę, złożoną z najuczeńszych osób, a ta, po półtoraletniej pracy, dyskussyach, badaniach, ułożyła Dekrety generalne o zakazywaniu i cenzurowaniu książek. Po gruntownem zbadaniu i wielu naradach Leon XIII wcielił nowe prawo w słynną bullę: „Offi-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz, 238. T. XXX

eiorum ac munerum”, wydaną 25 stycznia 1896 r. Konstytucyą tą zatwierdził Leon XIII nowe D ekrety, wszystkie dawne prawa poznosił i jedynie tej nowej ustawie przyznał moc obowiązującego prawa. Cel nowego prawa potrójny:

а)    ustrzedz wiernych przed szkodą, na jaką złe książki lub pisma narażają ich wiarę lub obyczaje; b) podać jasną a pewną normę postępowania dla wszystkich, i usunąć przez to wiele wątpliwości co do dawnego prawa; wreszcie (i to najważniejsze) — c) złagodzić surowość dawnego prawa i zastosować je do nowszych czasów, do dzisiejszych potrzeb ludzkości. Nowa ustawa jest więc obecnie prawem wyłącznem (jedynie obowiązującem; bo wszystkie inne dawne ustawy prócz bulli „Sollicita ac provida” zniesiono); jest dalej prawem powszeclinem, które obowiązuje wszystkich bez wyjątku katolików po całym świecie. Jedynie pozwolenie otrzymane z Rzymu, od kongregacyi Indeksu lub od biskupa dyecezyalnego upoważnia do czytania i przechowywania zakazanych książek bez grzechu. Nowa ustawa (Dekrety generalne) składa się z 2 części (Tytułów).—I-szy Tytuł: O książkach zabronionych składa się z 10 rozdziałów a z 29 paragrafów: R. 1. O zakazanych książkach apostołów, heretyków, schizmaty-ków i innych pisarzy. R. II. O wydaniach Pisma św. w tekście oryginalnym i w tłómacze-niach starożytnych. R. III. O wydaniach Pisma św. w językach nowożytnych. R. IV. O książkach plugawych. R. V. O niektórych książkach szczególnej treści. R. VI. O świętych obrazach i odpustach. R. VII. O książkach liturgicznych i nabożnych. R. VIII. O gazetach, dziennikach i czasopismach peryodycznych. R. IX. O pozwoleniu na czytanie i przechowywanie książek zakazanych. R. X. O ujawnianiu złych książek.

5) Jakie książki i pisma są obecnie zakazane przez Kościół? A) Książki bezwzględnie wszystkim wzbronione: 1) Wszystkie książki imiennie przez samego papieża zabronione (§ 47); 2) wszystkie książki imiennie umieszczone na Indeksie z roku 1900 (§ 23); wszystkie książki zakazane imiennie przez biskupów (§ 29, 26); 4) Biblie wydane przez akatolików w jakimkolwiek języku (§ 5, 6, 8); książki potępione przed r. 1600 przez papieży lub powszechne sobory (§ l);

б)    książki jakichkolwiek pisarzy i jakiejkolwiek treści, które dowodami bronią herezyi lub schizmy (§ 2); 7) książki jakichkolwiek pisarzy lub jakiejkolwiek treści, które w jakikolwiek sposób (wprost lub ubocznie) podkopują podstawy reli-gii (§ 2), t. j. te, które bronią na seryo sceptycyzmu powszechnego, materyalizmu, racyonaliz-mu, pozytywizmu, deizmu, panteizmu, ateizmu, czystego naturalizmu lub innych teoryj podkopujących tendencye religii katolickiej lub re-ligii wogóle; 8) książki, które dowodami bronią błędów potępionych przez Stolicę Apostolską

106

(§ 14); 9) książki, które fałszują lub zbyt ście- aprobaty władzy kościelnej (§ 13); 8) książki do śuiają pojęcie inspiracyi Pisma św. (§ 11); 10) modlitwy i nabożeństwa, jeżeli im brak aprobaty książki, które uwłaczają Bogu, albo Najświętszej kościelnej (§20); 9) książki treści religijnej, jak Pannie Maryi, albo świętym, Kościołowi katolickiemu lub jego obrządkom, Sakramentom, wreszcie Stolicy Apostolskiej (§11);    11) książ

oto: moralnej, ascetycznej, mistyczuej i t. d. (przeznaczone dla ludu), chociażby na pozór przyczyniały się do nabożeństwa i pobożności, jeżeli im brak aprobaty kościelnej (§ 20). C) Książki warunkowo dozwolone niektórym tylko: a) oddający się studyom teologicznym lub biblijnym (tak duchowni jak i świeccy) mogą używać: jakichkolwiek Biblij, wydanych, czy - to przez akatolików, czy przez katolików, w jakimkolwiek języku (starożytnym czy nowożytnym), z aprobatą biskupią lub bez aprobaty, z przypiskami—pod warunkiem, że ani w przypiskach ani w przedmowie nie są (zaczepiane lub) zbijane dogmaty katolickie (§5—8). b) Profesorowie jakiejkolwiek literatury i ludzie pewnego stano wis ka (literaci, pisarze z zawodu, cenzorowie książek, rektorzy, dyrektorzy szkół średnich lub wyższych, katecheci gimnazyalni) mogą czytać klasyków starożytnych i nowożytnych, nawet tendencyjnie plugawych, jeżeli to czytanie: a) nie przynosi uszczerbku ich wierze lub obyczajom; ß) jeżeli jest im potrzebne lub pożyteczne. D) Inne publikacye bezwzględnie wszystkim wzbronione: 1) Wydawnictwa peryodycz-ne, broszury, gazety, pisma lub kartki i t. d., zakazane przez biskupów (§ 29, 26); 2) wydawnictwa peryodyczne, broszury, czasopisma i gazety, które tendencyjnie napadają na religię lub dobre obyczaje (§ 21); 3) obrazy i obrazki, niezgodne z duchem Kościoła (§ 15). E) Publikacye wzbronione wszystkim, ale warunkowo, t. j. jeżeli im brak aprobaty kościelnej: 1) książeczki, broszury, kartki i t. d., które opowiadają o nowych objawieniach, pro- ' roctwach lub cudach (§ 13); 2) książeczki, broszury, kartki, pisma i t. d., które zaprowadzają nowe nabożeństwa, nawet prywatne (§ 19); 3) książeczki i broszury do modlitwy i nabożeństwa (§ 20); 4) książeczki i broszury treści religijnej, jak oto: moralnej, ascetycznej, mistycznej (przeznaczone dla ludu), chociażby się pozornie przyczyniały do nabożeństwa i pobożności (§ 20). — II-gi Tytuł: O cenzurze książek obejmuje pięć rozdziałów a 20 paragrafów (§§ 30— 49). R. I: O zwierzchnikach powołanych do cenzury książek. R. 11: O zadaniu cenzorów przy badaniu i ocenie książek. R. III: O książkach podlegających poprzedniej cenzurze. R. IV: O drukarzach i wydawcach książek. R. V:

O karach nałożonych na przestępujących dekrety generalne.

Jakie więc książki lub pisma potrzebują aprobaty kościelnej? A) Aprobaty i pozwolenia Rzymu potrzebują następujące książki: 1) Tłómaczenia Pisma św.

ki, które tendencyjnie lżą kościelną hierarchię, stan duchowny lub zakony (§ 11); 12) książki, zalecające lub na seryo nauczające zabobonów, losowania, wróżenia, magii, wywoływania duchów, spirytyzmu, niektórych („nadprzyrodzonych”) objawów magnetyzmu i hypnotyzmu (§12); 13) książki przedstawiające pojedynek, samobójstwo lub rozwód cywilny a całkowity jako rzeczy dozwolone (§ 14); 14) książki, które przedstawiają jako pożyteczne lub nieszkodliwe dla Kościoła lub społeczeństwa: masoneryę i pokrewne jej duchem sekty (karbonaryzm, fenianizm, mazzinizm), oraz socyalizm, iuternacyonalizm, rewolucyonizm, anarchizm, nihilizm, kommunizm i inne, które, czy-to otwarcie czy skrycie, spiskują albo przeciw Kościołowi, albo przeciw prawowitej władzy świeckiej (§ 14); 15) książki (czy-to starożytne, czy nowożytne), które tendencyjnie opowiadają lub też pouczają o rzeczach lubieżnych (§9).—B) Książki dla wszystkich warunkowo wzbronione (t. j. jeżeli warunek lub warunki nie są spełnione, książka jest zabroniona bezwzględnie i dla wszystkich): 1) Biblie we wszystkich językach nowożytnych, jeżeli a) nie są wydane przez katolików, b) jeżeli nie mają aprobaty Rzymu (wtedy nie potrzeba przypieków) albo aprobaty biskupiej i przypisków wyjętych z śś. ojców Kościoła lub katolickich uczonych (§ 7); 2) Biblie wydane w językach: łacińskim, starogreckim, hebrajskim i wszystkie starożytne (od I — X wieku) tłómaczenia katolickie Pisma św.—jeśli: a) nie są wydane przez Katolików; b) jeśli nie mają aprobaty biskupiej (nb. przypisków nie trzeba) (§ 5 — 8); 3) nowe wydania mszałów, brewiarzy, rytuałów, ceremoniałów biskupich, pontyfikatów rzymskich i innych książek liturgicznych, jeżeli w czemkolwiek nie zgadzają się z oryginałem przez Rzym zatwierdzonym (§ 18); 4) książki napisane przez akatolików, które przeważnie i z zamiarem (ex professo) obrabiają tematy religijne (Pismo św., teologię dogmatyczną i moralną, prawo kanoniczne, liturgię, historyę kościelną, filozofię moralną), jeżeli przed czytaniem nie ma się pewności, że w nich nie ma obrony błędów religijnych (§ 3)—jeżeli zaś nie obrabiają (ex professo) tematów religijnych, nie są ogólnie wzbronione, dopóki szczegółowy dekret Rzymski ich nie zakaże (§ 4);

5) dzieła starożytnych i nowożytnych klasyków tendencyjnie plugawe, dopóki nie zostaną o-czyszczone (§ 10);    6) książki, które zaprowa

dzają nowe nabożeństwa, nawet prywatne—jeżeli im brak aprobaty kościelnej (§ 13); 7) książki, które opowiadają o nowych objawieniach, w językach nowożytnych, jeżeli nie są opatrzo-widzeniach, proroctwach i cudach, jeżeli im brak j ne przypiskami (§§ 30, 7).    2) Wykazy lub spi-

sy odpustów, zebrane po raz pierwszy z autentycznych dokumentów potrzebują aprobaty św. Kongregacyi Odpustów (§ 17).    3) Książki po

tępione szczegółowemi dekretami Rzymu (umieszczone imiennie na Indeksie), jeżeli dla ważnych przyczyn wypada na nowo je wydać, potrzebują pozwolenia św. Kongregacyi Indeksu (§ 31).    4)

Wszystko, co w jakimkolwiek stoi związku z bea-tyfikacyą lub kanonizacyą Sług Bożych podczas toku sprawy, potrzebuje aprobaty św. Kongregacyi Obrządków (§ 32).    5) Zbiory dekretów

oddzielnych rzymskich Kongregacyj mogą być wydane jedynie za poprzedniem pozwoleniem Prefekta odpowiedniej Kongregacyi i z zachowaniem warunków przepisanych (§ 33).    6) Wikaryusze

i missyonarze apostolscy w krajach podległych św. Propagandzie nie mogą wydawać książek lub pism, które wprost lub ubocznie traktują o sprawach religijnych lub kościelnych bez upoważnienia tejże Kongregacyi (Wyjątek stanowią katechizmy, małe książki treści pouczającej, instrukcye, książki do nabożeństwa i inne podręczniki, przeznaczone do codziennego użytku; dla tych wystarcza aprobata Biskupa lub Wika-ryusza apostolskiego—§ 34).    7) Autor przeby

wający w Rzymie nie potrzebuje dla swych książek podległych cenzurze kościelnej (choćby je poza Rzymem wydawał) innej aprobaty, prócz pozwolenia Kardynała, Wikaryusza i Mistrza pałacu papieskiego (§37). B) Aprobaty i pozwolenia biskupiego potrzebują [NB. aprobaty winien udzielać, nie Biskup drukarza, ale Biskup tej miejscowości, skąd się książki rozchodzą, gdzie jest główny ich skład: ubi pu-blici juris fiunt] :    1) Tłómaczenie Pisma św.,

opatrzone przypiskami (§7).    2) Książki lub

pisma opowiadające o nowych objawieniach, proroctwach, cudach (§ 13).    3) Książki lub pis

ma, zaprowadzające nowe nabożeństwa (§ 13).

4) Nowe święte obrazy i obrazki (§ 15).    5)

Książki, książeczki, spisy, wykazy, kartki i t. d., podające odpusty (§ 17).    6) Nowe wydania

ksiąg liturgicznych, dokonane wiernie według autentyków w Rzymie aprobowanych (§ 18).    7)

Wszystkie litanie (prócz litanij Już przez Rzym potwierdzonych): do Wszystkich Świętych, za konających, do Najśw. Imienia Jezus, do Najsł. Serca P. Jezusa, do Matki Boskiej Loretańskiej (§ 19).    8) Wszystkie książki lub książeczki do

modlitwy, nabożeństwa, pouczenia, przeznaczone dla ludu, treści religijnej, moralnej, ascetycznej, mistycznej i inne, które mają na celu obudzenie pobożności w ludzie lub jego pouczenie (§ 20).    9) Wszystkie książki z dziedziny Pisma

św., teologii, historyi kościelnej, prawa kanonicznego, teologii przyrodzonej, etyki i innych religijnych lub moralnych nauk (§ 41).    10) Wszyst

kie pisma (także czasopisma), które wyłącznie lub przeważnie zajmują się religią albo do-bremi obyczajami (§ 41).    11) Nowe wydania

lub tłómaczenia książek (i pism), nawet już apro-

bowanych (które skąd inąd już aprobaty potrze bują—§ 44).    12) Książki (od 1—11 wyliczone),

wydane przez zakonników (w ścisłem tego słowa znaczeniu), potrzebują obok aprobaty biskupiej także pozwolenia Przełożonych zakonnych (§ 96).— [NB. Książki i pisma wymienione pod N.N 1, 2, 3, 8, jeżeli nie mają aprobaty kościelnej, są temsamem zakazane],

s) Nowy Indeks z r. 1900. Konstytucyą „Officiorum ac munerum” dopiero połowa dzieła była ukończoną. Należało jeszcze wygotować nowy Indeks i zastosować go do nowego prawa. Ciężka ta i żmudna nad wyraz praca zajęła niespełna 4 lata. Brało w niej udział, prócz licznych członków Kongregacyi Indeksu, wielu uczonych rozmaitych narodowości, tak, że „wydanie Leonowe jest ze wszech miar poprawne”. Leon XIII potwierdził nowy Indeks przez breve: „Romani Pontifices” (17 września 1900) i nakazał zachowywać go na całym świecie; zarazem zniósł wszystkie inne kościelne Indeksy, a jedynie nowemu przyznał moc obowiązującego prawa. „Index librorum prohibitorum S. S. D. N. Leonis XIII iussu et auctoritate recognitus et editus; praemittuntur Constitutiones apostolicae de examine et prohibitione librorum” („Romae, typis Vaticanis, MCM; editio altera”, wyd. 2-e, tamże MCMI, XXIII, 1—317 str. 8-o maj.) składa się z dwóch części. Po breve „Romani Pontifices” i przedmowie sekretarza ks. Essera O.

P. następuje w wydaniu drugiem część 1 (pars prior str. 1 — 34), która obejmuje dwie obecnie obowiązujące konstytucye papieskie: Leona XIII „Officiorum ac munerum” i Benedykta XIV „Sollicita ac provida” (p. w.); II część (pars posterior, str. 35—317), to właściwy imienny Indeks zakazanych książek, ułożony według alfabetu nazwisk autorów, świeżo sporządzony i poprawiony. Poprawa i rewizya starego Indeksu była tak gruntowną i radykalną, że usunięto z niego przeszło połowę, t. j. około 2 583 dzieł. Na imiennym Indeksie znajdują się dzieła, nie za najgorsze uważane, jak to często mylnie sądzą, ani też nie najniemoralniejsze, ani nawet wszystkie (lub przeważna większość) dzieł heretyków, ale bądź te jedynie, które bardzo się szerzyły i wskutek tego przynosiły wiele szkody, bądź dzieła napozór nie tak złe jakby się zdawało, lecz kryjące w sobie wielkie niebezpieczeństwo dla wiernych. Wszystkie inne dzieła i pisma, albo szkodliwe, albo niemoralne, albo heretyckie, zakazane są Dekretami o gól nem i bulli „Officiorum”, w ten sam sposób i z temi samemi skutkami, jakgdyby były imiennie umieszczone na Indeksie. Jedne i drugie obowiązują katolików w sumieniu pod grzechem (zwykle) ciężkim, a w niektórych wypadkach, gdy chodzi o czytanie, przechowywanie i obronę książek napisanych przez odstępców lub heretyków, broniących herezyi (w książce), lub o książki potępione (pod karą klątwy za-

ii

IL Index libr. prohib. w Polsce należy do zjawisk stosunkowo późnych. Jego zapowiedzi, jak oto: właściwe postanowienia biskupie i królewskie, wypływające z łączności Polski z Kościołem, datują wszelako z czasów dość odległych, zwłaszcza, jeżeli się zważy młodszość cywilizacyjną Rzeczypospolitej w jej umysłowym i kulturalnym stosunku do Zachodu, oraz fakt, że dopiero Osiemnaste Koncylium Ekumeniczne, Trydenckie (1545—1563) zajęło się gruntowniej

strzeżonej) imiennie przez samego papieża — wtedy obowiązują przepisy nowego Indeksu, nawet pod klątwą, od której rozgrzeszyć może tylko sam papież (excommunicatio 1. s. R. Pontifici specialiter reservata).

Literatura: Jakób Gretser S. L „De iure et more prohibendi, expurgandi et abolendi li-bros haereticos et noxios” (Ingolst. 1603); Bern. Fritsch „Dissert, de censura librorum et propo-sitionum in negotiis religionis” (Wrocław 1775); Franciszek Zaccaria S. I. „Storia polemica delle proibizioni de libri” (Rzym 1777); A. Hey-mans „De ecclesiastica librorum aliorumque scriptorum in Belgio prohibitione” (Bruksella 1849); Fessier „Das Kirchliche Bücherverbot” (Wiedeń 1858); Reu s ch „Der Index d. verbotenen Bücher”(2 t., wyd. 2-e Bonn 1883—85); Aug. Arndt

S. I. „De libris prohibitis commentarii” (1895). Po ukazaniu się nowego prawa indeksowego w bulli „Officiorum ac munerum” wydano w Europie cały szereg (około 25) kommentarzów, mniej lub więcej dokładnych. Do lepszych i gruntowniej szych prac należy zaliczyć: Bondi nh o u „La nouvelle législation de l’Index” (Paryż 1899); Dilgskron C. SS. R. „De re-visione et approbatione librorum typis descri-bendorum” (1897); Gennari „Della nuova disciplina sulla proibizione et sulla censura dei libri overo la Constit. Officiorum brevemente commentata” (Neapol 1898); Hollweck „Das Kirchliche Bücherverbot” (1897); I. Pennecchi „In constitutionem apostoł. Officiorum ac munerum brevis commentatio” (Rzym 1899); Péri es „L’Index” (Paryż 1898); Schneider „Die neuen Büchergesetze der Katholischen Kirche” (1899); Van Coilhe C. „Commentarius in Constit. Officiorum ac munerum” (Toruń 1899); A. Vermeer s ch S. I. „De prohibitione et censura librorum” (wyd. 3-e 1901). Oprócz tego wielu innych poumieszczało, czy-to w oddzielnych dziełach (np. w Teologii moralnej), czy też po różnych czasopismach naukowych, mniej lub więcej dokładne kommentarze. Tak: A. Arndt S. I., Desjardins S. L, Géuicot S. I. Haine A., Hilgers I. S. I.. Lehmkuhl A. S. L, Moureau, Noldin H. S. L, Palni eri D. S. I,, Piat T., Planchard, W rnz S. I. i inni. U nas tylko ks. dz. Jan O p celiński dał mały kommentarz (70 stronic) rzeczonej bulli p. t. „Dekrety generalne” (Poznań 1897).

sprawą I-ów wogóle. Brzask życia umysłowego w Polsce, wszczętego na szerszą skalę z wiekiem XV, zeszedł się chronologicznie z buntem religijnym najbliższych pobratymców i sąsiadów zachodnich, Czechów, którzy już w trzeciem i czwartem dziesięcioleciu tego wieku napełnili Europę wrzawą Wojen Husyckich. Z wojną łączył się gorący ruch umysłowy, który nie mógł pozostać bez wpływu na sąsiadów. Już tedy w r. 1423 Statuta Wojciecha Jastrzębca, biskupa krakowskiego, w rozdziale „De rubricis su-spectis, in libris missalibus contentis etc.” (Sta-rod. Prawa Pols. Pomn. IV, 82—83), piętnują mianem herezyi błędne pojmowanie Transsub-stancyacyi i t. d., uwidocznione w niektórych mszałach, importowanych z krainy husytyzmu, oraz, wskazawszy poprawkę, nakazują niszczenie ustępów inkryminowanych „sub interminatio-ne maledictionis aeternae”. Tenże Wojciech Jastrzębiec, jako arcyb. gnieźnieński, polecił w kilka lat później (1430 r.) Konradowi, biskupowi wrocławskiemu, tępienie książek heretyckich w jego dyecezyi („Enc. Kość.” VIII, 69—79), wystawionej najbardziej na wpływy husyckie. Wszelako, poza ustawami synodalnemi i rozporządzeniami biskupów, rozwój zasady I-u w Polsce rozpoczyna się właściwie dopiero w dobie Re-formacyi. Edykt króla Zygmunta I, wydany d. 24 lipca 1520 r. w Toruniu (Załuski „Epistolae hist, famil.” II [III] fol. 742) zabrania czytać, sprzedawać i używać pism Lutra pod karą konfiskaty majątku i banicyi. Gdy rada miasta Krakowa okazała się w wykonywaniu tego rozporządzenia niedbałą, król ponowił swój edykt d. 15 lutego 1522 r., rozszerzając go na zwolenników Lutra wogóle (j. w.). Kiedy i to nie pomogło, Zygmunt I edyktem z dnia 7 marca 1523 r., wydanym in Gonventione Generali w Krakowie, zagroził rozpowszechniającym książki lu-terskie—dogma pestiferum,— całopaleniem i konfiskatą dóbr (z Metr. Kor. ks. 37, BB. fol. 383, przedruk por. u W. Zakrzewskiego „Powstanie i wzrost Reformacyi w Polsce”, 229). Jeden edykt sypał się za drugim, ale pomimo, że Zygmunt I ponawiał je w r. 1540 (j. w. 236), 1548 (j. w. 241), 1544 (j. w. 242), a wtórowały im przepisy synodalne (j. w. 240) i mazowieckie, zaznaczone w r. 1525 przez Decretum ks. Janusza przeciw dyssydentom, którym karą śmierci i konfiskatą dóbr zagrożono („Vol. Leg.” I, 448 [223]), rozporządzenia te były raczej postrachem, niż prawem, wykonywanem faktycznie, zwłaszcza, gdy na tron wstąpił liberalny Zygmunt August. Edykty tego króla z lat 1556, 1564 i 1568 („Enc. Kość.” j. w.) były dla protestantyzmu raczej pomocą, niż przeszkodą (Por. Zakrzewski j. w. 96—214) z powodu, że król sam chętnie «nowostkami» się otaczał. Kiedy sejmy z lat 1558—59, 1562—63 bezskutecznie sprawę dyssydentów roztrząsały, lub nawet, w obronie liberalizmu, posuwały się do zakazu egzekucyi wyroków sądów duchownych, co sejm z r. 1565 ponowił; kiedy juryzdykcyę o herezyę odebrano biskupom (Theiner „Vet. Mon. Pol.” II, 681), zapanowała w Polsce w drugiej połowie XVI wieku atmosfera dość niepodatna, by rozporządzenia trydenckie w sprawie I-ów zakorzenić i rozwinąć się w niej mogły. Inny duch powiał dopiero w epoce «króla dogmatów», Zygmunta III. W r. 1603 ukazał się w Krakowie pierwszy I. polski, pod tyt. „Index librorum prohibitorum cum regulis, confectis per Patres, a Tridentina Synodo delectos, auctoritate Pii IIII primum editus, postea vero a Sixto V auctus, et nunc demum S. D. N. Clementis PP. VIII jussu recognitus, et publicatus Cracoviae in offi-cina Andreae Petricovii”. W roku następnym, 1604, przedrukowano go pod tym samym tytułem dla użytku Akademii w Zamościu, „Instruc-tione adiecta de exequenda prohibitione, deque sincere emendandi et imprimendi libros, ratio-ne”, a w r. 1617—ponownie w Krakowie. Ów I., rozpowszechniany i używany gorliwie w Polsce przez długie lata, bo, jak się zdaje, aż do ukazania się poprawniejszych i nowszych edycyj rzymskich z lat 1704 i 1758, obejmujących także pisarzów polskich, stanowił w dziejach rozwoju umysłowego Polski zjawisko bardzo poważne. Spis autorów i książek zakazanych poprzedzały w nim pewne rozporządzenia ogólne, a ciekawe. Przedewszystkiem wciągnięto doń postanowienie Piusa IV z r. 1563, zabraniające używania książek i pism heretyckich, lub o herezyę podejrzanych, pod karą klątwy (excom-municationis poenae—Por. wyd. zamojs. tego I-u, str. 7). O tern, czy książka jest heretycką, lub tylko o herezyę podejrzaną, orzekać mieli inkwizytorowie, a gdzie-by ich nie było—biskupi (j. w. 20—22). Przepisu tego nie osłabiły bynajmniej klauzule, wywołane przez skargi uczonych (zachodnich), dotkniętych zakazem lektury wielu dzieł naukowych (j. w. str. 9). Klauzule te utrzymały bowiem w sile pierwotnej: 1) Zakaz stanowczy czytania książek, zabronionych przed r. 1525, 2) Zakaz, dotyczący wszelakich dzieł, napisanych przez mistrzów heretyckich,

3) Zakaz książek, traktujących o religii, a napisanych przez autorów podejrzanych, 4) Zakaz wszelakich książek, traktujących o religii, a nie posiadających sankcyi teologów katolickich, 5) Zakaz dzieł, choćby i całkiem prawowiernych, ale nie posiadających specyalnej sankcyi Kościoła, a napisanych przez ludzi, którzy kiedykolwiek z herezyą do czynienia mieli (j. w. str. 11). Zabronionych autorów obcych wyszczególnia I. rzeczony, w liczbie kilkuset, w dwóch rubrykach: Auctores prohibiti primae classis (mistrzowie i twórcy herezyi) i Auctores prohibiti secundae classis (pisarze, przez herezyę dotknięci). Przetaczamy poniżej autorów dzieł, wydanych w Polsce, a zamieszczonych wtedy na I-ie w ustępie p. t. „I. auctorum et librorum prohi-bitorum in Polonia editorum” (wyd. 1603 s. 146— 150): Adamus Thobolius, Andreas Samuel, Andreas Chrzanstovius..., Andreas Volanus Lvov-censis, Andreas Fricius Modrevius (Modrzewski), Andreas Tricesius, Albertus Vvidaviensis, Albertus Zakrzewski..., Albertus a Nowemiasto, Ber-nardus Lublinensis..., Biblia Brzeska, Biblia IS'ie-świezka, Bartholomeus Bitlinerus, Cbristophorus Treccius, Christophorus Peripateticus Leopolita-nus, alias Przechadzki, Christophorus Ostrorod Scotus, Daniel Bieliński, Daniel Mikolaiewski, Erasmus Glicnerus, Eustachius Trepka..., Faustus Sozinnus (tak), Gallus Kościelecki, Gregorius Paulus Bresinensis, Gregorius a Żarnowiec..., Gregorius Orsacius, Hieronymus Małecki..., Jacobus Nie-moiewski, Jacobus Przyluski-Jessovius, Jacobus Sylvius, Joannes Mączyński, Joannes Lassicius, Joannes a Lasko (Łaski), Joaunes Kosminius, sive Cosmius, Joannes Niemoiewski, Joannes Gasper, Joannes Seclucianus, Joaunes Turuovius, Joannes Licinius, Joannes Grotowski, Jodko Li-thuanus... (Jana Kochanowskiego, jako anonima): Carmen macaroiiicum de eligendo vitae genere, Laurencius Kryscovius, Laurencius Prasnicensis, Martinus Kwiatkowski, Martinus Czecliovicius, Martinas Krowicki, Martinus Bielski, Martinus Murinius, Nicolaus Rey, Nicolaus Radziwiłł (I. classis), Nicolaus Kownacki, Nicolaus Pacius (Pac), Nicolaus Wędrogowski, Nicolaus Christo-porski, Paulus Glodius Zbassinensis, Paulus de Moutanis, Paulus Gilovius, Petrus Goniec (z Goniądza), Petrus Artomius, alias Krzesichleb, Petrus Sta-torius, Stanislaus Tarnovius (Tarnotvski), Stanislaus Sarnicius (Sarnichi), Stanislaus Wiśniewski, Stanislaus Lutomierski, Simon Budnaeus, Simeon Turnovius, Stanislaus Kosicki, Thomas Falcovius (Falkowski), Valentinus Neotebulus i Valentinus a Brzozo w. Stąd-to powód wyjątkowej dzisiaj rzadkości dzieł, przez większość tych pisarzy napisanych. Jak wspomnieliśmy, I. rzeczony, wraz z dopełnieniami I-ów rzymskich z lat 1704 i 1758, stanowił przez długie lata przewodnik umysłowy dla przeciętnych mas czytelników, a nawet i uczonych (Krakowskich, Zamojskich i t. p.) polskich. Jego wpływ łamał się jeszcze z epoką Stanisławowskiego Odrodzenia, u której wrót pojawiła się encyklika papieża Klemensa XIII z dnia 31 stycznia 1767 r., przypominająca biskupom ich prawo i obowiązek zabraniania książek zdrożnych po dyecezyach. Encyklika ta nie mogła już jednak wywrzeć wpływu poważniejszego na ruch umysłowy Polski Stanisławowskiej. Nie wywarł go także dekret papieża Leona XII z dnia 26 marca 1825 r., do-dąny do reguł I-u, a polecający biskupom, aby ci, nie czekając aż Stolica Apostolska pewne dzieła na I-ie umieści, czuwali nad ochroną wiernych od szkody, jaką im czytanie książek szkodliwych sprawić może. Dnia 24 sierpnia 1864 r. Rzymska Kongr. I-u przesłała wszystkim biskupom cyrkularz z oświadczeniem, że złe książ-

J. K. K.

ki, broszury i czasopisma tak się pomnożyły, że, pomimo, iż do Rzymu nieustannie nadchodzą, trudno dość rychło wydać o nich opinię; że przeto—dawny obowiązek biskupów względem właściwej opieki nad dyecezyami troskliwie winien być wypełniany, w myśl dekretu z 1825 r. Dnia 12 października 1869 r. papież Pius IX cofnął wszystkie rozporządzenia dawniejsze, I-u dotyczące („Enc. Kość.” j. w.), i ustanowił cenzury nowe, bardziej z duchem czasu zgodne. Duchem tej zasady rządziły się publikacye aż do konstyt. z r. 1896, o której wyżej (I ß).

III. Ważniejsze pozycye Indeksu z roku 1900. a) Objaśnienie wstępne. Przybliżoną liczbę druków zabronionych oznaczyć można ua 6 000; zwiększa ją jeszcze cała summa książek i autorów zakazanych do r. 1600 (punkt I konst. Leona XIII z d. 25 stycznia 1896 r.), a niewyszcze-gólniouych już w I-e najnowszym. Tu np. znajdujemy tylko pseudonym „Girolamo Savon arola” z XIX w., gdy rzeczywistym Savonarolą I. Trydencki zajmuje się najżywiej, najwięcej mu miejsca poświęca (ed. Colonia 1614, pag. 80— 81). Na tym I-e występuje nawet papież Pius II jako Aeneas Sylvius z pismami, które sam w „Bulla retractationis” potępił (pag. 39). Z pośród zakazów z przed r. 1600 przytaczamy np.: Boccaccio „Decameron”; Cardanus; Dante „De monarchia”; „Epistolae obsc. virorum”; Erazm Rot. „Colloquia”, „Moria”, Lingua” i in. (Pewna kategorya oddana do oczyszczenia fakultetom teologicznym Paryża i Lovanium; los pozostałych powierzony fakultetom tym wogóle); „Gęsta Romanorum”; Morus Tom. — wszystko; Occham W.—wszystko, co napisał p-ko pap. Janowi XXII i „Opus nonaginta dierum”; Ochinus Bern.; Pulci; Paracelsus; Stephanus H. „Thesaurus linguae graecae”; słynne „Somnium Viridarii” (Songe du Verger), Valla Laur. i in. Rzecz prosta, że I. Trydencki obejmuje wszystkich reformatorów i wielu humanistów, poprzedzających jeszcze w. XVI, głównie jednak wiek ten zapełniających odszczepieńców. Wszyscy ci dawniejsi, o ile występują w piśmie lub druku są i dziś zabronieni, jeżeli po roku 1600 zakazu z nich nie zdjęto. Z późniejszych I. 1900 r. niektórych przywrócił do praw: np. Leibniza, którego „Hist. arcana”, zakaz. r. 1703, objęta I-em ed. turyńskiej 1891 r., nie znajduje się już na I-e 1900 r. Zdarzają się jednak i chwilowe tylko zwolnienia: np. To-wiańskiego „Do rodaków”, które na to tylko znikło z I-u turyńskiego, aby się zjawić napowrót w rzymskim 1900 (i ed. 1901). Z wydawnictw XVII i XVIII w. utrzymało się na I-e bardzo wiele druków Jansenizmowi i Gallikanizmowi przychylnych, bezimiennie najczęściej pod wyr. „Examen'', „Lettre”, „Mandement”. W tej kategoryi znajduje się i „Collectio bullarum” w sprawie gallikanizmu, za Piusa VII d. 26 lipca 1822 potępiona.—Rzeczy polskich i dotyczących Polski wiele ubyło przez czas. Już w I-e Trydenckim późniejszych wydań niema bardzo wielu tych, które obejmuje I. prow. gnieźnieńskiej z r. 1603 (ob. wyż. II). Na wykazie powszechnym (ed. colon. 1614) są: Amplia Joannes polonus, Critius Andreas (arcybp), Gorcinianus, à Lasco Joannes, à Niemen (Niemensis) Theodoricus, Sarnicius Stanisl., Scrinius Michael dantiscanus, jest wręczcie Volanus Andreas; może i Czoch Laurentius jest polakiem. Do pewnych przybywają z okresu wstrząśnień i polotów religijnych Blandrata, Erazm, jak najściślej z Polakami związany, wreszcie Faustus i Laelius Sozzinowie. Z tych wszystkich (por. Jochera „Obraz”) na I-e roku 1900 nie utrzymał się ani jeden; Krzy-cki, Łaski, Wolan byli jeszcze na I-e r. 1891. Z przybyłych po r. 1600 Zahorowskiego następnie usunięto, ale już po r. 1891 przywrócono. Ostatecznie w r. 1902 na I-e znajdowały się z Rz. Polsk. wyłącznie tylko dotykające Kościoła i jego nauki, a i tych jest bardzo mało.— Z dwu poniższych wykazów pierwszy (ß), obejmujący literaturę powszechną, daje tylko najwybitniejsze nazwiska i dzieła: A) do końca wieku XVIII, B) z wieku XIX; drugi mieści w jednym ciągu druki polskie lub Polski dotyczące. Skrócenia w obu wykazach: o.om = dzieła wszystkie; o.f.a. — wszystkie romanse, powieści; d.c.= „dopóki nie będzie poprawionem”; Pap. = akt władzy papieskiej, jak bulla, breve, decretum, epistoła; gdzie jest sama tylko data, tam zapadł dekret kongregacyi I-u. W dacie pierwsza liczba na oznaczenie roku w części A) wykazu ß oraz w wyk. y ma wszystkie cztery cyfry, w części B wyk. ß—tylko dwie, wskazujące rok bieżący po 1800-ym; cyfry rzymskie dają liczbę porządkową miesiąca, po nich arabskie — dnia.

ß) Niektóre dzieła lit. powszechnej z I-u wyjęte. A) Do 1800 włącznie: „Acta eruditorum Lipsiae édita 1682— 1731”; Nova a. 1732—56; suppl. 1702—64. Albertus Magnus „A. M. diviso in tre libri” 1665 XI 24. Alfieri W. „Satire”, „Della tyrannide”, „Panegy-rico di Plinio a Trajano”, „Del principe e delle lettere”, autobiografia—1823, 1827. Aretiuo P. „Le carte parlant!”, 1679 XII 4. Arnauld, ojciec i syn (w obronie Jansenizmu; 20 dr. przez cały w. XVII). Baronius R. o.om. 1668, 1679, 1757. Bayle P. o.om. Beccaria „Dei delitti e delle pene” 1766 II 3. Berkeley „Alciphron” 1742 XI 20. Bodin J. „Universae naturae the-atrum” 1628 VIII 14. Browne T. „Religio me-dici” 1645 III 18. Bruno Giordano o.om. 1600 II 8. Buddeus J. Fr. O.om. 1724,—38,—38,— 50. Carpzovius B. „Commentarii in legem re-giam Germanorum”; 4 in. dr.—1655,—61, 1714). Cicogna M. 11 dr. 1683 —1711. Condorcet M.

J. „Esq. d’un tableau hist. des progrès de l’e-sprit humain” 1827 IX 10. Dalembert ob. „Encyclopédie”. Darwin Erazm „Zoonomia” 1817 XII 22. Descartes R. „Op. philosophica” 1663 XI 20; „Meditationes de prima philos.” 1663 X

P h.

VI 11. Bouillet „Diet.

I    c., 1720 V 22 d. <?.; „Les passions de 1’ n 1663 XI 20; 3 in. dr. d. c. Diderot D. „Jacques le fataliste et son mâitre” 1804 VII 2; ob. „Encyclopédie”. „Encyclopédie ou diction, raisonné des sciences, par Dalembert et Diderot” Pap. 1758 XII 5, 1759 IX 3. Erigena Job. Scotus „De Divisioue naturae” 1684 IX 5. Eti-ro Partenio ob. Aretino. Febronius J. ob. Hontheim. Feuélon Fr. „Explic. des maximes” Pap. 1699 III 12. Fonteniielle B. „Entret. sur la pluralité des mondes” 1687 IX 22; „La republ. des philos.” 1779 V 14. Fromondus Libertus „Brevis anatomia hominis” Pap. 1642 III 6, 1654 IV 23; list publ. „Theses vestras” Pap. 1641 VIII 1, 1654 IV 23; 5 in. dr. Fryderyk

II    król pruski „Oeuvres du philosophe de Sans-Souci” 1760 II 12, Gibbon Edw. „The hist. of the décliné a. fall of the Rom. Emp.” 1783 IX 26. Giordano Bruno ob. Bruno. Grotius H.

O. om. theologica 1757 V 10; „De studiis insti-tuendis” 1660 III 1; „Apologeticus” i „Poemata” 1626 III 26. Guicciardini Fr. „La historia d’Italia ed. Sansovino”, oraz dwa ustępy później wydane 1603 VII 2. Hallam H. „Cons. history of Engld” 1833 VIII 5. Heineccius „Elem. juris nat. et gent.” 1743 III 4. Helvetius KI. „De 1’esprit” Pap. 1759 I 31; „De 1’homme” 1774 VIII 29. Herbinius J. „Religiosae Kijovienses eryptae” 1677 III 27. Holbach P. T. „Système de la nature” 1770 XI 9; „Système social” 1775 VIII 18, „Hist. er. de Jesu Chr.” 1778, 1782. Hontheim J. M. „De statu ecclesiae” 1764,—66,—71,—73. Hume D. 0. om. 1761 I 19, 1827 IX 10. Ionsthonus Job. „Naturae Constantia” 1633 IX 19 i „Thaumatographia natura-lis” 1634 VII 18; „Hist. civ. et eccl.” 1649 X 5; 2 in. dr. 1662, 1690. Jakób I, król ang. „BaacXixov öwpov” 1606 I 20; 2 dr. teolog, i polemika z Pawłem V 1609—20. Julian Apostata „Le opere scelte per la prima volta” 1828 III 1. Kaut Im. „Kritik d. reinen Vernunft” 1827 VI

11. Kluweryusz 0. om. 1640 I 23. La Mettrie „Oeuvres philos.” „sive in unum collecta, sive separata” (razem czy osobno) 1769 VIII 17, 1770 II 15. Launoy (-oius) J. 26 druków 1662 — 91; „Véritable tradition de l’Eglise sur la prédestination et la grâce” Pap. 1704 I 28. de L’Estoil-le P. „Journal des choses mémorables” 1747 I

17. Leti Grz. O. om. 17 dekretów 1667—1702. Lipsius J. „Orationes octo” 1613 XII 31; „Epistolarum décades XIIX” 1626 VI 17, 1626 VII 24. Locke J. „An essay concern. human under-standing” Pap. 1734 VI 19; „The reasonableness of Christianity” 1737 IX 25. Maimonides M. „De idolatria c. notis D. Vossii” 1717 IV 11. Mandeville „Thoughts on religion” 1732 I 21; „The fable of the bees” 1744 VIII 18. Montaigne M. „Essais” 167 6 I 28. Montesquieu „Esp. des loix” 1751 XI 29; „Lettres persanes” 1762 V 24. Morelly „Code de la nature” 1761 1 19. Morus Tom. O. om. 1696—1701. Muret

M. Ant. „Nuptjae parisinae 1572 an. ; mowy, listy, poemata—1728 IV 5. Pascal Błaż. „Pensées” z komm. Voltaire’a 1789 IX 18; „Les provinciales” 1657 IX 6. Pufendorf 8. „De jure nat. et gentium” 1711 I 20, 1711 V 4; „De offic. hom. et civis” 1751 VIII 2; 8 in. dr. 1692, 1736,—53. Richardson „Pamela” 1744 IV 18. Robertson W. „The hist. of the reign of the emp. Charles V” 1777 I 31. Rocaberti Hipolita 10 dr.; 3 dr. d. c.—1688—95. Rousseau J. .1. „Du coutrat s.” i „Lettre à Beaumont” 1766 VI

16. „Emile” 1762 IX 9 „Let. de la montagne” 1767 VII 29. „Julie” 1806 XII 9. Scaliger J. „Epistolae” (pośmiertne) 1633 III 19. Seiden „De jure nat. et gentium” 1713 I 27; 4 in. dr. 1712 — 6. Spinoza B. „Tract, theol.-politieus” 1679 II 3; „Opera posthum.” 1690 VIII 29. Spanheim Fr. jun. O. om. 9 dekr. 1665—1757. Swedenborgius „Principia rerum natural.” 1738 VII 28. Thomas a'Kempis „De imitando Christo” z koment. Castillionego 1723 IV 5. Thuanus

J. A. „Germaniae descriptio” 1634 XII 7. Va-nini (-nus) J. Caes. „De admirandis uaturae, re-ginae deaeque mortalium arcanis” 1620 VII 3. Volney K. Fr. „Les ruines” 1821 XII 17; „Recherches nouv. sur l’hist. anc.” 1826 XII 11. Voltaire „Lettres philos.” 1752 V 24; „Oeuvres ed. 1748” 1752 IX 6; „Hist, des croisades” 1754 III 11; „Abrégé de l’hist. univ.” i „Essai sur l’hist. univ.” 1755 VII 28; „Précis de l’Ecclé-siaste” 1759 XII 3; romanse i powieści 1804 VII 2; 31 dr. bezim., w tern „Dict. philos.”, „L’A, B, C”, „La Pucelle”, „Traité sur la tolérance”; ob. Pascal i niżej y Kaiserling.

B) Wiek XIX. Ahrens H. „Cours de droit natur.” 42 1 28. Balzac H. O. f. am. 4 dekr. 41 — 64. Bauer Edg. „D. Streit, d. Kritik mit Kirche u. Staat” 45 IV 5. Bayle ob. Stendhal. Bentham J. „Traité de législation civ. et pénale” (przekład) 19 III 22; „Deontology” 35 I 29; 2 in. dr. Bignon L. P. Les cabinets et les peuples dépuis 1815”

gén. d’hist. et de géogr.” 52 VII I (wyd. z r. 1855 dozwolone, bo poprawione); Bunsen Chr. „Hip-polytus a. his âge” 53 VII 18. Burnouf Em. „Le catholicisme contempor.” 81 II 14; „La science des religions” 81 VI 27. Carrière M. „Relig. Reden u. Betrachtungen” 57 V 5. Comte A. „Cours de philos, positive” 64 XII 12. Considérant W. „Destinée sociale” 36 IX 22; „Considérations sociales” 37 II 14. Coqueliu ob. „Dictionnaire”. Danton „Historia general de la masoneria 97 VII 2. Destutt de Trący A. L. „Eléments d’idéologie” 20 XI 22. „Dictionnaire de l’économie polit.” p. Coquelin Ch. et Guillaumin, 56 VI 12. „Dictionnaire ob. Garnier-Pagès”. Draper J. W. „Hist, of the conflicts bet-ween religion a. science” 76 IX 4. Dumas Al. ojo. O. f. am. 63 VI 22. Dumas Al. syu O. f.

am. 63 VI 22. „Encyclopédie moderne” 54 II 13. Enfantin Bartł. „Science de l’homme et mémoire sur la Sc. de l’homme” 59 IV 11; „Parole du père” 37 II 14. Ferrari J. o. om. 77 III 24. Ferri Enrico 5 dr. 95—6. Ferrière E. 8 dr. 92—3. Flaubert G. „M. Bovary” i „Salammbô” 64 VI 20. Foscolo Ugo „Jacopo Ortis. Ultime lettere” 24 I 19; „La com. di Dante Al.” 45

VIII    8. Frohschammer J. „Athenaeum“, „Einleitung in d. Philos.” i „Ueber d. Freiheit d. Wissenschaft” Pap. 62 XII 11; 4 in. dr. 57, 68, 69, 73. Fuchs Aloys „Ohne Christus kein Heil” Pap. 33 IX 17. Garnier-Pagès „Diet. polit.” 53 XII 10 d. c. Gioberti W. o.om. 49 V 29, 52 I 14. Graf Artur „II diavolo” 92 VII 14. Grego-rovius Ferd. 5 dr. 74—82. Guillaumin ob. „Dictionnaire”. Heine Henr. „De l’Allemagne”, „Reisebilder” i „De la France” 36 IX 22. „Neue Gedichte” 45 VIII 8. Hermes J. „Einltg in d. christ. Theol.” i „Christ. Dogmatik” Pap. 35

IX    26, 36 I 7. Huber J. „D. Jesuitenorden”

73 VIII 26. Hugo W. „Notre Dame” 34 VII 28; „Les Misérables” 64 VI 20. Jacolliot L. 6 dr. 69, 76, 81. Lamé Fleury 6 dr. 57 XII 10. Lamennais Hugues „Paroles d’un croyant” 34 VI 25; 6 in. dr. 37—46. Larousse P. „Gr. dictionn, univ. du XIX s.” 73 III 1. Laurent Fr. „Hist, du droit des gens” 52 IX 6, 56 VI 12. Lenau Mik. „D. Albigenser” 45 IX 30. Leopardi J. „Operette morali” 50 VI 27 d. c. Mamiani délia Rovere Ter. 14 dr. 38 — 85 Mantegazza P. 10 dr. 69 — 94. Masdeu J. Fr. „Hist. crit. de Espana” 26 XII 11 d. c. Michelet J. 6 dr. 40— 96. Mili J. St. „Principles of nat. econ.” 56 VI 12. Murger H. o. f. am. 64 VI 20. Proudhon P.

o. om. 52 I 22. Quinet, Edg. 4 dr. 32 — 66. Ranke Leop. „D. röm. Papste” 1841 IX 16. Renan E. 19 dr. 59—94. Saint Simon „Mémoire sur la Science de l’homme” ob. Enfantin. Sainte-Beuve K. A.    „Port Royal”    45    I 13.    Sand    G.

o. f. am. 40,    41,    42, 63. Schulte J.    Fr. 6    dr.

71—79. Schwegler Fr. K. Alb. „Gesch. d. Philos.” 65 IX 26. Simon J. „La religion naturelle” 57 V 9. Sismondi J. K. „Hist, des republ. ital.” 17 XII    22.    Soulié Fr.    o.    f. am.    Stendhal

H. O. /'. am.    28    III 4, 64    VI    20. Strauss    E.

„D. Leben Jesu” 38 VIII 27. Sue E. o. f. am. 52 I 22. Taine H. „Hist, de la lit. angl.” 66 VI 11. Tenneman W. „Grundriss d. Gesch. d. Philos.” 45 IV 5. Tiberghien W. 5. dr. 45, 80, 81. Tołstoy Dym. „Le catholicisme en Russie” 66 VI 11. Vera Aug. o. om. Zeller Ed. „Vorträge und Abhandlungen” t. VI: „Die Sage von Petrus” 77 XII 17. Zola Ein. o. om. 94, 95, 96, 98. Zschokke J. H. „Stunden der Andacht” 20 XI 27.

y) Rzeczy polskie lub dotyczące Polski na Indeksie 1900 roku. Arnoldus Nicol. „Religio so-ciuiana seu Catechesis racoviana major, publi-cis disputationibus, inserto ubique formali ipsius catecheseos contextu refutata” (Amstelodami 1655, Franeckerae 1654) 1709 VII 15, 1714 I 15. „Bibliotheca fratrum Polonorum”, quos Unita-rios vocant, instructa operibus omnibus Fausti Socini, Joannis Crelii, Jonae Schlichtingii à Bu-kovietz, Joli. Lud. Wolzogenii” (są i tytuły odm. Estr. XIII; Amsterdam 1656 i nst.) 1757 V 10. Clodinio G. ob. Kłodziński. Helmoldus „Chronica Slavorum ed. Reineccii” (z dodatkami) 1626 VII 24. Herburt Jan Szczęsny „Consilium datum amico de recuperanda et in posterum stabilien-da pace regni Poloniae” (b. m. [Niemcy] 1607) 1613 XII 21. Kaiserling, major au service du roy de Prusse (Voltaire) „Discours aux confédérés catholiques de Kamieniek (tdk) en Pologne” (Amsterdam 1768) 1769 VIII 11. Kłodziński Aug. (Clodinio Girolamo, Klodzinsky) „Exercitii spirituali da farsi nelle cinque novene e solennità délia Gran Madré di Dio” 1678 VII 19; „Cento di-scorsi per le cinque novene e solennità délia Gran Madré di Dio” 1678 IX 27. Lubieniecki Stanislaus „Hist, reformationis polonae in qua tum reformatorum tum antitrinitariorum origo et progressus in Polonia et finitimis provineiis narrantur.” (Freistadii ap. Joh. Aconium, „właściwie w Hollandyi” (Bentk. I 19) 1685) 1687

V    27. Maciejowski Wacł. Alex. „Hist, prawod. słowiańskich” (wyd. 1-e 4 t. Warszawa i Lipsk 1832—5, wyd. 2-e 6 t. Warsz. 1856—65) 1858 VIII 19; „Pamiętniki o dziejach, pism. i prawod. Słowian” (Petersburg i Lipsk 1839) 1858 VIII 19. Mickiewicz Ad. „L’église et le Messie”; „L’église offic. et le messianisme” (Paryż 1845; dwa tytuły dwu części dzieła, będącego opracowanym umyślnie wyjątkiem z kursu literatur słowiańskich) 1848 IV 15. Pociej Jan „O Jezusie Chrystusie Odkupicielu, tudzież o pierwotnych Chrześcianach i ich domach modlitwy” (Warszawa 1852) 1857 XII 10 d. c. Różycki Karol „L’abbé Duński (Karski) prêtre zélé et zélé serviteur de l’oeuvre de Dieu” (Paryż 1857) 1857 XII 10. Sandius (Sanden Chr.) „Nucléus histo-riae eccl. exhibitus in historia Arianorum tribus libris comprehensa” (Pod tym nowym tytułem występuje dzieło S-a „Bibliotheca Antitrinitariorum” Freistadii 1684; Bentk. I 20) 1767 VII 29 („cum additamentis”). Sayn-Wittgenstein Karolina z Iwanowskich „Causes intérieures de la faiblesse extérieure de l’Eglise 1870” (inaczej u Estr.; Rzym 1876) 1877 VII 12, 1879 II 3. Towiaûski Andrz. „Biesiada d. 17 stycz. 1841 r.” (Paryż 1841; autografowane. Jest to rozmowa T-go z jener. Janem Skrzyneckim w Brukselli) 1858 IV 21; „Do Rodaków tułacz” (Co innego niż Eistr. IV 523) 1863 XII 15. Voltaire ob. Kaiserling. Zaborowski Hieron. „Monita privata Soc. Jesu” (Estr. XIII: Notobrigae 1612) 1616

V    10, ob. pod ß) A. Herbinius. — O I-e (oprócz tego, co wyżej I): Brasichelli J. M. „Index” (zniszczony po wyd. cz. I, z ocalałego rkpsu przedrukowany). Peignot „Diet. crit. littér. et bibl. des principaux livres condamnés au feu, supprimés ou censurés” (Paryż 1806, 2 t.); Petzoldt „Bibliotheca bibliographica” (Lipsk 1865); a Soto-

Index-number — Indiana.

84t

S.

Index - number — tak się nazywają podług terminologii angielskiej cyfry skorowidzowe, służące do statystycznych obliczeń cen. Są to liczby przeciętne, wyprowadzane z peryodycznych cen różnych towarów w danym okresie, które bądź oznacza się przez 100%, bądź ujmuje w inne znaki cyfrowe, np. 1. Wahanie się cen od tych granic, przyjętych za normalne, oznacza się w odpowiednim stosunku, a więc odpowiednio mniej lub więcej od 100%> lub też sto-sownie wyżej lub niżej 1, i t. p. Tym sposobem otrzymuje się wskazówki cen przeciętnych, wymowniejsze i zwięźlejsze aniżeli w liczbach, wyrażających ceny istotne. Takie cyfry skorowidzowe ogłaszają niektórzy statystycy systematycznie. Znaczenie naukowe tej metody polega na tern, że przejrzyście odzwierciadla ona ruch cen w danych okresach czasu. Są one uproszczeniem cen zwykłych, bo zawierają ich redukcye do mianownika wspólnego. Statystykę tej metody ogłaszali Jevons, Soetbeer, Sauerbeck i inni; ogłaszają ją też angielskie pisma staty-

St. A.*

mayor „Novissimus I. L. prohib. et expurgan-dorum”.

styczne.

India, Indica — nazwa łac. miasteczka Ini-chen, Inching w Tyrolu; rzymskie Aguntum.

Indiana, jeden ze środkowych stanów Pn.-Amerykańskiej rzeczypospolitej.— Położenie, granice, obszar. Granice I-y stanowią: na pn. jez. Michigan, na przestrzeni 65 kil. i stan t. im., oddzielone równoleżnikiem 41° 46'; na wsch. stan Ohio, oddzielony południkiem 84° 50' na zach. od Greenwich; na pd. od stanu Kentucky—rzeką Ohio; na zach. od st. Illinois—dolnym biegiem rz. Wabash i południkiem 88° 4' dł. z. od Gr.— I. zajmuje 94 140 kil. Q. Podług spisu 1900 r. stan liczył 2 516 462 m-ców. Zajmuje tedy 38-e miejsce pod względem obszaru, 8-e pod względem ilości m-ców i 11-e pod względem zaludnienia (27-u m-ców na kilom. [[]). — Budowa powierzchni. I. przeważnie jest równiną. Na pd. wzgórza Kentucky przecinają Ohio i Wabash, tworząc prądowiny i wodospady; ku pn. kraj staje się zupełnie płaskim i grube warstwy napływowe tworzą brzegi rzek; przeciętne wzniesienie gruntu obliczono na 210 m. Pomimo to tu się ciągnie dział wodny pomiędzy wodami Mississipi, jeziora Michigan i Erie. Na tym dziale leżą liczne błota (swamps), jeziora i napływy piaszczyste. Tu spotykamy osobliwość hydrograficzną: dwie rzeki, wypływające ze stanu Ohio: Saint-Mary z pdwsch. i św. Józefa z pnwsch., spotykają się u fortu Wayne, tworząc rz. Maumee, płynącą w widłach pomienionych rzek wstecz, ku wpnw. stronie do jez. Erie.— Równina I. należy do żyznych, a niektóre jej części, szczególniej wybrzeża rzek, odznaczają się nawet wielką urodzajnością. Na północo-zachodzie przeważają łąki, na wschodzie lasy; pomiędzy Ohio i Wabash kukurydza i zboża.

Lasy szybko znikają, jednak w 1890 zajmowały jeszcze 34% przestrzeni; przeważają drzewa liściaste.—W pobliżu Illinois zalega formacya węglowa, a pokłady węgla zajmują 20 000 kil. [H. Rzeki I-y przeważnie należą do zlewiska Ohio, do której wpadają bądź-to bezpośrednio, bądź jako dopływy Wabash. Rzeka ta przedstawia wielką analogię z Illinois; wypływa ona z jez. Celina. Długość jej wynosi w granicach I-y 600 kil. Klimat I-y odznacza się zmiennością: zimy są surowe a lata gorące. Przeciętna roczna waha się pomiędzy 10° a 13° C, przeciętna miesięczna pomiędzy 7°C i 27°C, według obserwacyi w Indianopolis. Największe zimno obserwowane było 30°, największe gorąco 38° C. Przeciętna ilość opadów 1065 m., ilość dni dżdżystych—109, ilość śniegu od października do kwietnia 613 mm.—Przemysł. I. jest przedewszyst-kiem krajem rolniczym i należy do tej grupy stanów środkowych, które, zawierając zaledwo V, ogółu ludności, dostarczają % całeJ ilości zboża. Hrabstwa pasa środkowego i pdw. szczególniej obfitują w pszenicę i kukurydzę; ź)to w hrab. pnz., len na wsch., tytoń w hrabstwie Warickans. W 1886 r. zebrano 42 mil. hkltr. kukurydzy, wartości 39 700 000 doi.; przeszło 21 mil. hkltr. pszenicy, wartości 49 300 000 doi.; 5 136 000 h. owsa, war. 5180 000 doi.; 1222 000 h. kartofli war. 2 400 000 doi., 2 595 000 ton siana, war. 24 150 000 doi. (1886 r.). W 1893 zebrano 3 451 000 kilg. tytoniu. Wogóle na 112 000 000 doi. produktów rolnych. Przeszło 13 mil. kg. jabłek, 1276 000 kg. brzoskwiń i 1 827 000 kg. winogron. Miodu około '/₂ mil. kg., kartofli zebrano 2 280 000 hkltr., wartości 3 490 000 doi. — Gospodarstwo hodowlane w r. 1895 dostarczyło 2 535 000 kg. wełny, pochodzącej z 972 000 owiec; bydła rogatego liczono 1 518 000 sztuk, 800 940 koni, 1 779 000 świń. Z pomiędzy produktów mineralnych pierwsze miejsce zajmuje węgiel, którego w 1895 wydobyto 3 624 000 ton. We wsch. części stanu znajduje się nafta i wydobywają się palne gazy. Nafty w 1895 r. otrzymano 8 377 500 hek. Gazy węglowodoru zastąpiły 211000 ton węgla. Produkcya żelaza zmniejsza się. Wogóle liczby statystyczne, tyczące się przemysłu i handlu, produkcyi rolnej i t. p., są nadzwyczaj zmienne, gdyż zarówno robotnicy jak i kapitały łatwo przenoszą się z miejsca na miejsce, szukając lepszych warunków. Łomy wapienia od 1890—95 dały na summę 10 100 000 doi. Wyborny piaskowiec, Mansfield, tworzy pokład gruby na 30 m., szeroki 16 kil. i długi na 280 od zd. granicy ku poł.-wschodowi. Dolina Wabash produkuje doskonały cement.— Oświata. Stan I. posiadał w 1893 r. 6 uniwersytetów, 10 kollegiów, szkołę teologii, 3 szkoły prawa, 2 medycyny i 2 normalne. Zakłady te liczyły 334 profesorów i 4 440 studentów. Na szkoły ludowe wydawano 5 600 000 doi. — Dzieje. Stan I. pierwotnie

107

fCnovkl. Powis. l!n«tr Zen. 288 T. XXX.

W. Wr.

W. Wr.

stanowił nierozdzielną całość ze stanem Illinois. Obszar ten, słabo zaludniony, wskutek traktatu paryskiego, w 1763 r., wraz z całym krajem na wsch. od Mississipi dostał się Anglii, a po utworzeniu Stanów Zjednoczonych stanowił część rzeczypospolitej. W 1816 utworzony został stan I. w granicach obecnych. W r. 1820 liczył zaledwo 147 000 m-ców. W 1880 liczono w stanie I. 39 228 Murzynów, 29 Chińczyków i tylko 246 czerwonoskórych Indyan.— Rząd i administracya na zasadach konstytucyi amerykańskiej. I. wysyła do kongresu 13 deputowanych i, jak inne stany, 2-ch senatorów. Stan dzieli się na 92 hrabstwa; stolicą jest Indianapolis (105 000 m-ców). Inne miasta (18y0): EvansviJle (51 000 miesz.), Fort Wayne (35 000 miesz), Terre Haute (30 000 miesz.), South Bend (22 000 miesz.) i New Albany (21000 m.).

Indianapolis (nie Indianopolis), stolica stanu Indiana i główne miasto hrabstwa Marion. O 160 kim. na zpnz. od Cincinnati i o 800 kim od Waszyngtonu. Na lewym brzegu White River przy uściu do Wabash (dopł. Ohio); 105 000 mieszk.; przy zbiegu 16 u linij kolei żelaznych; centralny dworzec ma 230 m. długości. I. zostało założone na stolicę stanu w obranym do tego punkcie, w jego środku, w głębi ogromnego lasu, który się ciągnął 65 do 70 kim. w każdą stronę, i posiadało pałac stanu, place i ulice wcześniej niż mieszkańców. W 1820 wybudowano ogromną szopę, a w 1825 przeniesiono już biura i władze. Kapitol — naśladowanie Parte-nonu, uwieńczonego ogromną kopułą, ukończono w 1834 roku. Dziś na miejscu dawnego lasu Ya mil. rolników uprawia ziemię, podzieloną na 20 hrabstw. Wartość wyrobów rozmaitych gałęzi przemysłu w 1890 wynosiła 33 mil. doi. Na White River rzucono 9 mostów. Miasto posiada liczne i wielkie parki, 3 piękne cmentarze, nowe kapitolium, ukończone wT 1890, kosztujące 2 mil. dolarów, — pomimo to należy do najpospolitszych i niczem się nie odznacza. Posiada wzamiau liczne zakłady naukowe i dobroczynne.

Indian-Territory (Indyjskie terrytoryum) dotąd tak zwane urzędowuie, chociaż już w znacznej części zamieszkane przez białych, zostało ustanowione aktem z dnia 4 czerwca 1854 roku i przeznaczone wyłącznie dla Indyan, bądź tu już zamieszkałych, bądź spędzonych ze stanów położonych nad Missuri i Mississipi. Pierwotnie I. T. zajmowało obszar 182 400 kim. Akt kongresu oddawał ten obszar na wyłączuą i wieczną własność indyjskim plemionom (narodom) i zabraniał osiedlania się białych z wyjątkiem tych, którzy pojęli Indyankę za żonę (t. zw. squawmen) i na mocy tego zyskiwali prawo osiedlania się i nabywania gruntów; z drugiej strony ci z pomiędzy Indyan, którzy zostaną obywatelami Unii, zyskają prawo sprzedawania swoich posiadłości. Te wyjątki oraz fałszywie, ze szkodą Indyan, tłómaczone prawo kolei żelaznych do posiadania wzdłuż kolei pasa 60 kil. szerokiego, oddały znaczne i to najlepsze przestrzenie w posiadanie bladych twarzy, na których korzyść rozstrzygano wszelkie spory. Nakoniec akt kongresu z d. 1 lutego 1889 r. otworzył białym położony w środku terrytoryum obszar Oklahoma (obacz art. Oklahoma), obejmujący pierwotnie 7 000 kim. Nowe zabory powiększały ciągle tę przestrzeń, która ostatecznie nazwana została Terrytoryum Oklahoma, liczącem obecnie 101 080 kim. [H, tak, iż Indyjskie terrytoryum zawiera obecnie zaledwo 81 320 kil. Granice, z wyjątkiem połuduiowych, są prostolinijne, na północy prawie pod 37° szer. ze stanem Kansas; na wschodzie pod 100° dł. z. Gr. ze stanem Arkansas, na zachodzie i południu ze st. Texas; ostatnią granicę stanowi rzeka Czerwona (Red River). — Pod względem fizycznym terrytoryum dzieli się na 3 pasy: wschodni —wzgórkowa-ty, urodzajny i obficie zraszany (1 —1.25 mm.), o przeciętnej temper. 15.5°C., obfituje w łąki i lasy; środkowy 65—95 km. szeroki pas lasów, zwanych Cross Timbers; zachodni, należący już do równin, rozciągających się u wschodniego podnóża gór Skalistych,— stepowy, suchy, o ilości opadów 50—60 cm.; rolnictwo wymaga tu sztucznego nawadniania. Z pomiędzy gatunków roślinności drzewnej zwraca uwagę niewielkie, ale piękne drzewko Gerds Canadensis (ob. art.) i gatunki dębu; lasy wogóle zajmują zaledwo 8%. Z pomiędzy wyżyn w płd. - zach. części leżą wzgórza Wichita, góry Ozark i Sans Bois na wschodzie. Liczne rzeki przecinają kraj, trzymając się przeważnie wschodniego kierunku; należą one do dopływów Mississipi, Ar-kansasu i Czerwonej. Arkansas wchodzi w środku granicy półn., opuszcza stan na wschodzie i przyjmuje od strony lewej Verdigris i Neosho, od prawej prawie na całym biegu należące do

I. t. Nescutanga, Salt Fork, Cimarron i dwie bliższe rzeki Kanadyjskie: północna i południo wa (Canadianriver), łączące się w jedno koryto przed uściem do Arkansasu. Rzeka Czerwona należy tu tylko lewyui brzegiem; najznaczniejszy jej dopływ—Washita. Wszystkie te rzeki oraz ich dopływy, z wyjątkiem Arkansasu i Czerwonej, nie są żeglowne i podczas suchej pory roku świecą nagiem, kamienistem i piasczystem korytem; wszystkie są szerokie, ale płytkie.

Klimat, jak wskazują własności rzek, jest ciepły i suchy. Przeciętna temperatura waha się pomiędzy 13—15° C. Ilość opadów na południo - wschodzie wynosi 1.3 m., w pasie środkowym 0.875 m.; na zachodzie spada do 0.450 i roślinność przybiera charakter stepów i preryj. Z powodu suchości klimatu, zaledwo '/₃ gruntów może być uprawiana bez sztucznego nawadniania.

Ludność. Na zmniejszonem przez utworzenie Oklahomy I. T. według danych 1900 r. znajdo-

W. Wr.

S. Pł.

wało się 391 900 mieszkańców. W 1890 liczono ich tylko 179 321, t j. 1.7 na klm. Q, obecnie zaś 5-u. W 1894 r. liczono Indyan 71 856. Należeli oni naprzód do Pięciu Narodów: Chero-kezów, zamieszkujących półn. - wschód, na przestrzeni około 20 000 klm. Q; Crik — w środku na przestrzeni 12 175 kim. □; Seminolów (1 425 kim. □); Chikawów na południu, na przestrzeni 12 175 kim. □, i Choktów na południo-wschodzie, na przestrzeni 26 677 kim. □ . Prócz Pięciu Narodów mieszkają tu resztki Kiowów, Komanszów i Apachów na półn.-zachodzie; Che-yeuów i Arapachów na zachodzie i 16-u pomniejszych szczepów już bardzo nielicznych. Pozostają oni pod dozorem agencyj rządowych, nad porządkiem zaś czuwają siły zbrojne, na oddzielnych „rezerwach wojskowych” utrzymywane. Na mocy aktu 1887 r. prezydent St. Zj. ma prawo zaliczać oddzielne plemiona do rzędu zwykłych poddanych St. Zj., znosić własność gruntowną wspólną, zaprowadzać kadaster i wydzielać po 65 hekt. na rodzinę, jako własność osobistą: tą drogą wydarto Indyanom znaczne ilości ziemi.— I. T. obecne zawiera obszerne zagłębie węglowe, zajmujące 35 000 klm. Q. Podczas dziesięciolecia 1886 — 95 otrzymywano przeciętnie po 838 000 ton węgla, przeważnie sprzedawanego do Kansas City. Na zachodzie od Łehigh znajdują się bogate pokłady manganu. — W 1895 r. z ogólnej ilości 810 000 hekt. uprawnego gruntu 162 000 należało do Pięciu Narodów. Zebrano na nich 1 585 000 hektl. kukurydzy, 140 000 jarzyn i 178 000 ton siana. Rozpoczęto uprawę bawełny, której zebrano w 1895 roku 4 038 ton. W 1895 liczono 800 000 zwierząt domowych, z których 200 000 bydła rogatego, 51000 świń, 20 000 owiec i 11 000 koni na pastwiskach plemion indyjskich. — W 1896 r. liczono kolei żelaznych, wraz z budującemi się 1 946 kil. — Z miast i osad Tahlegnah, centrum zarządu Che-rokezów, posiada pewne znaczenie handlowe z powodu blizkości Fort Gibson. Zarząd Choktów i Chikawów znajduje się w Tishomin-go, o 110 kim. ku zachód. - południowi od Fort Gibson. Crikowie jako stolicę posiadają Ock-mulgee, nad Deep Fork, lewym dopływem Rzeki Kanadyjskiej, o 75 kil. od Fort Gibson ku zach połud.-zach. Nakoniec Vinita o 92 kil. ku półn.-półn. - wsch. od tegoż Fort Gibson.

Indibilis, wódz Ilergetów, plemienia północno-hiszpańskiego. Brał udział czynny w drugiej wojnie Punickiej wraz ze swym bratem Mando-niuszem i przyczynił się do klęski P. Scypiona. (212 przed Chr.). Był przyjacielem Kartagiń-czyków, pomimo to Hasdrubal zmusił go do płacenia znacznej daniny; to też, gdy wielki Scipio pobił go (210) i obszedł się bardzo szlachetnie z jego córkami i z żoną Mandoniusza, które wpadły były w jego ręce, I. poddał się konsulowi. Miał nadzieję przez tę uległość utrzymać swoje państwo. Zawiedziony, zbuntował się na nowo, został jednakże pokonany przez Scypiona (207). W trzeciem powstaniu Ilergetów (205) zginął I.

Indictment, Ob. Sądy przysięgłych.

Indiculus, wyraz używany dawniej w kościelnych stosunkach na oznaczenie wyznania wiary, składanego już-to przez papieża, już-to przez biskupa po obiorze na godność. Biskup nowo-obrany przesyłał I. papieżowi, stwierdzając go swoją przysięgą. Moroni „Dizionario” XXXIV.—(Por. „Encykl. kościelna”).

Indiges, w liczbie mnog. Indigëtes. Miano to obejmuje w rytualnych księgach Starożytnego Rzymu szereg bóstw ojczystych, swojskich, które pierwotnie, według mitycznej legendy, jako zwyczajne śmiertelne istoty w Lacyum żyły, a po śmierci czci boskiej zażywały i pod względem formalnym pomiędzy bóstwa wyniesione zostały. Do nich należeli więc: Janus, Picus, Faunus, szczególnie zaś Eneasz, Evander, Latinus, Ro-mulus, Herkules, Bacchus, Castor i Pollux. Jak Romulus po śmierci wyniesionym został do godności bóstwa pod nazwą Kwiryna (Quirinus), albo jak Latinus czczonym był w apoteozie jako Jupiter Latiaris, tak Eneasz, zniknąwszy przed oczyma śmiertelnych na pobojowisku nad brzegami Humiorusa, figuruje odtąd szczególnie jako Deus Indiges, Pater Iudiges, Jupiter Indiges (Gell. 2, 16, 9; Aur. Vict. Orig. 14; Solin. 2; Sil. Ital. 8, 39; Tibull. 2, 5, 44; Serv. ad Verg. Aen. 12, 794; Georg. 1, 498; Liv. 8, 9). W osobliwie zaś ścisłym związku pozostają Ind. z Larami i Penatami (ob.;-—Verg. Georg. 1, 498; Lu-can. 1, 556; Sil. Ital. 9, 294; Ovid. Metam. 15, 862); Klaudyan (beli. Gild. 83) znowu i Liwiusz (8, 9) kojarzą ich ściśle z bóstwami Marsem, Wenerą i Westą, które łaską swą wielką przyczyniły się mianowicie do założenia państw La-tyńskiego i Rzymskiego. Odosobniony zupełnie szczegół podaje Paulus Diaconus (str. 79), że I. były to takie bóstwa, których nazwisk nie było wolno wyjawić. Ze wszystkich wymienionych szczegółów to widocznem jest, że I. byli miejscowymi, swojskimi herosami, opiekuńczemi istotami krainy Latyńskiej, którym we wdzięcznej czci nadano po ich śmierci boski charakter,—że byli oni objawieniami najwyższej potęgi boskiej, których dla szczególnych zasług wobec państwa całego czczono później jako dobroczynne bóstwa latyńskiej ziemi. Z pojęciem takiem zgadza się też zupełnie ich nazwa, którą zwykle uważają tylko jako poboczną formę wyrazu: ind i ge na (—tuziemiec, tubylec, rodak); w greckiej mitologii wykazują ôatp,ovsç    całkiem podobną

analogię. Mniej prawdopodobnym wydaje się etymologiczny wywód tego wyrazu od czarownika, indigitari (= imprecari — błagać; Serv. ad Verg. Aen. 12, 794), albowiem w razie takim, mimo znaczenia zbiorowego, liczba mnoga brzmieć-by musiała Indigites, a nie Indigetes. Według najnowszych badań wszakże utworzonym jest

wyraz I. z indu {— wewnątrz, w miejscu) i pierwiastka ag (agere), oznacza on zatem bóstwo, działające na pewnem miejscu, w pewnej ściśle ograniczonej czynności ludzkiej, a zatem—istotę nadludzką, czynną we wspomnianym wyżej zakresie. — Por. Peter R. 5. v., w Roschera „Lexikon der griechischen und römischen Mytho-

szych badań etymologicznych oznacza wyraz Ind., utworzony od indu (=wewnątrz, w miejscu) i pierwiastka ag (agere), z końcówką wentum,— formułę liturgiczną, z pomocą której wzywa się w poszczególnych razach o skuteczną opiekę: hojne łaski bóstwa, zwane Indigetes (ob.).— Por. Ambrosch „Studien und Andeutungen im Gebiet des altrömischen Bodens und Cultus”, (Wrocław 1839) i „Observationum de sacris Romanorum libris pars I” (Wrocław 1840); Walz „Ueber die altitalische Religion” (Lipsk i Drezno 1845); Boissier G. „Etude sur la vie et les ouvrages de M. T. Varron” (Paryż 1861); „La religion romaine d’Auguste aux Antonius” (tom I, Paryż 1884); Bouché-Leclerq A. „Les Pontifes de l’ancienne Rome” (Paryż 1871); Chantepie de la Saussaye P. D. „Lehrbuch der Religionsgeschichte” (Freiburg w Bryzgowii 1882).

Indigofera L.₍ Indy g o wiec, rodzaj z rodziny Strączkowatych (Leguminosae), podrodziny Motylkowatych (Papilionaceae). Są to krzewy, podkrzewy i zioła z nieparzystopierzastemi, rzadziej palczasto trójdzielnemi lub prostemi liśćmi, przeważnie ze szczecinowatemi przylistkami; kwiaty różowe lub purpurowe, zebrane w grona lub kłosy; strąk rozmaitych kształtów: kulisty, podłużny, walcowaty, spłaszczony i t. d. Około

logie”, str. 138.

S. Drz.

Indigirka, rzeka w Syberyi, w obwodzie Ja-kuckim, okręgu Wierchojańskim i Kołymskim, powstaje na stoku północnym gór Stanowych ze zlaüia się dwu rzeczek: Omiokonu i Kujdusunu, płynących ku zachodowi przez dzikie skaliste wąwozy gór Wierchojańskich, porosłe lasem.

S. Drz

Nurt rzeczek połączonych dąży ku północy, między brzegami po części łąkowemi, po części zaś utworzonemi ze skał łupkowych, z których po-. wstają liczne progi na rzece. W dalszym biegu brzegi są nizkie, moczarowate. Od 70° szer. płn. znika na nich roślinność leśna, a natomiast rozpościera się rozległa tundra; tu także znajduje się na I-e wiele wysp. Przebiegłszy 1 046 km. (980 wiorst), wpada ona do oceanu Lodowatego czterema ramionami, z których wschodnie nazywa się Kołymskiem, zachodnie—Russkiem; delta pomiędzy niemi ma 80 km. szerokości. I. w środkowym i dolnym biegu spławna jest i w porze posuchy, lecz mało rybna. Płynie przez kraj pustynny, prawie bezludny, nad rzeką bowiem leży zaledwie dziesięć osad, zamieszkanych przez Jakutów z ułusów Elgieckiego i Ust’- Jańskiego, a przy uściu przez mieszczan wierchojańskich. Wszelakoż nad zachodniem czyli Russkiem ramieniem I-i jeszcze na początku wieku przeszłego widoczne były ślady wielkich osad wyginionego plemienia Omokonów.

Najznaczniejsze dopływy I-i z lewej strony są:

u.

Argo, Rossocha, Ujandina, Ałajka., Jełon, Birju-lach; z prawej—Mierna. Rossyanie brzegi Indi-girki zajęli dopiero w r. 1649.

Fig. 166. Indigofera L. (Indygowiec).

250 gatunków właściwych strefom podzwrotnikowym; szczególnie liczny na Kaplandzie i w Afryce podzwrotnikowej. I. tinctoria, Indy elit lub

Indigitamenta są to starożytne rzymskie rytualne księgi kapłańskie (libri pontificii, pontfi-ciales), po grecku ià tepatixà ßißXia zwane, w których obok nazw bogów i bogiń, jako też istot ludzkich, wyniesionych pomiędzy bóstwa, podanym był także opis dokładny wszelkich cere-monij, czci ich przynależnych. (Por. „Serv. ad Verg. Georg.” 1, 21: nomina haec numinum in i indigitamentis inveniuntnr, i. e. in libris pontifi- j calibus, qui et nomina Deorum et rationem ipso- j rum numinum continent). Wykazy takie, spisane 1 na sposób litanij, koniecznemi były według nad- , zwyczaj skrupulatnego religijnego pojęcia rzymskiego, ponieważ każda czynność ludzka, począwszy od poczęcia człowieka aż do śmierci jego, a więc: zawieranie ślubów małżeńskich, rozwój dziecka, młodzieńca, siew i sprzęt zboża, chów bydła i t. p., zostawała pod szczególną opieką osobnej istoty boskiej, której w żadnym 1 Indy g o, rośnie w Indyach Wschodnich i rów-razie nie było wolno pominąć, aby nie narazić j nież jak I. Anil (Am. Półn.), I. Argentea (Egipt, się na jej mściwą niełaskę. Według najnow- Arabia, Indye Wschodnie), I. disperma i I. pseu-

z. z.

dotinctoria (Indye, Jawa, Ameryka środkowa), hodowany w celu otrzymywania barwnika błękitnego, zwanego in dyg o. W hodowli indyga, przy umiejętnem obchodzeniu się, otrzymuje się trzy i cztery sprzęty do roku. Sprzęt dokonywa się w początkach kwietnia; krzewy się ścina do wysokości około 12 cm. nad ziemią. Liście i łodygi ścięte, poddane fermentacyi w kadziach z wodą, dostarczają barwnika. I. Dosua Ham. z Himalajów i niektóre inne gatunki są u nas hodowane jako krzewy ozdobne.

Indium, pierwiastek chemiczny, ob. Ind.

Indochiny—półwysep południowo - wschodniej Azyi. A Położenie, ukształtowanie poziome. Naj-wschodniejszy i najbardziej rozwinięty z trzech południowych półwyspów Azyi wyrasta z lądowego pnia na linii, poprowadzonej od uścia Bra-maputry do zatoki Tonkińskiej. Północna jego granica (z Chinami), przecinająca wpoprzek góry, wkraczające z wnętrza lądu na półwysep, jest pod względem fizyczno-geograficznym nieokreślona; pod względem politycznym granice In-dochin na północy sięgają w części wschodniej do zwrotnika Raka, w części zaś zachodniej — poza 27° szerokości. Na południu, między zatokami Martabańską i Siamską, wyrasta z głównej masy półwyspu drugi półwysep, Malakka, wązki i długi, sięgający prawie równika (iy₂° szer. pn.). Całkowita długość półwyspu Indocliińskie-go z północy na południe wraz z Malakką wynosi 2 860 km.; największa długość głównej ma sy z północo-zachodu na południo-wschód 2 175 km., największa szerokość od uścia Bramaputry do zatoki Tonkińskiej — 1 620 km. Obszar powierzchni wynosi około 2120 000 km. Q. Półwysep Iudochiński jest oblany z zachodu zatoką Bengalską, ze wschodu morzem południowo-Chiń-skiem; od sąsiedniej wyspy Sumatry jest oddzielony cieśniną Malakka, łączącą oba oblewające go morza. Nazwa I-in nadana półwyspowi przez geografa francuskiego Malte-Bruna jest, jak widzimy, złożona: pochodzi od Indostanu, z którym półwysep zrasta się na północo - zachodzie i od Chin, z któremi zrasta się na północy; jest to więc pod względem fizycznym kraj przejściowy między temi dwoma, a ta przejściowość fizyczna sprowadziła pomieszanie się tutaj dwóch wpływów pod względem etnograficznym i kulturalnym.

II. Ukształtowanie powierzchni, stosunki geologiczne, wody. Góry, wyrastające ze wschodniej krawędzi Tybetu, między wschodniemi krańcami właściwego Kuen-Lunu i Himalajów, skręcają ku południu i, ściśnięte między wschodnim krańcem Himalajów i t. zw. systematem Synijskim Chin południowych, wkiaczają na półwysep Indochiński; tutaj, w miarę posuwania się ku południu, rozchodzą się wachlarzowato, warunkując rozszerzanie się zawartych między niemi dolin, wzdłuż których płyną wielkie rzeki, rozchodzące się, równie jak góry, wachlarzowato ku południu. Najzachodniejszy z łańcuchów górskich występuje na wschód od wyłomu Bramaputry; najwschodniejszy—pod Jaczoufu w zachodnim Szeczuanie oraz w Junnanie; dopiero na wschód od głównego miasta tej prowincyi, Jun-nanfu, zaczyna się systemat Synijski. W Junnanie najwschodniejszy łańcuch systematu Iudo-chińskiego wznosi się bezpośrednio na zachodnim brzegu rzeki Kinszakiang (górny bieg Jang-tse-Kiangu) ponad granicę wiecznych śniegów; jest to łańcuch Taijangcziao (t. j. most słoneczny); na zachód od niego wznoszą się również śniegiem pokryte łańcuchy Lungtouszan i Taljang-szan, zamieszkane przez niepodległe góralskie plemiona Lolo. Te, jak i dalej na północ w zachodnim Szeczuanie wznoszące się, śnieżne góry są porozdzielane głębokiemi wąwozami, w których szumią obfite w wodę rzeki; przejścia przez te góry są bardzo wysokie i bardzo uciążliwe. Idąc wpoprzek całego systematu Indochińskiego, spotykamy 15—20 takich równolegle biegnących górskich łańcuchów; między niemi płyną wielkie rzeki południowo-wschodniej Azyi: prócz Kinsza-kiangu, którąśmy już poznali, płyną tutaj górne części Mekongu i Saluenu, mianowicie Lantsan-kiang i Lutsekiang albo Lukiang. Odległość sąsiednich łańcuchów wynosi nieraz tylko 4 lub 5 a nawet tylko 2 lub 3 dni drogi; okolice te są mało znane. Gdzie wpobliżu północnej granicy półwyspu te równoległe łańcuchy zaczynają się wachlarzowato rozchodzić, tam na zachodzie między łukiem Bramaputry i górnym Saluenem, albo Lukiangiem, spotykamy góry Patkoi, ciągnące się ku połud.-zachodowi wzdłuż Bramaputry, wznoszące się do 2 600 m., po stronie południowo-zachodniej przypierają do nich góry Naga, a dalej Khasia, po stronie południowo-wschodniej — góry Saramethi, wznoszące się blizko na 3 830 m.; między temi ostatniemi i górami Naga dalszy ciąg gór Patkoi skręca łukowato ku południu aż do uścia Irawadi, jako góry Arakanu. Drugi z wachlarzowato rozchodzących się łańcuchów ciągnie się w części po zachodniej, w części po wschodniej stronie Saluenu, jako główny grzbiet półwyspu, wkraczający na półwysep Malakka; trzeci łańcuch ogranicza od zachodu dolinę Mekongu, czwarty wreszcie ogranicza tę dolinę od wschodu. Wskutek rozchodzenia się łańcuchów górskich, rozchodzą się też i dzielące je rzeki: Kinszakiang płynie na wschód do Chin; Lautsankiang — na południo - wschód do wschodniej części I-in; Lukiang — na południe do zachodniej części półwyspu; wreszcie Bra- -maputra, płynąca na granicy systematu Indochińskiego—na południo-zachód, na nizinę Gangesu. To rozchodzenie się rzek wielkich spowodowało, iż między niemi mogły się rozwinąć drobniejsze systematy rzeczne, mianowicie na zachodzie między Bramaputrą i Saluenem znalazła miejsce birmańska rzeka Irawadi; w środku między Saluenem i Mekongiem—siamska rzeka Me-nam; nakoniec na wschodzie, między Lantsan-kiangiem—Mekongiem i Kinszakiangiem—tonkińska rzeka Songka. — Stosunki geologiczne Indochin są bardzo urozmaicone. Na wschodzie oraz w wyżej wspomnianym głównym grzbiecie półwyspu występują skały archaiczne; w dorzeczu Mekongu na wybrzeżu wschodniem i w Tonki-nie przypierają do nich skały paleozoiczne, mianowicie łupki i piaskowce; w okolicach zaś u-ścia Saluenu i Irawadi dołączają się do tego skały jurajskie. Prócz tego doliną Irawadi wkraczają głęboko we wnętrze kraju osady trzeciorzędowe; z osadów tych składają się również góry Tenasserimu. Osady czwartorzędowe występują na uściach rzek Irawadi, Menamu, Mekongu i Songka, a także na wybrzeżu Malakki; wreszcie na wybrzeżu zachodniem i w dolinie Irawadi występuje szereg wygasłych kraterów i wulkanów błotnych: wyspa Barren Island, na wschód od Andamanów, była jeszcze w XIX stuleciu czynnym wulkanem; na wybrzeżu wschodniem oraz w zatoce Siamskiej wznoszą się też wygasłe wulkany. Bogactwo skarbów mineralnych jest znaczne, zwłaszcza na zachodzie, w Birmie; znajdują się tu: złoto, srebro, cyna, węgiel kamienny, rubiny, nefryty, a w niektórych miejscach sól kamienna i nafta. Z powodu urozmaiconego ukształtowania powierzchni Indochiny składają się, podobnie jak europejska Grecya, z licznych, mniej-więcej odosobnionych, krain: na północo-wschodzie spotykamy krainę Tonkin, obejmującą dorzecze Songka, na południe od Ton-kinu ciągnie się wązka i długa kraina nadbrzeżna Annam, oddzielona od dorzecza Mekongu górami Annamickiemi; na zachód od tych gór rozciąga się dolina Mekongu, którego obszar uściowy nosi miano Kambodży i Niższej Kochiuclii-ny. Przeszedłszy przez góry ograniczające dolinę Mekongu z zachodu, znajdziemy się w nowej krainie, Siamie, błogosławionej dolinie Menamu. Ku zachodowi wznosi się znany już nam główny grzbiet półwyspu, który wkracza na półwysep Malakka, gdzie w zwężeniu (100 km.) zwanein Krah, nieco na północ 10° szerokości północnej, zniża się do kilkudziesięciu metrów nad powierzchnią morza (stąd projekt kanału). Następnie Malakka znów się rozszerza lancetowato i góry znów się wznoszą, przerzynając kraj wzdłuż równoległemi łańcuchami; rzeki płynące w dolinach podłużnych między temi górami dosięgają dość znacznych rozmiarów, mimo nieznacznej szerokości kraju. Ku zachodowi od głównego grzbietu półwyspu I., mianowicie na zachód od Siamu, rozciąga się kraina dwóch dolin rzecznych, Sa-luen i Irawadi — Birma. Wreszcie najzachod-niejszy łańcuch gór wraz ze swym stokiem ku Bra-maputrze i zatoce Bengalskiej wypełnia krainy Assam i Arakan. Dalszy ciąg tych gór ku południu tworzy wyspy Andamańskie i Ni-kobarskie.

III. Klimat, flora i fauna. Pod względem klimatycznym Indochiny są krajem zwrotnikowym, który pozostaje, podobnie jak Indostan, pod wpływem peryodyczuej zmiany monsunów: w lecie wieje wilgotny monsun południowo - zachodui i południowy, w zimie —suchy, północno-wschodni. Temperatura jest wysoka, zwłaszcza, naturalnie, na południu, gdzie przytem wahania są nieznaczne: w Akyab średnia roczna jest 25°, średnia najzimniejszego miesiąca, stycznia, 22°, najcieplejszego, maja, 29°; w RaDgunie roczna 26°, najzimniejszego miesiąca, stycznia, 24°, najcieplejszego, kwietnia, 28V₂°, średnie temperatury krańcowe 3572° i 15'/₂°; w Mandalai roczna 27°, najzimniejszego miesiąca, stycznia, 22°, najcieplejszego, kwietnia, 33°, średnie temperatury krańcowe 29° i 17°. Deszcze są bardzo obfite, zwłaszcza w pasie zachodnim, wystawionym na monsun południowo-zachodni: w Assamie na stokach gór Khassia, spada największa znana ilość deszczów na ziemi, przeszło 12 m., w Akyab — przeszło 5 m.; we wsch., suchszej, części półwyspu, jak w Bangkoku—około iy.₂ m.; wyspy Nikobar-skie i Andamańskie posiadają bardzo jednostajny klimat zwrotnikowy. Pod względem flory półwysep, podobnie jak pod względem klimatycznym, w szczególności pod względem opadów, dzieli się na dwie części: wschodnią i zachodnią; pierwsza obejmuje Siam, Annam i Tonkin, druga Birmę i t. d.; w pierwszej części, jako suchszej, znaczne obszary zajmują sawanny, w części zachodniej— lasy z palmami, tak, iż ta część półwyspu jest, wraz z Malakką, podobniejsza do wysp Archipelagu Indyjskiego, niż do wschodniej części półwyspu. Na górach zachodu rosną niżej lasy wiecznie zielone, a wyżej drzewa z liściem opadającym, mianowicie drzewo tekowe (Tectona grandis) wyborne do budowy okrętów; jeszcze wyżej rosną sosny: Pinus Mercusii, Pinus Cassya; na wybrzeżu—lasy mangrowiowe. W niższych częściach wnętrza występują też prawdziwe lasy zwrotnikowe z palmami, pandanusem i bambusem, który często stanowi tam całe lasy. W suchszej — wschodniej — części rosną drzewa pomarańczowe (Citrus medica i Citrus aurantium)\ z roślin uprawnych zasługują na uwagę morwy, na błotnistych nizinach ryż. Pod względem fauny Indochiny należą, wraz z Indostanem i Połu-dniowemi Chinami oraz wyspami Archipelagu Indyjskiego, do regionu wschodniego (oryentalne-go); charakterystycznemi zwierzętami są tutaj: gibbon, słoń, nosorożec, tapir (Papirus malaya-nus) i t. d.; owady odznaczają się wspaniałością barw.

IV. Człowiek. Pominąwszy drobne plemiona Malajskie, zamieszkujące głównie Malakkę, mieszkańcy Indochin należą do rasy Mongolskiej, nie bez przymieszki krwi malajskiej i indyjskiej; różne stopnie przymieszki, jako też i fizyczne zróżniczkowanie kraju, podzielonego górami na odosobnione krainy, wywołały tutaj znaczne różnice etnograficzne. Tak, między innymi, Annamici, zamieszkujący oddzielony górami wschodni pas nad-

brzeżny, wydzielają się wyraźnie z całej masy ludności; dalej wnętrze półwyspu zamieszkują ludy Thai, które sięgają na północ nieco poza granice państwa Siamskiego; na zachód Saluenu mieszkają Birmani, w Kambodży — Khme-rowie. Pośród tych, mniej lub więcej cywilizowanych, ludów zamieszkują, zwłaszcza w górach, plemiona pierwotne, na nizkim stopniu rozwoju stojące, jak: Moi, Kha, Lamia—w górach granicznych między Siamem i Annamem, jak:

430 000    18 300 000

100 000    900 000

81 500    300 000

3 700    400 000

Razem 2 114000 33 625 000

W. N.

V. Indochińskie ludy. Półwysep Indochiński roi się od drobnych ludów, pomiędzy któremi jest wiele bardzo mało znanych. Góry, obficie uposażone w niewielkie doliny, są jakby muzeum etnograficznem i w najwyższym stopniu sprzyjają rozstrzeleniu plemiennemu, a siedzą tam ludy, wycieśnione z urodzajnych dolin wielkich rzek przez późniejsze najazdy. Peal pisze o Nagach: „Istnieje około 30 rozmaitych języków, najmniejsze wzgórze, wąwóz lub rzeczułka wystarczają, ażeby wyodrębnić język. Zdaje się, każda osada posiada własne narzecze”; u Nagów sąsiadujące z sobą wioski nie wiedzą o swojem istnieniu, podróżnik angielski przez lunetę widział osady, o których w wiosce, go podejmującej, nigdy nie słyszano. Spotkały się na półwyspie Indochińskim trzy odmienne typy: negry-cki, który w postaci oaz, tak zwanych „dzikich ludzi”, istnieje w lasach Malakki; indonezyjski, który znalazł schronienie w górach Indochin, a częściowo pozostawił ślady swoje zwłaszcza u ludności Kambodży (prosty, orli nos Khmerów), wreszcie południowo mongolski. Zdaje się, Ne-gryci byli pierwotnymi tubylcami Malakki i południowych dzielnic Indochin, chociaż w dzisiejszym stanie nauki niepodobna nic bliższego powiedzieć o rozległości ich dawnych siedzib. Mongołokształtne typy przybyły najpóźniej, rugując Indonezyjczyków w góry, a ich najazdy szły dolinami wielkich rzek. Thajowie przybyli w pierwszym wieku przed nar. Chr., a raczej od tego czasu możemy śledzić ich fale, kolejno szukające uścia w kierunku na południe z okolic Yun-nanu. Zajęli przestrzeń pomiędzy 14° a 26° szer. półn., zakładając różne państwa, z których Siamskie było najgłówniejszem. Rozpadają się na cztery grupy: Thos - Muongów w Tonkinie, Szanów w górnej Birmanii, Laotyjczyków w Laosie francuskim i Siamczyków w Siamie, przy-

Szan na północ od Thai, Katjin nad górną Ira- Ważniejsze miasta Indochin: 1) w Birmie Man-wadi, Semang we wnętrzu Malakki i t. d. Pomi- dalé(-ay) 65 000 m-ców, Rangun 134000, Maul-nąwszy jednak te dzikie górskie ludy, reszta mein 53000; 2) w Siamie: Bangkok 600000, Ayu-mieszkańców półwyspu posiada, mimo różnic, ty- ^*a 50 000; 3) w Laos: Lakhon 25000, Hieng-le cech wspólnych, że można je objąć pod jed- ^ai 50 000; 4) w Kambodży: Pnom Penh 30 000; no ogólne miano: Indochińczyków. Wpobliżu 5) w Kochinchinie; Saigon 65 000; 6) w Anna-granicy chińskiej, śród Indochińczyków, wystę- m*e * Tonkinie: Hanoï 100 000, Hué 50 000, puje najwybitniej typ mongolski, w miarę zaś Kam - Dinh 50 000, Haï Dzuong 50 000; 7) na posuwania się ku południu, a także ku zacho- półwyspie Malakka: Singapur 100000, George-dowi, typ ten coraz bardziej się zaciera. Tonkin town 60000, Malakka 20000. Źródła: Si-posiada ludność niczem prawie nieróżniącą się vers „Asien”; Schräder „Atlas de Géographie od Chińczyków, o żółtawej barwie skóry; im Moderne” i t. d. bardziej zaś posuwamy się stąd ku południu, tembardziej barwa skóry ciemnieje. Charakter Indochińczyków jest mieszaniną pierwiastków dzikich i cywilizowanych; gdy bowiem w Tonkinie i Annamie ludność odznacza się pracowitością, Siamczycy i Birmanie są leniwi, pozbawieni energii, tak, iż rolnictwo, przemysł i lian del przechodzą tu coraz więcej w ręce kolonistów chińskich. Do złych stron charakteru Indochińczyków należą: obłuda, przebiegłość, służalczość i okrucieństwo; dzieje Birmy i Siarau są pełne krwawych przewrotów i morderstw, które zwykle towarzyszyły zmianom tronu. Pod względem odzieży widać też przejściowość od mody chińskiej do indyjskiej i malajskiej. Osady ludzkie bywają sposobem malajskim otaczane palisadami, stoją zwykle nad wodami, lub są nawet na wodach zbudowane, bądź na palach, bądź pływające. Główne pożywienie stanowią ryby i ryż; żucie betelu jest w powszechnym zwyczaju. Pod względem ustroju społecznego—na zachodzie i na południu, w Kambodży, widać wpływ indyjski z jego kastowością; rządy są despotyczne, prawa okrutne, tak, iż zajęcie większej części Indochin przez Europejczyków: Anglików na zachodzie,

Francuzów na wschodzie, jest dla ludności wypadkiem bardzo korzystnym. Niezawisłym pozostał tylko Siam i niektóre części Malakki. Stosunki polityczne i statystyczne Indochin przedstawia następująca tablica:

Obszar w kim. kw.

Ludność

687 000    7 700 000

19500    125000

65 500    200 000

726 800    5 700 000

Birma z Arakanem i Te nasserimem (angiel.)

Manipur (angiel.) .

Plemiona górskie na wscho dzie i na połud. Assa mu (niepodl.) .    .

Siam (niepodl.) .    .    .

L. K.

czem pod temi nazwami zbiorowemi ukrywa się wiele plemion. Ostatnie dwie grupy silnie prze-siąknęły domieszkę hinduską, indonezyjską i ma-lajską. Inna fala, annamicka, pokrewna ludom thajskim, zajęła Tonkin, wybrzeże Annamu i znaczną’ część Kochinchiny, kolonie zaś Anna-mitów znajdują się w Kambodży, w Laosie i pomiędzy Mojami. Annamici, pomimo licznych skrzyżowań, przedstawiają typ dość jednolity, mongołokształtny. Mojów wyrugowali oni w góry, Khmerów zaś, lud znajdujący się na wysokim poziomie kultury, wypędzili z Kochinchiny; lud ten dzisiaj zajmuje Kambodżę, sąsiednie części Siamu i najniezdrowsze miejscowości Kochinchiny południowej, kształty zaś nosa i kędzierzawe włosy świadczą, iż wchłonął on sporo krwi indonezyjskiej. Prawdopodobnie w tym samym czasie co Annamici, Birmańczycy (czyli Mramma) spuścili się z południowo - wschodnich dzielnic Tybetu; zajmują dzisiaj górną Birmanię, Pegu i Arakan. O ile Annamici ulegali wpływom Chin, z których fale wychodźców wciąż pomiędzy nimi osiadają, o tyle Birmańczycy przyjęli cywilizaeyę Indostanu i prawdopodobnie wchłonęli sporą dozę krwi hinduskiej, co ujawnia się w ich mezocefalizmie. Birmańczycy rugowali przed sobą Monów czyli Palengów, którzy zajmowali ongi całą dolną Birmanię, dzisiaj zaś zaludniają niezdrowe okolice delt Irawaddi i Saluenu. I ludy kareńskie, około miliona głów, zaludniające górzyste dzielnice Tenasserimn, Arakanu i Pegu, pomiędzy Saluenem i Sitton-giem, przybyły z północy; tradycye ich wyznaczają wiek V po Chr. na czas ich wędrówki i wyprowadzają ich z Yunnanu. W liczbie rozbitków znajdują się i Sziamowie v. Ciamowie, około 130 000 głów, w południowym Annamie, Kochinchinie i Kambodży: niegdyś byli oni panami państwa, które obejmowało cały Annam; czarniawa cera, wełniaste lub kędzierzawe włosy, orli nos—wyróżniają ich od Annamitów; pismo, pochodzenia indostańskiego, wyznanie muzułmańskie wymownie świadczą o wpływach cywiliza-cyi indostańskiej, która ongi również oddziaływała i na Khmerów. Prócz tych ludów, które zachowały tradycyę swego pochodzenia lub przeszłości, a przynajmniej znajdują się na wyższym poziomie kultury, istnieją jeszcze grupy inne, jak oto: Mojowie, Kujowie, Nagowie. Mojowie,

t. j. „dzikie ludy”, siedzą na płaskowzgórzu pomiędzy rzeką Mekongiem a wybrzeżem anna-mickiem, od Yunnanu do Kochinchiny. Nazwa Mojów jest zbiorową nazwą dla wielu plemion, przyczem w Laosie zamiast nazwy Mojów posługują się dla ich oznaczenia nazwą Kha, w Kambodży—Penongów; jednak typ jest dość jednolity, a prosto osadzone oczy, biała cera, podłużna budowa czaszki, kędzierzawe włosy— wykazują ich pochodzenie indonezyjskie; utrzymują się z polowania i bardzo pierwotnego rolnictwa. Kujowie, dzisiaj prawie wynarodowieni (posługują się bowiem językiem kambodżyjskim), już bardziej zbliżają się do typu mongolskiego; przebywają w południowo-wschodnich dzielnicach Siamu i północno-zachodnich Kambodży. Nago-wie, rozpadający się na liczne plemiona, w rdzeniu swojem są Indonezyjczykami, zarówno pod względem fizycznym jak i zwyczajów; zajmują góry Manipuru i pasma idące na północ. Jest to najogólniejszy obraz stosunków etnicznych w Indochinach, dający zaledwie przybliżone pojęcie o panującej tam różnorodności. Nawet znajomość języków większości ludów tamtejszych nie jest o tyle posuniętą, ażeby pozwolić mogła na jakąkolwiek klasyfikacyę, studya zaś antropologiczne są także w stanie zarodkowym. Jedno nie ulega wątpliwości, a mianowicie: ludy indonezyjskie poprzedziły istnieniem swojem najazdy mongolskie, które w pierwszej epoce wylewu swego wydały ze zmieszania się z Indonezyjczykami Malajów, Khmerów, Sziamów. Dopiero Tha-jowie, Birmańczycy i Annamici utrwalili tutaj przewagę typu mongolskiego, a po Annamitach dzisiaj odbywa się na wielką skalę najście Chińczyków. Annamici również pierwsi wyzwolili wschodnie dzielnice łndochin od wpływów cywilizacyjnych Indostanu, które aż tam się przedostawały i oddziaływały na monarchie Sziamów i Kmerów, dawnych panów Kochinchiny i częściowo Annamu. Co do półwyspu Malakki, ob. Malakka.—Francuzom głównie zawdzięczamy tę nieznaczną znajomość etnograficzną i antropologiczną rozbitków indochińskich, jaką posiadamy. Z pośród tych badaczy wymienimy na pierwszem miejscu Aymoniera; Anglicy zaś dostarczyli wiadomości o Nagach i Karenach.

Indoeuropejskie ludy. (Obecny stan „kwestyi aryjskiej”). Następujące grupy składają rodzinę lingwistyczną, która znana jest pod nazwą indo-europej skiej: hinduska (ob. Indostan), irańska (ob. Iran, Irańskie języki), grecka (ob. Grecy a), albańska (ob. Albański język), romańska (ob. Romańskie języki), celtycka (ob. Celtowie), germańska, litewska, słowiańska. Ludy mówiące językami rodziny indoeuropejskiej znajdują się na bardzo odmiennym poziomie kultury: tacy Kurdowie i Kafkowie nie wyszli jeszcze ze stanu barbarzyńskiego. Również wpływy kulturalne wyszczególnionych grup i ich liczebność są bardzo różne: językami grupy hinduskiej posługuje się około 160 mil. osób, albańskiej zaledwie 2 mil., co zaś do celtyckiej istnieje ona w postaci coraz bardziej malejących oaz, i zaledwie kilkaset tysięcy osób używa języków celtyckich wyłącznie i nie zna żadnej innej mowy. Kiedy po raz pierwszy spostrzeżono pokrewieństwo pomiędzy temi różnemi grupami (ob. Ary j cz y k o w i e), wywnioskowano, iż wyszły one wszystkie z jednego pnia; w języku sanskryckim, który dał początek dzisiejszym językom hinduskim w liczbie kilkunastu, widziano najbliższego przedstawiciela pra-mowy indoeuro-pejskiej, czyli aryjskiej, a to między innemi na tej podstawie, iż miał zawierać w sobie formy gramatyczne najstarożytniejsze. Szukano w dalszym ciągu kraju, który był siedzibą pra-Aryj-czyków i z którego ich różne odłamy rozeszły się po świecie; nadto usiłowano skreślić drzewo rodowodowe języków indoeuropejskich, z których jedne miały być bliższe drugich i rozwinąć się ze wspólnego odłamu, co opuścił pra-oj-czyznę aryjską, jeszcze jednolity pod względem swojej mowy. W okresie snucia tych teoryj antropologia i archeologia przedhistoryczna nie istniały; również dane etnologiczne, rzucające się ów przełom. Poddano w wątpliwość starożytność form sanskryckich, a przynajmniej wykazano, iż istnieją niemniej pierwotne formy gramatyczne w języku islandzkim i ormiańskim, a nawet próbowano przyznać pomimo oporu Maxa Miillera wyższość pod tym względem językom litewskim. Schmidt wypowiedział powątpiewanie nawet o możliwości zbudowania drzewa rodowodowego języków aryjskich z wyznaczeniem szczegółowem pokrewieństwa wzajemnego, a Delbrück poszedł jeszczê dalej w swoim sceptycyzmie (por. Mapę punktów styczności pomiędzy językami aryjskiemi; Indo-

ć~

üStiS

BW* „

SI IHHs

’    5>    A '

^jmi ^h|

Ł jSMÈtÈÜ

mSÊWmT

'M

V.

:v

y:?ŸZ

.'.V*

mm

•atrs..

*%•

O Biała (Z-*- ⁶>

ÇZARNA 140-51)

Ul BlAtA MIESZANA CS ŻOŁTA ^ ³⁰#.f₅T+>

Fig. 167.

między innemi światło na dzieje tworzenia się języków, były bardzo szczupłe. Rozwój tych wszystkich gałęzi nauki oddziałał na teorye, wyłonione jedynie na podstawie lingwistycznej, a nawet podważył najbardziej zasadnicze założenia dawnych badaczy. Przełom nastąpił w tak prędkim odstępie czasu, iż trudno wskazać, w za kresie studyów nad Indoeuropejczykami, chociaż jednę powszechnie przyjętą przed laty 20 — 25 teoryę, która dzisiaj nie musiałaby odpierać zarzutów bardzo poważnych (teorye 1e przedstawiono w art. Aryjczykowie). Nawet w szrankach teoryj wyłącznie lingwistycznych daje spostrzedz

Enc. poważ, iluatr. Zesz. 288. T. XXX.

stan: Ludy). Ich zarzuty znalazły oparcie w faktach, wydobytych przez lingwistów amerykańskich w zakresie rozwoju języków Czerwonoskórców: te badania wykazały, iż rozpadanie się rodzin lingwistycznych na języki pochodzi nie tyle z naturalnego różniczkowania się mowy, ile z zalewu przez nią ludów innych rodzin i zmieszania się odmiennych języków. W tym razie twierdzenie Delbriicka, iż niema rodowodowego pokrewieństwa pomiędzy grupami indoeuropejskiemi, posiadałoby podstawę faktyczną: pojedyńcze grupy powstałyby wskutek zmieszania się języków, dzisiaj nieistniejących, z mową aryjską i jej już

108

zróżniczkowanemi w ten sposób latoroślami. Kwe-stya wychodźtwa ze wspólnej ojczyzny pojedynczych odłamów upadałaby wtedy sama z siebie. W ostatnich latach pojawiły się dalsze próby — odszukania krewniaków językowych mowy aryjskiej; nie zapuszczając się w ocenę tych bardzo podejrzanych wysiłków, zaznaczymy tylko, iż Brinton i Keane poszukują ich pomiędzy językami berberskiemi, Taylor zaś stara się wykazać, iż języki fińskie i indoeuropejskie znajdują się nawzajem w blizkiem pokrewieństwie. Te wywody świadczą, że i kwestya tak zwanej „kolebki mowy aryjskiej” uledz musiała głębokiemu przeistoczeniu. Czy języki aryjskie rozwinęły się drogą wychodźtwa i naturalnego różniczkowania się mowy wychodźców, czy też powstały tylko wskutek oddziaływania pewnego języka na inne, zgoła odrębne,—oddziaływania, które częściowo mogło odbywać się bez wychodźtwa, w każdym jednak razie istnieć mógł i nawet musiał kraj, który można uważać za ognisko tych wpływów. Mówimy: mógł istnieć, bo w okresie barbarzyństwa i zwłaszcza pasterskiego trybu życia siedziby ludów są dość zmienne. Usiłowano odnaleźć go na podstawie zasobu źródłoslowego, wspólnego ludom indoeuropejskim. Powstała spe-cyalna gałąź poszukiwań lingwistycznych, tak zw. paleontologia lingwistyczna. Ale sama rozbieżność rezultatów, osiągniętych co do oznaczenia z pomocą lingwistyki owej prasiedziby, wykazuje wymownie chwiejnośó punktów oparcia. Pictet poszukuje pra ojczyzny mowy aryjskiej w Pamirze, Heim w zagłębiu uralsko-ka-spijskiem; Fick pomiędzy Uralem a Hindu kuszem; Benfey, Fr. Müller i Schräder w stepach Rossyi południowej; Geiger na równinie baltyckiejl Większość tych teoryj jednakowo powołuje się na te same dane paleontologii lingwistycznej. To świadczy przedewszystkiem o szczupłości samych danych: w pra-ojczyźnie Aryów znane były chłody i śnieg, upały, woda (a więc rzeki), nie było gór, niewiele drzew, istniał wilk i niedźwiedź, może lew, pszczoły, nie znano rolnictwa. Dodajmy do tego, iż ten sam źródłosłów niekiedy służy na oznaczenie różnych drzew; iż flora i fauna bynajmniej nie były stałe w ciągu tysiącoleci, na co paleontologowie - lingwiści małą uwagę zwracają,—a zrozumiemy trudności, jakie piętrzą się przed badaczem, gdy na podstawie językowej pragnie odnaleźć pra-siedzibę Aryów. Usiłowano rozwiązać kwestyę na podstawie antropologii. Ludy indoeuropejskie przedstawiają zmieszanie się kilku typów. Pomiędzy niemi trzy są zasadnicze: długogłowy blondyn, długo-głowy brunet, znany pod nazwą nadśród-ziemnomorca, oraz krótkogłowiec. Załączona mapa (fig. 167; liczby zamieszczone obok barw są wskaźnikami skali barw, ułożonej przez

P. Broca) daje przybliżone pojęcie o rozmieszczeniu pierwszego z tych typów. Widzimy, jak ogniskiem jego jest Skandynawia, wybrzeża Bałtyku i morza Niemieckiego. A ponieważ rozmieszczeniem typów ludzkich rządzą te same prawa, które przewodzą tak zw. zoogeografii, przeto należy z tego rozmieszczenia wywnioskować, iż blondyn powstał gdzieś w okolicach Europy północnej. Nadśródziemnomorzec w podobny^ sposób siedzi dzisiaj na krawędziach morza Śródziemnego, zaludnia Arabię i Azyę Mniejszą, przez Persyę, Beludżystan i Afganistan przerzuca się do porzecza Indusu i Gangesu, a może (jako tak zwany Indonezyjczyk) do Indochin i nawet jeszcze dalej. Zdaje się, iż jego ojczyzną jest Afryka północna, a może Europa południowa. Jeszcze w zaraniu dziejowem w Europie południowej ludy tego typu używały języków nie-aryjskich, po nich pozostała po dzień dzi siejszy oaza Basków w paśmie gór Pyrenejskich; w Afryce mówią one językami rodzin semickiej i chamickiej. W studyach nad rodowodami praojców mowy indo-europejskiej z całą stanowczo ścią możemy ten typ pominąć, jako grupę, której język aryjski narzucono w okresie późniejszym. Może chodzić tylko o blondyna lub krót-kogłowca, jako praojców mowy aryjskiej. Krótkogłowiec siedzi zwartą ławą wzdłuż pasem gór 8kim od Owernii, przez Alpy, Karpaty, Bałkany; w Azyi Mniejszej ciągłość ta przerywa się, ale w Armenii, w zagłębiu aralskim znów typ krót-kogłowo-alpejski występuje; Turkomani, pomimo języka mongolskiego, są przedstawicielami tego typu, u Galczów Pamiru istnieją głowy przypominające czystej krwi Owerniaka, budowa zaś mowy jest fleksyjną. Zdaje się, iż okolice po-jeziorza Aralskiego są praojczyzną krótkogłow-ców europejskich: za tern przemawia naprzód sąsiedztwo z obszarem krótkogłowym mongolskim, powtóre zaś względnie późne pojawienie się krótkogłowca w Europie. Możemy nawet z wielkim stopniem prawdopodobieństwa mniemać, iż szedł on przez Azyę Mniejszą i półwysep Bałkański, rozlał się następnie szeroko po Europie, ale następnie cofnął się, rugowany od północy przez blondynów. Zalewając Europę, rugował on nadśródziemnomorca, który ongi zajmował całą Europę zachodnią, Anglię, a nawet część Skandynawii, i tam może wydał z pośród siebie blondyna. Jedni badacze rozstrzygali pytanie: jaki typ był właściwy pierwotnym Aryjczykom, na korzyść blondyna (Penka, Lapouge), inni—na rzecz krótkogłowca (Mortillet i inni), i stosownie do tego dawali różną odpowiedź co do pra-sie-dziby ludów, które używały mowy aryjskiej (teorya „skandynawska” początków Aryów i teo-rya „krótkogłowców azyatyckich”). Pierwsi wy chodzili z założenia, iż blondyn przedstawia wogóle pierwiastek ruchliwszy i energiczniejszy, i ztąd wyciągali wniosek, iż narzucił mowę swoją biernym grupom krótkogłowym; wykazywali, iż u Greków i Rzymian wśród arystokra-cyi typ blondyna spotykał się często, iż bogów i legendowych bohaterów przedstawiano sobie

L. K.

jako jasnowłosych i błękitnookich. Drudzy opierali się na tern, że krótkogłowcy przynieśli do Europy ze sobą wyższą kulturę—rolnictwo, sztukę metalurgiczną. Zdobycze archeologii przedhistorycznej zadały kłam tym ostatnim twierdzeniom. Już przed najściem krótkogłowców istniały ogniska posuniętej znacznie kultury we Fran-cyi południowej, we Włoszech, w Tyrolu (sławne wykopaliska w Hallstadt); co więcej, studya nad osadami nawodnemi Szwajcaryi pokazują, iż krótkogłowcy w Europie, a przynajmniej na glebie szwajcarskiej, dopiero podnosili się na wyższy poziom kultury. Słowem, kwestya okazała się o wiele bardziej złożoną, niż zdawało się lingwistom z przęd lat kilkunastu, lub antropologom przed laty dziesięciu. Wprawdzie każdy rot przynosi nową teoryę, a „kwestya aryjska” dzisiaj rozporządza kompletną biblioteką. Ale dociekania te nie rozstrzygnęły pytania; jedynie wykazały trudność udzielenia odpowiedzi, której-by w zupełności można było zaufać. Zaznaczymy, iż większość badaczy skłania się ku wyznaczaniu ojczyzny mowy indo-aryjskiej gdzieś na nizinie północnej europejskiej. Stan rzeczy najlepiej przedstawi nam ustęp, wyjęty z najświeższej pracy w tym względzie, a mianowicie Ri-pley’a „Races of Europe”: „Z naszych roztrząsali wypływa tylko jeden wniosek, iż kwestya aryjska jest przedmiotem bardzo złożonym. Ale nie przystaniemy na zdanie Mantegazzy, iż wyraz ignoramus streszcza naszą całą wiedzę o tej sprawie. Nawet z mnóstwa sprzecznych zdań możua wyciągnąć pożytek. Osiągniemy cel swój, gdy wskażemy niebezpieczeństwa, wynikające z wiązania współrzędną zależnością danych różnych nauk, które tylko to mają wspólnego z sobą, iż wszystkie badają tensam przedmiot — człowieka. Jedynie dodatni rezultat naszych poszukiwań—to wniosek, iż całe zagadnienie o po czątku języków i ludów europejskich bynajmniej nie jest tak proste, jak komuś się zdawać mogło. Jedynie na drodze uważnego zestawienia danych, osiągniętych w różnych gałęziach nauki, możemy spodziewać się zespolenia ich w jedną całość.”—Literatura przedmiotu w cytowanej pracy Ripleya, oraz przy art. Aryjczycy.

Indoenropejskie języki. Zbiorowa ta nazwa obejmuje wszystkie rodziny albo gromady języków, któremi od najdawniejszych czasów mówiły narody zamieszkałe na ogromnej powierzchni ziemi w południowo-zachodniej Azji, począwszy od wschodnich brzegów Indostanu, i w całej niemal Europie. Języki te, o naturze fleksyjnej, są pokrewne sobie i stanowią odrębny wśród języków świata szczep indoeuropejski. Wszystkie żyjące i wygasłe języki tego szczepu dadzą się podzielić na 10 rodzin albo gromad, z których każda zawiera członki, pozostające w bliższym ze sobą pokrewieństwie aniżeli względem innych rodzin językowych. Dwie z tych rodzin składają grupę azjatycką, pozostałe europejską. Do grupy azjatyckiej, zwanej także aryjską (w ściślejszym znaczeniu) należą: 1) języki indyjskie, na czele których stoi sanskryt, który z powodu najdawniejszych swych znamion, jakie przechowały się w jego zabytkach, zwanych Wedami, przedstawia wielką ważność dla badań językowych porównawczych i uważa się za najstarszy z języków całego szczepu; późniejszego od sanskrytu pochodzenia w tej rodzinie są: język pâli, tj. język ksiąg świętych buddyjskich na Cejlonie i w Indochinach; jęz. prakryt, znany z utworów dramatycznych, oraz liczne odrośle nowszych języków indyjskich; 2) języki irańskie (lub erańskie), zwane także perskie-mi, których n aj dawniej szemi przedstawicielami są; jęz. staroperski, znany z zabytków w napisach klinowatych z czasów Achemenidów, i jęz. starobaktryjski albo zendzki. Grupę europejską składają: 3) jęz. armeński al. ormiański, 4) języki greckie; 5) jęz. italskie, z których najważniejszym jest łaciński; narzecza zaś jego ludowe za pośrednictwem kolonistów rzymskich dały początek nowszym językom romańskim, jak: włoski, francuski, hiszpański itd.; 6] jęz. celtyckie, niegdyś żyjące w Europie w ustach wielu narodów, dziś w przeważnej części wymarłe; 7) jęz. słowiańskie z trzema gałęziami: wschodnią, południową i zachodnią; 8) litewskie zwane także baltyckiemi; 9) języki giermańskie, do których należą: gocki, skandynawskie, fryzyjski, holenderski z flamandzkim, dolno-niemiecki, angielski, górno-niemiecki; 10) jęz. albański albo szkipetarski, jako pozostałość języka starożytuych Illirów—Oprócz wymienionych do szczepu In-ego zaliczają się wymarłe języki scytyjskie, które były w bliższym pokrewieństwie z irańskiemi, i któremi w starożytności mówiły plemiona koczujące na równinach na północ od morza Czarnego; języki trackie w północno-wschodniej części półwyspu Bałkańskiego, i jęz. illiryjski, którym niegdyś mówili starożytni Illirowie. O każdym z języków tego szczepu wiadomości szczegółowe podane są pod ich nazwami właściwemi; ob. nadto artykuł E u-ropejskie języki (Encykl. XX, 813). Ważność języków In-ich pośród języków świata jest z wielu względów pierwszorzędnego znaczenia; dość zwrócić uwagę na dwa najważniejsze, a mianowicie: języki tego szczepu są organami cywilizacji spółczesnej, a w części były też tłumaczami cywilizacji starożytnych; po wtóre badania materjału językowego, jaki szczep ten przedstawia, dały początek nowej gałęzi wiedzy, zwanej językoznawstwem porównawczym, i dziś języki te posiadają gramatykę porównawczą, jako istotną i wspaniałą naukę, zarówno w głównych zarysach ściśle opracowaną, jak i w wielu szczegółach wielce rozwiniętą, czego np. nie posiadają języki semickie i inne.—Zaznaczyć jeszcze należy, że oprócz Europy i części Azji, w których mowa In-ska panowała już w starożytności, pojedyńcze języki tego szczepu w nowszych czasach zajęły nowe siedziby i rozrosły się na nowych obszarach gieograficznych Azji i pozostałych części świata. To rozszerzenie się języków na dalszych terytorjach, jak np. angielskiego w Ameryce północnej, hiszpańskiego i portugalskiego w Ameryce południowej i t. p., powoduje w każdym z tych języków nieuniknione z biegiem czasu zmiany i właściwości bądź to głosowe, bądź leksykalne, lub fleksyjne, które nadają każdemu z nich pewien charakter odmienny, czysto miejscowy, wyróżniający go od języka macierzystego. Z drugiej strony ten szybki rozrost i wzmaganie się pierwiastku arjoeu-ropejskiego w innych częściach świata, wśród narodów i języków odrębnych szczepów, prowadzi za sobą jednocześnie zagładę ludności tubylczej, a wraz z nią i mowy miejscowej. Tym sposobem pod naciskiem żywiołu silniejszego miejscowe języki i narzecza liczebnie słabną, a niejedno ginie bez śladu. — Nazwa szczepu „indoeuropejskiego”, jakkolwiek niezupełnie ścisła, jest wszakże sama przez się zrozumiała, wskazuje bowiem w swoim określeniu dwa krańce całego obszaru ziemi, na którym narody tego szczepu w kolei wieków siedziby swe rozpostarły: granicę wschodnią stanowią Indje, zachodnią kraje Europy. Obok niej używana dla języków tego szczepu nazwa „arjoeuropej ski”, jest dokładniejsza, gdyż w pierwszej swojej połowie ma na widoku Arjów albo Aryjczyków, który to wyraz obejmuje starożytnych Indów i Irańczy-ków. Nadto ze względu na owych Aryjczyków, starożytnych przedstawicieli całego szczepu, używa się też nazwy „języki aryjskie” na oznaczenie całego szczepu na równi z dwiema nazwami wyżej wymienionemi. Oprócz tego szczep In-ski uczeni niemieccy, za przewodem Fr. Schle-gla, nazywają „indogiermańskim”, a języki „indo-giermańskiemi”. Nazwa to jednak, wyróżniająca z pośród jednoszczepowych ludów lub języków europejskich pierwiastek giermański, nie ma za sobą słusznej zasady, i dla tego mniej jest właściwa aniżeli każda z trzech poprzednich. Na niewłaściwość jej zwracał uwagę swych ziomków Fr. Bopp, przypominając, że nie ma żadnej podstawy, dla którejby w nazwie, ogarniającej cały szczep językowy, Gierinanowie właśnie mieli być wyniesieni na przedstawicieli pozostałych pokrewnych ludów Europy, zarówno w przeszłości, jak i w teraźniejszości (Bopp „Vergl. Grammatik” t. I str. XXIV wyd. 2-e z r. 1857). Już słuszniejsze od nazwy „indogiermański” było podług Boppa miano tego szczepu „indo-kla-syczny” ze względu, że języki grecki i łaciński, a zwłaszcza grecki, nierównie wierniej aniżeli którykolwiek inny język europejski przechowały znamiona pierwotnego typu językowego tych rodzin; wszelako termin „indoeuropejski” uważał on za najwłaściwszy jako powszechnie zrozumiały, którego też w dziełach swoich wyłącznie używał. Z tych samych co i Bopp względów unikał wyrazu „indogiermański” także W. Humboldt, nazywając natomiast szczep nasz językowy krótko „sanskryckim”. — Wykazanie podobieństwa w ustroju gramatycznym języków szczepu In-ego jest zasługą Fr. Boppa, twórcy językoznawstwa porównawczego. Dowiódł on w swojej Gramatyce porównawczej (1833—52) ścisłego związku gienetycznego pomiędzy 7-iu rodzinami językowemi, szczep ten składającemi. Z wykazanego ich pokrewieństwa wzajemnego wynikał wniosek o wspólnym ich początku od jednego języka pierwotnego, od nieznanego języka praaryjskiego. Oznaczenie siedziby tej mowy pierwotnej było nowym z kolei zagadnieniem, niełatwym do rozwiązania (ob. I. ludy). H. Chavée („Lexiologie indoeuropéenue”, Paryż 1849) i Pictet („Les origines indoeuropéennes”, Paryż 1859 —

1863) wskazywali jako kolebkę praaryjską wyżynę azjatycką, leżącą na północo - zachód od Pendżabu, a na północo - wschód od Iranu, pomiędzy rzeką Oksem i Jaksartem, górami Hima-lajskiemi i morzem Kaspijskim. Z tej pięknej krainy rozejść się miały stopniowo ludy i języki tego szczepu. Inni badacze szukali pierwotnej siedziby praaryjskiej w Europie, albo też w okolicach blizkich granicy między Europą i Azją. opierając się głównie na dowodach językowych, mianowicie, że w jęz. aryjskim znane są tylko nazwy zwierząt i roślin północnych, jak: niedźwiedź, wilk, brzoza, buk, dąb, a nie ma nazw zwierząt i roślin, właściwych krajom południowym, jak: lew, tygrys, wielbłąd, pszenica, palma; również nazwy aryjskie śniegu, lodu, zimy wskazują, że kolebką ich są okolice północne. Wskutek tego O. Schräder („Sprachvergleichung und Urgeschichte” wyd. 2-e Jena 1890) dopatruje pierwotnej siedziby aryjskiej w okolicach środkowego biegu Wołgi, R. Latham („Elements of comparative philology” 1862) w Polsce, Ben-fey w okolicy między morzem Azowskim i Kaspijskim; Cuno na północy Europy, Penka („Die Herkunft der Arier”, Cieszyn 1886) w Skandy-nawji.— Wcześniejsze lub późniejsze oddzielenie się pojedyńczych rodzin językowych od pierwotnego pnia aryjskiego pociągnęło za sobą z konieczności wytworzenie się większych lub mniejszych różnic w dalszym każdej z tych rodzin samodzielnym życiu i wciągu jej rozrastania się koleją wieków na pojedyńcze języki. Różnice te uwydatniają i określają zarazem blizkość związku tych języków czyli stopień silniejszego lub słabszego ich pokrewieństwa pomiędzy sobą, jako też z samym prajęzykiem. W tym rozwoju języków Pictet uważał za najbliższe pierwotnego pnia aryjskiego języki indyjskie i irańskie, po nich zaś litewskie i słowiańskie; nieco więcej oddaliły się już jęz. greckie, bardziej jeszcze jęz. italskie i giermańskie, a najdalej odbiegły celtyckie. Dzisiejsze językoznawstwo uznaje zgodnie z tym poglądem bliższe pokrewieństwo jęz. słowiańskich z litewskiemi (baltyckie-mi), aniżeli z innemi językami tego szczepu; nadto przypuszcza bliższe niegdyś z tą grupą pokrewieństwo języków giermańskich, podobnie też ściślejszą łączność rodziny celtyckiej z italską. Przez długi czas utrzymywał się w nauce rodowód języków In-skich Aug. Schleichera (f r. 1868), twórcy teorji piennej albo rozszczepiania się języków (Stammbaumtheorie). Według niego pierwotny język rozszczepił się naprzód na dwa konary: słowiańsko-niemiecki i aryjsko-italoceltycki; z pierwszego wyrosły odnogi: niemiecka i słowiańsko - litewska; z drugiego: aryjska i greko - italoceltycka (języki południowoeuropejskie); te zaś odnogi czyli rodziny językowe rozszczepiły się z czasem na oddzielne gałęzie i pojedyńcze języki.— Jest jeszcze podział języków In-ich na dwie odnogi, oparty na brzmieniu liczebnika sto w języku łacińskim i zendz-kim; jedna z nich nazywa się centumową i obejmuje języki: greckie, italskie, celtyckie i gier-mańskie; druga zaś satemową, do której zaliczają: jęz. aryjskie, armeński, illiryjski, litewskie i słowiańskie. Inni uczeni nie uznają wo-góle podobnych podziałów językowych, opartych na pewnym, większym lub mniejszymi, ch pokrewieństwie gienetycznym. Natomiast skłaniają się do teorji falowej Jana Schmidta (Wellentheorie), podług której w okresie wspólnego życia aryjskiego wybitne różnice językowe rozchodziły się z różnych środowisk, na podobieństwo kręgów fal, po terytorjum okolicznym, często nie ogarniając całej powierzchni indoeuropejskiej. Pierwotnie więc języki In-kie były ze wszystkich stron spojone stopniowemi przejściami djalek-tycznemi, i dopiero gdy przejścia te w pewnych miejscach zanikły, powstały wtedy gałęzie językowe odrębne, które jednak, obok różnic mają zawsze bądź z jedną bądź z inną gałęzią pewne cechy wspólne. Według tej teorji są pewne właściwości językowe, które łączą rodzinę litew-sko-słowiańską z jednej strony z aryjską, z drugiej zaś z giermańską; ale w podobny sposób i rodzina giermańska łączy się z celtycką, ta z italską, ta zaś z grecką, a grecka znowu z aryjską. Zamiast więc pnia rozszczepiającego się zwolna, otrzymujemy obraz fal przechodzących wciąż jedna w drugą, wskutek czego wykład ten nazwano teorją falową lub teorją przejść (Übergangstheorie). Teorją ta, jako jedyny wykład różnic i podobieństw języków I-kich, zarówno jak teorją rozszczepiania się, nie znalazła ogólnego w nauce uznania, jest wszakże rzeczą prawdopodobną, że obok innych procesów i tego rodzaju przejścia miały wielkie znaczenie w rozwoju języków I-kich.—Przy badaniu wzajemnego stosunku języków indoeuropejskich, którym zajmuje się językoznawstwo porównawcze, ważna jest znajomość cech i właściwości tak prajęzyka całego szczepu jako też pierwotnego języka każdej oddzielnej rodziny, np. języka pragiermań-skiego, prasłowiańskiego i t. d. Nie wchodzi jednakże do zakresu zadań językoznawstwa odtwarzanie tych nieznanych języków w ich całkowitej postaci, czego np. usiłował przed laty dokonać Schleicher dla prajęzyka In-go. Dla wiedzy językoznawczej dostateczna jest znajomość zasadniczych właściwości języka, stan jego charakteryzujących, poznanie jakby inwentarza głównego, wykazującego co w jego budowie i składzie jest częścią majątku językowego, wspólną z innemi członkami tego szczepu, a co wytworem lub dorobkiem danego języka własnym, z późniejszych okresów jego życia samodzielnego. Szczegółowe wiadomości o znamionach i właściwościach, określających stan języka praaryjskiego

1    rozwiniętych w dalszym ciągu jego zmianach w każdej z rodzin językowych i w językach pojedyńczych, należą do zakresu gramatyki porównawczej języków Iu-kich. Ob. Encykl. tom XXVI, 615 ns. i art. «Fonologja arj o europejska» Encykl. XXII, 798 ns. — Literatura. K. Brug-mann i B. Delbrück „Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen” (Sztrasburg 1897 ns., wyd. 2-e, 5 tomów); dawniejsze tego rodzaju dzieło Schleicher» „Compendium der vergl. Grammatik der indogermanischen Sprachen” (Wejmar 1861 — 62,

2    tomy; wyd. 3-e t-że 1871); A. Fick „Vergleich. Wörterbuch der indogerm. Sprachen” (Getynga 1874—76, wyd. 8-e, 4 t.); J. Schmidt „Die Verwandtschaftsverhältnisse der indogerm. Sprachen” (Wejmar 1872); A. Hovelaque „La linguistique” (Paryż 1876, wyd. 4-e 1888); Max Müller „Lectures of the science of language” (Londyn 1861 — 64, 2 części); przekład polski A. Dygasińskiego „Wykłady o umiejętności języka” (Kraków 1874), i opracowanie niemieckie przez R. Ficka i W. Wisch man na p. n. „Vorlesungen über die Wissenschaft der Sprache” (Lipsk 1892 ns.); W. D. Whitney „Language and the study of language” (Lond. 1867), tegoż opracowanie niem. przez J. Jolly p. n. „Die Sprachwissenschaft....” (Monachjum 1874) i przekład polski A. Dygasińskiego p. t. „Życie i wzrost języka” (Warsz. 1883); R. Meringer „Indogerman. Sprachwissenschaft” (Lipsk 1897, w zbiorze Göschena); J. Hanus z „Szkic gramatyczny na podstawie języków indoeuropejskich” («Prace filologiczne» I. Warsz. 1885 i osobno);

J. Hanusz „O dobie litewsko - słowiańskiej w stosunku do prajęzyka indo europejskiego” (Rozpr. wydz. filol. Akademji umiejęt. w Krakowie”, t. XI, 1887); „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung...” Kuhna (od roku 1852); „Beiträge zur Kunde der indogerm. Sprachen” wydawane przez A. Bezzenbergera i W. Prellwitza (Getynga od r. 1877); „Indogermanische Forschungen” K. Brugmanna i W. Streitberga (Sztrasburg od r. 1891); oraz opracowania zbiorowe grup językowych w dziełach: „Grundriss der germanischen Philologie”

wydaw. H. Paula; „Grundriss der romanischen wono. W roztworze alkalicznym, pochłaniając Philologie” G. Gröbera; „Grundriss der irani- tlen z powietrza, przechodzi w iudygo, które sehen Philologie” W. Geigera iE. Kuh na; również się tworzy i w roztworach w kwasie „Grundriss der indo - arischen Philologie und j solnym pod wpływem chlorniku żelaza. Altertumskunde”, które założył J. Bühl er, ! a prowadzi dalej F. Kiel hor n, i „Handbuch* der klassischen Altertumswissenschaft” wyd. }

Iwana Mül 1er a.

W. Br.

Indoksylosiarczany kwas, C₈ H₆ NO. S0₂ H, j w stanie wolnym nie jest znany. Sól potasowa kwasu powyższego, połyskujące blaszki albo tabliczki, jest łatwo rozpuszczalna w wodzie i kry-Indofenole, barwniki otrzymane przez Witta stalizuje ze spirytusu wrzącego. Baeyer otrzy-i Koechlina za pomocą utlenienia mieszaniny p-    ją syntetycznie przez ogrzewanie indo-

amidofenolów z fenolami; znajdują się w blizkiem ksylu z pyro siarcz a nem potasu K₂S₂0₇ („Ber. d. powinowactwie do indamin, zarówno z budowy | <j. chem. Ges.” t. XIV, 1745). Przy ogrzewa-jak i z zachowania się chemicznego. Posiadają nju suchej soli sublimuje błękit indygowy, charakter słabo zasadowy i sole ich w przeci- w który przemienia się także łatwo, gdy na-wieństwie do indamin są bezbarwne, w stanie grzewamy roztwór indoksylosiarczanego kwasu wolnym indofenole posiadają barwę niebieską 7j dodatkiem chlorniku żelaza i kwasu solnego albo fioletową. Indofenole nie posiadają charak- (Baumann i Tiemann). Brieger wskazał obec-teru kwaśnego. Otrzymane (przez odtlenienie) ność indoksylosiarczanu potasu w moczu zwie-leukozwiązki posiadają charakter wyraźnie feno- V7jąi roślinożerczych.    w- Br-

Iowy. Leukoindofenole rozpuszczają się w alkaliach, i w tych rozczynach łatwo się utleniają na powietrzu (w indofenole); w roztworach kwaśnych nie ulegają żadnej zmianie. Własności powyższe leukozwiązków spowodowały użycie in-dofenolów w farbierstwie i drukowaniu tkanin, zupełnie taksamo jak przy farbowaniu za pomo-

' W. Br.

A. A. K.

C.OH

C.COOH,

cą in dyga.

Indogiermanowie, Ob. Giermani, Ind o europejskie ludy, I-e języki, Indostan, Niemcy.

Indoina, C₂₀H₂₀N₄O₅, tworzy się przez re-dukcyę kwasu o-nitrofeuylopropiolowego w roztworze podkwaszonym kwasem siarczanym za pomocą siarczanu żelaza. I. jest bardzo podobna do błękitu indygowego i różni się tylko następującym barwnym odczynem: rozpuszcza się w stęż. kwasie siarczanym, zabarwiając go na niebiesko (indygo na zielono). I. rozpuszcza się łatwo w anilinie i w wodnym roztworze kwasu siarkawego z niebieskiem zabarwieniem.

W. Br.

Indoksylowy kwas, C(iH₄

kwas karbonowy indoksylu; tworzy się przez ogrzewanie powyżej 200° kwasu feuyloglicynu-o-karbonowego z wodzianem potasu i następnie rozkład stopu za pomocą rozcieńczonego kwasu siar-czanego. Jeżeli stapianie odbywa się w próżni, to stop zawiera przeważnie indoksylan potasu. I-owy kwas, trudno rozpuszczalny proszek krystaliczny, przy do 122—123° stapia się, wydzielając C0₂, i wtedy otrzymuje się indoksyl. Roztwór kwasu indoksylowego podczas gotowania z alkaliami pochłania szybko tlen z powietrza i przemienia się w błękit indygowy.

Indol, c₆h₄

NH

W. Br.

CH

NH

CH, prototyp związków

Indoksyl, Cr,H

/\

NH

vCH, trzeba, uważać

C(OH)

jako hydroksylowany indol, a mianowicie jako ß-oksyindol. I. po raz pierwszy został zauważony jako produkt rozkładu indoksylosiarczanego kwasu. Następnie Baeyer otrzymał go syntetycznie z kwasu indoksylowego („Berichte d. d. cli. Ges.” tom XIV, 1744). Reakcya przebiega według równania:

indygowych; po raz pierwszy otrzymał go Baeyer przez ogrzewanie oksyindolu (ob.) z pyłem cyankowym („Ann. chem. Pharm.” t. CXL 295). Później stwierdził, że można otrzymać indol, ogrzewając indygo z cyną i kwasem solnym, a następnie otrzymany żółty związek cynowy destylując z pyłem cynkowym („Ber. d. d. chem. Ges.” t. I 17). Wkrótce potem Baeyer i Emmerling otrzymali indol przez ogrzewanie o-nitrocynamonowego kwasu z wodzianem potasu i opiłkami żelaznemi (redukeya) według równania:

C.OH.

C.OH

CH : CH. COOH

CH

C(iH₄

NO

C COOHr=CrH₄

NH

/W

CH + C0₂

no₂

+ 2H₂ = C₆H₄^

-f C0₂ -j- 2 H₂0.

CH

NH

Dalej tworzy się także indoksyl z indyga przy ogrzewaniu z alkaliami (Heymann i Bachofen „Ber.”, XXVI 225). I. jest to brunatny, nie destylujący się z parą wodną olej, łatwo rozpuszczalny w wodzie (żółta fluorescencya). Posiada własności słabo zasadowe i rozpuszcza się I nanilid i etenyldwuanilina, która rozpada się w stężonym kwasie solnym, barwiąc go na czer- ! na anilinę i indol (Berlinerblau i Nencki):

Bardzo dobry sposób otrzymywania indolu polega na ogrzewaniu monochloraldehydu, albo jeszcze lepiej dwuchloreteru z anilmą do 210 — 230°. Początkowo tworzy się monochloretylide-

//

c₆h₄

NH

(a) CH

CH

CH

(?)

dołu.

homologierr, skatolem, przy stapianiu białkanów i tg Sdwiapa oTÓjra, to XaßaXa aTopux i to AcovtßapT] z wodzianem potasu i podczas gnicia białka pod j aTÓp.a, których dzisiejsze nazwy nie są znane.

S. Dr/,.

CrH₅.NH:CH.CH₂.NH.CfH₅ = C₆H₈NH₂ +

CH

-f CH

Przy destylacyi suchej a-indolokarbonowego kwasu z wapnem otrzymują dobrą wydajność indolu; również przez ogrzewanie o - dwuamidostylbenu (cis i trans) z kwasem osinym w próżni, w tych warunkach odszczepia się anilina (Thiele i Dim-roth). Dalej indol otrzymać można drogą reakcyj pyrogenetycznych, np. przepuszczając przez rozpalone rury jedno i dwualkylowane aniliny i o-tolnidyny; za pomocą destylacyi o-kumidyny nad prażonym tlenkiem ołowiu; przez silne ogrzewanie m-nitropropylobenzoesowego kwasu z wapnem. Indol tworzy się również razem ze swoim wpływem trzustki, z tego powodu znajduje się w ekskrementach ludzkich, aczkolwiek w ilościach małych, ponieważ w organizmie przemienia się w indoksylosiarczany kwas (ob.), I. tworzy białe błyszczące blaszki, p. t. 52°, rozpuszczalne w spirytusie, eterze, węglowodorach i dość łatwo w wodzie; destyluje się łatwo z parą wodną i posiada sobie właściwy nieprzyjemny zapach kału. Wióry sosnowe, zwilżone roztworem spirytusowym indolu, podkwaszonego kwasem solnym, barwią się na kolor wiśniowy. Cząsteczka indolu przedstawia się jako utworzona przez spojenie jednego pierścienia pyrolowe-go i jednego benzolowego, w których dwa wspólne atomy węgla znajdują się w położeniu orto:

łn) NH CH

' /"iAcn

C\A

CH

Przez wymianę wodoru grupy imidowej (n), jak również grup a i ß albo w pierścieniu benzolowym tworzy się wielka liczba pochodnych in-

W. Br.

Indore, państwo hołdownicze w Indyach Wschodnich, ob. Ind aur.

Indos (geogr. staroż.), po grecku ’Iv5óę, po łacinie Indus, po indyjsku Sindhu (= rzeka), dzisiaj, w dyalekcie miejscowym S hi udu—Soor zwana, wielka rzeka, która całej przyległej krainie nazwę Indyi nadała, ku zachodowi tworząca granicę pomiędzy krainą, zwaną India intra Gangem, a Gedrozyą, Arachozyą i Parapanisosem. Według źródeł starożytnych wypływa ona na południowym stoku indyjskiego Kaukazu albo Parapanisosu (dzisiaj Hindukusz), istotnie zaś na północnej stronie gór Imaos, i przybiera z obydwóch stron liczne znaczne dopływy, których 15 wymieniają Arrhyan i Strabon, Pliniusz zaś aż 19, poczerń na 20 mil przed uściem do Indyjskiego oceanu dzieli się na dwa ramiona, tworzące Deltę, i to wyspę, Pattalene (llarm-XïjVY]) zwaną (Arr. 5, 4, 1; 6, 18, 2; 20, 1; Strab. 15, 688 i nast.). Zachodnie ramię uchodziło do morza trzema uściami (Ptol. 7, 1), zwanemi: to Sä'caTua atojxa (dzisiaj rzeka Pitty), prawdopodobnie to ramię rzeki, po którem Aleksander Wielki z admirałem Nearchem wypłynęli na pełne morze; to Si'vSoiv atóp-a (dzisiaj rzeka Darra-way) i to Xpoooöv <3TÓ(Jca (— złote uście), uście ze wszystkich najspławniejsze, wiodące do miasta Tatta; wschodnie ramię liczyło cztery uścia: to Xàpicpov aTop.a (dzisiaj rzeka Fitty albo Fetty), najgłówniejsze uście całego ramienia,

Z rzek pobocznych I-u z lewej strony najznaczniejszym jest Akesines (dzisiaj Dżenaba albo Czenaub), do którego znowu wpływają: Hydas-pes (Behüt), Hydraotes (Ravi, Ravee), Z aradros (Satledż) i Hyphasis (Beyah), tworząc dorzeczami swemi krainę Pendżab (= kraina pięciu rzek); z dopływów z prawej, t. j. zachodniej strony na wzmiankę zasługują: Choaspes, który Ptolemeusz zwie Suastus, Arrhyan G lira eus, dzisiaj Attok, i Cophen (dzisiaj Kabul). Arrhyan (5, 20, 9; 6, 14, 5) podaje szerokość głównej rzeki na rozmaitych miejscach na 15, 40, a nawet na 100 stadyów; rozmiary tak wielkie tern wytłómaczyć należy, że Aleksander Wielki przeprawiał się podczas wyprawy swej indyjskiej w miesiącach sierpniu i wrześniu roku 327 przed Chr. przez rzekę tę właśnie w czasie najwyższego jej wodostanu. Według Kur-cyusza (8, 9, 4) miała być woda I-u szczególnie zimną i mieć barwę wody morskiej. Dziwnym sposobem Aleksander Wielki razem z towarzyszami, dotarłszy do źródeł Akesiuesu, sądzili, że odkryli teraz źródła Nilu; przypuszczali zatem, że Nil i I. łączą się ze sobą u źródeł (Arr. 6, 1, 2 i nast.); zresztą i według świadectwa Prokopa (de aed. 3, str. 331 wyd. Bonn.) płynąć ma Nil z kraju Indów do ziemi Egipskiej (ob. Indus).

Indos (żyro, zlewek), wyraz pochodzenia włoskiego od in dosso, znaczy dosłownie „na grzbiecie”. Jest to cessya dokonywana na grzbiecie czyli na odwrotnej stronie wekslu. Do indosu przywiązane są dwie zasadnicze cechy, odróżniające go od cessyi innych dokumentów. Po pierwsze, indosat v. indosaryusz, t. j. ten, na którego rzecz weksel ustąpiono, staje się właścicielem bezwzględnym tegoż bez wszelakich innych formalności i żadne zarzuty dotyczące stosunku między wystawcą wekslu a pierwotnym wierzycielem indosata nie dotyczą. Po-wtóre indosant, t. j. odstępujący weksel, staje się przez sam fakt ustąpienia wekslu za pomocą indosu solidarnym poręczycielem za zapłatę wekslu w terminie. Solidarność taka istnieje wszakże o tyle, o ile weksel w razie niezapłacenia będzie zaprotestowany (ob. Protest) i o ile w terminie przez prawo określonym wytoczona będzie skarga przeciwko indosantowi. Brak protestu lub niezaskarżenie wekslu w tym terminie powoduje—jak się zazwyczaj mówi— upadek indosu. Indos bywa trzech rodzajów, pełny, niezupełny lub wreszcie in blanco (Flamm nazywa go zlewkiem otwartym). Indos pełny obejmuje następujące części składowe: nazwisko indosata, pokwitowanie z waluty, datę oraz podpis indosanta. Brak pokwitowania z odbioru waluty lub brak daty czyni indos niezupełnym. Wreszcie położenie samego tylko podpisu indosanta, z pominięciem innych części składowych indosu, nazywa się indosem in blanco. Przytoczone zasady indosu są w ogólności identyczne we wszystkich prawo-dawstwach. Wszakże oddzielne kodeksy różnią się w szczegółach niekiedy dość znaczących. Kodeks handlowy francuski, obowiązujący we Francyi i u nas, traktuje o indosie w czterech artykułach (art. 136 —139), a oprócz tego art. 160—172 mówią o prawach i obowiązkach posiadacza wekslu względem wystawców, przyjmujących, a także indosantów (ob. Weksel). Art. 136 stanowi, że własność wekslu przenosi się drogą indosu. Z przepisu tego nie wynika zgoła, iżby weksel można było ustępować tylko drogą indosu. Przeciwnie, w myśl ogólnej zasady, wyrażonej w art. 711 kod. cyw., własność wekslu nabywać można wszelkiemi sposobami ogólnemi, w prawie wskazanemi, a więc przez spadek, darowiznę między żyjącemi, testament oraz w drodze zwykłych zobowiązań cywilnych. Natomiast, w odróżnieniu od ogólnych tych sposobów przenoszenia własności, indos, w myśl art. 136, przenosi własność względem wszystkich w ogólności, t. j. nietylko w stosunku między indosantem a indosatem, lecz i wobec osób trzecich. Inaczej mówiąc art. 136 kod. hand. stanowi wyjątek od ogólnej zasady, wyłuszczonej w art. 1690 kod. cyw., który stanowi, że ces-syonaryusz nabywa prawa w stosunku do osób trzecich dopiero po doręczeniu przelewu dłużnikowi, albo też po przyjęciu przelewu przez dłużnika w akcie urzędowym. Art. 136 obejmuje w pewnej mierze powtórzenie art. 24 ordonansy z r. 1673. Jednakże ten art. wyraźnie opiewał, że indos przenosi własność bez potrzeby przelewu lub doręczania. Redaktorowie kodeksu wyrazy te pominęli, uważając, że treść art. 136 stanowczo myśl tę wyraża. Według ducha art. 136 indos nie jest prostym przelewem praw cedenta. Przenosi on własność wekslu; stąd więc nabywcy wekslu w drodze pełnego indosu służą, nie takie prawa, jakie miał indosant, lecz takie, jakie wynikają bezpośrednio z samego wekslu. Stąd wypływa dalej, że w odparciu akcyi o zapłatę mogą być czynione takie tylko zarzuty, które posiadacza wekslu dotyczą, lub które udowodnione są treścią samego dokumentu. Ani niewyliczenie waluty przez pierwotnego posiadacza wekslu, ani żądanie kompensaty w stosunku do tegoż, ani areszty na funduszach pierwszego wierzyciela położone — wszystko to nie może być skutecznie przeciwko okazicielowi wekslu przytaczane. Natomiast ważnie powoływać się można na zarzuty przeciwko indosatowi, t. j. dowodzić, że dany indos nie przeniósł nań prawa własności, że nastąpiło tu nadużycie i t, p. Indos, o którym art. 136 wspomina, dotyczy przelewu wekslu przed terminem płatności. Natomiast brak w prawie przepisu o indosie po tym terminie. Większość autorów jest zdania, że indos sporządzony po terminie nie ma charakteru indosu wekslowego: słowem, że nie mają wówczas zastosowania przepisy o bezwzględnej własności wekslu, o niemożności stawiania zarzutów przeciwko indosantowi i t. p. Innemi słowy, zdaniem teoryi, weksel indosowa-ny po terminie posiada w stosunku do cessyo-naryusza charakter zwykłego dokumentu pieniężnego. W myśl art. 137 indos zawierać powinien, co następuje: datę, stwierdzenie odbioru waluty, imię i nazwisko cessyonaryusza, oraz, rzecz prosta, podpis indosanta. Indos nie odpowiadający tym rozporządzeniom nie skutkuje, jak art. 138 mieć chce, przelewu i uważa się tylko za pełnomocnictwo. Rozpowszechnienie indosów niezupełnych, a głównie in blanco, sprawiło, że zarówno teorya, jak i jurysprudencya usiłowały osłabić wyraźne rozporządzenia prawa co do znaczenia takich indosów. We Francyi przeważa w nauce i w praktyce zasada, że okaziciel wekslu na podstawie niezupełnego indosu, lub in blanco, mocen jest dowodzić przeciwko bezpośredniemu swojemu cedentowi, że waluta wyliczoną została, że więc jest zupełnym właścicielem wekslu. Natomiast w myśl tej samej zasady indos taki w stosunku do osób trzecich jest tylko pełnomocnictwem, Opinię powyższą wypowiedzieli, z dawniejszych kommentatorów, między innymi, Pardessus i Nonguier, z nowszych Lyon-Caen i Renault. Dalej uznano, że dowód co do zamiaru zupełnego scedowania wekslu, bez względu na indos niezupełny, wypływać może z innych okoliczności sprawy, że wreszcie sędzia oprzeć może w tej mierze swoje przekonanie na zwykłych domniemaniach. Poza tern panuje pogląd, że dowód uiszczenia waluty może być pokładany nietylko w stosunku do bezpośredniego cedenta, ale nawet i względem indosanta poprzedzającego, jeśli ten także żyrował weksel in blanco. — Wreszcie dowód taki powoływać można nawet w stosunku do wierzycieli upadłości żyranta. Obecne sądy Królestwa Polskiego, idąc za wyrokiem Senatu Kasacyjnego z r. 1885 JV» 9, uznają, że chociaż w myśl art. 138 kod. handl. indos in blanco na wekslu nie skutkuje przelewu własności

wekslu i stanowi tylko pełnomocnictwo, lecz plenipotencya taka dotyczy zarówno odbioru należności za weksel, jak i dalszej cessyi wekslu z odbiorem waluty na rzecz żyranta. Stąd więc, jeśli weksel przejdzie od okaziciela na podstawie żyra in blanco do osoby trzeciej już na zasadzie zupełnego indosu, to ten trzeci mocen jest w stosunku do siebie uważać za odpowiedzialnego w drodze wekslowej także i indosan-ta in blanco, jako takiego, który w osobie swego pełnomocnika scedował weksel trzeciemu.

str y i, gdzie obowiązuje ustawa wekslowa niemiecka, przepisy o indosie zawarte są w dziewięciu artykułach, od 9 do 17 włącznie. Weksel może być scedowany tam, za pomocą żyra. Wszakże indos nie ma skutku wekslowo-praw-nego, jeśli wystawca wzbronił przeniesienia samym wekslu wyrazami: „nie na zlecenie”, lub przez wyrażenie równoznaczne. Wskutek indosu przechodzą na indosata wszelkie prawa z wekslu wynikające, w szczególności i moc ponownego przelewu wekslu. Indos winien być umieszczony na wekslu, jego kopii lub przedłużeniu połączonem z wekslem lub z kopią. Żyro jest ważne, choćby cedent napisał swoje nazwisko lub firmę na grzbiecie wekslu, albo kopii, albo na przedłużeniu (żyro in blanco). Każdy posiadacz wekslu mocen jest wypełnić żyro in blanco; może on jednak i bez tego wypełnienia weksel dalej ustąpić. Indosant odpowiada względem każdego późniejszego posiadacza za przyjęcie wekslu i jego zapłatę. Wszakże nie staje się odpowiedzialnym, jeśli dodał w indosie wzmiankę „bez rękojmi” (ohne Gewährleistung), „bez obowiązku” (ohne Obligo) lub zastrzeżenie równoznaczne. Jeśli w indosie przez wyrazy „nie na zlecenie” (nicht an Order) lub temu podobne dalszej cessyi zakazano, wówczas nie służy regres do żyranta osobom, którym dostał się weksel od indosata. Jeśli weksel przelany zostaje po upływie terminu, określonego do sporządzenia protestu, cessyonaryusz nabywa prawa tylko względem akceptanta, o ile akceptacya nastąpiła, oraz regres przeciwko osobom, które weksel po tym terminie ustąpiły. Jeśli zaś weksel zaprotestowano przed indosem, cessyonaryusz ma prawa swego eedenta przeciwko ak-ceptantowi, wystawcy i osobom, które weksel przed protestem scedowały. W tym razie żyrant wekslowo nie odpowiada. Indos ze wzmianką „do pobrania” (zur Einkassirung), „z pełnomocnictwa” (in Prokura), bądź tym podobną—nie przenosi własności wekslu, lecz upoważnia tylko do odbioru waluty, do sporządzenia protestu i do doniesienia poprzedniemu żyrantowi o nieuisz-czeniu, jako też do dochodzenia należności. Taki cessyonaryusz może dalej weksel żyrować, lecz tylko pod postacią plenipotencyi (Prokura-Indossament). Nie służy mu jednak możność dalszego zbytu przez właściwe żyro, choćby nawet do żyra z pełnomocnictwem dodano dopisek „albo na zlecenie” (oder Order). W Anglii istnieją dwa sposoby cessyi wekslu, mianowicie przez wydanie (by delivery) i za pomocą żyra (by indorsment). Weksel wystawiony na okaziciela (to bearer), ceduje się przez wydanie; lecz i taki weksel może być indosowany ze skutkami co do solidarności. Weksel płatny na zlecenie ustępuje się przez indos. Każde żyro pociąga za sobą odpowiedzialność indosanta. Indos pisze się na samym wekslu lub na prze-

W przedmiocie datowania indosów art. 139 orzeka, że antydatowanie jest zabronione pod karą za 'fałsz; karę wymierza się na podstawie kodeksu kryminalnego. Indosant odpowiada na równi z wystawcą wekslu solidarnie za wpływ wekslu (art. 140 kod. hand.). Kwestya, czy indos zawsze skutkuje solidarność, związana jest z zasadniczem pytaniem, czy każdy weksel, bez względu na przymiot wystawcy, podlega rozporządzeniom kodeksu handlowego co do solidarności. Były IX departament senatu uznał, że weksel suchy podpisany przez niehandlującycli, choć nie pochodzi z czynności handlowej, może być ustąpiony przez indos w znaczeniu kode-ksowem, t. j. ze skutkami co do solidarności.

Toż samo zdanie wypowiada Zieliński („O wekslach” Warszawa 1884, str. 395). Jednakże wobec faktu, że przedmiot ten przez prawo wyraźnie rozstrzygnięty nie został, zwyczaj wyrobił praktykę, że ile razy osoba prywatna żyruje weksel niehandlowy, wymaga się od niej wyraźnej wzmianki w indosie, iż odpowiada solidarnie za wpływ wekslu. Aby wykonać regres względem indosanta, okaziciel żądać musi zapłaty wekslu w terminie, a w razie nieuiszczenia nazajutrz po terminie oddać weksel do protestu.

Wreszcie w terminie 15-dniowym, licząc od daty protestu, należy weksel do sądu zaskarżyć (art. 161, 162 i 165). Kodeks wymaga jeszcze uprzedniego doręczenia protestu, lecz praktyka uznała, że doręczenie to zastępuje przesłanie indosantowi kopii skargi powodowej wraz z kopiami dokumentów, a między innemi i protestu.

Termin 15-dniowy do skargi wtedy zachowany być winien, jeśli indosant mieszka w odległości pięciu miryametrów (5 n/₂₀ mil polskich lub 40¹⁹/-2o wiorst rossyjskich). Termin ten względem żyranta zamieszkałego w większej odległości od miejsca płatności wekslu, zwiększa się o jeden dzień na każde dalsze dwa i pół mirya-metry (2 ³⁷/₄₀ mili pols. lub 20 ¹⁹/₄₀ wiorst rossyjskich). Termin taki służy względem każdego z żyrantów. Z kolei każdy z indosantów ma prawo wykonywać ten sam regres albo osobiście, albo zbiorowo przeciwko wszystkim w tym samym terminie; względem nich termin zaczyna biedź nazajutrz po dacie zapozwania do sądu (art. 167). Po upływie tych wszystkich terminów okaziciel wekslu traci wszelkie prawa do indosantów (art. 168). W Niemczech i w Au- dłużeniu, lub wreszcie na kopii. Indos może

109

Enc. poważ, ilustr. Zoaz. 238. T. XXX.

art. 136—139 Kod. handl.).

być, albo in blanco, albo pełny (General indors-ment i Special indorsment). Posiadacz wekslu żyrowanego in blanco może wypełnić indos. Weksel źyrowany in blanco przechodzi przez proste wydanie. Tylko cedent szczególny odpowiada z indosu względem stron. Weksel może być zawsze ustąpiony do czasu zaspokojenia. Prawo angielskie rozróżnia jeszcze indos ograniczony (a restrictive indorsment), który czyni cessyonaryusza posiadaczem wekslu, lecz nie pełnym właścicielem (bénéficiai owner). Indos taki nie nadaje indosatowi władzy przenoszenia praw, chyba-by wyraźnie do tego był upoważnionym. W ogólności żyro ograniczone wyradza między indosantem a cessyonaryuszem stosunek jak między mocdawcą a pełnomocnikiem. W Cesarstwie cessyę wekslu uskutecznia się rów-uież za pomocą indosu. Indos jest albo pełny albo niezupełny. Pierwszy przenosi własność, drugi nadaje tylko prawo do odbioru należności. Pierwszy nazywa się pieredatocznaja nadpis, drugi nadpis preporuczytielnaja. Indos zawierać winien: .1) nazwisko cessyonaryusza oraz samą czynność ustąpienia za pomocą wyrazów: wmie-sto mienia takomu-to, albo wmiesto mienia po prikazu takowo-to; 2) stwierdzenie odbioru waluty; 3) datę. W razie braku daty można przeciwko indosowi czynić zarzuty. Indos może być uczyniony in blanco za zgodą kontrahentów i na ich ryzyko. Indos wolno sporządzić przed okazaniem wekslu wystawcy, po takiem okazaniu, a nawet po akceptacyi. Antydatowanie zakazane jest pod nieważnością indosu, a nawet pod odpowiedzialnością karną. Indosanci odpowiadają za należność solidarnie. Odpowiedzialność taka nie istnieje, jeśli w indosie zamieszczono wyrazy: bez obligu—bez oborota na mienia. Dla regresu względem indosantów musi być sporządzony protest, zarówno przeciwko wystawcy wekslu jak i przeciwko żyrantowi. Odpowiedzialność z indosu trwa przez cały czas istnienia mocy obowiązującej wekslu, t. j. przez lat dwa (Ustaw o weksielach). Oprócz żyrowania weksli, prawo i praktyka wprowadziły cedowanie i innych dokumentów za pomocą indosu bez potrzeby doręczania. Takiemi są konosamenty morskie, które art. 281 kod. hand. zezwala wystawiać na zlecenie i akty pożyczki losowej (prix à la grosse), które również według art. 313 mogą być drogą indosu cedowane, gdy je na zlecenie wystawiono. Dalej ustawa kolejowa w art. 78 stanowi, że duplikaty kuponów imienne mogą być ustępowane ża pomocą cessyi na dokumencie. I taka również cessya nie wymaga zachowania przepisów o przelewie wierzytelności wogóle. — Literaturę ob. pod art. Weksel: z dzieł polskich wymienić można tylko:

F. Flamm „Rzecz o wekslach i czekach na tle międzynarodowem” (Warszawa 1882); Dominik Zieliński „O wekslach” (Warszawa 1884); z niemieckich: dr H. Rehbein „Allgemeine deutsche

Wechsel-Ordnung” (Berlin 1900); z prac francuskich: „Les codes annotés de Sirey, Code de Commerce” (Paryż 1893—1895; objaśnienia pod

H. K.

INDOSTAN.

I. Geografia fizyczna.

II. Geografia polit., ob. Indyjskie Ces.

III.    Ludy indyjskie (antrop. i etnogr.).

IV.    Historya.

V. Religia.

VI. Literatura.

VII.    Filozofia.

VIII.    Matematyka i astronomia.

IX. Medycyna.

X.    Sztuki plastyczne.

XI.    Muzyka.

XII. Języki.

Indostan. I. Geografia fizyczna. A) Położenie— ukształtowanie poziome. Środkowy z trzech południowych półwyspów Azyi; wyrasta właściwie Da linii biegnącej od delty Indusu do wspólnej delty Gangesu i Bra-maputry, mniej - więcej wzdłuż zwrotnika, wkraczając klinowato między zatokę Bengalską na wschodzie i Omańską na zachodzie i przedłużając się na południe za pomocą jajowatej wyspy Cejlon; lecz pojęcie Indostanu jest obszerniejsze od właściwego półwyspu: obejmuje ono, prócz półwyspu, jeszcze przyległą część lądowego pnia Azyi, sięgającą do wschodniej krawędzi Iranu, Himalajów i dolnej Bramaputry, a nawet nieco po za nią, do zachodniej gałęzi gór Indochińskieh; cała rozciągłość tego czworokątnego kraju z północy na południe wynosi około 28° (przylądek Komorin na południu, przeszło 8° sz., i dolina Gilghitu (Dżylgit) na północy, poza 36° szer. pn.). Tym sposobem I. składa się z dwóch części: południowej, półwyspowej, tj. Dekan u, i północnej, lądowej, tj. Indostanu w znaczeniu ściślejszem. Obszar tak ograniczonego kraju wynosi blizko 4 miliony kim. kw., połowę lądu Australii.

B) Ukształtowanie powierzchni — stosunki geologiczne i hydrograficzne. Obie wyżej zaznaczone części składowe: Dekan i Indostan właściwy, różnią się od siebie pod względem ukształtowania powierzchni i pod względem pochodzenia. Dekan jest wyżyną, składającą się z archaicznego fundamentu, na którym tylko tu i owdzie uchroniły się od spłukania pokrywające go warstwy młodsze; w części północno-zachodniej, występuje tu obszerna pokrywa bazaltowa. Część północna, dorzecza Indusu i Gangesu z dolną Bramaputrą, stanowi nizinę, złożoną z utworów bardzo młodych. Warstwy archaiczne części południowej są sfałdowane; warstwy paleozoiczne, mianowicie łupki, piaskowce i wapienie, leżą na nich niezgodnie i płasko, warstwy mezozoiczne występują rzadko; wschodnie zaś wybrzeże składa się z utworów czwartorzędowych. Od czasu węgla żadne

fałdowania nie miały tu miejsca; za to występowały często uskoki, które sprowadziły tu olbrzymie zmiany; podczas bowiem, gdy dawniej Dekan łączył się z Arabią i Afryką, to wskutek wielkich zapadnięć na początku jury, stał się krajem samodzielnym o klinowym kształcie. Początkowo występował on jako wyspa, ale wsku tek utworzenia się niziny Indostańskiej, z napływów rzecznych, wyspa ta została niejako przyklejona do lądu Azyi. Ponieważ podkład tych osadów rzecznych składa się z osadów trzeciorzędowych morskich, więc w trzeciorzędzie Dekan był jeszcze wyspą, lecz już w dilluvium cieśnina musiała być wypełniona osadami rzecznemi, albowiem grubość ich jest bardzo wielka.

1) Nizina Indostańska. Przez naj wschodniej-sza część tego kraju przepływa Bramaputra, która, opuściwszy Hi mai aj e (ob.), toczy tu powolnie swe bardzo zimne wody, wymija góry Khasia, w czasie wezbrań (na wiosnę od topnienia śniegu w górach i w lecle od deszczów mussonowych) podmywa brzegi, zmienia łożysko, tworzy niezliczone wyspy. Po połączeniu z Tistą Bramaputra łączy się z Gangesem i tu, pod Goalandą, rozpoczyna się wspólna delta, pokryta nieprze-bytemi zaroślami, zwana w części południowej Sunderbans, obejmująca obszar 82 595 kim. kw., to jest tak wielki jak Portugalia. Poziom kraju w południowej części delty jest tak nizki, że wiatr, wiejący w górę rzeki, wywołując nieznaczne jej podniesienie, wystarcza do zalania kraju. Klimat delty jest w wysokim stopniu niezdrowy, do czego przyczynia się masa trupów ludzkich i zwierzęcych, składanych tu przez rzekę (Indusi mają zwyczaj topienia trupów). Podczas gdy brzegi Bramaputry przedstawiają po większej części kraj dziki, to Ganges powyżej delty w Bengalii przepływa kraj z wysoką kulturą, a na jego falach odbywa się ożywiona żegluga. Pod Allahabadem Ganges przyjmuje z prawej strony, równie jak i on z Himalajów wypływającą, Dżamnę, która płynie równolegle z rzeką główną; żyzny kraj, ograniczony temi dwiema rzekami, poprzerzynany kanałami, nosi miano D u ab. Pod Dehli nad Dżamną (Jumna) nizina ma już 250 m. wysokości. Nizkie odgałęzienia Himalajów wkraczają z północy, zbliżamy się do suchych obszarów Pendżabu. Już w okolicach Agry różnica między porą deszczu i suszy występuje tak ostro, że Schlagintweit, który przybył do tego miasta w kwietniu, znalazł jego okolice zupełnie pozbawione roślinności. Grunt, składający się tutaj z czerwonej gliny, zamienia się na powierzchni podczas pory suchej w pył, który unosi się w atmosferze i osiada na przedmiotach; w porze deszczowej, w styczniu, ten sam grunt pokrywa się świeżą zielenią. Im dalej posuwamy się na północo-zachód, tern bardziej pustynnym staje się kraj; wreszcie, przeszedłszy dział wodny między Gangesem i Indusem - Satledżem, gdzie w pustyni Tharr niektóre rzeczki giną w pia-sku, stajemy w Pendżabie, Krainie Pięciu Rzek, ale zarazem i trąb piaszczystych; tylko smugi nadrzeczne tworzą tu oazy śród pustyń, które ku południu coraz bardziej przemagają. Nazwa Pendżabu pochodzi od pięciu rzek: Sat-ledżu i czterech rzek jego systematu (Bias, Ra-wi, Czinab i Dżilam); szósta, Indus, nie wchodzi tu w rachubę. Indus, po połączeniu się z Satle-dżem, tworzy już tylko jedną nić wodną śród pustyni: szeroka jego dolina, zalewana w czasie wezbrań, jest błotnista, rzeka dzieli się tu na odnogi i tworzy wyspy. Poniżej Haiderabadu zaczyna się delta, ale już powyżej Haiderabadu, pod miastem Szikarpur, oddziela się od Indusu na lewo odnoga Nara, która uchodzi do laguny Run of Kacz. Laguna ta utworzyła się wskutek trzęsienia ziemi, naprzód jako kotlina bagnisto-solna, następnie r. 1827 Indus, przerwawszy tamy, wskutek trzęsienia ziemi, zalał tę kotlinę i zamienił ją w jezioro. Na wschód od Indusu i Satledżu rozciąga się, jak wspomnieliśmy, pustynia Tharr. W północnej części jest ona piaszczysta, w południowej skalista—i tutaj stanowi już przejście do Dekanu.

2) Wyżyna Dekanu. Fundament tego kraju stanowią, jak wspomnieliśmy, sfałdowane warstwy archaiczne, gnejsy i łupki krystaliczne; na nim spoczywają warstwy zwane Vin dh y a (od gór tegoż nazwiska), składające się z łupków, piaskowca i wapieni, pozbawione wszelkich szczątków organicznych; na grupie warstw Vindhya leży grupa warstw Gondwana, która swemi tria-sowemi i jurajskiemi piaskowcami, zawierające-mi liczne szczątki roślin i jaszczurów, odpowiada południowo - afrykańskiej formacyi Karroo; wreszcie jako ostatnie ogniwo występuje tu rozległa pokrywa bazaltowa. Wyżynowa część I-u da się podzielić jeszcze na dwie części: I. Centralny na północy i Dekan Właściwy na południu, rozdzielone rzeką Godawari, od której począwszy ku południu główny dział wodny półwyspu przesuwa się ku zachodowi, ku samemu wybrzeżu, w Ghatta Zachodnie. I. Centralny zaczyna się zaraz na południe Gangesu, pod Patną; występują tutaj mianowicie nagie granitowe masy skalne, które w szczycie Parasnath wznoszą się do 1370 m., zresztą tworzą kamieniste wyżyny zdatne tylko na pastwiska. We wschodniej części wyżyny, w kraju Ghond, porastają olbrzymie lasy na pochyłościach wyżyn, podczas gdy górne powierzchnie ich są pokryte wysokiemi trawami. Na północo-zachód od Szon leży kraina Bandelkand, słynna z obfitości dyamentów, które znajdują się w czerwonym piaskowcu. Na zachód od Bandelkandu rozciąga się wyżyna Malva, pokryta bazaltem, posiadająca grunta żyzne; za rzeką Czambal (dopływ Dżamny), ograniczającą tę wyżynę z zachodu, wstępujemy w góry Arawali, które według Suessa należą do najstarszych sfałdowań na ziemi, albowiem na ich sfałdowanych warstwach archaicznych warstwy paleozoiczne (grupa Vindhya) leżą poziomo; góry Arawali spadają na pd.-w. wzdłuż uskoku, a na pn.-zachód przechodzą w—znaną już nam— pustynię Tharr. U południowej krawędzi wyżyny Malva ciągnie się łańcuch gór Vindhya, składający się z piaskowców i łupków; doliny śród tych gór są bardzo żyzne, posiadają sady owocowe i niwy pszeniczne. Wzdłuż południowych stóp gór Vhindhya płynie ku zachodowi rzeka Narbada, której źródła leżą na wyżynie Gondwana na wysokości 1 100 m. Płynie ona z początku na granicy skał osadowych i gnejsu, a następnie wrzyna się w pokrywę bazaltową i tworzy liczne wodospady. Na południu od Narbady wznoszą się bazaltowe góry Satpura, a na południe od nich płynie rzeka Tapti, równoległa do Narbady, lecz o połowę krótsza. Na połuduie od Tapti rozciąga się kraina Berar, gdzie pokrywa bazaltowa dosięga największej szerokości, mianowicie 650 km. od wybrzeża do Nagpur. Na północ od uściowej zatoki obu powyższych rzek, mianowicie zatoki Kambayskiej, rozciąga się półwysep Gudżerat, składający się z gnejsu i pokrywy bazaltowej. Na południe od krainy Berar rozpoczyna się Dekan Właściwy, jako wyżyna około 800 m. wniesiona, na powierzchni której wznoszą się tu i owdzie łańcuchy gór. Najwyraźniej łańcuch taki występuje na zachodzie wzdłuż wybrzeża; są to Zachodnie Ghatta i ich przedłużenia południowe. Ghatta ciągną się i dalej na północ, jako zachodnia podniesiona krawędź wyżyny, do okolic Tapti; wznoszą się średnio do 1 200 m., a w najwyższych szczytach przeszło 1800 m., na wschód pochylają się łagodnie, na zachód spadają stromo, schodowato; przejścia, zwłaszcza od zachodu, są uciążliwe. Południowe przedłużenie Ghatta, lesiste góry Nilgiri, wznoszą się do 2 630 m. Na południu góry te spadają ku zagłębieniu Gap, łączącemu dwa przeciwległe wybrzeża półwyspu (kolej żelazna z Kalikutu do Madrasu), a oddzielającemu Nilgiri od dwóch górskich łańcuchów, stanowiących zakończenie półwyspu, mianowicie gór Anamali i Cardamum, podobnież lesistych, nieco tylko wyższych od Nilgiri. Rzeki, wypływające z Zachodnich Ghatta: Godawari, Kriszna (Kistna), Kaweri, przerzynają stepową wyżynę Dekanu i tworzą przy uściach rozgałęzione delty. Liczne kanały i sztuczne stawy służą do nawodniania suchej wyżyny. Wyniosłości, ciągnące się wzdłuż wschodniej krawędzi wyżyny, oznaczane mianem Wschodnich Ghatta, są mniej wyraźne, mniej zwarte, niższe (najwyżej do 1200 m.) i leżą dalej od brzegu; pas nadbrzeżny po tej stronie jest więc szerszy, ale pokryty piaskami lotnemi, jest daleko gorzej uposażony od zachodniego. Na południu półwyspu szereg piaszczystych ławic (Most Adama) prowadzi na wyspę Cejlon (ob.).

G) Klimat. Pod względem klimatycznym I. należy do zwrotnikowej krainy mussouów.

Co się tyczy temperatury, to charakterystyczną jej cechą są przedewszystkiem małe wahania między najzimniejszym i najcieplejszym miesiącem: nawet na południowych stokach Himalajów nie dochodzą one 20°, a ku południu szybko się zmniejszają: Kalkuta ma 11°, Madras 6.5°, a Colombo na Ceylonie tylko 2.3°. Średuia temperatura najcieplejszego miesiąca na północnej nizinie wynosi przeszło 28°, a w pustyui Tharr i w Pendżabie, wogóle w dolinie Indusu, przenosi 30°, a nawet 34° (w lipcu). W centralnym Indostanie na obszarze między Agrą, Allahabadem i Haidarabadem temperatura najcieplejszego miesiąca (maja) przenosi 33°. Najwyższe absolutne maximum dosięga największego stopnia, mianowicie 52.8°, w Multanie (Pendżab). Tutaj też przypadają najniższe zimowe minima: kiedy na południe od zwrotnika nawet najzimniejszy miesiąc, styczeń, posiada temperaturę jeszcze przeszło 20°, to w Multanie temperatura spada do 12⁰, a w Peszawerze nawet prawie do 9°. W wyjątkowych latach temperatura w zimie może czasami, nawet w gorącym Pendżabie, spaść poniżej 0°: w Lahore średnie minimum wynosi 0.1, a absolutne minimum —1.6, w Multanie nawet—1.7; nawet w Benaresie temperatura może spaść do 0.6. Na wybrzeżach jeduak rzecz ma się inaczej: Kalkuta ma średnie minimum —{—12°, Madras —j—16°, Colombo -j-20.6°. Roczny bieg temperatury na północy jest następujący: w październiku termometr wszędzie stoi prawie jednakowo na -J-27.6; następnie powietrze szybko się ochładza do 12°, we wnętrzu Dekanu do 16 — 20°; wreszcie w miejscowościach nadbrzeżnych nawet w styczniu oziębienie jest mniej znaczne: Madras 24.7°, Bombay 22.5°, Colombo blizko 26.5°. Od stycznia temperatura zaczyna wzrastać, najszybciej od kwietnia do maja, a to szczególniej w Pendża-bie. W marcu dojrzewają tutaj europejskie zboża, w kwietniu rozpoczynają się już suche, palące wiatry zachodnie, które trwają do czerwca, czyniąc ten miesiąc najgorętszym w roku; nawet nad ranem termometr wskazuje nieraz 35°. Dopiero w lipcu następują ożywcze deszcze, ale temperatura do października utrzymuje się ponad 26°. Deszcze w Indyach są sprowadzane głównie przez musson południowo-zachodni, który w Bengalii przechodzi w południowy, a nawet południowo - wschodni. Obfite deszcze, sprowadzone przez musson, warunkują żyzność, ale zarazem i choroby: febrę, dysenteryę i cholerę. Musson letni ustaje zwykle około połowy października, czasami około połowy września, i po lekkich wiatrach północno - zachodnich następuje musson zimowy, północno-wschodni, który w Bengalii przechodzi w północny, dalej zaś ku Pen-dżabowi nawet w północno-wschodni. Przy końcu wiania mussonu zimowego w lutym i marcu, przed nastaniem mussonu letniego, również w czasie po ukończeniu letniego, a przed nasta-

w. N.

niem zimowego, powstają gwałtowne burze czyli tajfuny, zwane w Indyach zwykle cyklonami, które najbardziej srożą się w zatoce Bengalskiej, ale dochodzą czasem do zatoki Perskiej. Wstępując na ląd, zwłaszcza na delcie Gangesu, wywołują wielkie zalewy, przy których ginie po kilkadziesiąt tysięcy ludzi; niekiedy i wybrzeże Koromandelskie jest nawiedzane przez te cyklony, lecz rzadko się zdarza, by przekroczyły one półwysep ku zachodowi. Rozkład deszczów w Indyach jest bardzo niejednostajny. Największa ilość spada na południowych stokach wschodnich Himalajów, szczególniej już poza Bramaputrą, w górach Khasia (przeszło 12 metrów) oraz na zachodnich stokach Ghatta przeszło 6 i pół metra. Najuboższą w deszcze jest pustynia Tharr oraz Pendżab; w pierwszej przechodzą całe lata bez deszczu, w drugim roczna ilość deszczu wy-ncsi tylko około 10 cm. prócz tego w Dekanie, zwłaszcza na wsch. stokach Ghatta Zachodnich, ilość opadów jest też mała, wynosi około 50 cm. Nierówny rozkład deszczu w różnych latach jest wielką klęską dla rolnictwa Indostanu, tak np. w Madrasie w 1847 roku spadło 206 cm., a w r. 1876 tylko 55; inne też stacye wykazują podobne wahania; stosunki takie są przyczyną klęsk głodowych w Indyach, występujących szczególniej w tych okolicach, gdzie ilość spadłego deszczu wynosi mniej niż 100 cm. Na Cejlonie, podobnie jak w Dekanie, strona zachodnia jest obfitszą w deszcze, niż wschodnia.

D) Flora i fauna. Leśną florę 1-u, podobnie jak i Indochin, charakteryzuje drzewo tekowe (Tectona grandis) i drzewo sandałowe (Santalum album); pewien rys afrykański nadaje krajobrazowi palma deleba (Borassus flabelli-formis), obok której znaczne rozpowszechnienie posiada Butea frondosa z ognisto-żółtemi kwiatami, W wielkiej obfitości rośnie Acacia Gatechu i Gedrela Toona. Jedną z najosobliwszych form roślinnych stanowi banian (Ficus Indica), który rozrasta się za pomocą zwisających gałęzi w cały las. Większą jednak część obszarów I-u zajmują sawanny, czem również kraj ten różni się od reszty Indyj, a zbliża do Afryki. Ponieważ w Dekanie deszcz pada tylko trzy miesiące w roku, więc porost drzew na sawannach jest bardzo rzadki, zamiast tego obficie występuje bambus. Większa bujność roślinności, przypominająca archipelag Malajski, występuje na wspólnej delcie Gangesu i Bramaputry; podobnież na zachodniem wybrzeżu Dekanu (i Cejlonu), gdzie lasy wstępują na góry aż do najwyższych szczytów; w okolicach niższych ustępują coraz bardziej kulturze (zwłaszcza na Cejlonie).—Pod względem faunistycznym I. stanowi zachodnią część tak zwanego oryentalnego regionu (do którego prócz tego należą Indochiny z Chinami południowemi i wyspy Malajskiego archipelagu), odznaczającego się obfitością świetnie upierzonych ptaków oraz małp i wielkich gruboskórych. I., jako najzachodniejsza część tego regionu, stanowi przejście do regionu pa-learktycznego i etyopskiego. Oprócz takich zwierząt o powszechnem rozprzestrzenieniu, jak: zając, lis, mysz, wiewiórka i t. d., występują w I-ie czysto oryentalne różne małpy, cybety, niektóre antylopy, oraz niedźwiedzie i jelenie, wskazujące, iż fauna oryentalna ma więcej pokrewieństwa z północną niż z afrykańską, w której niedźwiedzi i jeleni na południe od zwrotnika niema. Pośród ptaków charakter oryentalny występuje silniej niż śród zwierząt ssących; etyopskie i palearktyczne formy są rzadkie. Je-dnem z najciekawszych zwierząt ssących I-u jest słoń, mający tutaj doniosłe znaczenie jako dający się ułaskawiać i używać jako zwierzę juczne i wierzchowe. Naj straszniej szem ze zwierząt drapieżnych jest tu tygrys, mający zresztą wielkie rozprzestrzenienie i poza I-em; natomiast nie ma go w południowo-wschodnim rogu Dekami i na Cejlonie. Najulubieńszemi miejscami jego przebywania są porosłe trzciną wybrzeża rzek, nieprzeniknione zarośla bambusowe i inne; jest on tem straszniejszy, że potrafi zarówno przepływać rzeki jak i wdrapywać się na drzewa. W południowym rogu Dekanu i na Cejlonie występują lemury, zwierzęta przeważnie nocne, które występują jeszcze tylko na archipelagu Malajskim, na Madagaskarze i w równikowej Afryce wschodniej; w tej również części Indostanu występują straszliwe węże, jak np. okularnik (Naja tripudians). — (Por. Sievers „Asien”).

II.    Geografia polityczna, ob. Indyjskie C esarstwo.

III.    Antropologia i etnografia. Ludność Indostanu rozpada się na mnóstwo grup odrębnych. „Nazwiska ras, plemion, kast, sekt, które spotykamy na każdym kroku, skoro wypadnie przystąpić do poszukiwań nad etnologią Indostanu, wywołują zawrót głowy u największego erudy-ta. Początkowo miałem nadzieję, iż uda mi się ułożyć coś w rodzaju słownika, w którym zamieściłbym wszelkie możliwe synonimy, dotyczące historyi ras i plemion Indostanu, lecz po kilku próbach zrozumiałem, iż nie starczyłoby całego życia na dokonanie podobnej pracy.” (Mantegazza). Rozpatrzenie tego mrowiska ludów najlepiej jest rozpocząć od zbadania stosunków językowych. Około 80% ludności Indostanu mówi językami aryjskiemi, wypro-wadzającemi się od sanskrytu; a mianowicie znajduje się tam języków tego pochodzenia około kilkunastu, narzeczy zaś około kilkuset; języka hin du używa około 61 milionów osób, bengalskiego przeszło 22, mahrati 10 mil.). Języki hinduskie wśród innych aryjskich zajmują miejsce wskazane w następującej Mapie punktów styczności między językami aryj skiemi:

I ijtewsk!

v * /sarni

d>

Wskaźnik

szerok.

nosa

Dżuangowie

Kolowie

Kurumbowie

teutonska

: \dacl

ce^

■a

Fig. 167.

Języki te usadowiły się głównie w porzeczach Indusu i Gangesu. Obszar lingwistyczny aryjski rozpościera się stąd ku południu, okalając pła-skowzgórza Czota Nagpuru i biegnąc wydłużone-mi klinami wzdłuż wybrzeży: wschodniego do 19%, zachodniego do 14% szer. płn.; zresztą obszar języków aryjskich na południe od gór Vindhya nie przedstawia spójnej przestrzeni. Językami rodziny drawidyjskiej, budowy aglutynacyjnej, mówi przeszło 50 mil. osób. Niegdyś ludy te, zdaje się, siedziały w porzeczu Gangesu, a bodaj, iż nawet Brahujowie w Be-ludżystanie mówią językiem pochodzenia drawi-dyjskiego. Jako Paharzy, tj. górale (stąd pochodzi wyraz pary a), Dr. siedzą na wyniosłościach Radżmahalu tuż nad Gangesem w Bengalii. Ludniejsze oazy znajdują się w północno-zachodniej dzielnicy Czota Nagpuru (Oraonowie, około 500 000 głów według spisu r. 1891) i pomiędzy źródłami Nerbuddy i Wainu (Gondowie, około 3 mil.), wreszcie na wschód od tych ostatnich i w różnych punktach Orissy —Kondowie (około 600 tys.); podobno można spotkać ludy używające języków drawidyjskich w terajach podhi-malajskich. Ludy te wszystkie znajdują się na bardzo nizkim poziomie kultury. Ale rdzeń dra-widyzmu ciągnie się na południe od rz. Goda-wary. Obok drobnych ludów, niekiedy bardzo nizko stojących, znajdują się tam inne, posiadające własną literaturę i przeszłość cywilizacyjną. Z pośród języków południowo-drawidyjskich ta-mulski posiada około 15 mil. przedstawicieli, mówią nim wzdłuż wschodniego wybrzeża od 14° szer. północnej wgłąb lądu i na południe; na północ od Tamulów idą Tulugowie, około 20 mil., pomiędzy 14° a 18° i nawet 19° szer. płc.; Malabarzy, w liczbie sześciu mil., zajęli wybrzeże malabarskie; Kanarowie, około 10 mil., siedzą w Majsurze i zach. dzielnicach Haidara-badu. Pomniejszych ludów nie wymieniamy (ob. Nilgeryjskie ludy). Wreszcie trzecia grupa języków, kolska lub kolarska (ob.Kolarskie ludy), liczy prawdopodobnie około 2—3 mil. przedstawicieli; rozproszona drobnemi gromadkami wśród obcych żywiołów, znajduje się na bardzo nizkim poziomie kultury. Jeśli przepro-

wadzimy linię od zgięcia Gangesu równolegle do wybrzeża wschodniego, to najwyżej położone miejscowości będą głów-nemi ogniskami ludów kolarskich. Języków kolarskich, budowy aglutynacyjnej, jest kilka; być może, iż nie znajdują się one w najmniejszem powinowactwie z sobą, a nazwa „rodzina kolarska” byłaby w takim razie tylko ogólną etykietą dla ludów, które używają języków odmiennych od języków drawidyjskich. Santalowie, Mundowie, Hoowie (lub Lurka-Kolo wie), Bhumidżowie liczą ogółem około półtora miliona przedstawicieli; są to najgłówniejsze ludy kolarskie.—Warto zwrócić uwagę na rozmieszczenie wzajemne języków kolarskich i drawidyjskich. Na wzgórzach Radżmahalu Pa-harowie siedzą w dolinach, przy ich ujściu stykają się z ludami aryjskiemi; Santale zaś zaj-mują wyniosłości, otoczeni zewsząd przez Pa-harów. Okoliczność ta naprowadza na myśl, iż ludy drawidyjskie odegrały względem ludów kolarskich tę samą rolę, jaką względem nich spełnił w późniejszym okresie najazd Aryów. Rozmieszczenie języków rzuca światło na dzieje najazdów i zaborów rasowych. Stosunki lingwistyczne dostarczają nam wskazówki, zresztą bardzo niedokładnej, co do rozmieszczenia typów antropologicznych. Jeżeli przeprowadzimy linię wzdłuż rz. Narbuddy, aż do zgięcia Gangesu przy Radżmahalu i z obu jej krańców spuścimy dwie inne—jednę na wschodzie do gór Satpurskich, drugą przez Ghatty zachodnie mniej-więcej do 17° szer. płc.,—wyznaczymy okolice najbardziej uposażone w typy czarne, wełnisto-włose, okrągłej twarzy, o spłaszczonym, szerokim nosie. Cechy te występują tern silniej, im okolica jest niedostępniejszą i bardziej urwistą. Między innemi ludami tutaj należą wszystkie grupy kolarskie, a nadto kilka innych górskich plemion, mówiących bądź językami aryjskiemi (np. Bhilowie), bądź drawidyjskiemi (Gondowie). Drugiem ogniskiem typów czarnych są góry Nilgeryjskie i Anamalak na południu. Wreszcie trzecie, podrzędne, leży w terajach podhimalaj-skich. Ludy, siedzące tutaj, t. j. w wyłuszczo-nych ogniskach, znajdują się poza obrębem organizacyi kastowej i żyją niezależnem życiem społecznem. Ludy te odznaczają się bardzo nizkim wzrostem i silnie podłużną budową czaszki, oraz szerokim nosem:

Wskaźnik

Wzrost szer. czaszk.

Z ognisk tych idą smugi typów czarnych, wełniastowłosych a szerokonosych, w kierunku płaskowzgórzy sąsiednich, tembardziej zatarte pod względem antropologicznym, im bardziej są

i etnologii Indostanu.

IV. Dzieje. Najdawniejsze dzieje Indyj są dota/l jeszcze tylko zbiorem baśni. Braknie zarówno pomników, jak i dokumentów. Literatura wedyj-ska, dzieło, bądź co bądź, dalekiej przeszłości, nie wskazała nam dotąd, z jakiej pochodzi epoki.

oddalone od punktów wyjścia, i wreszcie giną wśród ludności równin. Krew typu czarnego wogóle silnie zabarwiła sobą ludy Indostanu. Szczepy drawidyjskie posiadają ciemną cerę i niewątpliwie trzeba je zaliczyć do czarnego odłamu rodzaju ludzkiego, ale włosy są gładkie, kędzierzawe, nos wązki i prosty. Natomiast ludność z nad Gangesu, a zwłaszcza Indusu, przedstawia w znacznej mierze typ tak zw. indo-afgański, pokrewny nadśródziemnomorskiemu. Zresztą większa obfitość typu indo-afgańskiego, mniejsza zaś czarnego, a szerokonosego, idzie w parze z wyższym szczeblem, jakie dane kasta zajmuje w hierarchii kastowej. Ustrój bowiem kastowy, jak wskazuje nazwa sanskrycka kasty varna („barwa”), był w początkach swoich or-ganizacyą hierarchiczną żywiołów antropologicznych. Risley, jeden z najwybitniejszych badaczy stosunków etnicznych Indostanu, ośmielił się nawet powiedzieć, iż „wskaźnik szerokości nosa ma się w stosunku prostym do nizkiego stanowiska danej kasty”. Stosunki kastowe, rozważane z punktu antropologicznego, tak samo jak rozmieszczenie rodzin lingwistycznych, świadczą o tern, że typy czarne, pokrewne ludom kolarskim, ongi w dalekiej przeszłości zaludniały Indostan w sposób bardziej zwarty. Możliwem jest, iż stanowiły one łącznik pomiędzy obszarem typów czarnych Malezyi a Międzyrzecza. Dzisiejsza ludność powstała ze zmieszania typów czarnych z typami przybyszów: prócz typu indo-afgańskiego odnajdujemy obecnie na północy obfitą domieszkę typu mongolskiego, na wschodzie indonezyjskiego; arabskiego i assy-roidalnego na zachodzie, negryckiego w dzielnicach środkowych. Usiłowano powiązać typy czarne Indostanu z typami Malezyi i Australii. Zbliżano Drawidyjczyków z Australczykami, Kola-rów z Negrytami, a nawet odważono się na zbudowanie ogólnego schematu, wykazującego, jak miały utworzyć się dzisiejsze stosunki etniczne Indostanu. Twierdzono, iż pierwotna ludność jakoby należała do typów czarnych: jednego negrytokształnego, drugiego australskiego. Pierwszy, negrytokształtny, miał zamieszkiwać obszary od delty Gangesu wzdłuż wschodniego wybrzeża (szczątki jego dochowały się najlepiej u ludów kolarskich), australokształtne grupy zaś obsiadły wybrzeże południowo-zachodnie, a typ ich dotrwał najlepiej u Todów (ob. Nilgeryjskie ludy). Na to podścielisko, bądź czyste, bądź zmieszane rozmaicie, przyszły najazdy Tybetań-czyków. Zająwszy porzecze dolnego Gangesu, rozgałęziły się one na dwa potoki: jeden szedł w kierunku Indusu, drugi wzdłuż wybrzeża wschodniego. Fale następowały jedne za dru-giemi, mieszając się zwolna z tubylcami lub wypierając ich w góry. Z tego pokrzyżowania się powstały ludy „proto-drawidyjskie” (Gondowie, Khondowie i in.). Ale Tybetańczycy ciągle napływają, a mieszając się z proto-Drawidyjczykami

dają początek grupom drawidyjskim. Mieszańcy pierwszego okresu, proto-Drawidyjczycy, zachowali czystość swoją o tyle, o ile szukali schronienia w górach, w których jeszcze bardziej ścisnęli pratubylców. Później rozpoczyna się wsiąkanie typu mongolskiego przez bramę Ka-bulską: przybysze rozlewają się po Pendżabie, Radżputanie i przedostają się aż do gór Vind-hya. Ze zmieszania się ich z ludami drawidyj-skiemi i proto-drawidyjskiemi powstały takie grupy, jak Bhilowie, Dzatowie, Mahraci. Wreszcie pojawiają się Aryjczycy. Zastają one w dolinie Gangesu ludy o twarzy płaskiej a kwadratowej, gładkiej skórze, kruczo-czarnych włosach, „bez nosa”. Ostatni najazd aryjski przypada na w. . IV po nar. Chr. (od w. XV przed nar. Chr. możemy już dość dokładnie śledzić rozpowszechnianie się w Indostanie żywiołów aryjskich). Są to Radżpuci-Aryjczycy; zagarniają władzę, zamieniają tubylców na niższe kasty. W czasach średniowiecznych przez kabulską bramę wdzierały się najazdy mongolskie, złożone z najrozmaitszych typów. Ale ów schemat przedstawia przeszłość Indostanu w sposób zanadto uproszczony, a nadto braknie mu podstawy, której jedynie paleontologia może dostarczyć, a mianowicie znajomości typów ludzkich w epoce czwartorzędowej. Raczej trzeba przyznać słuszność słowom Mantegazzy, który powiada: „Co do pochodzenia i pokrewieństwa ras Indostanu, dzisiaj da się powiedzieć tylko tyle, że Indostan w epoce bardzo oddalonej był zaludniony przez setkę, a nawet jakiś tysiąc, ras (t. j. ludów), które pod wpływem samodzielnego rozwoju lub wskutek najazdów zbliżyły się nawzajem i zlały częściowo. W ten sposób, w długiem paśmie wieków, powstała w wielkich ogniskach jakby jednolita masa. Tu i owdzie jednak, za sprawą atawizmu, wynurzają się typy staroczesne. Zaledwie kilka plemionek, odosobnionych dzięki wielkim lasom i górom, dotrwało w stanie mogącym świadczyć o wyglądzie Indostanu przed Aryjczykami i muzułmanami". Szczegóły ob. w artykułach: Kasty, Kolarskie ludy, Nilgeryj skie ludy.—W ostatnich czasach Anglicy, przebywający w Indostanie, zajęli się gromadzeniem materyału antropologicznego i etnologicznego. Z pomiędzy tych prac na wyróżnienie zasługują: Dalton „Descriptive Ethno-logy of Bengal” (Kalkuta 1872); Risley „Tribes and Castes of Bengal” (Kalkuta 1891); W. Crooke „Tribes and Castes of N. W. Province” (Kalkuta 1896); W. Crooke „The popular Religion and Folklore of Northern India” (Westminster 1896). Muzeum Madraskie w swoich „Buletins” ogłasza bardzo cenne przyczynki do antropologii

l. k.

Koinbiuacye astronomiczne, cieszące się wielkiem powodzeniem przed stu laty, później zarzucone, nie tak dawno znów podjęte w I-ach i w Europie, pozwalają odsunąć początek I-yj aryjskich do trzeciego a nawet czwartego tysiąca lat przed Chr. Historya nie zdołała dotąd wydrzeć legendzie starożytnych bohaterów iudyjskich, i, o ile chce być poważną, jest też i daleką od uznania za trwałą podstawę ery Kali-jugi, związanej przez dawne podanie z bitwą, od której bierze początek państwo Pandawów (3100 przed Chr.). Dotąd jednak zdobyto tylko jeden fakt pozytywny, mianowicie przybycie do I-yj narodu, blizko pokrewnego, przez język Irańczyków z Persyi i Bak-tryany, mieszkańcom Armenii, Grekom, Latynom, Celtom, Germanom, Litwinom, Słowianom. Hymny Wed uczą nas, że te plemiona aryjskie osiadły były w Pendżabie, pomiędzy Kabulem a Gangesem, podzielone na drobne państewka. Ciągła walka z barbarzyńcami Dasju skończyła się wytworzeniem dwu wielkich mocarstw: państwa dynastyi księżycowej, ze stolicą w Indraprastha w okolicach obecnego Delhi, i państwa dynastyi słonecznej ze stolicą w Ayodhii nad Sarają. Podania i literatura teologiczna rzucają pewne światło na tę epokę, przypominającą nasze Wieki Średnie; takiż sam jest wtedy zapał do świetnych czynów rycerskich, takie samo zaciekanie się w subtelnościach teologicznych. Rosnąca wciąż przewaga kasty braminów, którą powstrzymać usiłuje napróżno rycerska kasta kszatryja, stara się ustanowić ortodoksyę, zarówno dogmatyczną jak i rytualną, i przygotowuje przez to grunt pod przyszłe odszczepieństwa. W VII w. przed Chr. następuje rozłam: pojawiają się dwie he-rezye jednocześnie: Gautama Buddha (ob), i Ma-wira Dżaina (ob.), stając się założycielkami dwu nowych religij. Życie intellektualne I-yj przesunęło się tymczasem dalej na wschód z biegiem Gangesu; zdała od Delhi, na połowie drogi pomiędzy Be-naresem a deltą Gangesu wybucha walka religijna, której przyczyn szukać też należy i w stosunkach politycznych. Kraj podzielony był wtedy (w. XI) na mnóstwo państewek, księstw, rzeczypo-spolitych oligarchicznych, jak Włochy w w. XV; państewka te są z sobą w ciągłej wojnie. Reforma religijna wywołała przewrót i w stosunkach politycznych; zgodność i karność duchowieństwa buddyjskiego i dżaińskiego pchnęły I. na drogę porządku i centralizacyi. Nad Gangesem powstaje Pataliputra (Palimbothra) i wkrótce staje się stolicą wielkiego państwa. Tymczasem bogactwo I-j zwróciło już było na siebie uwagę Zachodu: Fe-nicyanie, Żydzi za Salomona, Arabowie zjawiają się na brzegach Konkanu i Malabaru po drogie kamienie, kadzidło i korzenie. Semiramis i Cy-rus starają się tam dotrzeć drogą lądową, lecz napróżno. Daryusz Achemenida, żądny podbojów, wysyła na początku wieku V Greka Skyla-xa nad rzeki Kabul i Indus i wpisuje kraj „Hen-du” na listę swych satrapij. Odtąd już rzucony jest most pomiędzy I-ami a Zachodem i wieści i legendy o I-cli zaczynają się rozpowszechniać wśród ludów zachodnich. Ktezyasz na dworze Artaxerxesa (V—IV w.) rozpoczyna szereg opowieści cudownych o I-ach. W IV w. Aleksander Macedoński, po zwycięstwie nad Daryuszem Kodomanem, zapuszcza się na Wschód daleki; pomimo śniegów i burz przedziera się przez prawie nieprzebyte wąwozy Hindu -Kuszu, przebija się z trudnością przez wojownicze plemiona Ka-bulistanu, przeprawia się przez Indus, usiłuje napróżno zająć Kaszmir, idzie dalej na Wschód, zwycięża Porusa i oddaje mu jego królestwo, przybywa na brzegi Satledżu, gdzie wznosi ołtarze pamiątkowe, wreszcie, na prośby wojska, decyduje się na odwrót. Posuwa się z biegiem Hydaspu (Dżelam), a potem Indu aż do delty Pataleńskiej, walcząc wciąż po drodze ze zbun-towanemi plemionami i patryotyzmem hinduskim. Przed opuszczeniem kraju zajął się jednak jego organizacyą: zostawił załogi, rezydentów, uregulował stosunki z książętami miejscowymi, poczem zapuścił się w piaski Gedrozyi (325). Dzieło jego nie przeżyło go. Niesnaski pomiędzy władz-cami wywołały znów anarchię w Pendżabie. Protegowany Aleksandra, Szandragupta, zjawił się w Pataliputrze, strącił z tronu ród uzurpatorów Nanda i założył dynastyę Mauryańską. Dolina Gangesu nie była dla jego ambicyi wystarczająca; rozciągnął posiadłości swe aż do Indu, oparł się uroszczeniom Seleuka, podyktował mu warunki pokoju i ożenił się z córką dynasty greckiego. Poseł Megastenes przybył na dwór indyjski do Pataliputry bronić interesów greckich i uzupełnił spostrzeżeniami swe.mi dzieło uczonych, którzy towarzyszyli byli Aleksandrowi. Asioka-Pijadasi, wnuk Szandragupty, doprowadził do zenitu potęgę dynastyi Maurya. Był on w stosunkach z Antyochem, Ptolemeuszem, Antygo-nem; dyktował rozkazy całym I-om; jako wyznawca nauki Buddhy, starał się ją rozpowszechniać nazewnątrz państwa przez missyonarzy, wewnątrz przez napisy pobożne, wykute w skałach i na słupach we wszystkich punktach swego rozległego państwa, w Oryssie i Gudżeracie, w Maj-surze i na granicy Afganistanu. Za jego słabych następców potęga grecka zaczyna odzyskiwać grunt stracony. Około 250 Diodot ogłasza się za niepodległego w Baktryanie, Arsaces zaś wyswobadza Partów z pod jarzma Seleucydów. Na obu stokach Hindu-Kuszu i w Pendżabie wyrasta mnóstwo tyranów greckich, którzy trzymają się dzięki sławie imienia greckiego i przewadze oręża. Wielu z nich zakłada znaczne królestwa indo-greckie, osobliwe ogniska mieszanej tych dwu ludów cywilizacyi: Eukratydes, Demetryusz, Agatokles, Menander panują nad Oxusem i Indem, odbijają monety greckie z napisami indyjskiemi, zdobywają sobie nawet przywiązanie pokonanych Indów, i Menander uchodził prawie za świętego wśród swych poddanych

8 wia-

buddyjskich. I. uczą się od nowych zdobywców sztuk nieznanych: stawiania budowli kamiennych, rzeźbiarstwa, wybijania medali; Grecy za to przejęli od pokonanych zamiłowanie do mistycyzmu, do spekulacyj metafizycznych, do teologicznych subtelności, do wszystkiego, co cudowne i niepojęte. Naciskani przez Scytów, odcięci wreszcie od świata greckiego przez Partów, a później przez oręż rzymski, ostatni książęta indo-greccy wyginęli około r. 50 przed Chr. Sakowie, suk-cessorowie Greków w Baktryanie, uledz musieli pod naparciem nowych ludów Jue-czi, czyli Ku-szanów, którzy odbudowali państwa Demetryu-sza i Menandra. Najsławniejszy książę z tego plemienia, Kaniszka, opiekun buddyzmu, uchodzi za twórcę ery Saka, datującej się od r. 78 po Chr. Kuszanowie więcej jeszcze niż ich poprzednicy greccy dali dowodów umysłu prawdziwie synkretycznego. Monety ich świadczą o ich przywiązaniu do praktyk i kultu Iranu, do sztuk i tradycyj greckich; napisy zaś i literatura wychwalają ich przywiązanie do indyjskiego buddyzmu. Współczesne Kuszanom dynastye par-tyjskie wykrawają sobie księstwa ze szczątków państwa Seleucydów i Mauryańskiego. Jeden z tych królów indo-partyjskich, znany w numizmatyce i epigrafice, Gondofares, wspominany jest w legendzie chrześciańskiej o apostolstwie św. Tomasza. Tradycya kościołów miejscowych głosi, że święty dotarł aż do Koromandelu. W każdym razie chrystyanizm, poprzedzany przez Żydów, prędko pojawił się w I-ach. — Południowa częśó Indostanu, przyłączona przez Asiokę do państwa mauryańskiego, stracona przez jego następców, wstępuje wtedy na widownię dziejową. Handel grecko-rzymski, któremu drogę lądową do Indyj przecięli Partowie, poszedł śladami Fe-nicyan i Arabów; droga przez morze Czerwone stała się bardzo uczęszczaną, odkąd Hippalos zwrócił uwagę na peryodyczność wiatrów mus-sonów. Na brzegu powstał szereg punktów wymiany, skąd towary europejskie karawany rozwoziły wgłąb kraju, a nawet do Chin; I. wysyłały wzamian do Europy muślin, korzenie, kadzidło, jedwab chiński. Dwie dynastye toczyły walkę o zyski z tego handlu morskiego i potęgę swą na nim oparły; w Gudżeracie ród scytyjski Kszatrapów, zrazu hołdownicy Saków, później niezależni; w Dekanie ród Satakarnich, ze stolicą w Pratisztanie, których panowanie upamiętnione jest odrodzeniem się literatury bramanistycz-nej. Najdalej na południe położone państwo indyjskie pod rządami Pandyów, starało się zawiązać stosunki polityczne z cesarstwem Rzym-skiem i wysłało raz poselstwo do Augusta. Ruch handlowy, popierany przez missyonarzy buddyjskich, rozszerza się coraz dalej. Kasya Matan-ga i Dharmaraksza głoszą naukę Buddy w Chinach; wkrótce w ślady ich wstępuje mnóstwo missyonarzy, rodem z Kabulu, Kaszmiru, Indostanu i nawet z Persyi. Koloniści z Kalingi

«ncykl. Powii. Tlnatr. Ze»r. 288. T. XXX

(pomiędzy Mahanadi i Godawari) zanoszą cywi-lizacyę indyjską do Birmy, Pegu, na Malakkę, Sumatrę, Jawę, aż do Borneo. W Kambodży, w Szampie powstają królestwa indyjskie. Dokumenty historyczne, począwszy od ery chrześciańskiej, pojawiają się coraz częściej. Marynarze zachodni zanoszą do Europy wiadomości o indyjskich portach, stolicach, górach, rzekach, narodach i królach; dane te pozwalają Ptolemeuszowi skreślić mapę I-yj fizyczną i polityczną. Pliniusz kompiluje niekrytycznie przestarzałe wiadomości Megastenesa ze świeżemi informacyami, zebra-nemi w Egipcie. Znajomość I-yj staje się coraz powszechniejszą. Aż do upadku Cesarstwa każdy wiek przynosi wiązankę nowych wiadomości: Mikołaj z Damaszku, Aleksander Polyhistor, Fi-lostrates, Bardesanes, Hierokles, św. Hieronim, Klemens Aleksandryjski zapisują świeże szczegóły i jeszcze w połowie wieku VI znajduje się kupiec chrześciański, który, zamknąwszy się na starość w klasztorze, maluje podług własnych wspomnień barwny obraz tego handlu indo-^rec-kiego, tak już wtedy blizkiego upadku, dectwa Chińczyków oznaczają dokładniej jeszcze chronologię I-yj w pierwszych wiekach po Chr. Opisy pielgrzymek, życiorysy missyonarzy, sprawozdania posłów dają nam bogaty zbiór faktów, imion i dat. Bez pamiętników Fa-Hiena, który zwiedzał miejsca święte w I-ach na początku wieku V, Hiuen-tsanga i I-tsinga, którzy w niej przebywali w wieku VII, bez dokumentów urzędowych, zebranych w wieku XII przez kompilatora Ma-Tuan-lin, dzieje I-yj nie byłyby jeszcze wyszły z chaosu. Niepewność chronologii indyjskiej nie wynika, jakby się zdawać mogło, z braku dokumentów. Żaden naród nie wyrył tyle, co Indowie, na kamieniu. Niedogodności wynikają prędzej ze zbytniej ilości materyału. Podzielonym na małe państewka, nieraz kilka mil kwadratowych zaledwo liczące, rządzonym przez próżnych radżów, którzy przywłaszczali sobie naj szumni ej-sze tytuły, brak Indyorn historyi centralnej. In-dyanista napotyka wciąż mnóstwo dynastyj miejscowych, zanotowanych w jednym lub dwu momentach ich dziejów, pojawiających się i znikających, niewiadomo kiedy. Zamieszanie powiększają jeszcze najrozmaitsze ery, jakie były w użyciu w Indy ach. Oprócz er głównych: vikrama (57 przed Chr.), saka (78 po Chr.), nirvana (543 przed Chr.) i in., jest jeszcze mnóstwo miejscowych: każde prawie państwo miało swoją. Mamy w historyi Indyj listy królów, które różni pisarze przesuwają o kilka nieraz wieków bliżej lub dalej (Kszatrapa, Gupta i in.). Wielką mają wagę synchronizmy klasyczne i chińskie, które dają pewną podstawę do obliczeń. Roczniki królestw, o których wspomina Hiuen-tsang, jeżeli kiedykolwiek istniały, dawno już zaginęły. Zachowały się tylko roczniki miejscowe w Kaszmirze i Nepalu, ale i te niewielką wartość posiadają: godne są legendarnych upiększeń, oprócz

110

tego zaś kronikarze poplątali się z powodu różnorodności er i „aby dojść do ładu ze sprzecz-nemi wiadomościami, poskracali dowolnie lub po-przedłużali panowania, niekiedy aż do setek lat”. Niepodobieństwem byłoby tu wyliczać wszystkich znanych dotąd królów indyjskich; zaznaczymy tu tylko najważniejsze dynastye, w których ręku spoczywał rodzaj hegemonii politycznej nad Indyami. Po dynastyi Saka (Kaniszka, Huwiszka, Vasudeva), która posiadała Baktryanę, Kabul, Pendżab, Dżumnę, zjawia się ród Kszatrapa (Na-hapana, Szasztana, Dżajadaman, Rudradaman) i obejmuje rządy Guzeratu, Chandeszu i Malwy: stolicą ich ich jest Udżajinii. Napis Rudramana w Dżyrnar świadczy o potędze tych władzców i o kwitnącym stanie literatury sanskryckiej w tej epoce. Dynastya Kszatrapów, coraz słabsza, trwa przez kilka wieków, aż do początku stulecia V. Ich współzawodnicy, dynastya Sata-karni lub Andhrabrita (Simuha, Satavahana, Kan-ha, Gotamiputa, Vasithiputa Pulumadży, Madhari-puta Sirisera, Vasithiputa Szaturapaua, Siry Dżauna Gotamiputa), założyli stolicę w Pratisztanie; na dworze ich kwitły nauki bramauiczue, gramatyka (Sarvavarmau), bajki (Gunadhya), poezya lżejsza (Hala); ich napisy znajdują się w podziemnych świątyniach Ghattów zachodnich (Nasik, Kan-heri), na stupach w Amrawati i Sanszi. Około wieku V hegemonia przechodzi w ręce Guptów (era Guptów: 319 po Chr.). Stolicami ich było kilka miast, m. in. Allahabad i Patna, gdzie sławny Szandragupta I znajduje godnych następców. Syn jego, Samudragupta, kazał spisać zwycięstwa swoje na stupie, na której wyryte już były postanowienia Asioki. Pomiędzy Indem a Brahma-putrą, Himalajami a Vindhyą, uznano wszędzie, dobrowolnie lub pod przymusem, zwierzchnictwo Guptów (Szandragupta II, ok. 400—415, Kuma-ragupta ok. 415—450, Skandagupta ok. 450—465, Budhagupta ok. 484). Nowy najazd plemion scytyjskich zagroził władzcom indyjskim. Hunnowie (Huna) współcześnie zalewają Europę hordami Attyli i najeżdżają Pendżab i Kaszmir z Tora-maną i Mihirakulą, podbijają nawet Iudye środkowe (ok. 500—530); wreszcie powstrzymuje ich i odpycha Jasodliarman, król Indyj południowych, i Hunnowie znikają równie prędko, jak się byli pojawili. Ostatni Guptowie zajęli się przywracaniem władzy swej w Bengalu i Magadzie; tymczasem wysuwają się naprzód dwie nowe dynastye: królowie Valabhi na półwyspie Kathiawar i Szalukiowie w Dekanie. Królowie Valabhi, którzy byli lennikami pierwszych Guptów, odzyskują niepodległość pod Dharaseną II (ok. 570—590); popierają literaturę (Bhatti), wznoszą klasztory buddyjskie, czczą Wisznu-Bliagawat i Siwę-Ma-heswara (Charagraha I, Dharasena III, Dhruwa-sena II ok. 629, Dharasena IV ok. 640—650). Druga linia potomków Dharaseny II panowała w Malwie; wszyscy ci królowie nosili imię dziedziczne Siladitya (600—760). Szalukiowie z Wata-pi (Pulikesi I, Kirtiwarman, Maugalisa, ok. 500— 610) rządzili w Indyach południowych, gdzie panowali, jako ich wassale, książęta Pallawa w Kon-dżeweramie, Kadamba w Bauawasi, Pandya w Ma-durze, Gandze i Majsurze. W wieku VII wielki król, wojownik i poeta, stara się odbudować państwo Asioki; jest to Harsza Wardhana Siladi-tya (607—652), pochodzący z nieznanej rodziny ze Sthanuiswary. Podbił on cały Indostan, nie mógł jednak przejść za Narbadę; Pulikesi II z rodu Szalukija (610 — 640) zmusił go do odwrotu. Na dworze swym w Kanodży Harsza otoczył się pisarzami (Rana, Majura, Matauga, Diwakara), wystawiał w teatrze dramaty przez siebie układane, ściągał teologów wszelkich wyznań, przyjmował poselstwa od cesarza chińskiego i szacha perskiego. Państwo jego rozpadło się po jego śmierci. Dwa państwa, zamknięte dotąd w górach, Nepal i Kaszmir, zamierzają wyzyskać anarchię panującą w Indyaeh, aby odegrać rolę wybitniejszą. Położone bliżej Chin, wchodzą z niemi w stosunki dyplomatyczne i starają się pozyskać ich pomoc. Za dynastyi Karkota (ok. 600—855) i Varman (857—941) Kaszmir stara się zdobyć hegemonię w Indyach północnych. W Dekanie dyuastya Szalukia dzieli się w wieku VII na dwie linie; brat Pulikesego II staje się protoplastą rodu Szalukiów południowych, ze stolicą w Wendży; inni członkowie tego rodu zakładają drobne państewka w kraju Broadż w Kathiawa-rze. Hegemonia dostaje się w wieku VIII dawnym ich lennikom, Rasztrakutom z Maniachety, którzy zakładają szereg państw. Wysuwają się też naprzód dynastye Silahara w Tanuie, Kol-hapurze i Konkanie (IX i X wiek), Kadamba w Banawasi i Goa, Pallawa, Szola, Szera, Pandya. Od śmierci Harszy Indostan rozpada się coraz dalej na mniejsze państwa, niezgodne i ciągle wojujące. Tymczasem naprzeciw osłabionych In-dyj wyrastał nowy nieprzyjaciel, z każdym rokiem groźniejszy. Islam rzucił się był wtedy z niezwykłą energią na podbój świata. W niecałe 20 lat po śmierci Mahometa, Arabowie ukazali się pod Broaczem i Thaną, zagrażając brzegom, na które od tak dawna jako kupcy przybywali. W 662 i 664, gdy kalif rezydował jeszcze w Damaszku, oddziały jazdy dotarły do Sindu. W 711 Mohammet- ben-kasim, z polecenia kalifa Walida, rozpoczął pierwszą kampanię przeciwko Indyom. Pomimo męstwa Indów, którzy przeciwko fanatyzmowi fanatyzm stawiali, odniósł nad nimi zwycięstwo i usadowił się nad Indusem; śmierć jego powstrzymała dalsze podboje (714), ale Sind został jeszcze przeszło sto lat (711 — 828) w rękach muzułmanów. W dolinie Kabulu istniało oddawna państwo bramań-skie; król Dżajapala, chcąc poskromić ciągłe napady Afganów, pomaszerował na Ghazni (977). Władzca Ghazni, Subuktidżyn, pobił go i zajął Pe-szawer. Muzułmanie mieli odtąd w ręku klucze Indyj. Syn Subuktidżyna, Mahmud (997—1030), uważany być winien za pierwszego muzułmańskiego zdobywcę Indyj. Poprowadził on wgłąb kraju 17 wypraw rozbójniczych; dotarł na wschód do Gwalioru i Kanodżu; na południe do Somna-thu w Kathiawarze, gdzie złupił słynną świątynię Siwy. Olbrzymie łupy, które przywoził z każdej wyprawy, dawały mu możność po królewsku wynagradzać poetów; na jego-to dworze Firdusi ułożył „Szach-Nameh”. Pendżab przez 150 lat był prowincyą władzców Ghazni. W 1186, po długiem współzawodnictwie, ród Ghor pokonał dy-nastyę Ghazni i Mohammed z tego rodu wyruszył na podbój Indyj. Pobity pod Thanesarem przez sprzymierzonych Radżputan (1191), wrócił w dwa lata później, wezwany przez króla Kanodżu; król Delhi, Prithoi Radź, starał się go powstrzymać, zginął jednak w walce (1193). Wkrótce potem musiał uledz Behar (1199), a w cztery lata potem i Bengal (1203). Po śmierci Mohammeda państwem jego podzielili się jego wodzowie (1206). Kutab-ud-Din, wieikorządzca Delhi, ogłosił się królem i założył pierwszą dynastyę muzułmańską w Indyach. Potomkowie jego zwalczać musieli ciągle trzy nieustanne niebezpieczeństwa: bunty wodzów, powstanie ludności i najazdy plemion przybywających z Azyi środkowej. Mongołowie zaatakowali Indye z dwu stron: przez wąwozy Tybetu i Afganistanu, w 1244 i 1288. W 1290 rządy objęła druga dynastya muzułmańska, Childży, i panowała tylko przez lat 30. Sławne rządy Ala-ud-dina (1295—1315) posunęły znów dalej zdobycze muzułmańskie. Ala-ud-din złupił świątynię buddyjską w Bhilsie, spustoszył Ban-delhaud i Malwę, zajął nawet Dewardżyry, stolicę Jadawów, w Dekanie, odparł pięć najazdów mongolskich, podbił Guzerat, wódz zaś jego, Malik Kafur, dotarł do kraju Mahrattów, do Karnaty-ku i Madury. Dynastya Tugl ak (1320 —1414), do której należał waleczny Mohammed (1324— 1351), toczący wojny z Persyą i Chinami, i Firuz Szah (1351 — 1388), który zwracał uwagę głównie na roboty publiczne, zmieciona została przez straszny najazd tatarski Tamerlana (1398). Późniejsze dynastyę, Saidów (1414 —1450) i Lodich (1450 —1526), mają już ledwo cień niezależności. Bengal odzyskał niepodległość w 1340; Guzerat tworzy królestwo muzułmańskie od 1391. Dzieje Dekanu od wieku XIV do XVI grupują się około dwu domów królewskich: radżów Wi-dżajanagaru (1118 —1565) i sułtanów Bahmani (1347 —1528). Upadek Bahmanich zdawał się zapowiadać wielkie korzyści dla radżów Widża-janagaru; na gruzach ich państwa wyrosło jednak pięć dynastyj muzułmańskich: Adil Szahi w Bidżapurze (1489 —1688); Kutab Szahi w Gol-kondzie (1512 —1688), Nizam Szahi w Ahmed-nagarze (1490 —1636), Imad Szahi w Elliszpur (1484— 1572) i Barid Szahi w Bider (1492 — 1657). Ostatnie wielkie królestwo Indyjskie w Dekanie powalone zostało przez te sprzymierzone państwa w bitwie pod Talikot (1565).—Jedność Iu-dyom przywrócili Mongołowie. Jeden z potomków Tamerlana, Baber, opuścił swoje małe księstwo Fergauy, zdobył Samarkandę, Kabul (1504), pobił króla Delhi pod Panipatem (1526), zwyciężył Radżputan, podbił kraj cały aż do Beha-ru i umarł w 1530 jako władzca ogromnego państwa. Syn jego Humajun, wypędzony z Indyj przez sprzymierzonych Indów i Afganów, pod kierunkiem Szer Szalia (1539—40), uciekł do Persyi; wrócił jednak w 1556, pobił Afganów pod Panipatem i wkrótce potem umarł. Następcą jego był syn, Akbar (1556—1605; ob.). Od czasów Asioki nie miały Indye równie mądrego i potężnego monarchy. Mając lat 18, objął rządy osobiście. Musiał naprzód poskramiać bunty, później podbił Radżputanę (1551 — 68), Guzerat (1572—3), Bengal (1576), Kaszmir (1586), Sind (1592), Kandahar (1594), Ahmednagar i Chaudesz (1601). Lecz ciągłe wojny nie odwróciły jego uwagi od innych obowiązków. Jego polityka pojednawcza zjednała mu sympatyę Indów; zaliczył ich do swej szlachty i powierzał im najwyższe urzędy. Zajął się literaturą i religiami Indyów; za jego staraniem dokonano przekładu Maha - Bharaty na język perski. Starał się na drodze prawodawczej zwalczyć niektóre zabobony. Marzył o utworzeniu religii powszechnej; zorganizował wojsko, finanse i wymiar sprawiedliwości. Intrygi pałacowe zatruły mu ostatnie dni życia. Syn jego ulubiony, Dżahangir (1605—27) przez całe panowanie pracował nad utrzymaniem państwa ojcowskiego i tłumić musiał ciągłe bunty syna swego Szah Dżahana. Szah Dżahan (1628 — 58) zaczął rządy od zamordowania brata i krewnych; stracił prowincyę Kandahar, zdobytą przez Persów, rozszerzył za to posiadłości swe w Dekanie, gdzie podbił królestwo Ahmednagaru i zmusił do płacenia daniny Bidżapur i Golkondę. Za jego rządów potęga mongolska doszła do zenitu. Strącony z tronu przez syna, Aurangzeba, Szah Dżahan zakończył życie w więzieniu (1666). Au-rangzeb(1658 — 1707) odznaczał się talentami administracyjnemi, które jednak kaził dziki fanatyzm. Zerwał on z tradycyami Akbara, wypędził Indów z urzędów, nakładał na nich hańbiące podatki, pragnął zniszczyć ich świątynie i ich księgi święte i doprowadził tylko do niezwykłego wzburzenia. Radżputanie odzyskali niepodległość (1679); Siwadży założył królestwo Mahrattów (1674). Ostatnie lata Aurangzeba wypełniły rozpaczliwe walki z buntującymi się wciąż poddanymi. Ze śmiercią tego władzcy zaczął się upadek państwa Mongołów; nieudolni jego następcy byli narzędziami w ręku nieuczciwych ministrów i tracili jednę prowincyę po drugiej. Nizam Azaf Szah ogłasza się za niepodległego i odrywa prawie cały Dekan od państwa (1720), wielkorządz-ca Audhu wstępuje w jego ślady (1732). Sikko-wie, doprowadzeni do rozpaczy przez prześladowania, mszczą się straszliwie. Potęga Mahrattów rośnie na południu, rosną też władza i wpływ

18

Europejczyków. Przed zajęciem przez Anglików stolica Wielkiego -Mogoła padła jeszcze dwa razy ofiarą najazdu. W 1739 szach perski, Nadir Szah, zdobył Delhi, złupił strasznie miasto i olbrzymią wyniósł z niego zdobycz. W kilka lat potem Ahmed Szah Duraui na czele Afganów wyrusza na złupienie Indyj i pięć razy potem powtarza swoje zbójeckie wyprawy (1747—61). Dynastya, założona przez Siwadżego w Raigarze (1664) niedługo przetrwała. Syn jego, Sambha-dży (1680—89), wojował z Mongołami i Portugalczykami; wpadł wreszcie w ręce Aurangzeba, który kazał go zamordować. Syn jego, Sahu, wychowany na dworze mongolskim, objął rządy po śmierci Aurangzeba (1707). Pozbawiony energii, pędził życie w seraju, rządził zaś krajem minister Baladży Wiswanath, który przyjął tytuł „Pe-szwa”. Baladży sprzedawał wpływy swoje rządowi Mogoła i otrzymał od niego ziemie Puna i Sa-tara i czwartą część dochodów Dekanu. Następca jego, Peszwa Badży Rao (1721—40) przyłączył Malwę do swych posiadłości. Państwo Mah-rattów rozpadło się później na pięć części: Punę, Nagpur, Gwalior, Indorę i Barodę. Po wojnach w latach 1779—81, 1803 — 4, 1817 Mahraci ulegli Anglii. Dzieje Indyj odtąd są częścią dziejów państw europejskich, a ściślej biorąc, dziejów Anglii.—W ciągu prawie całych Wieków Średnich stosunki między Europą a dalekim Wschodem były zerwane. Prawie tysiąc lat upłynęło od podróży Kosmasa do wyprawy Vasca de Gama. Indye zostały w pamięci ludów europejskich jako słowo magiczne, wywołujące marzenia o bajecznych skarbach i zjawiskach cudownych. Rabin Benjamin z Tudeli pierwszy przyniósł dokładne wiadomości z Indyj, gdzie już Żydzi w Koszynie tworzyli znaczne kolonie (1159 — 73). Opowiadania Marco-Pola wzbudziły niedowierzanie we współczesuych, tak skorych do łatwowierności (1271—95). W wieku XIV kilku missyonarzy starało się wznowić pracę apostolską św. Tomasza. W wieku XV zwiedzili Dekan Wenecyanin Mikołaj Conti i Rossyanin Atana-zyusz Nikitin (1468—74). W 1492 Krzysztof Kolumb szukał drogi do Indyj przez Zachód, zaopatrzony w listy królewskie do „chana Tatarów”. W sześć lat później Vasco de Gama opłynął przylądek Dobrej Nadziei i zarzucił kotwicę pod Kalikutem na brzegu Malabarskim (20 maj 1498). Cabrai (1500), Vasco de Gama (1502), d’Albuquer-que (1503), Almeida (1505) przybywają do Indyj i zakładają pierwsze osady portugalskie. Największy z nich, Albuquerque, zajmuje Goa (1510); on jeden umiał uszanować przesądy i uczucia Indów, których jego następcy doprowadzali nieraz do rozpaczy. Portugalczycy przez całe stulecie mieli monopol na handel z Indyami, Indo-Chinami i archipelagiem Indyjskim. Przyłączenie Portugalii do Hiszpanii za Filipa II (1580) spowodowało upadek kolonij portugalskich. Rządy wielkiego państwa europejskiego i olbrzymich

posiadłości w Ameryce, pochłaniały całą uwagę króla i ministrów hiszpańskich. Okrucieństwa In-kwizycyi, zepsucie obyczajów dopełniły miary. Na widownię występują Hollendrzy. W 1602 utworzyła się Kompania Hollenderska Indyj Wschodnich; wkrótce pozakładano faktorye w Indyach, na Cejlonie, nad zatoką Perską, na wyspach Mo-luckich. W r. 1619 powstała Batavia, przyszła stolica Indyj hollenderskich. Przy pomocy swej potężnej marynarki Hollendrzy zaczęli systematycznie usuwać współzawodników. W 1635 odebrali Portugalczykom Formozę, w 1640 Malakkę; w 1652 założyli pierwszą faktoryę indyjską w Palikat pod Madrasem; w 1658 wypędzili Portugalczyków z Dżafnapatnamu na Cejlonie; w 1664 z Malabaru, w 1669 z Makassaru. Energia Cromwella, wojny z Ludwikiem XIV, rewolucya r. 1688, wskutek której Wilhelm Orański zasiadł na tronie angielskim, spowodowały upadek kolonij hollenderskich i oddały przewagę na morzu w ręce Anglików. W r. 1600 powstała była „kompania kupców londyńskich, prowadzących handel z Indyami Wscbodniemi”, w celu zwalczania monopolu Hollendrów; kompania ta po różnych zmianach i po połączeniu się z kilku iunemi po-dobnemi towarzystwami zamieniła się w 1708 w „kompanię kupców angielskich, handlujących z Indyami Wschodniemi”; instytucyi tej zawdzięcza Anglia największą i najbogatszą swą kolonię. Inne państwa europejskie zajęły się też gorliwie sprawą handlu z Indyami. We Francyi po kilku stowarzyszeniach, które nie zostawiły trwałych śladów, Colbert w 1664 założył „kompanię Indyj Wschodnich” i obdarzył ją licznemi przywilejami. W 1719 r. połączyła się ona z innemi stowarzyszeniami w „Kompanię Indyjską”. Dekret Dyrektoryatu zniósł ją w 1796. Kompania duńska powstała w 1612; faktorye jej, Trankebar (1616) i Serampur (1616), przetrwały do 1845. Szkocya miała kompanię szkocką (1695), Hiszpania kompanię królewską wysp Filipińskich (1733). Cesarstwo Niemieckie miało też swoją „kompanię Ostendzką” (1722), założoną przez Karola VI, która wegetowała dość długo i skończyła ostatecznie na bankructwie w 1793. Kompanie Szwedzka (1731) i Pruska (1753) nie wydały żadnych rezultatów. Anglicy rozpoczęli podbój Indyj od kroków dyplomatycznych. Jakób I wysłał w 1608 Hawkinsa, w 1615 Tomasza Roe do Mogoła Dżehangira. Zaniepokojeni Portugalczycy napadli na nowych przybyszów, ponieśli jednak klęskę pod Swally (1615). Firman z r. 1634 otworzył dla kompanii port Pipli i pozwolił na handel z Bengalem. Franciszek Day założył port St. George, pierwszy zawiązek Madrasu (1639), wyniesiony do godności prezydencyi w 1653. Katarzyna Braganza wniosła Karolowi II Bombay w posagu (1661); król ustąpił to miasto kompanii (1668). Rywalizacya pomiędzy Anglikami a Francuzami, którzy tam posiadali Pondiszery, Trinkomali, Karikal i kilka

Powstanie

innych posiadłości, wybuchła podczas wojny Sukcesyjnej Austryackiej; Francuzi mieli zrazu powodzenie, z powodu jednak braku poparcia z kraju zostali pokonani przez Anglików. Zwycięzca Francuzów i Hollendrów, Clive, otrzymał urząd gubernatora Bengalu (1758); zdołał uzyskać od Mogoła znacznie powiększenie ter-rytoryum angielskiego i zreorganizował miejscową administracyę kompanii (1766); w 1767 opuścił Indye. W 1772 miejsce jego zajął Warren Hastings, który przez 13 lat swego zarządu okazał energię i zdolności prawdziwego męża stanu. Zreformował system podatkowy, zaprowadził sądy, stawił czoło groźnym przeciwnikom, splamił się jednak chciwością i zdzierstwem. Sprzedał wezyrowi Audhu prowincyę Doab, którą Clive ustąpił był Mogołowi; wymusił ogromną daninę z radży Benaresu; wystąpił czynnie ja ko generał-gubernator podczas pierwszej wojny z Mahrattami (1778 — 81), wywołanej przez rząd Bombaju, zdobył Guzerat, musiał go jednak ustąpić Peszwie za Salsettę i Elefantę. Jego energia ocaliła Madras, zagrożony przez koalicyę Nizama z Haider-Alim (1780). Rządy lorda Cornwallis (1786—93) zaznaczyły się reformami finausowemi; podczas wojny z Tipu Sahibem z Majsuru (1792) Anglia zawarła przymierze z Nizamem i Mahrattami. Markiz Wel-lesley (1798—1805) skłonił Nizama do rozpuszczenia swych żołnierzy europejskich i poprowadził trzecią wojnę z Majsurem, zakończoną zdobyciem Seringapatamu (1799) i śmiercią Tipu Sahiba na polu bitwy. Podczas drugiej wojny z Mahrattami (1802—04) występuje na widownię przyszły lord Wellington (Artur Wel-lesley); wojna ta daje Anglii Orissę, kończy się jednak klęską. Lord Minto (1807—13) trzyma się ściśle programu nie-interwencyi, zawiązuje jednak stosunki dyplomatyczne z Persyą, Afganistanem i Pendźabem. Markiz Hastings (1814—23) poskramia Gurków i zabiera Sikkim Nepalowi. Pindarowie, zorganizowani w bandy rozbójnicze i popierani przez Mahrattów, zostają zgnieceni przez armię stutysięczną (1812).

Mahrattów stłumiono, a terrytoryum Peszwy przyłączono do prezydencyi Bombaju (1818). Radżputanie uznają zależność swą od Anglii; lord Amherst (1823 — 28) annektuje Assam, Arakan i Tenasserim. Lord Bentinck (1828—35) zaznaczył rządy swe zakazem palenia wdów wraz z ciałem męża, wytępieniem dusicieli i przypuszczeniem Indów do pełnienia urzędów; on też objął protektorat nad Majsurem (1830) i przyłączył Kurg. Wmieszanie się lorda Auckland (1832—42) do spraw afgańskich sprowadziło niesłychaną klęskę: 16 000 ludzi zginęło w wąwozie Chaiber (1842); lord Ellenborough (1842 — 44) powetował tę klęskę i zagarnął Sind (1843). Za lorda Hardinge (1844 — 48) odparto napad Sikków. Lord Dalhousie (1848—55) stoczył wojnę z Sikkami, zakończoną anneksyą

Pendżabu, i wojnę z Birmą, która utraciła Pegu; zajął Satarę (1849), Dżansi, Nagpur (1853), Berar (1853), Audh (1856). W rok później (1857) wybuchło groźne powstanie Sypojów (1857), które z największą trudnością stłumić się dało; tylko lojalizm Sikków ocalił panowanie Anglii w In-dyach. Te ostatnie wypadki zwróciły uwagę me-tropoli na wady administracyi indyjskiej: parlament zajął się jej reformą. Kompanie Indyjską zniesiono; odtąd Indyami rządzi król (obecnie cesarz), a w jego imieniu sekretarz stanu z radą. Generał-gubernator otrzymał tytuł wice-króla. Pierwszym wice-królem był lord Canning (1856—62); zadaniem jego było doprowadzić do porządku finanse po powstaniu. Po lordzie Elgin (1862 —63) i lordzie Lawrence (1864 — 69), lord Mayo (1869 — 72) zasłużył sobie na wdzięczność Indyj przez urządzenie „departamentu rolnictwa”, zniesienie ceł wewnętrznych, zaprowadzenie początków autonomii finansowej prowincyi, rozwój robót publicznych. Za rządów lorda Northbrook (1872—76) książę Wallii zwiedził Indye; w 1877 za lorda Lytton (1876—80) ogłoszono królową Wiktoryę cesarzową Indyj. Dwie wojny z Afganistanem (1878—81) zmusiły emira do odsunięcia granic i przyjęcia na dwór swój rezydenta angielskiego. Lord Ripon (1880—81) dał Indyom wolność prasy, rozwinął samorząd miejscowy, ulepszył procedurę karną, zreformował podatki, utworzył kommisyę edukacyjną i zniósł niektóre cła. Wreszcie lord Dufferin (1885) przyłączył do Indyj Birmę. Następcami jego byli: lord Lansdowne (1889), lord Elgin (1894) i lord Cur-son of Kedleston (1899). — („Grande Encycl.” Lamiraulta).

Religie indyjskie nie dają się objąć ani jed-nem mianem, ani jedną kategoryą wobec niezmiernej przestrzeni czasu i miejsca, gdzie się rozwijały. Słusznie więc opis ich dzielą na okresy, traktowane oddzielnie, chociaż nie pozbawione łączności dziejowej i przyczynowej. Najpierwszą dobą jest epoka wspólności wszech-aryjskiej, kończąca się okresem aryjskim w ciaśniejszem pojęciu wyrazu tego, t. j. okresem indyjsko-zendzkim (ob. Aryj czykowie). Następuje po niej pierwsza epoka wyodrębnienia się Indów ze wspólności aryjskiej, epoka We-dów czyli Wedyjska (ob.), o której hymny Wedów dość dokładne dają pojęcie. Po niej idzie doba Braminizmu (ob. Bramini i Bramini z m), który przetrwał aż do dni naszych, pomimo walki z nowemi kierunkami Buddyzmu (ob. Budda i Buddaizm) i Dżainizmu (ob.). Lecz oprócz tych najważniejszycń"zwrotów myśli religijnej, w ostatnich stuleciach pojawiło się wiele innych: te nazywają ogólnem mianem Hinduizmu. Ponieważ Braminizm, Buddyzm, Dżai-nizm i Wedyzm znajdują się, albo się znajdą szczegółowo opisane na miejscach właściwych, tutaj więc poprzestaniemy nabliższem rozpatrzeniu okresu przed Wedami, a dalej Hinduizmu. Okres

prz ed-we dyj ski, obejmujący czasy wspólności wszecharyjskiej, a później indo-zendzkiej, tonie w mrokach zamierzchłej Starożytności; pewnych wiadomości o nim nie posiadamy, wysnuwając je tylko z domniemań i wnioskowania; przed półwiekiem, gdy zaczęto mówić o mitologii porównawczej plemion indo-europejskich, odważano się malować wcale dokładny obraz wierzeń pierwotnych Aryów (ob. A ryj czy ko wie), opierając twierdzenia przeważnie na wywodach i zestawieniach językowych (A. Kuhn, M. Müller i inni); ale w ostatniej ćwierci ubiegłego stulecia powiał duch sceptycyzmu i w wielu razach przekonał o zbytnim pośpiechu pierwszych na nowem polu pracowników; zaprzeczono przyznawaniu zbyt głębokiej starożytności Wedom, poddano pod wątpienie wiele zbliżeń językowych, dowodzić mających odwiecznej wspólności nazw niektórych bóstw aryjskich, rzucono też podejrzenia na czystość i oryginalność wierzeń, poczytywanych za najstarożytniejsze i wyłącznie aryjskie, twierdząc, że jako Indowie, przybywając do Indyj, zastali już tam ludność nie-aryjską, tak też w pojęciach swych i obrzędach religijnych wiele rzeczy od niej przejęli. Zdaje się jednak, że naogół reakeya sceptycyzmu poszła za daleko i że gdy zapał jej przeminie, wiele zaprzeczonych dziś domniemań odzyska swą wiarogodność. Przedewszystkiem w reli-giach indyjskich tę stronę podnieść należy, że się rozwijały samodzielnie i w ciągu licznych lat tysięcy; gdy u innych plemion aryjskich wierzenia rdzenne uległy przemożnemu wpływowi obco-szczepowemu, mianowicie semickiemu (chrześciaństwo, mahometaństwo), w Indyach jedynie po dziś-dzień przetrwały obrzędy i pojęcia najpierwotniejsze, ocalało też mnóstwo dokumentów niewątpliwej autentyczności, w postaci niezmierzonej i dotąd jeszcze w całości nie poznanej mnogości pism religijnych; jakoż ewolu-cya pojęć indyjskich pod względem ciągłości i względnej czystości da się porównać tylko z rozwojem chińskim, a w części z egipskim. Pomimo zbyt nielitościwą krytykę entuzyastycz-nycli twierdzeń pierwszych heroldów mitologii porównawczej Aryów, zdaje się, że z pewnością twierdzić można, iż w dobie przed-wedyjskiej umiano już uosabiać i nazywać pojęcia nieba, światłości dnia i istot nadprzyrodzonych, przychylnych lub wrogich ludzkości: takie imiona, jak sanskr. Djauspita, grec. Zeùs patër, łacińs. Jupiter, skand. Tyr i pokrewny językowo Dziw słowiański, Diewas litewski—świadczą niewątpliwie o pracy umysłowej praojców aryjskich, która ich doprowadziła do zespolenia pojęcia światłości dnia z myślą o istnieniu jakiejś wszechpotężnej istoty, władającej światem i światłem. Nie zapuszczając się w dalsze zestawienia, przytoczymy tu nazwy, jako symbole i wykładniki pojęć: sanskr. Asura i zendz. Ahura; sanskr. Waruna i grec. Uranós; sanskr. (wedyjs.)

Pardżanja i nasz Piorun, litews. Perkunas; sanskr. soma, zendz. haoma i może nasz chmiel (przez pers. chimel); tych kilka wyrazów - pojęć do-syćby było na stwierdzenie, że w dobie przed-wedyjskiej Aryowie doszli już do pewnych pojęć o istotach nadludzkich, oraz do pewnych wierzeń i obrzędów. Takich zbliżeń i zestawień koniec epoki przedwedyjskiej, upływający we wspólności indyjsko-staroperskiej, dostarcza daleko więcej, jako wskazówek wyższego rozwoju pojęć religijnych; spotykamy tam już Indrę (ob.), dobroczynne bóstwo niebios, walczące z wrogami ludzkości, Jamę (ob.), władzcę krain podziemnych i dusz zmarłych i t. p.; znajdujemy mnóstwo też bardzo podobnych obrzędów i wierzeń, jak ofiara somy (? chmielu), cześć ognia, uosobienia wiatrów, jutrzenki i t. d.; znajdujemy wyrobione pojęcie o prawdzie moralnej, obowiązującej nietylko ludzi, ale i bogów (sanskr. rta, staropers. arta); spotykamy wreszcie mnóstwo wyrazów ze sfery oderwanej, świadczących o Wysokiem wyrobieniu pojęć etycznych, a także o istnieniu obrzędów religijnych.—Por., oprócz źródeł, wskazanych na końcu artykułów Brami-nizm i Buddaizm: Tiele „Einleitung in die Religionswissenschaft” (Gotha 1899) i tegoż „Geschichte der Religion im Altertum” (tamże 1898, tom II), zwłaszcza rozdział II, oraz Spiegel „Die arische Periode und ihre Zustände” (Lipsk

1887).—Hinduizmem nazywają całe to mnóstwo sekt, które nie zerwały jawnie z brami-nizmem, jak Buddyzm i Dżainizm, lecz pozornie przynajmniej trzymają z najstarszym kodeksem wiary indyjskiej, z Wedami, tlómacząc je wszakże po swojemu; nie stoją też one wrogo względem kasty bramińskiej, chociaż przeważnie założone były przez ludzi z kast innych, czasami z najniższej, a nawet z wzgardzonych plemion krwi nie-aryjskiej. Pisarze, poświęcający prace swoje rozwikłaniu nieprzejrzanej gmatwaniny od-szczepieństw, rozsianych po olbrzymiem terryto-ryum indyjskiem, a wyznawanych przez przeszło 180 milionów dusz ludzkich, uprzedzają z góry czytelników, że ani się nawet kusić nie odważają nakreślić jakieś kategorye, działy i poddziały w nieprzebranej mnogości przeróżnych liczniejszych i szczuplejszych skupień wyznaniowych, które ryczałtem wtłaczają się pod ogólną nazwę Hinduizmu. Ma się rozumieć, że i piśmiennictwo jego również jest nieogarnione w rozmiarach i w części tylko drukiem ustalone, a w małej tylko cząstce przekładami na jęki europejskie udostępnione. Na dnie jednak całego chaosu tego widnieje jedno wspólne źródło: Wedy, ale miejscami do niepoznania przekształcone i wykoszlawione, tak, iż w H-ie napotykają się ostateczności, od najgrubszego fe-tyszyzmu do szczytnych nieraz wzlotów etyki i filozofii. Znawcy twierdzą, że główną przyczyną rozpryśnięcia się braminizmu na niezliczone odcienie religijne było wyodrębnienie kasto-

we braminów, którzy oddając się spekulacyom myślowym i tonąc w subtelnościach teologicz nycli, za mało wpływali na masy ludowe, przez co wytworzyć się musiało oddziaływanie, nie in-teligiencyi na tłumy, lecz odwrotnie: gminu na wyższe warstwy; to też H. nosi wybitne piętno ludowe, i to w znaczeniu najszerszem, to jest, iż się odznacza cechami umysłowości nietylko najniższych kast aryjskich, ale i uie-aryjskich,

t. j. drawidyjskich. W dwóch wielkich epopejach sanskryckich, Mahabharacie i Ramajanie (ob.) widnieją już nowe kierunki czci religijnej: dawne bóstwa wedyjskie idą prawie w niepamięć, a z niemi i Wedy; miejsce ich zajmują powoli postacie nie przez Braminizm czczone, oraz pisma, nie zasadnicze, lecz kom-mentarze do nich, różne nowe „purany” (ob.) i „upaniszady”, niby talmudy wobec Biblii. Każda prawie sekta ma swoje bóstwo ulubione, wzięte wprawdzie z panteonu wedyjskiego i bramińskiego, ale wyosobnione i podniesione do godności najwyższego, prawie jedynego. Tą drogą wyodrębniają się bóstwa: Çiwa (= sprzyjający; ob. Siwa), wyniesiony na tron najwyższej władzy przez wyznawców sekty, zwanej ęiwaicką; zajmuje on miejsce groźnego Ru-dry (ob.) i wszystko niszczącego A g ni (ob.). Postać jego wszakże nie przybiera trwałości i i ustalenia, bo wiara w awatary, czyli wcielenia, przeszkadza temu; więc ukazuje się to jako Kala, uosobienie wszystko pożerającego czasu, niby Fatum, to znowu jako Bhawa (= byt, czy też pomyślność) i t. d. W Mahabharacie wielką gra też rolę Rudra, występujący jako bóstwo czysto ludowe, jako opiekun stad i zasiewów, a zarazem jako przebiegły wojownik. Przyznawane mu w pieśniach epitety są jednak te same, co dodawane Çiwie, tak, iż obie te postacie zlewają się w jedną. Obok nich ukazuje się nowa, dawniej nieznana, figura: Kryszna, niby Herakles indyjski. Megastenes powiada, że popularnym był on przeważnie w dolinie Gan-gesowej, a Çiwa (Dyonizosem przezeń zwany) u górali panował. Lecz obok tych bóstw wyższych występuje cały zastęp niższych, więcej lub mniej czczonych w różnych miejscowościach: Ganeęa, o głowie słoniowej, opiekun stad, a później uczonych; Kuwera, o trzech nogach i ośmiu zębach, dawca bogactw; Durga, małżonka Çiwy, inaczej zwana Parwati, Gauri, Kâli i t. d., groźna, śmierć uosobiająca bogini. Oprócz postaci pojedyńczych roi się w różnych sektach H-u mnóstwo duchów zbiorowych, gromadnych: Jakszowie, Stróże skarbów Kuwery; B hut o wie, coś podobnego do naszych upiorów; Rakszowie, gnieżdżący się po cmentarzach, i t. d. Drugą postacią wybitną w H-ie staje się znany już z Wedów, ale małą tam rolę grający, Wisznu (ob.), główne bóstwo sekt tak zw. Wisznuic-kich. Rysy jego zlewają się z nową zupełnie osobistością mityczną, z Kryszną (ob.); zdaje

się, że było to bóstwo ludowe, nie bramińskie, które ani z ksiąg, ani od braminów, lecz od jakiegoś plemienia, może nawet nie-aryjskiego, zapożyczono, bo też i nazwa jego znaczy „czarny”. Zlanie się to ułatwia nowa teorya, właściwa wisznuizmowi, teorya awatarów czyli wcieleń, zastępująca poniekąd jednobóstwo, bo przypuszczająca liczne przekształcenia jednej postaci. Jak w Mahabharacie Kryszua, tak w Ramajanie Rama (ob.) jest wcieleniem Wisznu; obaj są bohaterami, w rodzaju Heraklesa, a lud snuje koło nich niezliczone bajania i otacza ich czcią boską. Wymieniliśmy dwa najważniejsze tylko prądy H-mu, ale było ich mnóstwo drobniejszych: każde wcielenie bóstwa miało swoich wyznawców i kult oddzielny. Około r. 1000 po Chr. roi się w Indyach niezliczona ilość sekt religijnych, czczących bóstwa i duchy o kształtach czasami potwornych, z głowami zwierząt, jak w Egipcie, o kilku i kilkunastu rękach lub nogach, o rysach ohydnych, co wszystko świadczy o wdzieraniu się pojęć i tradycyj klas i ras najniższych, w znacznej części nie-aryjskich. W ciągu wieków występują reformatorowie, starają się oczyścić naleciałości obce, ale kończy się na tern, że z usiłowań ich wyradza się nowa sekta, a sam reformator zostaje w niej głównym bogiem. Wpływ chrześcian i mahometan, np. w wieku XV, wytwarza silne prądy refor-macyjne: powstaje nauka Kabira (ob.), dążącego do zlania Islamu z wisznuizmem albo raczej ramaizmem; prawie jednocześnie Nanak, z kasty wojowników, zakłada nietylko kościół, ale i państwo Si chów (ob.), które upada z początkiem w. XVIII; wiele innych kierunków rodzi się i niknie w krótkim czasie, wracając do dawnej apatyi indyjskiej: brak oświaty u ludu nie dozwala żadnemu reformatorowi oprzeć zasad na jakimkolwiek gruncie pewnym. Wśród tych drgań prawie elementarnych, obok praktyk kultowych, rozwija się czarodziejstwo, a wiara w potęgę umartwień i modłów przeradza się w zaufanie do czarów i zamawiali, podtrzymywane niezwykłym sprytem i zręcznością tak z w. jo gin ów, czyli zagłębiających się w jogę,

t. j. rozmyślania transcendentalne. Z najnowszych reformatorów donioślejszego wpływu wspomnijmy o braminie nazwiskiem Râm Mohun Radża (1772—1833) (ob.), który założył niby kościół nowy, na zasadach wyższego na świat poglądu, lecz niezrywający z Wedami, pod nazwą „Brahmo - Samadża” (zgromadzenie boże) (ob.); lecz jak i dawniejsze próby, tak i ta bardzo mało zwolenników znalazła. Ten sam los spotkał usiłowania niedawno zmarłej Bławackiej. Inne religie, oprócz wyżej wspomnianych, rdzennie indyjskich, niewielu w Indyach liczą wyznawców. Najliczniejszymi są Parsowie (ob.), potomkowie wygnanych z Persyi przez Islam zwolenników Zoroastryzmu (ob.), oraz Mahometanie (ob.). Chrześciaństwo wyznają tylko prze-

(Lipsk 1881).

bywający w Iudyach Europejczycy i niewielka ilość nawróconych przez missye krajowców. Potomkowie najdawniejszych tubylców indyjskich, z plemienia Drawidyjskiego (ob.), trzymają się różnych arcy-pierwotnych wierzeń; o nich mało wiadomo, gdyż nawpół dzika ta ludność niełatwo daje przystęp do swych tajemnic.—Do literatury, wymienionej przy artykułach o Bra-minizmie i Buddyzmie, dodać należy: Monier Williams „Hinduism” (1877); A. Barth „Les religions de l’Inde” (Paryż 1879); Cust „Les religions et les langues de l’Inde” (Paryż 1880); Monier Williams „Religious thought and life in India” (1883); Trumpp „Die Religion der Sikhs”

J. K.

Indyjska literatura starożytna czyli klasyczna, napisana w języku sanskryckim, który już w wieku III przed Chr. żyć przestał, a do w. XII i później odgrywał w Indyach taką samą rolę, jak u nas łacina w Wiekach Średnich, należy do najbogatszych literatur Wschodu. Właściwie dopiero w w. XIX Europa poznała gruntownie najważniejsze pomniki literatury sanskryc-kiej, które stanowią skarb nieoceniony dla językoznawstwa porównawczego, dla mitologii, filozofii i wogóle dla historyi cywilizacyi ludów aryjskich. Klasyczna literatura indyjska, obleczona przeważnie w formę wiersza, rozpada się na 2 wielkie okresy: wedyjski i sanskrycki, zwane przez Iu. Sruti (objawienie) i Smriti (trądy cy a). Pierwszy z nich obejmuje literaturę teologiczno - filozoficzną, złożoną z 4-ch ksiąg głównych, zwanych Vedarni (,,veda”=:wiedza), a mianowicie: Rigveda = „księga wierszów”; Samaveda=„księga pieśni”; Yadżurveda = „księga sentencyj ofiarnych”, i Atharvaveda

v. Brahmaveda^ „księga formułek czarnoksięskich”. Każda z tych Ved dzieli się na: Samhitas czyli zbiory hymnów i modlitw (montras); Brahmanas czyli księgi liturgiczne ofiar i Upaniszadas, t. j. księgi czysto filozoficzne. Rigveda-Samhita składa się z 10-u ksiąg (mandala), zawierających 1017 hymnów w 10 580 wierszach, przypisywanych tak zwanym Rishi, czyli mędrcom prastarym, których pieśni przechodziły w rodzinach twórców z pokolenia na pokolenie. Większa część wierszów Rigvedy-Samhity składa się z liryk religijnych (gdyż tylko w księdze 10-ej znajdują się i poematy świeckie), które uwielbiają potęgę, wielkość i czyny bóstw rozmaitych, lub też dziękują za dobrodziejstwa. Forma hymnów jest przeważnie prosta i naturalna, a wartość różna; obok podniosłych i natchnionych są też jałowe, sztuczne i dziecinne. Wszelako utwory te, pomimo swej naiwności, odzwierciadlają nam całe życie In. w tych czasach zamierzchłych, kiedy mieszkali jeszcze nad Indusem, nie znali kast, nie mieli kultu ustalonego, ani też żadnych przepisów państwowych i społecznych. Słabą stroną literatury indyjskiej jest historyografia, która, ściśle mówiąc, nie istnieje, wskutek czego i chronologii dokładnej brak zupełny; to też o autorach sanskryckich wiemy tylko daty przybliżone, a ze szczegółów ich życia—nic prawie. Większość sanskrytologów przypuszcza, że pieśni Rigvedy powstały pomiędzy 2000 a 1500 przed Chr. Samaveda-Samhita składa się z wierszów wyjętych z Rigvedy, które, zebrane przez kapłanów Udgatri, uczestniczących przy ofierze świętego napoju So my, nabierają właściwego charakteru pieśni (samań) dopiero w śpiewnikach (ganas). Zbiór śpiewów Samavedy składa się z 1 549 pieśni. Nierównie ważniejsza Yadżurveda-Samhita, pochodząca z epoki pomiędzy r. 1000 a 800 przed Chr. jest jedynym pomnikiem z tych czasów, które łączą się bezpośrednio z okresem Rigvedy i wskutek tego ma dla historyi ducha indyjskiego znaczenie pierwszorzędne. Yadżurveda-S., zawierająca wszystkie formuły odnoszące się do całego ceremoniału ofiarnego, czerpie także z Rigvedy, ale w większej połowie jest dziełem zupełnie oryginalnem.—Atharv aved a- S., napisaua, podobnie jak i poprzednia, wierszem i prozą, składa się z ksiąg 20-u, zawierających 720 hymnów, z których ¹/₅ pochodzi z Rigvedy, zwłaszcza z ks. X, zawierającej pieśni magiczne. Ath.-

S-a jest zbiorem formuł czarnoksięskich, które biorą w opiekę człowieka przeciwko złym duchom, chorobom i wrogom. Brali mana s, będące 2-gą z kolei częścią składową każdej z Ved, są zwierciadłem duchowem epoki kilkowiekowej, która żadnych innych pomników literackich nie zostawiła, a obracają się głównie w sferze ofiar, stanowiących dla kapłanów owej doby jedyny przedmiot myślenia. Pierwotnie Brah-manas ogarniały w sobie zarówno określenia i wyjaśnienia rytuału, jak i związane z niemi badania fiilozoficzne; dopiero z czasem następuje rozdział, wskutek którego pojawiły się dzieła poświęcone wyłącznie ceremoniałowi ofiarnemu (sutra) oraz księgi, odpowiadające tylko potrzebom badawczym, t. j. A r a n y a k i (ar any am—las; księgi dla pustelników żyjących w lesie) i U pani s zady („posiedzenia tajemne”, poświęcone badaniom filoz.), które należą do najciekawszych pomników literatury indyjskiej. Wszystkie myśli „Upaniszadów” obracają się około dwu pojęć zasadniczych: Brahmau i Atman, które, w gruncie rzeczy są synonimami zupełnemi. Podług tych ksiąg B rahm an, owa siła, która stoi przed nami wcielona we wszystkie istoty, która wszystkie światy stwarza, dźwiga, podtrzymuje i znów wchłania w siebie; owa siła boska, wieczna, nieskończoua—jest identyczną z Atmanem, t. j. z tern, co, po odrzuceniu naszej ze-wnętrzności, znajdujemy w sobie, jako istotę prawdziwą, jako nasze „ja”, jako duszę. Otóż ta właśnie tożsamość Brahmana z Atmanem, tj. Boga z duszą, stanowi rdzeń nauki Upaniszadów, które zamykają literaturę indyjską objawioną.—

Z tą ostatnią bezpośrednio się łączą tak zwane * żają za cel swej nauki unicestwienie cierpienia, Sutry, które należą wprawdzie do ksiąg wedyj-skich, ale jako oparte tylko na podaniach (Smri-ti) stoją poza kanonem. Ze względu, że literatura indyjska objawiona stanowiła ogrom wiadomości nieusystematyzowanych należycie i niedostatecznie wyjaśnionych, okazała się potrzeba przygotowania takich nici (Sutra), któreby mogły ułatwić kapłanom zapuszczanie się swobodne w ten labirynt wedyjski i korzystanie łatwe z jego skarbów. Jakoż powstały Sutry, których autorowie starali się treść możliwie najobszerniejszą zawrzeć w ramach jalmajszczuplejszych.

które pochodzi z ciała naszego i uczuć naszych, z zewnątrz, od innych istot i z wpływów nadnaturalnych. Ze zaś cierpienie dopóty konieczne być musi, dopóki dusza złączona jest z ciałem i organami, więc lekarstwo znajdzie się wówczas, gdy wędrówce duszy kres położymy. Stać się to może za pomocą poznania różności absolutnej pomiędzy całym światem materyalnym i mate-ryą pierwotną, z której on powstał — z jednej strony, a światem duszy, t. j. „ja” prawdziwego—z drugiej. Pierwszym warunkiem osiągnięcia tej wiedzy rozróżniającej jest zupełna obojętność na rzeczy światowe, której przeszkadza nawet wykonywanie uczynków dobrych. Poznanie prawdziwe, osiągnięte za pomocą „myśli skoncentrowanej” i ascetyzmu prowadzi człowieka do wyrzeczenia się wszelkich dóbr ziemskich i wszelkich nadziei. Owa wiedza rozróżniająca, która nam przynosi wyzwolenie duszy, zasadza się na uświadomieniu sobie jej zupełnej niezależności od ciała, gdyż następstwem tej świadomości musi być zupełny rozbrat duszy z mate-ryą. Podług tego systemu Bóg nie istnieje, a stworzenie świata powstało z połączenia duszy z naturą. Twórcą systemu filozoficznego, zwanego „Yogizmem” był Patandżali (około w. II przed Chr.), autor księgi p. t. ,,Yoga Sutra” (yuj=łączyć, rozmyślać), która streszcza w sobie ideę połączenia z Bogiem za pośrednictwem rozmyślań, możliwych tylko przy unicestwieniu zupełnem władz umysłowych; cel ten osiągamy za pomocą ciągłych ćwiczeń w wyzwalaniu się z wszelkich namiętności. Patandżali, przejmując w całości doktrynę Kapili, usiłował wprowadzić do systemu Samkhya ideę Bóstwa, ale pomieszał ją z zabobonami mistyczuemi, które z czasem przeszły w szalbierstwa i obrzędy plugawe a okrutne Yoginów doby dzisiejszej. G o tam a, „Arystoteles Indyj”, jest twórcą systemu fil. Nyaya (—„wnikanie w przedmiot”, analiza), który stanowi „Loikę Hindusów” (około V wieku przed Chr.), wyłożoną w księdze „Nyaya-Sutra”. Filozofię Nyaya rozwinął Kanada, twórca systemu Vaiseshiha, który jest więcej fizyką niż filozofią. W dziele p. t. „Vaiseshika Sutra” autor wykłada, że wszystkie tworzywa są zbiorowiskami atomów (anus), or;;z, że atomy są wieczne, a ich agregaty giną przez rozkład. Piątym ortodoksyjnym systematem filozofii była Mim ans a, będąca rodzajem reakcyi przeciwko filozofom lekceważącym obrzędy wedyjskie, a zwłaszcza przeciw buddyzmowi. Oparta na Vedach i na Brahmanacb, Mimansa podnosi głównie stronę praktyczną religii wedyjskiej, to jest spełnianie obowiązków, a zwłaszcza ofiar. Twórcą tego systemu był Dż ai min i, któremu przypisują Sutry p. t. „Purvamimansa”, t. j. „badanie pierwsze”. Najważniejszy obok Samkhyi i.do dziś panujący system filozofii, złożony został w księdze p. t. „Uttara - Mimansa” (Badanie na-

Każda z Ved posiada swoje Srauta-Sutras (najstarsze około r. 500, najmłodsze około II w. przed Chr.), tj. podręczniki, streszczające zbiór szczegółów ceremoniału ofiarnego. O wiele ciekawsze są Grihya Sutras, które zawierają zbiór ceremonij społecznych, dokonywanych podczas małżeństwa, urodzin dziecka, przy oddaniu go do szkół i t. p. Bardzo ważną i ciekawą gałąź literatury indyjskiej stanowią Dharma-Sutras, t. j. najdawniejsze księgi Hindów, dotyczące praw religijno-świeckich, oraz późniejsze Dharma-Sastras, czyli księgi prawodawcze, których jest sześć. Najważniejsza z nich Manava-dharma - Sastra czyli „Kodeks Manu”, pochodząca prawdopodobnie z w. IV przed Chr., odzwierciedla najdokładniej całe życie Indyan religijne, polityczne i społeczne. Składa się ona z ks. 12-u, a zawiera 2 685 dwuwierszów (SIoka). Indowie już w czasach najdawniejszych przejawiali zamiłowanie nadzwyczajne i zdolność niepospolitą do badań metafizycznych, których pierwociny uzewnętrzniły się już w ostatnich pieśniach Rigvedy. Przeciwko teoryi racyonalistycznej i monistycznej o jedności duszy ludzkiej z duszą wszechświata („Upauisza-dy”) wystąpił Kapila (około VI wieku przed Chr.), autor zaginionego dzieła p. t. „Samkya-Sutra”. Pierwszym, historycznie pewnym krzewicielem nauk tego mistrza był Pancasika, autor wielu dzieł w I w. przed Chr. Wszelako najstarszą ze znanych ksiąg szkoły Samkhya

p. t. „Samkhyakarika” napisał Isvarakryszna (około w. VI po Chr.). Oprócz tego źródłami do systemu Samkhya są księgi: „Tattva-samasa” i „Samkhya Sutra” z w. XIV lub XV po Chr., a najstarsze i najważniejsze kommen-tarze do tej filozofii są: „Aniruddhavriti” i „Samkhya - pravacana - bhashya”. To ostatnie dzieło, bardzo cenne, napisał Vijnanabhikshu w 1-ej połowie wieku XVI. System Samkhya (—„wyliczanie, poszukiwanie, rozróżnianie”), będący zupełnym pessymizmem, naucza, że życie nasze jest cierpieniem, że szczęście całkiem nie istnieje, oraz, że największą klęską człowieka jest konieczność powrotu od starości i śmierci do nowego bytu (Samsara —wędrówka dusz; gr. metempsychosis). To też oba dzieła główne szkoły Samkhya, t. j. „Karika” i „Sutra”, uwa-

111

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 238. T. XXX.

stępne), zwanej także „Brahma Mimansa” albo najpospoliciej „Vedanta”= Koniec Wed. Dzieło Badarayany, w którem Vedanta rozwinięta została w syst. filoz., oparty na Upaniszadach, nosi tytuł „Brahma-Sutra”. Do księgi tej, bardzo zawiłej i ciemnej, napisał kommentarz olbrzymi filozof Sank ar a (około VII lub VIII wieku po Chr.). Vedanta naucza, że celem człowieka jest wyzwolenie się z Samsary, t. j. z wędrówek duszy przez utożsamienie swego „ja” (Iivi-Atman) z Brahmanem, t. j. z duszą najwyższą (P ar am a-At man). Cel ten osiągamy przez poznanie, płynące z wiedzy, która jest niższa i wyższa. Pierwsza, która przedstawia sobie Atmana jako Boga osobowego (Isvara), osiąga poznanie tylko za pośrednictwem łaski bożej, przy współudziale takich środków pomocniczych, jak: badanie Ved, wiara, zaparcie się siebie, spokój ducha, jałmużny, posty, ofiary, pokuty i rozmyślania. Wiedza wyższa osiąga tożsamość duszy z Brahmanem za pomocą intuicyi bezpośredniej, która, przekonawszy duszę o nicości świata wielościowego i Samsary doprowadza ją do uświadomienia sobie prawdy najwyższej: „Brahman—to ja”. Wraz z tą świadomością wiedzący traci poczucie wszelkich cierpień, zarówno cudzych jak własnych. Oprócz tych systematów kwitła także szkoła materyali-styczna Lokayata („Skierowana do świata zmysłowego”), której twórcą miał być Czarva-ka. Jest to szkoła heretycka, która odrzuca nietylko powagę Ved i ceremoniału Brahmanów, ale również przeczy wędrówce dusz i zbawieniu przyjętemu przez wszystkie inne systemy. Od wieku V przed Chr. obok literatury sanskryc-kiej rozwijała się literatura buddyjska w narzeczu pali. Najdawniejsze i najbogatsze zabytki piśmiennictwa buddyjskiego odkryto w 1-ej połowie w. XIX na wyspie Cejlon, która była ogniskiem buddyzmu najstarszem. Pierwsze zdobycze w tym kierunku osiągnął Tournour, który, stojąc ua czele rządu cywilnego tej wyspy, przy pomocy krajowców uczonych ogłosił w r. 1837 tekst całkowity księgi „Maha Vansa” („Wielka kronika Cejlonu” wraz z przekładem angielskim i rozprawą bardzo ciekawą. Następnie, dzięki pracy niezmordowanej Faussbölla, Childersa, Davidsa, Oldenberga oraz wielu innych uczonych europejskich i amerykańskich, ogłoszony został zbiór tekstów Pali (Triptaka), podzielony na trzy części (Pitakas=kosze), ogarniające skarb cały literatury buddyjskiej od czasów najdawniejszych do najnowszych, skarb, zwany Dham-ma czyli „norma”, prawo albo religia. Pierwszy z 3-ech działów p. t. „Vinaya” obejmuje wszystko, co się odnosi do zakonów żebrzących męskich i żeńskich ze wszystkiemi ich przepisami. Dział drugi „Duttas” (sanskr. sutra = nić) zawiera prawdy religijne z różnych punktów widzenia i w różnych stylach wraz z rozprawami i wyjaśnieniami systemu psychologicznego, na którym owe prawdy były oparte. Dział trzeci „Abhidhamma” zawiera dalszy materyał wyjaśniający i rozprawy bardziej szczegółowe. Oprócz trzech „Pittak”, stanowiących źródło najważniejsze buddyzmu, istnieją także zbiory mieszane dzieł krótszych, wcielonych również do Kanonu, jak: kommentarze bardzo stare, żywoty świętych buddyjskich, a nadewszystko poe-zye, śród których „Dhammapada” (Droga cnoty) i „Sutta Nipata”, t. j. zbiór rozmów, zajmują miejsce wybitne. Wreszcie w Dodatku do „Tri-ptaki” znajdują się «Jataka» czyli historye o 550 poprzednich narodzeniach Buddhy, będące zbiorem najpopularniejszych powiastek ludowych, baśni, legend itp. Jednocześnie z buddyzmem rozwinął się pokrewny mu dżainizm, którego Pismo św. czyli „Agamas” składa się z 11 Ang, tj. ksiąg. Po epoce liryzmu naiwnego, w którym Hindu przemawiał do bogów swoich, nastąpiła doba rapsodyj rycerskich, które się z czasem przekształciły w dwie epopeje gigantyczne. San-skrycka poezya epiczna rozpada się ua 2 wielkie działy. Pierwszy z nich obejmuje wszelkie historye starożytne pod nazwą „Itihasa” czyli Legiendy, „Akhyana” t. j. Opowieści albo „Pu-ranas” czyli Opowiadania starożytne; w drugim zaś, zwanym „Kavya”, mieszczą się wszelkie poematy artystyczne, nie wyłączając dramatu, oparte przeważnie na treści związanej z epopejami. Dwie kolosalne epopeje noszą nazwy: „Ramajana” i „Maha-Bharata”, zawierające materyał bardzo stary, sięgający VI, a może nawet VIII wieku przed Chr., ale ułożone o kilka wieków później. „Ramajana” w dzisiejszej postaci swojej jest tylko składem poezyi epicznej z różnych okresów, jakkolwiek samo podanie, stanowiące rdzeń poematu, opracował widocznie jeden poeta, którym był Valmiki. „Ramayana” (Czyny Ramy) obejmuje 48 000 wierszy, podzielonych na 8 ksiąg; w 6-u z nich (II—IV), oryginalnych, zawarte jest podanie o Ramie, a w 2-u (I i VIII), znacznie późniejszych, znajdujemy uzupełnienia i przekształcenia bramińskie treści głównej, z krzywdą dla jednolitości poematu. Oto treść: „Dasaratha, król Kosalów, z siedzibą w stolicy Aydhya, czując brzemię wieku, postanowił mianować pomocnikiem swoim ukochanego syna Ramę (wcielenie boga Visznu), który ożeniony był z Sitą. Keikeyi, najpiękniejsza z żon króla, dowiedziawszy się o tem, wymogła na królu podstępem wygnanie Ramy na lat 14 i oddanie tronu Bharecie, synowi swemu”. Otóż przygody wygnańców, t. j. Ramy, Sity i Laksz-mana, który dobrowolnie dzielił z bratem wygnanie, stanowią główny wątek epopei. Gdy Sitę porwał Bavana, król olbrzymów, i uniósł do stolicy swej Lanki na wyspie Cejlon, Rama, sprzymierzywszy się z królem małp, zdobył Cejlon, zabił Ravanę, odzyskał żonę i wrócił na tron Ayodhyi, oddany mu przez samego brata Bharatę. Poza sferą dziwolągów mitologicznych i baśni najwyuzdańszych nie brak w Ra-mayanie epizodów prawdziwie pięknych, uczuć podniosłych i charakterów wyrazistych. „Ma-ha-Bharata” składa się z 220 000 wierszy, podzielonych na 18 ksiąg (parvans). W treść główną poematu, opiewającą „walkę potomków Bharaty”, t. j. Kurawów z Pandawami, fikcyjny autor, t. j. Vyasa („zbieracz”, „kompilator”), wplótł takie mnóstwo epizodów pobocznych, wiele bardzo cennych, że epopeja stała się prawdziwą encyklopedyą całej wiedzy indyjskiej. Do „Maha-Bharaty”, będącej epopeją cykliczną wielu autorów, wcielona została i „Harivansa”, poemat olbrzymi (przeszło 30 000 wierszy), który jest zbiorem legend r hymnów do bogów nowych, a specyalnie zajmuje się Kryszną (Ha ri). „Purany”, t. j. „legendy starożytne”, będące składem mitologii ludowej, napisane przeważnie wierszem miarowym, niekiedy przeplatanym prozą, mają formę dyalogów, służących celom sekciarskim. „Puran” głównych jest 18 w 800 000 wierszy i tyleż podrzędnych (upa-puranas), w których treść epiczna ulega całkowicie żywiołowi obrzędowemu. Księgi „Tantras”, pochodzące z okresu zwyrodnienia Hindów pod panowaniem obcem, są przeważ nie podręcznikami czarnoksięskiemi do wywoływania lub zażegnywania wszelkich klęsk. — Następny dział literatury indyjskiej stanowią poematy sztuczne (Kavya), które istniały już niewątpliwie przed Chr., ale których historya rzeczywista zaczyna się dopiero w początkach wieku VII po Chr. Twórcą w tym kierunku najznakomitszym był Kalidasa, epik, liryk i drama-topisarz (pomiędzy 400 a 600 r. po Chr.). Jest on autorem 2-ch poematów epicznych: „Raghu vansa” (Rasa Raghu), w którym opisuje życie Ramy, oraz jego przodków i następców; „Kuraa-ra Sambhava” (Urodzenie boga Wojny), poemat poświęcony głównie bogu Sivie i żonie jego Parvati. W tym kierunku twórczości celowali jeszcze: Bhartrihari (f 651), który napisał „Bhatti Karya”, t. j. pieśni o Ramie; Bharavi, autor poematu „Kiratarjunia”, t. j. Walka Kira-ty czyli Sivy w postaci górala; Mag ha (około

w. IX), twórca poematu „Sisupala-Vadha” (Śmierć Sisupali) i Sricharsza (z XVI w.), autor poematu „Naischadhiya”, opiewającego historyę króla Nala. Te cztery poematy oraz 2 utwory Ka lidasy noszą miano zbiorowe „Mahakavyas” czyli Wielkie poematy, ze względu na swą treść, zaczerpniętą z dwu wielkich epopei. Wszelako utwory te, przeładowane erotyką i żywiołami dydaktyeznemi, grzeszą bardzo często brakiem prostoty i jedności, którą autorowie poświęcali na rzecz igraszki wyrazów, zawiłej kunsztowno ści stylu i dziwolągów rytmicznych. Romansów prozą, zaliczanych do „Kavyas”, jest niewiele, a i tych wartość bardzo mała. Do wybitniejszych utworów lirycznych należą: „Meghadu-ta”, t. j. Obłok posłem i „Ritu Sanhara” Kali-dasy; „Ghata Karpara” (Naczynie stłuczone) nieznanego autora; „Czaura Panczasika” (50 Strof złodzieja) Bilhany z Kaszmiru (w. XI) i „Gita Govinda” (Pieśni o pasterzu) Dżajadewy z Bengalu (w. XII), który w wyrazach nawskroś zmysłowych opiewa miłostki Kryszny z Radhą. Jeszcze bogatsza jest liryka aforystyczna, w której się Indyanie bardzo kochali. Tu należą: Setki („Satakas”) Bhartrihariego, opiewające miłość, moralność i ascetyzm; Sto Strof Amaru („ Amaru-Sataka”) przeważnie erotycznych; „Cza-nakiya”, aforyzmy moralne, i inne. Następną poza dramatem (ob. ten wyraz) gałąź literatury sanskryckiej stanowią „Nitisastras”, t. j. Księgi moralno - dydaktyczne, mające być dla każdego drogowskazem postępowania (niti) we wszystkich stosunkach życia domowego, społecznego i politycznego. Tu należą, oprócz maksym, aforyzmów i sentencyj w formie wiersza, bajki prozą lub przeplatane wierszami. Główny zbiór bajek indyjskich, który stał się źródłem wszystkich dzieł późniejszych tego rodzaju, a obiegł cały Wschód i Europę, nosi tytuł „Pancza - tan-tra”, t. j. „Pięć ksiąg”. Redakcya obecna tej księgi pochodzi z V w. po Chr., ale niektóre z bajek tego zbioru sięgają epoki przedchrześciań-skiej. Drugi zbiór bajek, będący naśladowaniem „Panczatantry”, nosi tytuł „Hitopadesa”, to jest „Nauka zbawienna”. Istnieją też zbiory małych powiastek czarodziejskich, jak „Vetalapancza-vimsat” czyli 25 powiastek Vetali, t. j. upiora, kryjącego się w trupach; „Vikrama - Czarita” (Przygody Vikramy); „Suka-Saptati” (70 powia stek papugi); „Katha sarit - sagara”, t. j. „Ocean rzek powieści”, napisany przez Samadevę około r. 1070 po Chr., i inne. — Uczeni indyjscy ogarnęli całą literaturę powedyjską w 6-u działach, zwanych Vedangas, t. j. „gałęzie Vedy”, mające ułatwić badaczowi czytanie, zrozumienie i stosowanie obrzędów ofiarnych. Z tych Ve-dang pozostają nam jeszcze do zaznaczenia następujące: „Siksza”, t. j. Nauka o wymawianiu, czyli o prawach eufonicznych, właściwych Ve-dom, z których każda, prócz Samavedy, posiada

t. zw. Pratisakhyas, t. j. traktaty gramatyczne, a raczej fonetyczue, pisane w stylu Sutry. Ponieważ znajomość miar każdego wiersza we-dyjskiego była niezbędna do prawidłowego wygłaszania hymnów, przeto Indyanie, nadając przedmiotowi temu ważność pierwszorzędną, wytworzyli z niego specyalną gałąź nauki, zwanej Czandas t. j. „Miary”. Najważniejsze dzieło o prozodyi wedyjskiej p. t. „Czandah-Sastra” miał napisać Pin gala w II wieku przed Chr. Dwie późniejsze księgi tego rodzaju noszą tytuły: „Nidana Sutra” i „Sruta-bodha”. Wykład niejasnych wyrażeń wedyjskich stanowi także oddzielną gałąź nauki, zwaną Nirukta, której twórcą miał być Yaska około 400 r. przed Chr. Następną Vedangę stanowi „Vyakarana”,

t. j. właściwie „rozbiór” gramatyczny. Z działu

tego przechowała się tylko gramatyka Pani- wszakże jest dotychczas bardzo mało znana niego (około VI w. przed Chr.), która, oprócz w Europie i czeka jeszcze na historyka, który -nazwy „Vyakarana”, nosi taże miano „Asztad- by ją ujął w całokształt odpowiednio opraco-liyayi”, gdyż składa się z 8-u odczytów (ad- wany. — Bibliografia ob. w końcu art. In-hyayas). Jest to jeden z najznakomitszych dostań.    J. a. ś.

VII. Filozofia indyjska. Do początku XIX stulecia nauka europejska niewiele więcej wiedziała o filozofii indyjskiej nad to, co przekazali: Strabon, Arrhianus, Cyceron, Plutarch o t. zwanych gymnosofistach (YO|rvoaorptatai) czyli nagich mędrcach z nad Indu, z którymi zetknęli się Grecy podczas wyprawy Aleksandra Macedońskiego. Czerpali wymienieni pisarze mniej lub więcej bezpośrednio z pamiętników Ptolemeusza i Arystobula, pomocników Aleksandra. Brak wszelkich dowodów, iżby przed wyprawą wschodnią Aleksandra kiedykolwiek postała noga Greka w Iudyach. Przypuszczenia niejednokrotnie wypowiadane, co do wpływów religii i filozofii Indów na religię i filozofię Greków starożytnych są nieuzasadnione; pewne podobieństwa i zbieżności w części dadzą się objaśnić wspólnym początkiem kultury aryjskiej, w części tem, że umysł ludzki wszędzie może w głównych przynajmniej rysach rozwijać podobne pomysły spekulacyjne, niezależnie od zapożyczeń; wreszcie taki szczegół, jak spotykana tu i owdzie w spekulacyi greckiej doktryna metempsy-chozy czyli przesiedlania się dusz, prawdopodobniej mógł być zapożyczony z Egiptu, którego wpływy na kulturę duchową Grecyi wogóle są niewątpliwe. Dopiero od chwili ukazania się prac H. T. Colebrooke’a, poświęconych filozofii indyjskiej, t. j. od trzeciego dziesiątka wieku XIX, świat zachodni dokładniej zapoznaje się z tym przedmiotem i odtąd ukazuje się coraz więcej materyałów, powstają przekłady i mnożą się naukowe traktaty, przeważnie w języku angielskim, francuskim i niemieckim. Studyom nad starożytną filozofią ind. w wysokim stopniu sprzyjały coraz głębsze badania nad religią i literaturą Indów, a nadto lingwistyczne badania nad sanskrytem porównawczo z resztą języków indo-europejskich, dzięki czemu zdołano odtworzyć, przynajmniej w ogólnych zarysach, obraz pierwotnej przedhistorycznej kultury aryjskiej, z których i na tle których rozwinęła się religia i filozofia Indów. Najsłabszą stronę starożytnych dziejów indyjskich stanowi chronologia. To samo stosuje się i do filozofii; z jakąkolwiek dokładnością nie zdołano ustalić żadnej daty; musimy poprzestawać na dalekich prawdopodobieństwach. W każdym razie rozporządzal-ny materyał pomuików piśmiennictwa indyjskiego, w którym znajdują się pewne pierwiastki spekulacyi filozoficznej, już-to uwikłane w ma-teryi religijnej i mitologicznej, już znów bardziej samoistnie występujące, daje się podzielić na trzy odrębne okresy, których porządek następstwa nie budzi żadnych wątpliwości. Pierwszy okres może być nazwany wedyjskim al-

pomników językoznawstwa sanskryckiego. W 100 lat później uzupełniał to dzieło Katayana w księdze „Varttikas”, t. j. „dodatkowe przepisy i wyjasnieûia”. Wielkim kommentatorem dzieła Paniniego był Patandżali, którego księga p. t. „Mahabhashya” czyli „Wielki kommentarz”, jest znakomitą pracą gramatyczną. Śród gramatyków późniejszych zasługują na wzmiankę:

C z an dra (około VI w. po Chr.) i Hemaczan-dra (w. XII), autor gramatyki prakrytu i 4-ch słowników. Znakomitym słownikarzem był Arna-rak o sa (około r. 500 po Chr.). Ostatnią Ve-dangę naukową stanowi „Yutisza”, t. j. Astronomia, która jest właściwie kalendarzem astrologicznym z III w. przed Chr. Do najsłynniejszych pisarzów w tej dziedzinie należą: Vara-ha-Mihira, autor dzieła p. t. „Brihatsamhita” czyli „Dokładny system astrologii naturalnej”, oraz twórca encyklopedyi p. t. „Pancza-Siddhantika”, w której zebrał główne traktaty astronomiczne,

„Siddhantas”. Na tej encyklopedyi oparł Bra-magupta swe dzieło p. t. „Brahma Siddhanta”, zawierające także rozdziały o arytmetyce i algie-brze. Ostatnim ze słynnych astronomów i matematyków był Bhaskara (w. XII), autor księgi p. t. „Siddhanta - Szyramani”. System dziesiętny zawdzięczamy Indyanom, którzy są także wynalazcami algiebry i stosowania jej do astronomii i geometryi. Oprócz dzieł, zwanych Pa-risiszta czyli „Dodatki”, będące uzupełnieniem opuszczeń w Sutrach, należą także do każdej z Ved Anu kram ani, t. j. Indeksy, które podają pierwsze wyrazy każdego hymnu, miarę, nazwiska autorów i t. d. Są też Up a Vedas, t. j. Wedy drugorzędne, które nie mają nic wspólnego ze Smriti. Tu należą: „Ayur-Veda”, tj. „Wiedza o życiu” czyli medycyna, którą-to Vedę miał napisać Susruta w początkach ery chrześciańskiej; „Gandharvaveda”, t. j. nauka o muzyce; „Dlianur - veda”, t. j. „nauka o łucz-nictwie czyli o sztuce wojennej” i „Sthapatya Veda”, nauka o budownictwie, która także ogarnia rzeźbę, ciesielstwo i t. d. „Upa-Vedy” zamykają literaturę klasyczną czyli sanskrycką, która już od XII w. po Chr. ustąpiła miejsca piśmiennictwu w językach żywych narodu. Ta literatura nowożytna, t. j. hindustańska, bengalska i t. d., karmiła się przez długi czas prawie wyłącznie płodami literatury samkryckiej, które były tłómaczone, kommentowane i przerabiane; oryginalna zaś twórczość Indów nowożytnych przejawiała się głównie w poezyi reformatorsko-religijnej i ludowej. Dopiero od w. XVIII literatura indyjska pod wpływem cywilizacyi angielskiej zaczyna się rozwijać samodzielniej w dziedzinie epiki, liryki i romansu. Literatura ta

Wreszcie trzeci

bo okresem hymnów Wed, które zawierają w sobie pierwiastki treści kosmogonicznej i metafizycznej; okres ten przybliżenie musiał trwać od XV do X wieku przed Chrystusem. Drugi okres może być nazwany bramańskim (brâh-mana); trwa on od X do V wieku przed Chr. i zamykają go Upaniszady. okres może być nazwany okresem sanskry-t u, t. j. sztucznie wznowionego języka braminów, który stał się językiem szkolnym albo uczonym wobec żywego prakrytu; w okresie tym myśli zawarte w Upaniszadach rozwijają się w systemy prawowierne lub odszczepieńcze, do których należy także buddyzm. Okres ten trwa od V wieku przed Chr. aż do naszych czasów. Ponieważ tu musimy poprzestać na charakterystyce głównych objawów spekulacyi filozoficznej w Indyach, więc pominiemy okres wedyjski, jako wybitnie religijny. Objawy mniej-więcej niezależnej spekulacyi filozoficznej spotykamy dopiero w drugim okresie, kiedy kultura indyjska, pierwotnie zamknięta w obrębie Pięciorzecza Indu, rozlała się po całem dorzeczu Gangesu aż do uścia tej rzeki. Wszyscy znawcy przedmiotu zgadzają się w tem, że filozofia indyjska przedstawia sześć doktryn czyli teoryj (m dar-sanani po sanskrycku). Twórcami tych systemów byli: Kapila. autor księgi zwanej S a n k-h y a; Patandżali, autor księgi Yoga Sastra; Gotama, autor księgi N y a y a; Kanada, autor dzieła Veiseshika; Dżaimini, któremu przypisują zbiór Mima n sa, i Vyasa, autor Ve-danty. Cztery pierwsze są czysto-filozoficz-nemi systemami, gdyż nic nie zapożyczają z objawienia ani z ksiąg świętych, gdy tymczasem Mimansa i Vedanta opierają się na tekstach świętych i podporządkowują obserwacyę i wiedzę rozumową tradycyi i wierze. Żeby zrozumieć istotny charakter filozofii ind., należy uwzględnić główną jej dźwignię, którą jest panująca wiara w metempsychozę czyli wieczny czyściec dusz przesiedlających się z jednych istot w drugie w swojej wędrówce do źródła doskonałości, od którego się oddzieliły. Wiara ta jest obcą pierwotnym Aryjczykom i nawet Wedy jej nie znają. Zjawia się ona ku końcowi okresu wedyjskiego i zakrzewia się tak potężnie, że żadne wpływy nie zdołały jej dotąd osłabić. Wiara ta staje się źródłem wiecznego niepokoju i nawet rozpaczy; z niej wypływa pes-symizm i ascetyzm indyjski; ona jest ostateczną osią, dokoła której obraca się spekulacya filozoficzna. Wszystkie systemy filozoficzne są jakby pomysłami ratunkowemi; chodzi im ostatecznie o wyzwolenie, o ukojenie lub pocieszenie umysłów strapionych. Kapila w swojej księdze San-khya, co znaczy: liczenie, albo ogólniej: rozumowanie, szuka wyzwolenia w wiedzy, w nauce. Księgi święte nic nie uczą o rzeczywistym święcie, który można poznawać tylko za pomocą zmysłów, przez doświadczenie i rozumowanie, wresz

cie na podstawie świadectw. Dwa są tedy źródła i probierze wiedzy: doświadczenie i rozum. Dusza, zbrojna w te dwa narzędzia, zdziera z przyrody zasłonę, która ją okrywa, i przyroda staje naga, jak oblubienica przed oczami oblubieńca. Zasłona ta jest utkana z trzech jakości, właściwych trzem stanom świata i duszy: światła czyli dobra, ciemności czyli występku, i namiętności. Mędrzec pod tą zasłoną dostrzega dwadzieścia pięć pierwiastków rzeczywistości czyli kategoryj bytu. W tej liście kategoryj znajdujemy: 1) naturę, źródło i macierz wszystkiego, 2) umysł czyli wielką zasadę, 3) świadomość, z której powstaje jaźń, 4—8) pięć cząsteczek subtelnych, stanowiących istotę pięciu żywiołów, 9 —19) jedenaście narządów zmysłów i działania, 20 — 24) pięć żywiołów materyalnych: eter, powietrze, ogień, woda, ziemia, 25) dusza nieśmiertelna, którą trzeba uwolnić od natury również wiecznej. Jest to zatem dualizm ducha i materyi, przyczem duch ten walczy o wyzwolenie się z więzów materyi.— Patandżali w swojej księdze „Yoga Sastra” (sa-strar=przepis, prawidło, yoga=zjednoczenie) zastępuje duszę indywidualną Kapili duszą uniwersalną, która jest Bogiem. Dla niego najwyższym celem mądrości, kresem cierpień i życia, osta-tecznem wyzwoleniem jest utonięcie w istocie najwyższej, która nie ma żadnych kwalifikacyj To utonięcie czyli zlanie się nazywa się Yoga; jest to unicestwienie indywidualności ludzkiej, jest to już nirwana buddyjska, opiewana w poemacie Baghavadżita. System Patandżali jest krańcowym mistycyzmem. Wobec absolutu wszelkie interesy i wartości doczesne znikają jak ułuda. Kto się zjednoczył z Bogiem, ten jest mędrcem i nie troszczy się już ani o sprawy tego świata, ani o naukę, ani o drobiazgowe przepisy religijne, przydatne tylko dla nieszczęsnych niewolników doczesności. Yoga, ekstaza, w której znika świadomość indywidualna — oto stan doskonałości. — Kanada jest twórcą systemu Veiseshika (= rozbiór, analiza, od visesha=rozróż-nienie, różnica). Jest to rodzaj atomizmu w bardzo pierwotnej postaci, gdyż Kanada utrzymuje, że wszystkie rzeczy są układami wiecznych cząstek prostych; w przyrodzie powstają i rozpadają się układy atomów, by mogły powstać nowe kombinacye. Nadto podaje on listę sześciu kategoryj (padarthas): 1) substancya, siedlisko własności i działania; substancyj jest dziewięć: ziemia, woda, światło, powietrze, eter, czas, przestrzeń, dusza, zmysł wewnętrzny (manas); 2) jakość; jakości rozróżnia 24, z których 15 materyalnych i zmysłowych, zaś 9 duchowych (umysł, przyjemność, przykrość, pożądanie, wstręt, wola, występność, cnotliwość); 3) działanie; 4) cechy wspólne, rodzaj, gatunek, osobnik; 5) różnica; fi) stosunek czyli powinowactwo, które skupia atomy w ciała. Wszystko składa się z pierwszych pięciu substancyj czyli żywiołów materyalnych, rozmaicie kombinowanych. Odrębność włas-

ności zależy od odrębności układów. Niema szewski „Powstanie i rozwój pessymizmu w In-metempsychozy. bo niema duszy: wszystko jest dyach” (Kraków 1884). zamknięte w obrębie świata materyalnego, który podlega ustawicznym metamorfozom czyli przeobrażeniom układów. — Gotama w swojej księdze „Nyaya” (^rozumowanie) jest dyalektykiem; daje on rodzaj metodologii, której ma przestrzegać umysł dążący do prawdy. Jakkolwiek logika Gotamy jest bardzo elementarną, jednak uderza wspólność jej rysów z Organonem Arystotelesa. Tu i tam chodzi o przepisy skutecznego sporu, przekonywania i pobijania przeciwnika, przyczem Gotama nie pomija nawet takich narzędzi walki, jak wybiegi retoryczne, sofizma-ty i wreszcie zmuszenie przeciwnika do milczenia (reductio ad absurdum). Jako źródła i probierze wiedzy wymienia: postrzeganie zmysłowe, wnioskowanie, porównywanie czyli analogia i świadectwo. Oto przykład twierdzenia uzasadnionego według metody Gotamy: „1) założenie: ta góra płonie; 2) przyczyna czyli racya: bo się dymi; 8) objaśnienie: co się dymi, to płonie; 4) zastosowanie: otóż ta góra dymi się; 5) wynik: a więc ta góra płonie, bo się dymi”. Jest to przecież zwyczajny syllogizm. Oto jest cały cykl niezależnej spekulacyi filozoficznej ludów | instrukcyj rytualnych. Z takich-to potrzeb roz-starożytnych. W Mimansie i Vedancie już filo- ! winęła się matematyka indyjska, doszedłszy do zofia jest „służebnicą teologii”, gdyż oba te systemy wciąż powołują się na powagę tekstów Pisma św., na Wedy i brahmanów. Buddyzm (ob.) zupełnie ujarzmia myśl indyjską, która zamyka się w atmosferze uczoności teologicznej i w ciągu dwudziestu kilku wieków żyje roztrząsaniem dogmatów tradycyjnych i kommentowaniem tekstów świętych. Ponieważ tradycya czterech wyżej scharakteryzowanych systemów doszła do nas przez pośrednictwo mędrców buddyjskich, więc i twórcy tych systemów przedstawieni są w tej tradycyi jako święci, natchnieni mędrcy, jako legendowe i nieomal cudowne postaci. Badania nowoczesne nad filozofią indyjską, która zostaje w tak ścisłym związku z pojęciami i interesami religijnemi Indów, pośrednio wywarły wpływ metodologiczny na badania początków filozofii greckiej: zaczęto szukać źródeł pierwotnych poglądów filozoficznych Grecyi w jej mitycznym poglądzie na świat i zdołano już w znacznym stopniu wysnuć jej rodowód z tego źródła.—Literatura: H. T. Colebrooke „Essays on the Vedas” i „Essays on the philosophy ot the Hindus” (Londyn 1837); „Rig-Veda”, przekład H. Grassmanna (Lipsk 1876, 2 tomy); „Upa-nishads” w „Bibliotheca Indica”; A. Weber „Indische Studien” (Berlin i Lipsk 1850); „The Sankhya Aphorisms of Kapila” translated by J.

Ad. M.

Indyjska matematyka. W XVIII wieku dowiedzieli się Europejczycy, że bramini indyjscy posiadali zapas wiadomości astronomicznych, że umieli obliczać zaćmienia słońca i księżyca, że wykonywali odpowiednie rachunki według prawideł wierszowanych, posługując się muszelkami i tablicami liczbowemi na liściach palmowych. Okoliczność ta zwróciła na się uwagę badaczy, których poszukiwania doprowadziły do bliższego zbadania literatury matematycznej indyjskiej oraz związku jej z naukami matematycznemi u innych narodów. Przedewszystkiem ciekawym jest fakt, że literatura matematyczna indyjska, przynajmniej dotychczas znana i zbadana, nie posiada dzieł specyalnie samej tylko matematyce poświęconych: matematyka występuje w dziełach treści głównie astronomicznej, jako nauka pomocnicza, niezbędna w obliczeniach astronomicznych. Inne znów księgi, znane dotąd, są treści geometryczno-teologicznej, a prawidła geometryczne w nich umieszczone mają za cel główny podanie przepisów budowy ołtarzy, odpowiadających postacią i wymiarami wymaganiom surowych

poważnego rozwoju, zwłaszcza w tych działach nauki, które należą do arytmetyki i algebry, do mniejszej zaś doskonałości w geometryi. W tym rozwoju arytmetyki i algebry uwydatnia się uzdolnienie umysłu indyjskiego zwłaszcza w kierunku rachunkowym, upodobanie do wielkich liczb, i działań nad niemi, przybierające nieraz cechy mistyczne. Właściwa duchowi greckiemu zdolność do analizy logicznej pojęć, do konstrukcyj, do dowodów ścisłych i poznania systematycznego, która ujawniła się tak świetnie w twórczości matematycznej Greków, nie były udziałem ducha indyjskiego. Geometrya indyjska składa się z szeregu prawideł geometryi metrycznej, podawanych zazwyczaj bez dowodów, zamiast których autor indyjski odwołuje się wprost do in-tuicyi czytelnika. Na ważne wreszcie pytanie: czy matematyka indyjska może uchodzić za wytwór samodzielny ducha indyjskiego, czy też została urobiona i przetworzona z nabytków zapożyczonych u innych narodów?—historycy nie dają dotąd stanowczej odpowiedzi, o ile to pytanie dotyczy pierwiastków nauki indyjskiej, pewnem zaś jest tylko to, że dzieła astronomiczno-mate-matyczne, znane dotąd, a należące do czasów względnie późniejszych, począwszy od w V. po n. Chr., zwłaszcza w tern, co dotyczy geometryi i astronomii, powstały pod wyraźnym wpływem greckim, który zresztą historycznie łatwo wyjaś-

R. Ballantyne („Bibliotheca Indica”, Kalkuta

1865); Paul Deussen „Allgemeine Geschichte d. i nić się daje.

W arytmetyce najdonioślejszą zasługą

Philosophie mit besonderer Berücksichtigung der !

Religionen” I Band, erste Abtheilung; „Allgemei- ! Indów, zasługą pierwszorzędnego znaczenia w hi-ne Einleitung und Philosophie der Veda bis auf j storyi kultury, jest utworzenie arytmetyki dzie-die Upanishad’s” (Lipsk 1894); Maurycy Stra- ! siętnej pozycyjnej, stanowiącej dziś dobytek i wła-

Łs>

W - 00

-r

■o

CO

snosć całego świata ucywilizowanego. Cyfry — zwane indyjskiemi — (ob. art. Cyfra, gdzie podany jest i rysunek cyfr sanskryckich z II wieku po n. Chr.), wprowadzone przez autorów indyjskich na oznaczenie pierwszych dziewięciu liczb całkowitych, po pewnych przeobrażeniach postaci utrzymały się na zawsze, ale—co bezpo-równania jest rzeczą ważniejszą- wprowadzenie znaku zero, nieznanego Grekom i Rzymianom, i mądry pomysł pisania liczb całkowitych przez nadawanie cyfrom znaczenia zależnego od miejsca— stały się potężnym środkiem wydoskonalenia całej arytmetyki. Wielki ten wynalazek nie przyszedł wszakże odrazu; sięga on prawdopodobnie dopiero wieku IV po nar. Chr., bo w pomnikach dawniejszych nie napotkano go dotąd. Po wprowadzeniu zera i opartego na niem pisania liczb, działania arytmetyczne wykonywali Indowie prawie tak samo jak my dziś je wykonywamy; np. mnożenie liczby 12 przez 725 wykonywali sposobem, wskazanym na załączonym wzorze:

napotykanym jeszcze w arytmetykach europejskich XVII stulecia. Wykonywali Indowie działania na ułamkach, umieli wyciągać pierwiastki kwadratowe i sześcienne z liczb całkowitych, rozwiązywali zagadnienia, zaliczane w arytmetykach naszych do t. zw. reguł: reguły trzech, procentów, mieszaniny i fałszywego założenia; umieli summowaó szeregi arytmetyczne. Zadziwiający postęp uczynili matematycy indyjscy w algebrze, przewyższając w niej nawet Diofanta. (ob.) i uprzedzając nawet w pewnej mierze rozwój algebry europejskiej. Wprowadzili dogodne oznaczenia słowne na wielkości wiadome i niewiadome, na wyrażanie potęg (np. potęga dru-ga—varga, w skróceniu va, potęga trzecia —gha-na, w skróceniu gha, potęga czwarta—va va, szó-sta=:t;a gha, ósma—va va va, i t. d.); mieli pojęcie liczb, zwanych dziś ujemnemi; rozwiązywali równania oznaczone stopnia pierwszego i drugiego, np. równania postaci

ax² -|- hx = c,

mnożąc obie ich strony przez 4a i sprowadzając je do postaci

(2ax-\-b)'² — 4a<?-|-&²;

umieli przekształcać wyrażenia z pierwiastnika-mi dość złożone, np.

10 -f 1/24 -f J/4Ö + J/ÖÖ — J/2 -j- J/J -f J/5";

dotarli nawet do sposobów rozwiązywania pewnych szczególnych równań stopnia trzeciego i czwartego. Jeszcze dalej posunęli się w rozwiązywaniu równań nieoznaczonych, bo rozwiązywali nietylko takie równania stopnia 1-go według metody, która odpowiada dzisiejszej metodzie rozwiązywania przy pomocy ułamków ciągłych, ale umieli nawet rozwiązywać trudniejsze równania nieoznaczone stopnia 2-go. Nawet o liczbie nieskończenie wielkiej wypowiadają trafne uwagi (Bh as kara, artykuł pomieszczony w t. VIII naszej Encyklopedyi; autor tego artykułu, dr A. H., mając może na myśli to pojęcie liczby nieskończonej, błędnie twierdzi, że Bhaskara znał rachunek różniczkowy).

W geometryi Indowie znali rozmaite własności elementarne linij równoległych i prostopadłych, umieli obliczać pola trójkątów i czworokątów; własność trójkątów prostokątnych, znaną pod nazwą twierdzenia Pytagorasa, odkryli samodzielnie; posiadali wzór na obliczanie pola trójkąta płaskiego z trzech jego boków, i uogólnienie tego wzoru dla czworokątów wpisanych w koło (mylnie przez nich przyjmowane za stosujące się i do czworokątów zupełnie dowolnych); znali sposoby obliczania powierzchni koła a raczej sposób zamiany kwadratu na koło, a ze sposobów tych, u różnych autorów podawanych, wynika, że wypływające z nich wartości przybliżone stosunku długości okręgu do średnicy wynosiły

8, J/l 0 i 3.1416.

Geometry a indyjska, zawarta w dziełach autorów indyjskich, powstała — jak wyżej już powiedziano — pod wpływem geometryi aleksandryjskiej, a zwłaszcza herońskiej, i jak ta ostatnia nie jest geometryą teoretyczną konstrukcyjną, lecz przeważnie poglądową, mierniczą i rachunkową.

Trygonometrya indyjska powstała też bezwątpieuia pod wpływem greckim, została wydoskonalona pod względem rachunkowym i wzbogacona niektóremi samodzieluemi wynalazkami. Za najważniejsze udoskonalenie trygonometryi, dokonane w Indyach, poczytać należy wprowadzenie wstaw t. j. półcięciw do rachunków trygonometrycznych, w których Grecy używali całkowitych cięciw. W dziełach astronomicznych (np. w „Surya Siddhanta”) znajdujemy tablicę wstaw oraz wstaw odwrotnych, opartą na podziale okręgu według tradycyi babilońskiej na 360° = 21 600' i przyjęcie wstawy 3° 45', t. j. wstawy 225', za równą 225'. Z tworzenia liczb tej tablicy wno-

sin² a-f- cos'² a = 1,

sm¥ =

[ ?)

O 00

s. D.

simy, że nieobce były autorom indyjskim związki, które wyrażamy dziś wzorami:

1 — cos a. 2

W dziele „Surya Siddhanta” znajdujemy także zastosowania rachunku wstaw do zagadnień gno-moniki, oraz ślady trygonometryi kulistej. —Prace matematyczue indyjskie zostały spożytkowane przez Arabów i tą drogą niektóre ich zdobycze przedostały się później do nauki europejskiej. Streszczona wyżej wiedza matematyczna indyjska znajduje się w dziełach następujących uczonych indyjskich: Aryabatta (* 476 po n. Chr.), autor dzieła „Aryabattyana”, którego rozdział trzeci poświęcony jest matematyce; Brama-gupta (* 508 po u. Chr.), autor dzieła „Brahma-spuhta - Siddhanta” (ulepszony system Brahmy), gdzie matematyka znajduje się w rozdziale 12 ym i 13-ym; Bhaskara Akarya tj. Bhaskara „uczony” (* r. 1114 po n. Chr.), którego dzieło nosi tytuł: „Siddhautaęiromani” (uwieńczenie systemu) zawiera dwa rozdziały: „Lilavati” (Piękna) i „Vijaganita” (wyciąganie pierwiastków), poświęcone arytmetyce i algebrze; nieznany autor dzieła „Surya Siddhanta” (Wiedza o słońcu), przypisywanego demonowi „Maya” (Asura Maya), pod którem ukrywa się, być może imię Ptolemeusza; na domysł ten doprowadza treść astronomiczna tego dzieła, oraz niektóre wyrazy (jak: kendra, lipta i t.d.), będące pochodzenia greckiego. Z wcześniejszych i późniejszych pisarzy matematycznych wymieniani są; Çridhara, Pad-manabha, Gangadhara (1420), Suryada-sa (1540), i t. d. W r. 1881 znaleziono w Bukshali w Indyach północno - wschodnich księgę rachunkową, bez nazwiska autora, będącą tylko fragmentem, a ciekawą z tego względu, że zawiera między innemi działania na liczbach ułamkowych; np.:

5    32

pha 20, co znaczy — . — =r 20.

Pisma teologiczno-geometryczne Culvasutras autorów: Baudhayana, Apastainba, Katyaya-na zawierają najdawniejsze wiadomości geometryczne. Rozdziały matematyczne dzieł Brahma-gupty i Bhaskary istnieją dziś w przekładzie angielskim, który zawdzięczamy Colebro-oke’owi: „Algebra whith arithmetic and mensuration from the Sanscrit of Brahmagupta and Bhascara” (Londyn 1817). Dzieło „Surya Siddhanta” wydał Burgess z uwagami Whitney’a w „Journal of the American Oriental Society” vol. VI (New Haven 1863); o „Culvasutras” pisał G. Thibaut (Kalkuta 1875); o trygonometryi indyjskiej — Woepke (w „Nouv. Ann. des mathématiques” 1854).—Porów, rozdziały o matematyce indyjskiej w dziełach: C au tor „Geschichte der Mathematik” (t. I, wyd. 2-e 1894, str. 555 i nst.); Hankel „Zur Geschichte der Mathematik” (Lipsk 1874); v. Braunmühl „Geschichte der Trigonometrie” (Lipsk 1900).

IX. Sztuka lekarska indyjska. Jest rzeczą łatwą do zrozumienia, że u Indów, posiadających cy-wilizacyę niezaprzeczenie bardzo dawną i znakomicie rozwiniętą, sztuka lekarska również kwitnąć musiała, oraz, że ją śmiało uważać można przeważnie za wytwór własny narodu, który także w iunych kierunkach wiedzy i sztuki umiał kroczyć samodzielnie. Do połowy wieku XIX nie wątpił też nikt ani o dawności, ani o samorodności lecznictwa indyjskiego; dopiero wtedy pierwszy Allan Webb dopatrzył się podobieństwa pewnego pomiędzy sztuką lekarską indyjską a starogrecką i wyciągnął stąd wniosek, że Indowie korzystali z dzieł lekarskich greckich, oraz, że lecznictwo ich powstało w czasach nie tak dawnych, jak mniemano powszechnie. Zdanie to, aczkolwiek poparte dowodami, przez Webb a za przekonywające mianemi, nie zdobyło sobie wszakże uznania powszechnego, owszem mało na nie uwagi zwracano. Aliści w dwadzieścia kilka lat później E. Haas wystąpił z twierdzeniem jeszcze śmielszem, mianowicie, że cała wiedza lekarska Indów jest żywcem wzięta od Greków, szczególnie od Hippo-kratesa (ob.), i że o dawności*jej nie masz co mówić, a do zdania tego przechylili się też mniej lub więcej niektórzy badacze niemieccy; Auglicy wszakże, najwytrawniejsi znawcy dziejów i literatury staroindyjskiej, dotąd przeważnie twardo wciąż stoją jeszcze, a zdaje się słusznie, przy zdaniu dawniejszem, mająeem znacznie większe prawdopodobieństwo za sobą. W Niemczech, w przeciwieństwte z H a a s e m, A. Weber równocześnie wypowiedział przekonanie, że właśnie lecznictwo starogreckie pochodzi niewątpliwie od indyjskiego i także starał się złożyć dowody słuszności zdania tego (w „Akad. Vorlesungen über indische Literaturgeschichte” Berlin 1876, str 235 i nast.). Zwróciwszy uwagę na istnienie tak rażąco przeciwnych sobie poglądów na dawność i pochodzenie sztuki lekarskiej indyjskiej, a nie mogąc tu wdać się w rozprawę o słuszności lub mylności twierdzeń tych, tak sprzecznych między sobą, odesłać musimy czytelnika ciekawego do prac oryginalnych, na końcu tu wyszczególnionych, ograniczając się zarazem do treściwego nakreślenia dziejów lecznictwa indyjskiego według poglądów nauki spółczesnej, najbardziej rozpowszechnionych.— Najdawniejsze ślady istnienia sztuki lekarskiej w Indyach spotykamy w prastarych hymnach Rig-Wedy; są to modlitwy i zaklęcia mające na celu przywrócenie utraconego zdrowia. Widzimy z nich, że choroby uchodziły pierwotnie za rodzaj złych duchów (rakszasa) napadających i dręczących ludzi, później za kary bóstw zesłane za grzechy, nakoniec

za wyniki czarów zawistnych, więc też i usu- ciążyć będą, gdy zostanie lekarzem, i odbierał wanie ich za pomocą modłów, postów, ofiar od niego przyrzeczenie uroczyste, że się im i praktyk czarodziejskich było zupełnie logiczne, podda bez zastrzeżeń wszelkich chętnie i szcze-zdaje się jednakże, iż nawet wtedy już leczenie rze i że zawsze wieść będzie życie cnotliwe chirurgiczne na więcej ziemskich opierało się i przykładne, poświęcone cierpiącym i chorym, zasadach. Bóstwa wogóle uchodziły za dawców Wykład teoretyczny odbywał się zwykle na dwo-zdrowia, więc też bez różnicy błagano je o nie, rze, pod cieniem drzew, wykonawstwa zaś sztu-przynajmniej w czasach wcześniejszych, później ki swej uczył się młodzieniec, odwiedzając ra-wszakże z licznego bardzo grona bogów indyj- zem z mistrzem swym chorych, wprawy zaś skich wyłonili się, jako szczególni opiekunowie w chirurgii nabywał, ćwicząc się w robieniu zdrowia, bracia bliźuięcy, A s w i n o w i e, obok cięć na owocach soczystych, lub na posążkach nich chorzy wzywali nadto najczęściej pomocy drewnianych, powleczonych woskiem, lub im po-Indry, Agniego, Rudrya nawet Sziwy. dobnych fantomach (ob.). Odbywał też z mi-W mitologii późniejszej znacznie, półbożek strzem swym wycieczki bliższe i podróże dal-D han wanta ri uchodził za chirurga bogów, sze, bądź dla zaznajomienia się z chorobami którzy wprawdzie nie podlegali chorobom, ale właściwemi pewnym okolicom, bądź dla pozna-w walce z duchami złymi odnosili czasami ra- nia roślin lekarskich w miejscach gdzie rosną.— ny, więc potrzebna im była pomoc chirurgiczna. Po ukończeniu nauk lekarz młody musiał od Na tym poziomie stało lecznictwo indyjskie władzcy kraju (radży) uzyskać pozwolenie na w okresie t. zw. wedyjskim, t. j. mniej lub wykonywanie sztuki swej, oraz był obowiązany więcej do r. 1000 przed nar. Chr. lub nawet do przestrzegania bardzo ścisłego przepisów nieco dłużej, i spoczywało zupełnie w rękach prawnych i zwyczajowych, dotyczących stanu kapłanów, W następującym potem okresie jego. — Wynagrodzenie za leczenie stosowało bramińskim lecznictwo zawodowe rozwinęło się zawsze do zamożności chorego. Wymaga-się i rozkwitło dopiero. Z początku i w tym nie zapłaty od braminów, od krewnych, przy-okresie jeszcze wykonawstwem lekarskiem zaj- jaciół i osób biednych, uchodziło za rzecz nie-mowali się wyłącznie kapłani, t. j. członkowie godną; jeżeliby wszakże człowiek zamożny kasty bramińskiej; z czasem wszakże wytwo- odmawiał zapłaty lekarzowi za podjęte trudy rzył się stopniowo odrębny stan lekarski, podzie- około leczenia, to wtedy cały majątek jego lony znów na dwie kasty. Niższa z nich, po- miał być przyznany lekarzowi, którego chciał chodząca według podań od potomków bramina skrzywdzić. Od niewiast oprócz żywności, nie i córki rolnika (Waiszya), zajmowała się cyru- woino było przyjmować wynagrodzenia innego, lictwem, czyli wykonywaniem podrzędniejszych Myśliwych i zbrodniarzy, jako ludzi krew prze-zajęć chirurgicznych, druga zaś, wyższa, wywo- lewających, nie wolno było leczyć nigdy.—Władz-dząca się również od braminów i niewiast z ka- cy kraju miewali swych lekarzów przybocznych, sty A m b a, tworzyła stan lekarski właściwy, i towarzyszących im też w czasie wojen, inni mu- < zwany „Wajdya”, a bardzo poważany ogólnie, sieli pełnić służbę w kuchniach książęcych, aby Podział ten jeszcze do dziś istnieje w Indyach. ! panów swoich bronić od otrucia. Jeżeli lecze-Dawny lekarz uczony indyjski obowiązany był nie wyrządziło szkodę choremu, lekarz odpo-znać zarówno dobrze lecznictwo chorób we- wiadał za to i mógł być karany.—W takim stanie przetrwali lekarze indyjscy aż do najazdu muzułmańskiego w wieku VIII po narodź. Chr. Od czasu tego ulegli zupełnie wpływowi arabskiemu, który trwa dotąd jeszcze, pomimo że rząd angielski pozakładał szkoły lekarskie, w których krajowcy kształcą się na sposób europejski. Wydały one dotąd już szereg wcale dobrych i uczonych lekarzy, którym w części zawdzięczamy zaznajomienie się z dawnemi pomnikami lecznictwa staroindyjskiego, większość wszakże lekarzów tamtejszych za dni naszych za jedynego przewodnika swego uznaje Avicen-nę (ob.), którego „Kanon” jest początkiem i końcem ich wiedzy, zaprawionej, co najwyżej, nie-któremi zabobonami późniejszemi lub wcześniejszemu Lecznictwo dawne jest już dziś zapomniane powszechnie. Ponieważ lekarze ci, wykształceni na wzorach arabskich, wykonawstwem chirurgii nie zajmują się wcale, więc stała się ona rzemiosłem wyłącznem nieuków cyrulików, zwanych Jur’rab, a będących równocześnie go-

wnętrznych jak i chirurgię, gdyż, jak mówi Süsruta (ob.): „jeno połączona znajomość lecznictwa z chirurgią tworzy lekarza doskonałego. Lekarz, nie posiadający znajomości jednego z dwu działów tych, podobny jest do ptaka o jednem skrzydle tylko”. — Szkół lekarskich, w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, Indowie nie znali. Jako nauczyciele występują u nich lekarze używający rozgłosu, a nie wolno itn naraz przyjmować więcej nad 4 do 6 uczniów. Naukę rozpoczynano bardzo wcześnie, gdy uczeń miał lat 12, i wykładano ją w ciągu lat pięciu. Najgłówniejszą podstawą wykształcenia bywał podręcznik, którego zgłębianiem uczeń winien był zajmować się gorliwie w ciągu trwania nauk. Rozpoczynano je z zimą, po nowiu księżyca, w dniu za pomyślny uchodzącym, od modłów i ofiar składanych bogom i darów wręczanych nauczycielowi w obecności braminów oraz lekarzy innych. Poczem nauczyciel przemawiał do ucznia, wystawiając mu, jakie obowiązki i powinności na nim

112

«ncykl. Pown. Ilu«tr. Ze««* 238 T. XXX

larzami, wobec tego dawna świetność chirurgii indyjskiej, znana nam z zabytków literatury dawnej, znikła dziś bez śladu. — Znajomość nasza stanu lecznictwa staroindyjskiego opiera się na księgach mniej lub więcej dawnych, znanych pod nazwą Ayur-Veda (= księga, albo wiedza życia); jest ich kilka. Z najdawniejszej, której autorem miał być Atreja, przechowały się tylko urywki niektóre w dziełach innych; druga, A gil i we sy, znana jest dziś w przeróbce późniejszej Chäraki (ob.), nieogłoszonej dotąd drukiem w całości; autorem najlepiej znanej, drukowanej zarówno w oryginale sanskrye-kim, jak i w przekładach, jest Süsrata (ob.). Pomijając baśni opowiadane przez Indów o pochodzeniu boskiem ksiąg tych, przedewszystkiem to o nich rzec możemy, że nie są one tworami jednolitemi, odrazu powstałemi, lecz że znajdują się w nich obok ustępów niewątpliwie bardzo dawnych, także naleciałości i dodatki znacznie późniejsze, nieraz o kilka wieków młodsze od czasu spisania dzieła samego, czerpiącego znów ze źródeł, których początek gubi się w po-mroce dziejów. Stąd też pochodzi, że gdy niektórzy badacze literatury indyjskiej sądzą, iż księgi te powstały najpóźniej w wieku VI przed nar. Chr. albo wcześniej nawet, inni utrzymują, że najlepiej znana dotąd Ayur-Veda Sûsruty powstała dopiero na początku ery naszej; to jest tylko pewne zupełnie, że w postaci takiej, w jakiej ją dziś posiadamy, istniała już z wszelką pewnością w wieku VIII po nar. Chr., gdyż w czasie tym przełożono ją na język arabski.— Z pominięciem dzieł innych, stanowczo później napisanych, a trzymając się głównie Sûsruty, możemy sobie zdobyć wyobrażenie następujące o znajomości sztuki lekarskiej u Indów starożytnych.—Wiadomości z zakresu anatomii posiadali Indowie jeno bardzo szczupłe i niedokładne, przynajmniej w księgach ich nie spotykamy się nigdzie z opisami anatomicznemi części ciała ludzkiego lub narządów jego, nawet wymaganiom najskromniejszym odpowiadającemi; zwykle podawana bywa tylko goła nazwa z dodaniem liczby, jeżeli narząd dany nie jest pojedynczym. Musi nas to zadziwiać tern bardziej, gdy się dowiadujemy z tychże ksiąg, że Indowie zajmowali się rzeczywiście anatomicznem badaniem zwłok zwierzęcych, a nawet ludzkich, ale czynili to w sposób nader niedołężny, więc też i bez pożytku widocznego.—Według Sûsruty ciało ludzkie składa się z 7 skór, z tyluż pierwiastków, z 300 kości, 24 nerwów, 3 płynów* 107 stawów, 900 więzów, 90 ścięgien, 40 naczyń krwionośnych, głównych o 700 gałęziach, nakoniec z 500 mięśni. Pępek uchodzi za środek, z którego biorą początek wszystkie rozchodzące się po ciele naczynia i nerwy, o przebiegu ich miano równie błędne wyobrażenie, jak o początku. Mimo tak fantastycznych i bałamutnych pojęć, znano wszakże, i to nawet bardzo dokładnie, wszystkie te okolice ciała, których uszkodzenie może zagrażać życiu.—Fi-zyologia indyjska równie nisko stała, jak anatomia; nie będziemy tu przytaczali poglądów jej dziecinnych, opartych wyłącznie prawie na wymysłach czczych, pozbawionych wszelkich podstaw rzeczywistych.—Nie może zadziwić nikogo, że wobec pojęć fizyologicznych dowolnych i spaczonych, tak samo i patologia indyjska musiała być według widzenia naszego dzisiejszego bardzo dziwaczna, a przytem zgoła niezgodna z poglądami nauki opierającej się na wynikach badań umiejętnych a pewnych.—Nie sposób poprostu w tak krótkim zarysie, jak niniejszy, wdać się choćby w pobieżny tylko przegląd nieraż aż nazbyt drobiazgowych pojęć patologicznych, indyjskich, więc też, odsyłając czytelnika do źródeł wymienionych na końcu, ograniczyć się tu trzeba przytoczeniem niektórych tylko poglądów najogólniejszych na przyczyny chorób oraz na ich rodzaje.—Indowie byli przedewszystkiem bardzo stanowczymi zwolennikami t. zw. patologii humoralnej (ob.), zaczem niemal wszystkie choroby wywodzili głównie od zboczeń mieszania się z sobą w ustroju pierwiastków przyjmowanych przez siebie, t. j. wiatru, żółci, śluzu i ciepła, czyli ognia ożywczego. Choroby dzielili na pospolite i nadprzyrodzone; pierwsze z nich rozpadały się znów na cielesne, duchowe i wynikające wprost z ustroju ludzkiego, czyli mające podstawę fizyologicz-ną, jako takie uchodziły, np : kichanie, pragnienie, uwiąd starczy i śmierć. Oprócz tego rozróżniano choroby pierwotne, następcze i przepowiadające cierpienia inne. Choroby nadprzyrodzone są następstwem grzechów popełnionych i zwykle wyleczone być nie mogą.—Lekarze indyjscy znali bardzo wiele chorób rozmaitych, a objawy ich wcale nieźle opisywać umieli, pomimo że nieraz przytem na rzeczy podrzędne zbyt wiele uwagi zwracali.—Podział systematyczny chorób opierał się głównie na tożsamości albo podobieństwie objawów najwybitniejszych. Do rzędu chorób ogólnych zaliczano: gorączkę, krwawienia wszelkie, reumatyzm, podagrę, moczówkę cukrową, zołzy, trąd, ospę, żółtaczkę, nerwice, otłuszczenie i wychudnienie. Za choroby miejscowe uchodziły: omdlenie, apo-pleksya, przepalenie głowy na słońcu, padaczka, obłąkanie, bóle głowy różne, oraz choroby oczne i nosowe. Pomiędzy chorobami przewodu pokarmowego znajdujemy też, jak się tego z góry spodziewać należy, i opis cholery (Bisuche sitanga).—Leczenie opierano głównie na dyete-tyce bardzo chwalebnie rozwiniętej i dobrze pojmowanej, jako też na stosowaniu leków zadawanych do wnętrza lub zewnętrznych. Z tego też powodu Sûsruta dzieli wszystkie choroby na 3 rodzaje, t. j. I na ustępujące pod wpływem dyety, II na wymagające zadawania leków i III na podlegające leczeniu zewnętrzne-

rou czyli chirurgicznemu.—Dy et ety ka (patha- szemi zabobonami i przesądami. Leczenie uką-pathya) rozwinęła się w Indyach już bardzo szonych od zwierząt wściekłych lub gadzin ja-wcześnie, rychlej nawet niż sztuka lekarska dowitych, w które Indye obfitują, jest zupełnie właściwa, i, jeżeli pominiemy jej drobiazgowość nieraz bardzo przesadzoną, zasługuje na uznanie wszelkie, a przepisy jej dotyczące czystości ciała, umiarkowania w jedzeniu i piciu, używania ruchu i spoczynku oraz t. p. rzeczy, godne są naśladowania i dzisiaj, należy się też pochwała bezwarunkowa lekarzom staroindyjskim za to, że tak wielkie znaczenie przyznawali przepisom hygienicznym w leczeniu wielu bardzo chorób.

rozsądne i świadczy o niemałej znajomości rzeczy, oraz o doświadczeniu bogatem. — Upust krwi, jako też bańki cięte i pijawki, bywały w użyciu bardzo częstem; niemniej rozpowszechnione było dawanie lawatyw i wstrzykiwanie leków do jam ciała; również chętnie stosowano rozmaite okłady, szczególnie gorące.— Czynności dopiero co wymienione wkraczają już w dziedzinę chirurgii (szalya), która u Indów stała na szczeblu najwyższym wśród wszystkich innych gałęzi sztuki lekarskiej i doskonałością swą przewyższała nietylko chirurgię sta-rogrecką, Hippokratesową, ale nawet późniejszą szkoły aleksandryjskiej. — Sûsruta wypowiada wprawdzie zdanie, że najdoskonalszem narzędziem jest ręka chirurga, jednakże opisuje 127 narzędzi rozmaitych, po większej części stalowych, za czasów jego będących w użyciu, a o ile z opisu samego bez rysunku wnosić można, prawdopodobnie od dziś używanych nie bardzo różnych, a tak nimi, jak i ręką umiano się posługiwać wybornie. Nie mogąc zapuszczać się w szczegóły, w krótkości wymieniamy tu tylko, że złamania kości i zwichnienia stawów umiano

Na czele środków dyetetyczno-leczniczych stała woda, szczególnie z Gaugesu czerpana, jej bowiem przypisywano własności niemal cudowne; po niej szły: mleko krowie, kozie, wielbłądzie, owcze, bawole, klacze, ba nawet słoniowe, jako i serwatka z niego, również masło, które także wyrabiano z mleka niewiast i nad inne ceniono, jako lek posiadający niby własności cudowne.

Używano też często najrozmaitszych olejów, tłuszczów, soków roślinnych, wina, cukru, miodu. —

Farmakologia (ob.) indyjska odznacza się wielkiem bogactwem i różnorodnością leków roślinnych, zwierzęcych i mineralnych. Środki zadawane do wewnątrz są przeważnie roślinne,

leczyć wcale dobrze i rozumnie, że z ranami obchodzono się umiejętnie, bacząc przytem na zachowanie czystości jaknajwiększej; na głowie, twarzy i szyi zszywano je zwykle; za niedają-ce się wygoić uchodziły rany bioder, piersi i grzbietu. Strzały lub inne ciała obce, tkwiące w ciele, wydobywano zręcznie różnemi sposobami, między inuemi czasem za pomocą magnesu Krwawienie tamowano stosując zimno, środki ściągające, olej wrzący, żegadła, nakoniec opaski uciskające. Podwiązywania naczyń krwawiących nie znano. — Ropnie otwierano zwykle nożem albo żegadłem (wogóle często używanem i w innych przypadkach), czasem za pomocą środków żrących. Nowotwory złośliwe i gruczoły zwyrodniałe wyłuszczano umiejętnie. Płyn przy wodnej puchlinie wytaczano z brzucha trój-grańcem, zupełnie w ten sam sposób, jak to dziś jeszcze czynimy. W razie niedrożności jelit (ob.) robiono laparotomię (ob.), umiano zszywać przedziurawione kiszki, wycinać kamienie pęcherzowe, operować przetoki odbytnicy, znano się dobrze na przepuklinach (ob.), wykonywano odejmowanie członków, nie mówiąc o innych operacyach drobniejszych. Największy atoli budzi podziw biegłość Indów w dokonywaniu operacyj plastycznych (por. Chirurgia piast.) na wargach, uszach i nosach, o których Grecy nic nie wiedzieli, a robienia rynoplastyki ze skóry czoła nauczyła się Europa dopiero na początku w. XIX od Indów, uprawiających ją z powodzeniem przynajmniej już od czasów Sûsruty, który ją opisał dokładnie.—Z zakresu chorób ocznych

Sûsruta wylicza ich aż 760, a żaden z nich nie pochodzi z Europy, lecz jest czysto-miejsco-wy, indyjski. Obok nich stosowano też dość często leki pochodzące od zwierząt; skóra, kopyta, pazury i sierść służyły do okadzania, krew jako środek wzmacniający bywała zadawana wewnętrznie. Szczególnej wziętości używał gnój i mocz krowi, stosowany, jako środek nadzwyczaj ceniony, zarówno zewnętrznie jak i wewnętrznie, co pewno stąd pochodzi, że krowa w Indyach uchodzi za zwierzę święte.—Ponieważ Indowie pod względem znajomości chemicznych wyprzedzili bardzo znacznie wszystkie inne narody starożytne, więc łatwo pojąć, że rozpowszechnione u nich było używanie wielu najrozmaitszych leków mineralnych, wśród których miejsce naczelne przyznawano rtęci oraz jej związkom. Za leki służyły też kamienie drogie, perły, złoto, srebro, ołów, cyna, miedź i wiele kruszców napotykanych w Indyach, przepisywano je przeważnie do użytku zewnętrznego.—Przyrządzaniem lekarstw zajmowali się zawsze lekarze sami, a czynność ta połączona bywała z różnemi gusłami i zabobonami, bez których, wedle mniemania powszechnego, środek nie skutkowałby należycie. Aptekarzy nie znano, pomimo to farmacya (ob.) w rękach leka-rzów indyjskich doszła do znakomitej doskonałości; wszelkie sposoby przyrządzania lekarstw, w aptekach europejskich dziś jeszcze używane, znane im były oddawna, umieli robić odwary, napary, nastoje, wyciągi, proszki, pigułki, maści, plastry i t. d. nie gorzej niż my dzisiaj.—

Znajomość trucizn i odtrutek także była bardzo rozwinięta, chociaż wielce skażona najrozmait-

wspomnimy tu tylko operacyę zaćmy (cataracta), opisaną również u Sûsruty.—Położnictwo znajdowało się w Indyach w stanie stosunkowo kwitnącym, a w żadnym razie nie stało niżej od starogreckiego. Przepisy hygiéniczne dawane ciężarnym, rozumie się z wykluczeniem guseł i zabobonów szpecących wszystkie działy sztuki lekarskiej indyjskiej, pochwalić można; tak samo sposób obchodzenia się z noworodkami i niemowlętami. Odróżniano rozmaite położenia płodu, umiano je poprawiać za pomocą obrotu na nóżki lub główkę; płód martwy wydobywano, posługując się narzędziami ku temu spo-sobnemi, znano także i stosowano cięcie cesarskie (ob.), jeżeli matka zmarła w czasie porodu, a podobno robiono je czasem na żywych, co jednak pewne nie jest. — Kończąc na tern powyższy, aż nadto pobieżny zarys dziejów lecznictwa indyjskiego, wspomnieć tu jeszcze należy choć słówkiem o przeniesieniu go przez wyznawców buddyzmu do Tybetu, gdzie się przyjęło i także pozostawiło po sobie literaturę lekarską, sięgającą wstecz przynajmniej do wieku VI po nar. Chr.; ponieważ się jednak zasadniczo nie wyróżnia od opisanego tu powyżej, więc sama wzmianka o niem wystarczyć może.

dia” (Londyn 1869, 2 tomy); R. Br i au „Coup d’oeuil sur la médecine des anciens Indiens” (Paryż 1870); „Vaidya. A treatise on surgery” (Bombaj 1871), R. Roth „Indische Medicin. Cha-raka” (w „Zeitschrift der deut. morgenl. Gesell.” 1871, T. XXVI); „Chakradatta, a medical work” (Kalkuta 1872); Flückiger i Henbury „Phar-macographia. A liistory of the principal drugs” (Londyn 1874; w dziele tern znajduje się wiele wiadomości o lekach indyjskich w opracowaniu znakomitem); Allan Webb „The historical relations of ancient Hindu with Greek medicine”

(Kalkuta 1850); E. Haas „Die Ursprünge der indischen Medicin, mit besonderem Bezug auf Susruta” (w „Zeitschrift der deutschen morgenl. Gesell.” 1876, T. XXX str. 617—670); tenże „Hippokrates und die indische Medicin des Mitel-alters” (tamże T. XXXI str. 647 — 666); Udoy Chand Dutt „The materia medica of the Hindoos, compiled from Sanskrit medical works. With a glossary of Indian plants by G. King etc.” (Kalkuta 1877); G. Troll „Die Medicin in Indien” („Oesterr, Monatsch. für den Orient” 1891, T. XVII); W. Zaremba „Pogląd na stan sztuki lekarskiej w Indyach starożytnych” (Poznań 1891, w 8-ce str. 268; jest to obraz dokładny lecznictwa staroindyjskiego, napisany bardzo starannie i umiejętnie, podług najlepszych źródeł, szczególnie angielskich); B. D. Basu „Essay on the Hindoo System of Medicine” (w „Medical Report” Kalkuta 1893); Hornie „The Bower Manuscript” (Kalkuta 1893 i 1894); H. Laufer „Beitr. zur Keuntniss der tibetanischen Medicin” (Lipsk 1900 i 1901, 2 części).— O położnictwie pisał Vullwers p. n. „Altindische Geburtshülfe” (w wydawnictwie Henschla „Janus” roczn. I str. 226), wyniki nowszych badań pod względem tym podaje H. Fassben-der w „Entwickelungslehre, Geburtshülfe und Gynaekologie d. Hippokratiker” (Sztutgard 1897). O stanie lecznictwa indyjskiego w wieku XIX pisał Hukeem Mahomet Mirza w „Indian Annals of Medical Science” (1860, Nr 13; w przekładzie francuskim „Gazette hebd.” 1861, Nr. 18,

Dr j. p.

Dodać też jeszcze trzeba, iż także weterynaryę uprawiano gorliwie w Indyach, oraz, że już od czasów niepamiętnych istniały tam szpitale dla zwierząt przeznaczone; największy i najsłynniejszy z nich znajduje się dotąd w Suracie.—Por.

J. Bontius „De medicina Indorum” (Lejda 1642); F. Hessler „De antiquorum Hindorum medicina et scientiis physicis” (Würzburg 1830);

J. F. Royie „An Essay on the antiquity of Hindoo Medicine” (Londyn 1837; tłóm. niem.

X. Sztuki plastyczne. Półwysep Indyjski przedstawia niby świat osobny; ściśle odgraniczony na-zewnątrz, zda się, przeznaczony był do wytworzenia sztuki samoistnej i zupełnej. Wśród Himalajów tylko przesmyki kabulskie, wzdłuż rzeki Kabulu, otwierają drogę na północo-zachód. Starożytny to ludów gościniec, którym Aryowie pierwsi wdarli się do Indyi, potem zaś zdobywcy późniejsi w Starożytności i Wiekach Średnich. Od północno-zachodniej granicy Indyi, od zachodnich stoków Himalajów wypływa kilka wielkich rzek na południo-zachód, przebiegając rozległą, gorącą, często burzami nawiedzaną równinę Indu. Jest to Pendżab, Pięciorzecze, pierw-

Kassel 1839); Sri Madhusudana - Gupta „The Susruta, or System of medicine, taught by Dhanvantari and composed by his disciple Susruta” (Kalkuta 1835 i 1836, 2 tomy; tekst sanskrycki; wydawca był profesorem lecznictwa w Kollegium sanskryckiem w Kalkucie — toż w przekładzie łacińskim Hesslera p. n. „Su-srutas Ayurvédas. Id est medicinae systema etc.” Erlangen 1844 — 50, 3 tomy; tłómaczenie str. 273 i nast ). bardzo niedokładne); Hessler „Commentarii et annotationes i Susrutae Ayurvedam” (Erlangen 1852); T. A. Wise „Commentary of the Hindoo System of Medicine” (Kalkuta 1845); tenże „Review of the History ofMed.” (Londyn 1867,

T. II str. 68, 397 i 574 —oba te dzieła należą do najlepszych); G. A. Lié tard „Essai sur l’histoire de la médecine chez les Indous” (Sztras-burg 1858); tenże „Lettres historiques sur la médecine chez les Indous” (Paryż 1863); Gro limanu „Medicinisches aus dem Atharva - Veda etc.” (w „Indische Studien” T. IX, Lipsk 1865);

„Vajdyajivana. A treatise on Medicine in sanskrit and prakrit” (Bombaj 1864); Fr. Trendelenburg „De veterum Indorum chirurgia” (Ber- | sza w Indyi kraina, owładnięta przez Aryów lin 1866); Manning „Ancient and Medical In- \ (r. 2000 przed Chr.?). Jednocześnie blizko pokrewny Aryom naród, Irańczycy, od Parapanizu ku bliższemu zwrócił się zachodowi. Również z Himalajów wypływa kilka potężniejszych jeszcze strumieni, kierując się na wsohód. Przechodzą one olbrzymią piaszczystą nizinę, wytwarzając w niej życie podzwrotnikowe. Nizina ta—to Indostan właściwy, Dwurzecze, Duab, koleba sta-roindyjskiej cywilizacyi, która z biegiem Gangesu i Dżumny dążąc, aż do ich uśó (Bengal) doszła. W następstwie poznali także Aryowie wybrzeża Dekanu, półwyspu na południe od In-dostanu, dochodząc i do głębiej położonych okolic Dekanu. Cywilizacya indyjska zdaje się być dziełem Aryów, gałęzi ludów indoeuropejskich. Oni to po dwutysiącznym okresie czasu wciągnęli ludy miejscowe w sferę swego rozwoju. W ten sposób różnorodne ludy Indyi stały się całością, mimo znacznych stopniowań w życiu społecznem, począwszy od najdzikszego do najbardziej cywilizowanego. Pod koniec t. zw. wedyjskiego okresu częśó Aryów w Pendżabie, czy-to wskutek przeludnienia, czy też naporu innych plemion aryjskich, występuje stamtąd, odchodząc z biegiem rzek ku Wschodowi. Tłumy Aryów rozlewają się w kraju nad Gangesem. Tu, w podzwrotnikowym klimacie, wkrótce rozwija się osobliwsza cywilizacya, odmienna od wedyj-skiej w Pendżabie. Tymczasem pozostałe tam plemiona nie łączą się z tą cywilizacyą nową, trzymając się na na uboczu; mieszkańcy Duabu, czyli Indostanu właściwego, uważają ich za niepodległe królom luźne hałastry (Aràsztra), zachowują one jednak siłę bojową. Około X w. ściwszy dwór, Budda oddał się rozmyślaniom, przed Chr. Aryowie z Pendżabu, którzy zajęli ascetyzmowi i praktykom braminów. Poczem, nizinę Gangesu, tworzą szereg królestw; najpo- ugruntowawszy przekonania swe, głosił je prze-tężniejsze z nich: Magadha i współzawodniczące ważnie w Bengalu zachodnim. Umarł ok. r. 480 z niem Kosala. Walki z przedaryjskimi tubyl- przed Chr. Zasadą, do której doszedł, było wszech-cami dawno ustały. W wieku IV królestwo Magadha zajmuje już stanowisko przeważające.

„bogów w ludzkiej postaci”, istnieją równoległe religie ludu. Na tle odmian i przemian natury brahmanizra doszedł do wniosku, że świat jest systematem kast, że wszystko wypłynęło ze wspólnego źródła: Brahmanu, a dusze (atmany) są tylko odmianami jednego objawu i znów do niego wracają; że świat cały jest stopniowaniem atmanów, czyli systematem kast, jak w społeczeństwie, a więc potrzebnych i w społeczeństwie; że jednak możliwe jest przechodzenie z kasty do kasty; że nawet i po śmierci przechodzenie w inne postaci, wędrówka dusz, jest naszym udziałem. Lecz wcielanie się jest nieszczęściem, zmuszając atmana do czynów: nieumiejętność bowiem wyboru wiedzie nas do złego, do kary, wskutek której dusza znowu wcielać się musi w niedoskonałość, poczynając częstokroć obieg swój od początku, t. j. od minerału, zwierzęcia, człowieka nizkiej kasty etc. Od owego obiegu odłączyć się, a z Brahmanem, duszą powszechną, spłynąć, zadaniem jest ludzi. Jak dojść do celu, różne były poglądy i sekty, szanujące się nawzajem. Równie silnie podten-czas, jak bramini (wiek VI przed Chr.), zajmują się filozofią książęta, dworzanie, ludzie świeccy i mieszczaństwo. Wyobrażenia o bóstwach, acz plastyczniejsze od wyobrażeń z czasów wedyj-skich, są w tym czasie jeszcze nieustalone. Cała abstrakcyjna tendencya filozofii owo-czesnej wyraża się w poglądach Gautamy, Buddą (ob.) czyli oświeconym zwanego. Urodzony z rodziny możnej książąt Siakia, opu-

zrozumienie i wszechmiłość; one bowiem, według niego, dają zbliżenie się największe do Brahmanu, czyli źródła i jedności ducha. Braminizm więc, uznając w objawach świata kastowość za środek do uwolnienia się od wcieleń niedoskonałych czynności ziemskiej, uprawnia wytworzenie się kasty kapłańskiej, oddanej rozmyślaniu i bezczynności, zbliżaniu się do Brah-pozostawiając tymczasem resztę do-Inaczej Budda ; wyszedłszy z rozmyślania na tle ascetycznem, nauka jego opiera się na pierwiastku polityczno - społecznym potężniejącego państwa Magadha, daje sposób bardziej społeczny zbliżenia się do ideału ducha i przydatniejszy społeczeństwu czynnemu, mianowicie przeniknienie filozoficzne i uczuciowe sfery objawów. Łącznie z tą propagandą wzmożenia działalności dobrej widzimy, jak Asioka, władzca Magadhy, rozwija wielką działalność bu-downiczą monumentalną, tudzież społeczną; buduje drogi, zakłada szpitale, otwiera źródła.— Na tych zasadach bramanizmu i buddyzmu opiera się indyjska sztuka, jedna z najgłębszych, najzupełniejszych i najoryginalniejszych w świe-

manu czesnemu losowi.

W państwach tych w wieku V przed Chr. ka-stowośó ściśle jest już przeprowadzoną. Obok dworów rozwija się wojskowość, warowność, życie wielkomiejskie, handel i rzemiosła; przeważającą atoli częśó ludu stanowią, jak zawsze w Indyi, rolnicy, chłopi. W wiekach VI i V przed Chr. następują wypadki religijne tej doniosłości, że, chcąc je wyjaśnić, musimy zwrócić się do strony religijnej dziejów indyjskich.

Zanotujemy tu więc rysy następujące: Za przebywania Aryów w Pendżabie wyobrażenia o bóstwach były jeszcze nader niewyrazistem upostaciowaniem natury. Na cześć bogów spełniano ofiary, pragnąc skłonić ich ku sobie. Z czasem w Magadha, Kosala i t. d. z tych staroindyj-skich ofiar, składanych duchom natury, rozwija się drobiazgowa obrzędowość ofiarnicza. Znajomość tych obrzędów właściwą jest tylko kaście kapłanów, czyli braminów, dając im przewagę nawet nad stanem wojowników. Poglądy religijne i praktyki kast niższych sobie są pozostawione, wobec czego, obok religii braminów, czyli cie. Historya Indyi i Azyi całej odczuła sil- innych budowli, jak z drzewa, cegły i ich zenie naukę Buddy. W sto lat po śmierci jego stawienia, materyałów nietrwałych, szczególnie w państwie Magadha, po zmianie dynastyi, w kraju o tak żywiołowym klimacie i naturze, trzeci nowy król, Asioka, uznał buddyzm za Częstokroć i do dziś-dnia jeszcze ludność, znie-wiarę właściwą, której stał się gorliwym wolona głodem, zarazą lub wojną, opuszcza krzewicielem. Asioka jest twórcą całego sze- gromadnie swe leże, przenosząc się gdzieindziej regu pomników architektoniki religijnej z ka- i pozostawiając olbrzymie rumowiska, które na-mienia. Są to zabytki sztuki w Indyach, tura rozprasza. Myśl, że pierwotne monumenta z powodu ruiny dawniejszych drewnianych, naj- Indyi z drzewa były stawiane, wynika stąd, że starsze. Pomimo tej samoistności pewne wpły- budynki kamienne w szczegółach swoich naśla-wy zewnętrzne nie dadzą się zaprzeczyć. Waż- dują wyraźnie budownictwo drzewne. Najwcze-ne były z zachodu wpływy perskie. Jeszcze śniejsze z dzieł sztuki w Indyi są budynki gła-za dynastyi Achemenidów (V w. przed Chr.) zowe. Do ostatnich czasów ludność Indyi wzno-uarzecza Ary ów indyjskich i irańskich były bardzo j si pomniki megalityczne. Nie zawsze są one do siebie zbliżone. W architekturze i rzeźbie rozmiarami naprawdę wielkie. Sposób, w jaki za czasów Asioki dają się zauważyć wpływy per- dziś ustawianie to się odbywa, daje nam cenne skie. Nieco później spostrzegamy w Indyach co do Starożytności wskazówki. W górach Kas^ wpływy greckie. Wpływy te należy przypisać syów np., nad uściem południowej Brahmapu-prawdopodobnie utworzeniu się podówczas w Per- trÿ, tubylcy podnoszą głazy jedynie za pomocą syi, a potem w Macedonii, wielkich organizacyj siły rąk ludzkich i drągów. Znalazłszy odpo-militarnych, będących dalekim wzorem dla więk- wiednią skałę, przystępują do oderwania gła-szych urządzeń politycznych Indyj. Skądinąd zu. Rozpaliwszy wielkie ognie na powierzch-wpływy te zachodnie zupełnie licowały z cha- ni skały, leją wodę na rozpalony kamień do rakterem sztuki indyjskiej, i kto wie, czy w czę- rowków, przygotowanych zawczasu, tworząc ści nie były odbiciem jej własnego ongi promieniowania, lub wypływem ze wspólnych pra-aryjskich źródeł. Pomimo, że dzisiejsi dziejopisarze i historycy sztuki odmawiają Iudyom stanowiska źródła sztuki dla całej Azyi zachodniej i Zachodu wogóle, to jednak kwestya: czy Indye są kolebką cywilizacyi?—pozostaje otwartą.

w ten sposób prawidłowe szczeliny. Odrywają zaś kamień przez wtłaczanie klinów. Głaz za pomocą drągów umieszczają na pniach, powiązanych bambusami grubemi, te zaś cieńszemi; wszystko tworzy olbrzymią pleć. Trzystu lub czterystu ludzi połączonemi siłami może podnieść głaz i przesunąć go przez okolicę. W dwie lub trzy godziny można w górach z takim kamieniem przejść cztery tysiące stóp drogi. Przybywszy na miejsce, wykopuje się otwór głębokości kilku stóp i ustawia nad nim przyciągnięty głaz, wtedy pociąga się plecionkę za liny, prostuje ją, aby kamień stanął i oślizgnął się w jamę pionowo. Głazy te, ustawione koło dróg, wśród

niekiedy 15 stóp, niezawsze stoją same. Obok nich znajdują się inne, w kształcie ław: „ławy żałobne”; są to budyneczki czterokątne, lub też okrągłe, kryte, zawierające urny gliniane z popiołami zmarłych. Stoją tu i inne kamienie w kształcie stołów do całopalenia. Kamienie, ustawiane pionowo, są pamiątkami, lub stanowią wotum. Według Fergussona, gdy Kasya choruje, umiera, etc., wtedy wzywa zmarłego przodka, prosząc o pomoc i obiecując ustawić mu kamień. Jeśli choroba lub nieszczęście mijają, obietnica zostaje wypełniona, co widząc inni, obcy nawet, do tego samego zwracają się ducha, i stawiają dokoła kamienia oboczne (2, 3, 5). Kamień środkowy miewa często rodzaj głowicy, rzeźbionej i zaokrąglonej. Inną jeszcze formę pierwotną dzieł sztuki zauważono u Kasyów. Jest to płyta leżąca, lub wsparta, na kilku głazach. Rozmiary jednej z tych płyt były: długości około 10 m., na 3 szerokości i 30 cen-

Historycy są zbyt może pod wrażeniem niektórych faktów namacalnych, np. późnej stosunkowo epoki pierwszych budowli indyjskich i widocznych tam wpływów perskich i greckich. Pewuern jest, że sztuka Babilonu, Assyryi i Egiptu wyprzedza w monumentalności indyjską, lecz niewiadomo, czy później Indye nie dawały tym krainom zasadniczych promieniowań filozoficznych i estetycznych, wiosek, na szczytach pagórków, upamiętniają Pewnym tylko faktem jest, że dla Wschodu ! osoby zmarłe, których duchy ezuwają nad do-azyatyckiego Indye buddyjskie, pod względem brem następców. Słupy te jednak, wysokości religijnym i artystycznym, są dla całej Azyi północnej, wschodniej i południowej źródłem.

Sztuka indyjska promieniuje na półwysep Indo-chiński, wyspy południowe, Tybet, Chiny, Japonię, w części zaś pośrednio na dzisiejszą Ros-syę. Około V w. przed Chr. Indye, jako ognisko kultury, są równoległe Persyi i Grecyi.

Pomniki atoli sztuki staroindyjskiej są stosunkowo, a już szczególnie wobec Assyrobabilonii i Egiptu, bardzo młode. Nie istnieje dziś ani jeden znaczniejszy monument wcześniej stawiany, niźli w III wieku przed Chr. Oto jest zdanie A. Grimwedela o indyjskiej sztuce („Buddh.

Kunst in Indien”, Berlin 1900). „Sztuka indyjska—powiada on—przejmuje formy dwóch wyrazistych, nader odmiennych sztuk, mianowicie starowschodniej, za pośrednictwem Achemenidów, i grecko rzymskiej, przeszczepiając zapożyczone pierwiastki na tło narodowe” (str. 2). Indye do czasów Asioki najprawdopodobniej nie znały

tymetrów grubości, przy ciężarze 23 tou. Przypuszczalnie służą one za miejsca zebrań. Istnieją w Indyacli i gdzieindziej pomniki głazowe, szczególnie na półwyspie południowym, czyli w Dekanie, Malabarze, w górach Nilghiris i t. d. Są to maleńkie t. zw. domki STofisów, czyli karlików, izdebki czworokątne, zamknięte, zbudowane z szerokich płyt, ustawionych symetrycznie; w niektórych ze znaczniejszych człowiek może stać wyprostowany. Obserwacye w Tra-vancore pozwoliły zrozumieć przeznaczenie tych izb.'" Są one grobami i ołtarzami zmarłych przodków. Dziś, jak i dawniej, zmarli Malajowie bywają składani w lasach świętych, właśnie do takich izdebek. Tylko jedna ze ścianek posiada mały otwór dla wolnego krążenia duszy umarłego; wyobraża go w celi kamień lub posążek z bronzu. Co pewien czas składane są zmarłemu ofiary, kwiaty, słodycze i arak. Zdrobnienie architektury głazowej w danym wypadku przypisują niektórzy badacze zwyrodnieniu ludu, który nie kusi się już o budowle wielkie, jak jego przodkowie. Być może; wszelako, co do nas, nie widzimy w drobnej skali dzieł sztuki koniecznej oznaki zwyrodnienia: kierunek miniaturowy jest poniekąd równoznaczny ze skalą wielką, może istnieć samodzielnie, lub równolegle ze zwiększaniem skali. Zdrobnienie skali właściwe jest zresztą dziełom sztuki i innych ludów indyjskich, z czego wielu archeologów nie mogło zdać sobie sprawy. Tak np. w państwie Coorgh i gdzieindziej spotyka się urny i narzędzia tak drobne, że można je porównać z zabawkami dla dzieci. Tubylcy przypisują je rasie karłów. W szeregu pomników głazowych wymienimy jeszcze kamienie z wydrążeniami w kształcie miseczek, do których niewiasty indyjskie noszą wodę świętą Gangesu zdaleka, często o setki wiorst. Ma to być nabożeństwo przed zostaniem matką. Kamienie z miseczkami służyły też braminom do przygotowania so-my. Soma jest sokiem pewnej Asclepiadacei, zmieszanej dla fermentacyi z mlekiem. Główna to w obrzędach wedyjskich ofiara, napój ofiarni-ków, których natchnieniem darzył (Ambrozya). W Indyach wedyjskich obywano się bez osłonionych świątyń. Natura była świątynią Aryów. Dotąd jeszcze odbywają się zgromadzenia braminów, spełniających obrządki swe i ofiary, według reguł wedyjskich, bez świątyni. Jednakże do tej epoki pierwotnej zdają się należeć pieczary, proste wydrążenia skał całkiem bez ozdób. W tych głazowych wedyjskich pomnikach Indyj dopatrzyć się możemy całego przyszłego charakteru sztuki indyjskiej: jej religijnego synte-tyzmu. Każdy objaw sztuki, tak jak i życia, połączony był z najgłębszemi, naj ogólni ej szemi ideami tych ludów. Pierwotnie, w czasach wedyjskich, natura i wszystkie w niej objawy zharmonizowane zostały na wszecbświątynię, w której czczono ogień, światło słońca, światłocień księżycowy nocy, księżyc—Somę, jako oczyszczenie, podniecenie światła dziennego, a Somę — napój, jako podniecenie ducha ofiaruików do natchnienia. Pojęciom tym towarzyszą wciąż sym-bolizacye natury. Taką symbolizacyą są np. tak zwane lingi, słupy walcowate, na końcu zaokrąglone, wystające z misy, opatrzonej rynienką w kształcie dzioba. Wbrew licznym tłómaczeniom, „ling” jest prawdopodobnie kształtem symbolicznym natury, jako naczynia sił i ich wzrostu. Z zestawienia, kształtów w t. zw. 1 i n g u widać chęć przedstawienia momentu zasadniczego natury, lęgu, chwili przemiany energii statycznej na dynamiczną. Nawet i znacznie później sztuka indyjska, z przodownicą swą, architekturą, nie sprzeniewierzyła się nigdy symbolice natury, oraz religii filozoficznej. Każdy rys budownictwa pozostał na-zawsze pełen przenośni i głębi. Podobnie i rzeźba, która w spełnieniu tego podniosłego zadania nieodstępnie towarzyszyła architekturze, i to tak dalece, że religia indyjska długi czas nie znała wyosobnionej ‘ postaci bóstwa. Późno dopiero skończyło się na upostaciowaniu wyrazi-stem idei i osoby Buddy w jedynym typie, choć z odmianami. Za najznaczniejsze dzieło, wykonane w pierwszym, wedyjskim, okresie Aryów, uchodzi w Wedach koło ze szprychami. W „Rigwedzie” często spotykamy obraz takiego koła; mowa jest o szprychach, z których żadna nie jest ostatnią; o bogu piorunów, Sakrze, „Rigveda” powiada (I, 32, 35), że panuje nad ludźmi, jak obręcz koła nad szprychami. Dla całej cywilizacyi indyjskiej, aż do najnowszych czasów, koło pozostaje symbolem tajemniczej potęgi i przedmiotem poetyckich porównań. Buddyści podobnież uznali koło za oznakę swej wiary. Z upodobaniem odtwarzany bywa w ornamentyce buddyjskiej motyw, podobny do koła, t. j. kwiat lotosu (.Ńelumbium Speciosum), przedstawiany we wszystkich chwilach swego rozkwitania (np. w ornamentach z Sanczi), Do najdawniejszych, oraz istotnych rysów sztuki ind. należy jej realizm w traktowaniu kształtów przyrody: flory i fauny miejscowej, w odróżnieniu od form surowszych, dekoracyjnych, przybyłych z owo-czesnej Persyi. Pięknym tego przykładem są zdobienia z Sanczi, na których widać gałązki, a na nich w ożywieniu kołyszące się ptaki między kwiatami, roślina zaś wyrasta z paszczy morskiego potwora. Podobnież symbolizacya istoty boskiej w sztuce buddyjskiej jest czysto ludzka, przeciwstawiając się fantastycznym postaciom, idącym z Persyi. Jak więc z rysów tych wynika, sztuka indyjska, powstawszy na tle ubóstwienia natury, trwała przy żywem jej odczuciu, pomimo że w filozofii ,swej doszła do wniosków nader oderwanych, uogólniających zawrotnie objawy naturalne, ustanawiając ich ogólną jedność duchową, odróżnianie się różnorodnych objawów stopniowaniem duehowem, uklasy-

fikowanie świata na gatunki duchowe, połączone z mistycznym transformizmem. Sztuka buddyjska zmierzała do rozeznania punktu centralnego siły świata, do promienistego, kolistego i lotosowego rozbiegu, ewentualnie rozkwitu tejże siły, wreszcie do postawienia ideału na tle pojmowania natury i życia. Ideał ów Indyj stanowiło: promieniste ogarnięcie duchem wszystkich wokoło objawów; przeniknienie każdego z nich w energii i znaczeniu, wskutek promie-nistości centralnej; porównanie objawów; wzniesienie się doskonałością nadludzką dążenia i poznania ponad wszystkie twory—upodobnienie się, słowem, do owego centrum siły świata (Brahman), z którego wszystko wyszło, którego dusza każda wypływem tylko i odmianą (atman), do którego wszystko zmierza. Chodziło więc o upodobnienie się do ducha powszechnego, najpotężniejszego i najbardziej metafizycznego. Za środek dojścia do tego ideałi} ‘ éraïrtfi'anizm uważał ascetyzm na tlè umysłowem (nie uczuciowem wyłącznie, jak w chrystyanizmie) dla stworzenia sobie za życia już stanu przybliżonego do Nirwany, czyli doskonałej równowagi pojęcia.

walcowatą dagopu członkuje się za pomocą gzemsów i ornamentów. Na Cejlonie znajduje się wielki Ruanwelli-Dagop (150 r. przed Chr.?); ma on taras granitowy szerokości 500 stóp i wysokości 140. W Indyi centralnej, wpobliżu Bhil-sy, jest około 30-u takich pomników różnej wielkości. Większy, klasyczny dagop w San-czi ma kształt podobny zzewnątrz do półkolistej kopuły; budowany jest z cegieł, pokryty płytami jasnego piaskowca. Średnica jego liczy 32 m., wysokość 17 m.; wysokość podmurowania 1 m. 50 cm. U szczytu mały taras, dawniej z ołtarzem, osłonionym dwoma palankinami (rodzaj parasola o kilku spiętrzeniach). Para-soliki te były kamiennemi krążkami (2 m. w średnicy, grubość 67 cm.). Rousselet widział je jeszcze w r. 1867. Na cylindryczny taras dolny wstępowało się z czterech stron świata schodami o dwu poręczach. Przypuszczalnie dagop ten budował Asioka. Pomniki te początkowo były nagrobkami królów przeważnie. Wpobliżu wymienionego wielkiego znajduje się jeszcze 10 innych różnej wielkości. Podobnie jak „ling”, dagop składa się z dwu części: tarasu, t. j. części spoczywającej, oraz nasypu, ewentualnie

lako w Indyach buddyzm nie utrzymał się i niebawem miejsca przetworzonemu brahmanizmowi ustąpił, t. j. wierze, mniej oderwanej i mniej organizacyjnej pod względem państwowym.—Obecnie przystąpimy do rozpatrzenia, w jaki sposób idee te urzeczywistniały się powoli w dziejach sztuki staroindyjskiej. Najważniejszym jej motywem, wypływającym z tła społecznego, był grób przodka. W wedyzmie, buddyzmie i późniejszym bramanizmie zawsze ważne znaczenie posiada Dagop, czyli stupa. Słowo „dagop” znaczy „kryjówka ciała”. Dagopy są to pomniki starobuddyjskie, naśladujące najdawniejsze kopce. Dagop zbudowany jest na celi, skrzyni kamiennej, zawierającej relikwie Buddy, lub którego ze świętych jego (Bodhisatva), lub wreszcie na miejscu jakiegoś śladu, czynu Buddy. Po śmierci Buddy z resztek jego, spalonych, utworzono 80 tysięcy cząstek i rozesłano w różne strony Indyi; nad niemi pobudowano dagopy. Właśnie Asioka, władzca Magadhy, nawrócony na buddyzm, najwięcej postawił dagopów. Stały one bądź osobno, bądź w świątyniach, na miejscu głównego ołtarza chrześęiańskiego. Częstokroć widać tendencyę do wyższćgo^ architektonicznego członkowania dagopu. Składa się on wówczas z tarasu i części walcowatej. Taras ulega pod-podwyższeniu, ozdobieniu stopniami, część zaś

Wszakże osiągnięcie tej doskonałości przez rozmyślanie i bezczynność tylko przy istnieniu kast wznoszącego się walca, zaokrąglonego u góry. zachodzić mogło u osobników dążących w tym W porównaniu do kopców, dających linię skoś-kierunku, a mianowicie przez kastę braminów, ną, czyli prostą harmonię między spoczynkiem W następstwie na tle tych teoryj Budda odkrył a ruchem, dagop indyjski charakteryzuje kon-drugi odcień zbliżenia się do uniwersalności i śród- | trastowo energię kinetyczną i dynamiczną grobu, kowania ducha: uczucie, czyn sympatyczny,— tudzież stwarza, jak i w „lingu”, moment ich po-drogę bardziej dającą się upowszechnić i do dzia- łączenia, lęg duchowy, kończąc w górze kształt łalności państwowej i społecznej zastosować. Wsze- walca zaokrągleniem, czyli ostateczną harmonią między spokojem a ruchem. Dagop doznawał czci religijnej. Przekonywamy się o tem z xftaskorz"e!tr,- fakt ten przedstawiających. Spoczywa on np. na tronie, otoczony postaciami w różnych ruchach, nastrojach i podniosłych zamyśleniach. Podobnież zwierzęta posiadają święte swe dagopy, a są niemi drzewa, jak to widać z płaskorzeźb. Np. na wschodnich drzwiach głównego dagopu w Sanczi wyobrażono chwilę, kiedy świat zwierząt oddaje część świętemu drzewu figowemu (fig. 173). Acz traktowane realistycznie, drzewa stylizowane są jednak nakształt dagopów, wyrastając z wielkich czworokątnych donic, niby tarasów. Dokoła dagopów i drzew świętych napotykamy zazwyczaj kamienne ogrodzenia koliste (fig. 168), przypominające koliska celtyckie w Anglii. Budowane są one z głazów, ustawionych pionowo w pewnej od siebie odległości i połączonych u góry (po dwa) głazem poprzecznym. Wogóle, będąc ażurowemi, mają z czterech stron świata wspaniałe drzwi i pokryte są całe rzeźbami. Ogrodzenia te znaczą prze-zroczą sferę ducha, zawartego w dagopie, łączącego się z przestrzenią poprzez ogrodzenie, okryte płaskorzeźbami, symbolizacyą myśli i objawów życiowych. Najpiękniejsze są płoty w Sanczi. Częstym motywem sztuki indyjskiej bywa Stambbalât — słup, z głowicą,

'/

r\.t is- .

zakończoną symbolem religijnym (np. kołem). Były to przeważnie pomniki historyczne z napisami cennemi—znaki podniosłości indywidualnej czynów. Kolumny takie stawiano często osobno.

i)

rsB -wmirmiU' ipj

Mli

Big. 168. Dagop.

Zakończenia symboliczne oznaczały ciągłą syntezę religijną. Około dagopów napotykano wiele takich słupów, tworzących gaj kolumnowy, oznaczający obfitość wielkich czynów, wyrosłych z ducha zmarłej osoby (fig. 168). Znanym przykładem takiej pojedyńczej kolumny jest żelazny słup w Delhi. W miarę rozwijania się państwowości w Indyach przedbuddyjskich i buddyjskich powstawała dążność do zastąpienia natury, jako świątyni, miejscem zebrania określonem, czyli świątynią w rozumieniu dzisiejszem. Należało jedynie pogodzić objaw nowy z poglądem dawniejszym. Tak też się stało. Dagop pozostał punktem środkowym wiary staroindyjskiej, jej ołtarzem. Ponad nim wznosi się długi prostokąt świątyni, z której cech wynika, że działa ona tylko w zastępstwie natury; staje się trój-nawową drogą, z obejściem wokoło dagopu, — długą podwójną kolumnadą, u której zaokrąglonego końca spotykamy dagop. Kolumny (fig. 169) połączone są architrawami, jak w płotach. Sklepienia kolebkowe. Świątynia nazywa się „Czai-tya” (w języku pali Cz etia = grobowiec), t. j. świątynia zawierająca grobowiec. W samej rzeczy była ona miejscem uczestnictwa w czatach na odczucie i pojęcie boskości. Widok wewnętrzny „czai-tyi” (fig. 169) przypomina wyglądem swym pierwotną bazylikę chrześciańską, przy obustronnej zresztą sainoistności. „Czaitya” pod jednym względem jeszcze łączy się z tradycyami wedyjskie-mi: jest ona tylko w części dziełem ręki ludzkiej, w gruncie rzeczy zaś — wybraną i nierozerwalną częścią natury, przeznaczonej do oddawania się boskości. W epoce przedbuddyjskiej ma-teryał świątyń bramińskich był przeważnie drzewny, oznaczający zwykle w architekturach wielkie zbliżenie się ludów do natury. Wspominaliśmy też i o dawniejszych jeszcze pieczarach,

EncyfcL Powsz. Iłastr. Zesz. 239. T. XXX.

krzesanych w skałach. Kamienne czaitye buddyjskie, pochodzące z epoki bardziej monumentalnej, nie są budowane, lecz drążone i rzeźbione w skałach. Tyczy się to całego wnętrza, a także zewnętrznego kształtu „czai-tyi”. Jest to niezmiernie rzadki przykład połączenia się, przeniknienia, rzeźby z architekturą, Wnętrze tych świątyń buddyjskich skromne, mało strojne. Późniejszy braminizm poprowadził pomysł tych świątyń dalej, nadając im cechy bardziej fantastyczne w układzie i de-koracyi. Czaitye posiada wyspa Elefanta pod Bombajem, której główną grotę widzimy na fig. 170 (str. 896). Najwspanialsze są groty w EUorze. Tam świątynia wyrzeźbiona została w górze z granitu w półkolu o obwodzie milowym; świątynie stoją tu obok świątyń i nad świątyniami; gdzieniegdzie pułapy skaliste wysadzono całkowicie, tworząc podwórca; wyrzeźbiono więc cały świat święty, z mrocznych i świetlnych części złożony. Wszystkie te świątynie, ich dagopy i ozdoby stanowią jeden olbrzymi głaz, monolit. Żadna sztuka na świecie nie wyprowadziła z pomników głazowych epoki kamiennej równie logicznego i olbrzymiego wniosku. Wspaniałą w Ellorze jest grota Kailasa (ob. rysunki w T. IV „Encykl.”, na tablicy XII: plan, widok ogólny i filar). Cała bezgraniczna nierozerwalność natury, cały świat objawów i zrastających się sym-bolizacyj wedyjskich powraca tu pe okresie metafizycznym buddyzmu. Wszystkie powierzchnie zalane kształtami, nawet części czysto-konstrukcyjne, filary, belkowania. Kolumny w zasadzie pozostają te same; z dolnej, czterokątnej, części wyrasta część górna kolumny o kształtach silnie wypukłych, zakończona nabrzmiałą, jak turban, głowicą (fig. 170). Z „czaityami” łączyły się klasztory, „vihary”, wykute w skale; były to podwórca, cele i gmachy z salami, przeznaczone dla braminów i pielgrzymów, mogące zmieścić niekiedy ludność całych miast. Zasadniczym kształtem „vihary” jest podwórzec, otoczony celami;

§n

'u

IIP

ki

Fig. 169. Wielka Czaitya w Karli.

113

wokoło wznoszą się kilkupiętrowe gal ery e na filarach. W głębi skał kuto sale kolumnowe. Najwięcej „czaityi” spotyka się w okolicach Bombaju; tarasowy układ gór tamtejszych (Ghatta) harmonizował świątynie z naturą. Grupy grot znajdują się w Dekanie i Bengalu, w Pendża-bie również, lecz drobniejsze. Czaitye i vihary powstały podczas trzech stuleci przed Nar. Chr. i ośmiu ery chrz. Najwcześniejsze, z drzewa i cegły, pochodziły z czasów Asioki, dlatego też znikły; najbardziej zbliżona do nich jest np. pa-goda piramidalna w Budda-Gaja. W Indyach północno-zachodnich (Pendżab) działały na sztukę od najdawniejszych czasów wpływy zachodnie : assyryjskie, perskie, greckie, arabskie i mongolskie.

szego niż buddyzm, doznał poparcia. Gdy jednak polityczne zastosowania buddyzmu przebrzmiały, gdy nastąpiła reakcya i powrót do nowobrahmanizmu, bardziej przejściowy dżainizm wzniósł się; w miarę upadku buddyzmu w w. XI po nar. Chr. rozwijał się najwięcej, przetrwał i zachował się aż do dziś-dnia. Nadał się on klasom mieszczańskim, jako reli-gia bardziej rozumowa od brahmanizmu, a jednak nie krańcowo-filozoficzna jak buddyzm. Stąd też wyznawcami dżainizmu są przeważnie mieszczanie, kupcy, bankierzy. Architektura Dżai-nów opiera się, tak samo jak bramańska, na pięknejlharmonizacyi z naturą; tak np. około Palita-na (Gu0eraty świątynie Dżainów pokryły dwa wzgórza i dolinę między niemi (fig. 171, str. 897). Więk-

S''

-V    i

IJ

BljplSS?

wmmm

jggsSgll

JHüp

__; _ J    4

Hü

||

(]

V,

r

fii

BÜ

i ...i

B. J

,y]

'J

ïjm

•' VX'*:-'ŹW:

Fig. 170. Grota ua wyspie Elefancie.

się Dżaiuów od natury, ich cywilizacya miejska i polityczna, idąca równolegle z buddyzmem, ujawnia się w zastąpieniu materyałem kamiennym (marmur biały) drzewnego, którego nawet nie naśladują. Drugą cechą dżainizmu jest silne wyodrębnienie religii i życia świeckiego. Świątynie Dżainów, położone często niedostępnie, tworzą odrębne miasta święte w ogrodzeniach, w których obrębie zamieszkiwać, jadać, ani sypiać nie wolno. Pojedyńczy budynek ma wy-

Dżainizm. Dotąd jeszcze istnieje rozsy- sze są na wzgórzach, otoczone murami, mniejsze pana po Indyi sekta Dżainów (ob. Dżainizm), wzdłuż dróg, zdobiąc falisty pejzaż architektoni-wyznawców Mahaviry, mistrza Buddy. Pół miliona ką na kolumnach, lekką, pełną kopulastych, lecz Dżainów zamieszkuje okolicę Ahmedabadu w Gu- smukłych, kształtów. W ornamentyce panuje zeracie. Dżainiści uważali Mahavirę za ostat- nieskończona rozmaitość. Natomiast oddalenie nie, najważniejsze z 48-u wcieleń dżainowych, czyli za Tirtamkarę. Wcielił się on ostatnio między rokiem 735 a 445 przed Chr. Interesującym jest stosunek dżainizmu do buddyzmu.

Dżainizm nie był tak wyłączny, jak buddyzm, w czczeniu mistrza i filozofii, w odrzucaniu re-ligii wedyjsko-brahmańskiej: słowem, był mniej kontrastowy względem religii dawniejszej, dalej zaś—mniej przystosowanym od buddyzmu do celów politycznych nowopowstających państw (np. Magadhy). Dlatego też z początku mniej- | gląd pawiloniku na słupach z gankiem; dachy

.V,

25 cm., cieńsze z końców. W kopułach i sklepieniach neobrahmanizm używa, jak zawsze w In-dyach, warstw poziomych, występujących jedna nad drugą. Sklepienia piętrzą się, odpowiednio do tarasów schodowych gmachów i grot, harmonizując też z kastowością społeczeństwa i poglądami na doskonalenie się myśli i przechodzenie dusz w formy wyższe. W budowlach no-wobramińskich znajdujemy też jakby dalszy ciąg i olbrzymie rozwinięcie architektoniki pierwotnej głazowej. Są bowiem pagody, stawiane Sziwie. Często stały społem w pagodzie dwie z wielkich ciosów, obrobionych tak, że trzyma-świątynie — np. na wyspie Sriringam pod Tri- ją się bez cementu. Zdarzają się kolumny i fi-chinopoli: jedna poświęcona jest Wisznu, druga lary z jednej sztuki, olbrzymie monolityczne zaś Sziwie. Odbywa się dorocznie processya, gzemsy, bajecznie wysoko podnoszone ciężkie niosąca posąg Sziwy do ganku świątyni Wisznu. kostki kamienne, lub kopuły z jednej sztuki. Jest to jeden z objawów, znamionujących prag- Pagody otoczone są obmurowaniem z olbrzymie-nienie harmonii między bóstwami żywiołów, czyli mi gmachami wejściowemi od 4-ch stron świata, równowagi, pogody w naturze. Wyprowadzają t. zw. gopury, będące przypuszczalnie przetwo-słowo pagoda od „dagop” i „baghavati” (dom rzonemi toranami dagopów. Są one okryte całym

t'.

hi

v:

są kopułami w kształcie głów cukru (Sikra), zakończone „amalaką”, tj. turbanem rozłożystym, naśladującym owoc lotosu; świątynia oświetlona jest światłem z kopuły. W świątyniach znajdują się posągi 48-u Tirtamkarów, czyli wcieleń, coraz doskonalszych. Dżainowie nie odrzucili więc bezwzględnie, jak buddyści, rzeźby bóstw, tudzież ozdób plastycznych; ich szczegóły architektoniczne są bajecznem przetworzeniem kamienia w koronkę i jubilerszczyznę ornamentu (kopuły, filary, słupy). Podobnym do stylu Dżainów był arabski, dlatego też muzułmanie w Indyi używali pierwotnie stylu budowli dżainowych za swój własny. Najpiękniejsze są świątynie Dżainów z XI—XIII w. Np. na górze Abu świątynię Vi-malsha zaczęto w 1030 r., a Vreypal-Dżejpal stawiano 1197—1247. W Vimalsha podwórzec zawiera 60 kaplic kopulastych z gankami. W XII wieku dżainizm dosięga apogeum swego, a potem miesza się z neobrahmanizmem. Złączenie to najwyraźniej widać w świątyniach Dżainów na południu Indyi. Gdy na północy trwają trądycye kopuł (niekiedy złoconych), “ na południu wznoszą się t. zw. bastisy i bettusy Dżainów. Bastisy są to murowane piramidy schodowe, z niszami w ścianach; całość jest reminiscencyą vihary z celkami i zbliża się dokształtu gopury (ob. poniżej). Sikra i amalaka znikają tu (przykłady w Mysore). Bettusy natomiast są podwórzami; w pośrodku wznoszą się kolosalne potęgi bóstwa Gomata-Radży, 23 m. wys. (przypuszczalnie Gautamy, Siakia-Muniego). W bastisach znajdują się posągi któregoś z tradycyjnych Tirtamkarów. — Dżainowie podzielali powszechną wiarę w świętość wód Gangesu.

Neobrahmanizm. Styl nowobrah-mański powstaje stopniowo na tle gasnącego buddyzmu w wieku VI do IX naszej ery, a także pod wpływami dżaini-zmu, upadającego z końcem XII wieku. W wielu świątyniach buddyjskich widać już zachodzący zamęt, np. w grotach Ellory. Polega on na czczeniu jednoczesnem posągów Buddy z wyobrażeniami bóstw brahmańskich: Indry (niebo), Kali (śmierć), Sarasvati etc. Groty w Elefancie są już czysto-brahmańskie. Z drugiej strony, zachodziły wpływy między braminizmem i dżaini-zmem. Świątynie brahmańske noszą nazwę „pa-gody”. Oddaje się w nich cześć najpotężniejszym boskim symbolom natury: Brahmie, Wisznu,

święty). Styl bramiński dzieli się na trzy rodzaje: drawidyjski z planem pagody prostokątnym i kształtem piramidy schodowej; styl chalukia z planem gwiaździstym, tudzież t. zw. indo-aryjski z planem kwadratowym, z wieżą krzy-wolinijną, kopułą sikra i turbanem amalaką. Zasadniczym motywem wszystkich tych pagod bramińskich jest drobny budynek, zawierający posąg bóstwa. Wokoło niego zalega podwórzec z kolumnadą. Motyw ten ulegał różnym spotęż-nieniom: zwiększało się podwórze, kaplice mnożyły się, kolumnady piętrzyły się, jako gale-rye schodowe. Materyałem budowlanym jest przeważnie cegła w wielkich masach. Przepisy nakazywały, aby 0.4 przestrzeni, zajętej przez pagodę, stanowiły mury, resztę zaś przestrzeń; ozdoby naśladują budownictwo i ornamentykę drzewną. Części drzewne zostają trans-ponowane nawet na żelazo, np. spotyka się belki żelazne, kute, długości 7 m„ szer. i grub.

pił-'

§§§ ?

S AmM

Fig. 171. Świątynia Dżainów w Palitana.

światem rzeźb. Rzeźby są w kamieniu, terra- ma długości więcej niż kilometr, kocie i cemencie. Gopura ma wygląd świątyni; bram długość muru 400 m., szer. 300. Pago-kształt jej jest piramidalny, schodowy. Murów dy drawidyjskie powstają w wieku IX naszej opasujących bywa kilka, a każdy posiada gopu- ery, poprzedzone grotami buddyjskiemi i bra-ry. Najzewnętrzniejsze obmurowanie odznacza mińskiemi. Pierwsze, t. j. buddyjskie, oglądamy się często cechami fortecznemi. Cztery rzędny jv,J2Rorze; 30 grot na przestrzeni 2 kilometrów gopur tworzą 4 aleje, prowadzące do vimany. (w. VI—IX). Tu już mieszają się rzeźby bud-Najczęściej vimana bywa budynkiem niskim, gopury zaś są coraz większe, w miarę zbliżania się do obmurowania najzewnętrzniejszego.

W Czillam-

dyjskie z braministycznemi. Budda otacza się nietylko bodhisatwami (święci jego uczniowie), lecz nadto bóstwami bramińskiemi. Najciekawszą w Ellorze pod tym względem jest grota Kailasa (VIII—X w.). Stanowi ona wyraźne przejście do pagód drawidyjskich Południa: wysokości 30 metrów, wyrzeźbiona w skale, lecz w kształcie stawianego gmachu, otoczona jest podwórcami. Grota na Elefancie, ze szczytem zaostrzonym góry, daje również filiacyę z pago-dami Południa (oświetlenie kaplic przez t. zw. studnie). Wybitniejsze z pagód drawidyjskich są: pagoda Sziwy w Madurze (najwyższy gopur 43 m.; wysokość drzwi główn. 102 stopy, szer. stóp 58. — Ob. rysunek w T. IV „Encykl.”, tablica XII). Wymienimy jeszcze pagodę Wisznu i Sziwy na wyspie Sriringam około Trichinopoli (vimana 63 m. wys., 25 m. szer., kopuła monolityczna); pagodę w Tandżorze (Wisznu i Sziwy, IX w.). Początki tej architektury spotyka się w Mahamalaipurze, na południe Madrasu; w Badami (prowincya Bombaju) i w Nizamie (przy Aurangabadzie). Budowle w stylu Chaluk-jów powstały w Dekanie, począwszy od VI w. do XIV w., wzniesione przez dynastye Dekanu. Najpiękniejsze ruiny tych świątyń spotykamy w Hullabid, w prowincyi Mysore. Pagodę stanowi gwiaździsty nasyp z piramidalną wieżą. Pagoda t. zw. stylu ind o a ryj skie go różni się wielce od drawidyjskiej; bywa schodowa, lecz przedstawia także czasem na kwadratowym tarasie wieżę wysoką o zarysie krzywo-linijnym, utworzoną z nachylającego się ku środkowi okółka filarów z nakryciem kopulastem. Świątynia ogranicza się na sanctuarium. Mury grube z ciosów; kolumn, łuków niema. Z przodu portyk, piramidalnie nakryty. Przykład stylu tego daje nam pagoda w Mahalaipur (fig. 172). Świątynia Wisznu - Dżaga(r)nata w Puri, bardzo znana w Indyach (XII w.), ma wiele cech wspólnych z pierwszemi pagodami neobramani-zmu, Nakrycie sanctuarium tarasowe, lecz krzy-wolinijne, uwieńczone amalaką. Świątynie z pochylonych filarów spotykamy w Bhuwaneswar (VII w.); wysokość najwyższej z nich 50 m., gdy tymczasem sanctuarium Wisznu - Dżaganata w Puri dosięga 60 m. Orissa posiada setki takich świątyń, budowanych z piaskowca, lub z czarnego i czerwonego granitu. W Kanarak wznosi się słynna pagoda czarna. Co do świątyń w Kadu-raho, widać w nich (w. X) charakter mieszany: dżainowy, nowobramański i indoaryjski. Najstarsze świątynie w stylu tak z w. ind o aryjskim—w Pittakul około Badami (okrąg Bomba-

Wogóle sanctuarium jest stosunkowo nader małe, dostępne tylko dla osób kast wyższych. Jest to jeden z ciekawszych faktów, uzasadniających mi-niaturowość skali. Tylko w Tandżorze centralny gmach, vimana, jest wyższym od gopur: 63 m. wys.,

25 szer. W opasaniach swych pagody podobne są do miast świętych, w czem ujawnia się poniekąd wpływ świętych miast Dżainów. Pagody wszakże zawierają całokształt życia ludzkiego, choć w zależności od religijnej syntezy. Vimana jest vi-harą symboliczną, wznoszącą się nad kwadratową odwieczną skrzynią nagrobową ducha. Kształt vimany piramidalny, schodowy. Sanctuarium jej, w nieduży kwadrat, otrzymuje światło tylko przez drzwi. Piramidalny dach ma powierzchnie ozdobione wnękami — reminiscencya celek vihar, — w ornamentacyi zaś powtarza się wciąż motyw pawilonu z kopułką (dagop?). Między obmurowaniami widzimy naturę religijną: stawy 4-kątne, święte, łączące się jakoby z Gangesem; dokoła nich szeregi palm kokosowych, gdzieindziej drzewa święte etc. Przed vimaną stoi wielki portyk na kolumnach, zwany „mandapa”, np. w Tandżorze (15 m. szer., 15 wys., 31 dług.).

Między murami stoją też sale na kolumnach (tysiącu), zwane czultryami, przeznaczone na pomieszczenia dla pielgrzymów, z wodą i ogniem do przygotowywania pokarmów (ob. rysunek w T. IV „Encykl.”, tabl. XII). „Czultrye” przypominają sale podkolumnowe w dawniejszych grotach indyjskich. Obok są mieszkania braminów, bajader, służby, dalej targi etc. W pago-dach spotyka się mnóstwo rzeźb symbolicznych zwierząt (lwy, byki, słonie), postaci fantastycznych istot, bóstw, Buddy. Są one przeważnie kolosalne, wykute z jednej wielkiej sztuki czarnego granitu, marmuru, lub bazaltu, zaznaczających zmienność, nierealność bytu.

Przypomina się tu sprawozdanie podróżnika po Benares, zanotowane przez Elliota, o istnieniu jednego z głównych bogów u Dżainów — murzyna. Wymienimy też liczne „stampas”, kolumny samoistne, z posągami bóstw, z chorągwiami, lampami i napisami religijnemi, dalej liczne „nilghamy” (ob. wyżej), w Tandżorze 108, w sanctuarium na Sriringam, nakoniec wspaniałe aleje między kolumnami, filarami (w Ra-misseram aleja kilometrowa) lub posągami świę-temi. Obwody pagód są rozmaite, lecz przeważnie wielkie. Długość boku wynosi, np. w Madurze 250 m., w Vidżanagar całe opasanie

drat, z podwórzem w pośrodku, ma dach szczytowy, lub płaski. Z przodu ganek na filarach, nie wy stępujący ze ściany. Materyał — cegła, drzewo, a na pokrycie — dachówka, strzecha.— Należy się wzmianka o fortecach, np. w Gindże, około Pondichéry, w stylu drawidyjskim.—Architektura mahometańska Indyj w czasie 500-letniego istnienia (od XII do XVII w.) zawarła w sobie pierwiastki arabskie, perskie i indyjskie. Dla tego też należy jej właściwie szukać w opi-I sie sztuki arabskiej i perskiej. Przeważa w niej | jednak pierwiastek indyjski. Każda dynastya muzułmańska posiadała własny rodzaj stylu. Meczety, pomniki, nagrobki, fortece, pałace, pokryły Indye. Z początku używano stylu Dżai-nów. Ostre łuki Arabów, kopuły cebulaste Persów łączyły się z lekkiemi filarami Dżainów. Fasady podobne do ekranów, w olbrzymich i wyniosłych łukach (16 m. wys.,— Meczet w Tadżi Agra). Z zewnątrz wykładania marmurowe i cenne kamienie (tamże). Ornament płaski, geometryczny. Na północy działały wpływy rzymskie, bizantyjskie, perskie. Styl mongolski datuje się od XVI i XVII w. (groby królów w Golkondzie i Majsurze). Styl mongolski (w Delhi, Agra), rozkochany w ażurowych rzeźbach z marmuru, od XVI w. upada, ustępując dziś miejsca brzydkim angielskim budowlom.—N e p a 1. Dzięki wyodrębnieniu powstała sztuka odmienna, ze zmieszania się wpływów indyjskich, chińskich i potrosze arabskich. Istnieje tam przeszło 2 tys. świątyń. Typ najwcześniejszy przypomina dagopy, następny jest czysto chiński, z podkręconemi dachami i dzwonkami. Ostatnie świątynie od XV wieku przypominają dżainizm i t. zw. styl in do aryjski. Wpływy indyjskie zaznaczają się jeszcze w Kaszmirze, na Jawie i w Pegu. W Indyi samej architektura, pod rozkładowem działaniem angielskiego najazdu, zwolna zamiera.

..

U-

Fig. 172. Pagoda w Mahamalaipur.

ju), a również w Badami (500—750 r. po Chr.), równoczesne z grotami Ellory,—Wrażenia wy szczególniouych powyżej olbrzymich architektur religijnych winna dopełnić myśl o wielomilowych pielgrzymkach ludów indyjskich do ich progów.— Pomimo tak rozwiniętej, jakby się zdawało, czci grobu, nierozerwalnej z budownictwem religijnem Indyj, stawianie nagrobków nie było w użyciu. Pierwotni Aryjczycy sypali kopce nad ciałem. Wogóle Indowie palą ciała; popioły poJewa się wodą, lub rzuca się je w morze (w Bombaju, Kalkucie, Benares, zarówno). Szczęściem jest umrzeć w Benares : wówczas popioły łączą się z Gangesem. Piękny cmentarz indyjski znajdujemy w Udejpur w Radżputanie. Nagrobki otacza wieïkîê~ôbmurowanie. Cechy pawilonów są dżaińskie; bądź-to pawiloniki na 4 kolumnach (czatri), bądź wspaniałe „mahali” na wielu kolumnach. Kolumny, ustawione na podmurowaniu, unoszą dach tarasowy z kopułą baniastą, której wnętrze przedstawia salę. Na taras prowadzą schody. Całość zbudowana z białego marmuru (wiek XVII). Większość nagrobków mahometańska.— Dom prywatny, parterowy, w kwa-

Rzeźba. Czasy wedyjskie nie zostawiły rzeźb. Kierunek estetyczny okresu zbyt mało był zróżniczkowanym, aby miał przejawiać się w reali-zacyach specyalnych sztuki. Dążenia rzeźbiarskie wyrażały się w upodobaniu do pewnych form na-

✓Y7\7VW/V \/\/\7

\®

f.

rwl

Fig. 173. Płaskorzeźba ze wschodniej bramy topu w Sanczi : Zwierzęta czczące drzewo Bodhi (święte).

tury, roślin, zwierząt, głazów; do przystrojów z tkanin i kwiatów, do jubilerszczyzny pierwotnej; w uroczystych obchodach, processyach i pielgrzymkach,—wszystko wokół idei harmonii natury i doskonalenia ducha. Okres wedycki był idealnym źródłem, motywem całej późniejszej sztuki w Indyach. Prawdopodobnem jest istnienie w epoce wedyckiej rozwiniętego bardzo artyzmu w drzewie. Architektura kamienna indyjska, dekoracya grot, ogrodzenia dagopów i ich torany wyraźnie naśladują budownictwo i ornamentykę drzewną. Podobnie w tradycyacli snycerskich utrzymane są płaskorzeźby kamienne, grot. Tradycye te widać i w ażurach marmu-

nego, śladów jego, poprzedników Buddy, sy-tuacyi, przypominającej obecność lub czyn jego. Śladami takiemi były drzewa, pod któremi siadał, odbicia stóp jego (na Cejlonie na górze Sumanakuta), postacią zaś najczęstszą — słoń. Symbolizm kompozycyj, stosujących się do Buddy, oglądamy na płaskorzeźbach kamiennego ogrodzenia w Sanczi. Nigdzie Budda nie występuje tam realnie sam, tylko sytuacya legendowa znamionuje jego obecność. Gdy przystąpiono wreszcie do sportretowania Buddy, stworzono właściwie symbol ludzki złączenia statyki i dynamiki ruchu, nowy dagop w postaci człowieka, jednocześnie zaś najogólniejszy, a nawet

Mg

os

TT

K,

„V

Fig. 175. Figury filaru w Barahat.

jednemu z pierwszych artystów, którzy go odtwarzali. Ten motyw portretowy utrzymał się w Tybecie, gdzie posąg Buddy zmienia się indywidualnie, ze zmianą każdego nowego jego wcielenia, t. j. Dalaj Lamy. Pomimo tego osobistego wdania się Buddy, księgi indyjskie świadczą o trudnościach w oddaniu tej postaci. I nie dziw, gdyż wkrótce chodziło o przetworzenie jej na motyw czci tradycyonalnej (dagop), oraz o nadanie mu zewnętrznych rysów piękna, naj-

H.

'TA.

kI

Fig. 174. Mały dagop na tronie, czczony przez Nagha’ôw. Płaskorzeźba z kamiennego płotu w Amaravati.

rowych Dżainów (z góry Abu). Ogrodzenie ka- poniekąd schematyczny, ideał indyjski piękności, mienne w Sanczi przypuszczalnie stoi na miej- Zasadniczą, choć później przytłumioną, cechą scu dawnego takiegoż ogrodzenia drzewnego, posągów Buddy jest jej portretowość. W opo-Kształty te budownicze i ornamentacyjne przypomi- wieściach ksiąg Budda sam rzucił swój cień nają sztukę Europy północnej i sztukę średniowieczną. Określoność typu Buddy, od pierwszych znanych pomników do ostatnich, świadczy o wyrobionej jeszcze przed buddyzmem tradycyi. Powstający w VI w. przed Chr. buddyzm dał biegunowe wyniki wedyjskiego okresu: ruch i spokój, dając zarazem monumentalną ich harmonizacyę. Najwcześniejszą zasadą powstającej sztuki buddyjskiej było przedstawienie tematu, t. j. Buddy, symbolicznie za pomocą: naprzód znaku rytual-

mmmmm ¹

v.

wm

mm

■i

bardziej odpowiadających ideałowi Indyj. Z tego drugiego powodu figura Buddy podległa zwolna schematycznym przepisom. Są to wyliczone i określone oznaki piękności światowładzcy (Cza-krawarti). Dla odtworzenia Buddy jako dagopu w ludzkiej postaci należało znaleźć: pozę, gest, spojrzenie. Wybrano pozycyę, uświęconą w In-dyach zwyczajem: siedzenia w kuczki; kończyny dolne stały się ornamentem nieomal, górnych użyto do tajemniczych gestów; ręka prawa dotyka podstawy (kwiat lotosu), druga, bezczynna (fig. 177), dłonią ku górze, lub obie ku górze obrócone i splecione (fig. 179), czasami z kwia-

Fig. 176. Budda, asceta z Sikri. (Muzeum w Lahorze).

tern lotosu w ręce, z miseczką lub zajmującym ruchem palców (fig. 178), mogącym wyrażać ruch wyprostowali, kolistość złączeń. Z cech dagopowych Buddy wymieniamy jeszcze guz głowowy, mniej lub więcej wydatny, i punkt wypukły na czole, oznaczający środek wszystkiego (fig. 176, 177 i 179). Aureola, otaczająca głowę Buddy (fig. 176 i 178), odpowiada powyższemu punktowi, dając jego rozwinięcie, jako krąg i linię kolistą. Na rysunku chińsko-japońskim kilkakroć powtarza się okolenie, aureola zaś lotosowa wyraźnie odpowiada podstawie, jak zaokrąglenie dagopu charakterowi poziomemu tarasu. Aureola oznacza

tu, oczywiście, nie rozświt (perski lub chrze-ściański), lecz rozkwit, harmonizujący z rozkwitem natury. Zaznaczmy języczki na obręczach, czyli ruch, płomień sfery. Lecz niechęć Indów do odtwarzania, a choćby stwarzania, doskonałości w kształtach realnych i w tej się oko-liczności odbiła, że ostatecznego upostaciowania typu Buddy dokonały wpływy greckie (szkoła Gan-dhara na północy Indyj). One-to przyśpieszyły wyklucie się idealnej postaci Buddy. Podobnie oznakowemi były postaci Mandżukri i Pad-mapami, z których jedna wyobraża specyal-nie mędrca, druga zaś — apostoła miłości. Ten sam symboliczny charakter dostrzegamy i w innych motywach sztuki indyjskiej, w przedstawieniu — naprzykład — kształtów natury, roślin, zwierząt, ludzi. Panuje jednostronny śród autorów podziw nad ich realizmem. Nie jest to bynajmniej wynik lubowania się Indyj w kształcie i realizmie, lecz jedynie w ruchu, w cha-rakteryzacyi kinetycznej form żywych, w nieu-stającem odniesieniu do drugiego bieguna życio-| wego—spokoju, i w ich harmonizacyi. Tak więc da się wytłómaczyć ów niewytłómaczony fakt głębokiego „realizmu”, określouości nauko-

<    wej flory i fauny w sztuce nawskroś metafi-; zycznej. Podobnież ma się i z kształtami gatunku ludzkiego: człowieka wogóle, a potem

j mężczyzny i kobiety specyalnie. Objawem cha-{ rakterystycznym w tej dziedzinie była rozle-j głość skali, rzeźbienie kolosów i karłów. Tu | i tam widziano typ boskości, wszelako olbrzy-i mami byli bogowie wielkich dobroczynnych źy-! wiołów, gdy karły łączyły się z wyobrażeniami I sprzeczności i utrudnień. Na Północy smukłość ! i proporcyonalność grecka były cechami postaci | boskich, a przysadzistość, cechą figur karykaturalnych z gminu bogów i ludzi (dotąd karykatury mnichów japońskich). Co do proporcyi, na Południu idealizowano krótkość nóg, długość ręki,

<    zmierzając do pozycyi ludzkiej najbardziej od-I powiadającej poczuciu harmonii Indów, t. j.

siedzenia z podwiniętemi nogami. W tej sy-tuacyi nogi tracą charakter fizyczny, przestra-jając się w ornament. Za to ręce, użyte do ekspresyjnych gestów, stają się dłuższemi, niż rzeczywiste: słowem, skala i stosunki ciała są nader elastyczne. Dla przedstawienia mężczyzny istniał w buddyzmie typ młodego królewicza, oraz starca bramina; połączenie obu stanowił Budda. Królewicz—jeździec, wojownik strojny, mężczyzna w rozkwicie, człowiek w pełni fizycznego ruchu, i bramin—starzec, pustelnik, myśliciel, bez zewnętrznego ruchu. Wyrastająca stąd męska postać Buddy historycznie i estetycznie łączy oba powyższe charaktery w modle, jakby się zdawać mogło, schematycznej, a jednak przebiegającej napowrót wszystkie stopnie i odcienie swych składowych pierwiastków, od myśliciela do ascety, zmienionego w trupa (fig. 176); od pięknego, w duchu apollino-wym, młodziana (rzeźby Gandhara) do rycerza mądrości Mandżukri, wznoszącego miecz dla przecięcia chmury niewiadomości. Lecz wogóle w fizyognomiach i postaciach mężczyzny przeważa harmonia z odcieniem filozoficznym. Odmiennie kształtowaną jest kobieta, jakby odtwarzała macierzyństwo, obraz płodności natury. Jest ona uosobieniem statyki sił rozlęgowych. Ciało jej, okryte warstwą tłuszczu, kryjącą mięśnie, z wypukłą silnie piersią, szerokiemi biodrami, dla

i niegdy rycerza, tworząc z nim całość. Zwierzęta znamionują przeważnie siłę fizyczną. Stąd też używane są najczęściej w architektonice i kom-pozycyach, jako figury podtrzymujące, spiętrzone częstokroć, na których się wznoszą potęgi duchowe. Do tych kształtów dołączają się wszelkiego rodzaju zrosty form: lwy skrzydlate, lwo-orły, słonio-ryby, Iwo-psy i t. d. Archeologicznie biorąc, są to zapożyczenia form Azyi Mniejszej, Syryi, Mezopotamii i Persyi; ar-

ffes li

•ł'

? V •

kJ#/

mmÉ%£2

ÊÊL.i

?!

? ¥j,

19

Fig. 177. Starożytna figura kamienna z Nepalu: Gautama Budda, na tronie lwim siedzący. (Wielkość 22 cm. Oryginał w Muzeum Berlińskiem).

silniejszego kontrastu, przewęża się w stanie, i w ruchu akcentuje silnie jedno z bioder. Ideałem niewiasty indyjskiej jest bogini powabu, szczęścia i pomyślności Siri (Lakmi). Jest ona patronką miast i miejscowości (podobizny na bramach, ogrodzeniach). Bywa przedstawianą jako Induska, siedząca na lotosie, oblewana wodą przez dwa słonie (w Udajagiri, Barahat, Sanczi). Tak pojęta kobieta staje jako odpowiednik obok typu męskiego filozofa

tystycznie jednak należą do światopoglądu Indyj, pogłębiając i dopełniając syntezę przyrodniczą o przerództwie dusz — ewentualnie form, bogacąc tę teoryę faktami fantastycz-nemi i przypominając w duchu swym transfor-mizm. Fantazyjność tych istot stwierdzał między innemi subjektywizm sztuki indyjskiej. Przetworzenie tych zachodnio-azyatyckich potworów na modłę indyjską jest zupełne. Odrzuciwszy sztywny assyryzm, poczynają one władać,

np. skrzydłami, poruszać się silnie, lub charakterystycznie. Figury skrzydlate w ruchu oznaczają ruch boskich żywiołów, bądź też, gdy zjawiają się w miejscach świętych z darami, wyobrażają religijne pielgrzymki, tak rozpowszechnione w Indyach. Często obrazy ptactwa wiązały Fig. 178. Gest ręki się ze czcią drzew. Nadto buddyj ski.

'•Vy1

można linią dagopową, stojące zaś otoczenie— linią prostokąta tarasową. Scena przeto przedstawia dagop, odwrotnie zbudowany, wyrażający stosunek harmonijny, nie indywiduum do natury, lecz otoczenia do indywiduum. Wogóle rys architektoniczny nie opuszcza nigdy rzeźby indyjskiej, czy-to jako arabeska kompozycyjna, czy jako podstawa figur i ornamentów, czy też jako powierzchnia tła (np. tarcza, będąca aureolą). Niektóre ważne środki artystyczne, jak perspektywa, do tegoż zmierzały celu, t. j. do utrzymania rzeźby w karbach architektonicznych, w pionach i poziomach. Najdosadniej przekonać się o tern możemy w pejzażach płaskorzeźbionych w Sanczi, ze wschodniej torany ogrodzenia: scena druga legendy o Kasjapie. Płyta płaskorzeźby wyobraża powierzchnię poziomą rozlanej rzeki, która zalewa wybrzeże, a nadto ka-

symbole ptasie wspólne są wszystkim Aryom. W szkole Gandhara, pod wpływem perskogréckim, powstają eroty i anioły. Sploty form zwierzęco-ludzkich: ludo-lwy, ludo - orły (garudy), wężo-ludy (Nagha’owie), syreny etc. są zbliżeniami do pewnych symbolicznych kształtów zwierzęcych. Objaw ten harmonizuje najzupełniej ze wzmiankowaną rozciągliwością skali i stosunków. Poczynając od epoki buddystycznej, następuje rozpowszechniona stylizacya postaci wężowa, węże bowiem miano za szczególnych czcicieli Buddy. Stąd na fig. 174 (płaskorzeźba z kamiennego ogrodzenia w Amaravati:

Uczczenie dagopu przez Nagha’ôw) widać kształty i ruchy kobiet silnie wężowe, szczególnie na pierwszym planie.

Podobnież, nawet w posągach Buddy etc., nogi są stylizowane wężowo, równie jak ręce, ciała w sukniach obcisłych i linie fałd (fig. 177). Wynik to szczególnego ruchu wężów, przebywania ich w trzech żywiołach: w wodzie, ziemi i atmosferze, ich potędze przyrodzonej i t. d. Lecz postać ludzka silniejszym jeszcze ulega przeistoczeniom: dla oddania postaci dźwigającej coś, lub wyobrażanej z atrybutami, mnoży się ilość rąk, głów.

W celach dekoracyjnych wprowadzano zrosty grup ludzkich, spiętrzenia i sploty roślin, zwierząt i ludzi (fig. 175), jeźdźców konnych na ludzkich grupach (filary w Sriringam). Powyższe połą- wałek lądu. Przekonywają nas o tern kwiatki, czenia    charakteryzują wzajemną zależność ustawiane tak, jakbyśmy na nie patrzyli z góry.

istot i form. W tym duchu rozumieć trzeba Drzewa, z pniami w wodzie charakteryzują za-nierozłączoność rzeźby indyjskiej od architektury (t. zw. dekoracyjność). Jest to stwierdzenie poglądu, że wszystkie objawy, czy-to podmiotowe, czy przedmiotowe, w nierozerwalnym pozostają związku, — tak dalece, że technika architektury jest rzeźbiarstwem, płaskorzeźba — mową jej ścian, a figura samoistna— posąg Buddy — odpowiednikiem rzeźbiarskim architektoniki dagopu. Nawet obraz śmierci Buddy, czyli jego Nirwany, powtarza podobnież myśl dagopu. Motyw to dramatyczniejszy od jego posągu, silnie kontrastowy (płaskorzeźba w klasztorze pod Nathu, wpobliżu Sangao: fig. 180, str. 905). Postać leżącą obrysować

i»

Fig. 179. Postać Buddy japońska, ilustrująca religię chińską. (Malowidło na jedwabiu. Muz. w Berlinie).

lew i jego wysokość. Powierzchnia wody nader ożywiona: ptactwo wodne, ryby, aligator, wszystko w ruchach swoistych; na toni płynie łódź z braminami. Budda, według legendy, ku zdziwieniu bramina Kasjapy, czasu powodzi bezpiecznie odszedł, stąpając po wodzie i szeregiem cudów nawracając Kasjapę i uczniów jego. W tak ustawionej płaskorzeźbie kąt widzenia obejmuje zarówno wysokość kształtów jak ich szerokość. Przypomina to wglądy, vue à vol d'oiseau, dające oku ustosunkowanie pionów i poziomów, oraz stosunki naturalne wielkości. — Jedynemi nieomal pod względem historycznym, wysoce narodowemi, szczególnie dla epok: wedyjskiej i buddyjskiej,

Eno. poważ, ilustr. Zeaz. 939 T. XXX.

114

są płaskorzeźby na kamiennem ogrodzeniu w Sanczi (wpobliżu Bilsy, II w. przed Chr.), szczególnie na wielkich wrotach wschodnich. Dzieło to, największej doniosłości cywilizacyjnej, podobne jest do partenońskiego fryzu Fidyasza. Jak fryz Fidyasza wyobraża panatenejski pochód, ciągnący na Akropol do świątyni Pallady, niosąc poczesne dary ze wszystkich niw pracy ludzkiej i rozkwitu, podobnie w płaskorzeźbach z Sanczi unieśmiertelnia się wkoło świętego dagopu processyonalne oddanie czci świętym drzewom, dagopom, a jednocześnie i—Buddzie. Wielu z tych płaskorzeźb dotąd nie wyjaśniono. W każdym razie ogólny charakter cyklu już jasny; jest to z intencyą, skierowaną ku Buddzie, odtworzenie syntezy religijnej i cywilizacyjnej Indyj. Jak Panateneje były okrężnem ateńskiego ludu, tak rzeźby z Sanczi są mistycznem okrężnem dookoła trzech świętości Indyj: drzewa, nasypu i Buddy, przedstawiających treść jedną i ideał indyjski harmonizacyi ruchu w kształcie. Estetyczny pomysł ułożył się na zjawisku piel-grzymowań do świętych miejsc, na owej religijnej transpozycyi dożynek, tudzież na rozwoju historycznym syntezy indyjskiej. Jeden szereg płaskorzeźb przedstawia jednakowo, jakby schematycznie, komponowane pochody do miejsc uświęconych, do drzew, do kopców. W uczczeniu drzewa świętego „Bodhi” udział biorą zwierzęta, oddane z niezmierną prawdą, dalej — szereg potworów, zrostów zwierzęco-ludzkich, lub zwierzęcych wyłącznie, które w zwartem kole, z zoologicznemi gatunkami połączone, stoją. Tak np. na fig. 173 zauważamy ślicznie charakteryzowane bawoły, lwy i antylopy; obok assyryj-skie lwo-psy, Iwo-orły, Iwo-ludzie; dalej jeszcze pięciogłowego węża, króla Nagha’ôw, którego wielkie do Buddy przywiązanie, jako też i całego ludu Nagha’ôw (wężów) charakterystycznem jest znamieniem. Obok króla wężów stoi papuga ze sztywnemi, po assyryjsku, skrzydłami. Jest to t. zw. G ar u da, również król całego gatunku. Znaczenie tych dwu postaci niewyjaśnione. Przypuszczalnie są to symbole wielogłowego tłumu (nagha pięciogłowy) i kast wyższych. W rzeźbach Sanczi spotyka się jeszcze cały świat postaci uskrzydlonych, z korpusem ludzkim i tułowiem ptaka (Kinnari). Z obu stron zlatują się one do dagopów, stóp odbitych, drzew Bodhi, znosząc ofiary, wieszając kwiaty, sznury pereł. Towarzyszą częstokroć kobiecie i mężczyźnie, składającym ofiary. Figury powyższe używają skrzydeł swych w istocie.— Processye ludzkie roztaczają się na pełnera tle życia. Pochód wychodzi z ludnego miasta, widać domy z gankami i ludźmi, wyglądającymi ze drzwi, z okien i ganków. Rozwija się cała rozmaitość postaci, ugrupowań i motywów życia. Kompozycya plastyczna indyjska nie zadawalnia się jednostronnym motywem obchodu, dając zawsze całą perspektywę społeczną (rys architektoniczny), lecz zawsze w zharmonizowaniu z całością: oto kobieta wyszła przez furtę miejską, czerpie wodę z rzeki (w której tuż lotosy święte kwitną); niedaleko w ulicy poganiacz prowadzi do wody słonia (zwierzę święte).—Następujące płyty wyobrażają sześć niebios niższych, zwanych Devaloka, razem zaś—Kawa czara. W tych sferach i postaciach wyrażają się stany religii przed Buddą. Panowały w nich jeszcze namiętności. Sześć płyt ukazują charakterystykę wspomnianych bóstw pierzastych. Każdą płytę dzielą na trzy części kolumny. W każdej części środkowej przebywa bóstwo główne, z atrybutami w rękach: naczyniem (obfitość) i symbolem gromu (klęski). W przedziale z lewej strony mieszczą się bóstwa wtórne, wachlowane i pod palankinami; w przedziale z prawej zaś—tańczą i grają dziewczęta. W głębi rośliny z owocami. W dolnej płycie bogi żalą się i płaczą, gdyż stróże świata (Lokapaladevata), bogowie najniższego tarasu, ogłosili, że po latach tysiącu nowy ziemi urodzi się Budda, tak zw. „Buddahalahalam”. Istniało bowiem mniemanie, że gdy Bodhisatwa, poprzednik jakiego Buddy, zstąpi do najniższego z niebios, szerzy się wśród bogów obawa o skończenie się danego okresu świata. Kręgi bóstw i niebios, poprzedzających religię Buddyzmu, należą do najwspanialszych kreacyj świata. Poprzedzają one historyę narodzin i czynów Buddy na innej seryi płyt. Widzimy np. Widzenie Mai, matki Gautamy: w postaci słouia zstępuje on z nieba w łono rodzicielki. Następuje potem szereg cudów Gautamy, ilustrujących legendę o nawróceniu przez niego bramina Kaśjapy i jego szkoły. Piękna jest płyta z legendą o mocy Buddy nad ogniem. Przed szałasem z liści siedzi bramin Kaśjapa. Przed nim staw z kwitnącym lotosem, ptactwem wodnem, słoniem i bawołem, które się poją. W stawie kąpią się bramini. W głębi, wśród natury, stoi świątynia ze zniczem; uczniowie znoszą drwa; wokoło świątyni bramani wielbiący; jeden podchodzi do Kaśjapy; około ołtarza widać siedmiogłowego węża, króla Nagha’ôw, oknem w dachu wybucha płomień. Moment to, kiedy Budda, będąc w Uru-vilvie, prosił o wstęp do ognistego domu. Kaśjapa przyzwolił, lecz ostrzegł przed wężem. Budda ujął węża skarboną i wyszedł nieuszkodzony z ognia, który już dach ogarniał. Łącznie z myślą, którą wyraziliśmy o znaczeniu Nagha’ôw, przypuszczać można w scenie tej zażegnanie przez Buddę pożaru w masach. Szczegóły godziłyby się z tern wyjaśnieniem. Podobny charakter nosi odejście Buddy podczas powodzi i uratowanie z niej Kaśjapy z uczniami. W powodzi uwydatnia się silny zamęt położenia. Woda wystąpiła z brzegów, małpy, zrywające spokojnie owoce z drzew, wkrótce będą zatopione, już przybywa na zalaną ziemię liczne ptactwo wodne, szuka pożywienia, pelikan łyka rybę, ukazuje się krokodyl, kwiaty lotosu silnie

poruszone. Bramini płyną na łodzi, potem zaś, uratowani, są na brzegu. Kaśjapa leży na ziemi w pozycyi zwanej „asztauga”, ze stopami nawewnątrz i głową opartą na dłoniach. Około niego rozkładają się poziomo kwiaty. Inni bramani w uwielbieniu. Oglądamy tu moment uwierzenia w naukę Buddy. Trzecia rzeźba przypomina scenę z legiendy, kiedy drzewo ołtarza, niechcące się palić, zapaliło się, dzięki Buddzie.

prawej mężczyzna w szacie królewskiej schodzi ze słonia, podtrzymywany przez karła, otoczony i obsługiwany przez niewiasty; wozy z rycerzami, słonie z jeźdźcami, strzelcy, muzykanci w głębi; po lewej stronie przybywa długa processya, niosąc kwiaty, naczynia z pachnidłami, sztandary; resztę płyty wypełniają grajkowie z róż-norodnemi bębnami; fujarki i zakrzywione w ślimak rogi wypełniają tło. Historyczność tej sceny potwierdza się obecnością lwów skrzydlatych, odznaki Cejlonu, oraz pawi, znaku dy-nastyi Maurya z Magadhy. Na drugiej belce (architraw) rozsnuwa się druga processya, czczą-

Pod względem technicznym części najbardziej znaczące są też i najwydatniejsze (np. ołtarz, łódź, brzeg). — Przechodzimy do seryi obrazów, które poniekąd historycznemi nazwać już możemy. Na filarze lewym torany, nawprost płyty ca płonkę figową i ślady stóp. Król, książęta, z pałacem bogów, wyrzeźbione drzewo wielkie, prowadzący konie, służba z naczyniami ofiar-obudowane tak, że gałęzie główniejsze wychyla- nemi, palankinami; w oddali miasto. Jest to

Jfl

•A

jr' v

ifi

[?-

7j

im

tfY-

°jp

//

iTrr

\W=a»4»

luN

z/

Fig. 180. Nirwana Buddy.

Płaskorzeźba z dolnego klasztoru pod Natłra, wpobliżu Sangao.

ją się z okien. Otaczają je szeregi pobożnych, w powietrzu przybywają bogowie, by je uwieńczyć. Wyobrażenie to figowca świętego „Bodhi” z Budda-Gaja, pod którym Budda doznał objawienia, z założoną przez króla Asiokę dookoła niego kaplicą. Dalej na jednym z architrawów widać historyczną processyę do figowca Bodhi w Gaja, przypuszczalnie przy wysyłaniu Mahindy, córki Asioki, na Cejlon, dla zaszczepienia tam różdżki ze świętego drzewa. Fakt rozchodzenia się buddyzmu, niezmiernej wagi dla cywilizacyi Indyj, spowodował właśnie powstanie jednej z najwspanialszych kompozycyj indyjskich płaskorzeźbowych: odtworzenie pochodu, udającego się po uszczknięcie różdżki apostolskiej. Ze strony przyjęcie na Cejlonie różdżki z Gaja. Ślady stóp są to owe z góry Sumanakuta. W wyniku całej tej mistycznej epopei nabiera Budda cech zwycięzcy rozkiełznanych żywiołów, wyższego wcielenia, ponad dawniejsze nieba i ostatnią naukę braminów,— postaci, która wpłynęła na bieg objawów społecznych, przed którą skłonili się królowie, która stała się centrem i apogeum cywilizacyjnem Indyj, ich wszechświatową, apostolską potęgą.— Charakter nabożeństwa i oddania czci posiada wszelkie cechy mistycznych dożynek, jak Panateneje — peryodyczne święto cywilizacyi greckiej, jak dożynki w Polsce są świętem wiejskich plonów. W traktowaniu kompozycyi z Sanczi dostrzegamy przede-wszystkiem symbolizm. Przedmioty nie posiadają znaczenia same przez się, lecz są znakami pewnych myśli. Sam temat wszystkich rzeźb ani razu realnie nie jest przedstawiony. I w istocie, jeśli, jak przypuszczać należy, Budda jest idealizacyą ducha najwyższą, to nieprzedstawienie ideału w jakimś kształcie realnym jest najwyższym hołdem i intuieyą artysty. Przypomina to poniekąd niedokończenie przez Leonarda twarzy Chrystusa w Wieczerzy Pańskiej. Przenosząc myśl szerzej na archi-tektonikę dagopu, ośmielimy się wypowiedzieć zdanie, że cześć dlań religijna i artystyczna nie tyle stosowała się do zmarłych przodków, ile do zjawiska ducha wogóle, w przodkach niektórych szczególnie przejawionego, oraz do momentu twórczości duchów w cywilizacyi. Wtedy postać Gautamy byłaby najbardziej podziwu god-nem uczestnictwem ducha indywidualnego w ruchu doskonaleń, czyli w życiu społeczeństw, a jego harmonia z naturą i ludzkością—dagopem najpotężniejszym. — W buddyzmie po raz pierwszy ukazuje się plastycznie samopoczucie cywilizacyjno - narodowe Indyj. W toranacli Sanczi widzimy wyraźne kontrastowanie pierwiastków, na których wspierają się narody; ludy przedstawione są pod postacią jeźdźców na lwie, na dromaderze, gdy Hindu dosiada świętego słonia. Podobne poczucie wyraża się w rzeźbie ze szkoły Gandhara (w muzeum Lahory), przedstawiającej armię Mary, napastującej Buddę, pragnącej go zepchnąć z dyamentowego tronu, z pod figowca Bodhi w Gaja. Wojsko to, złożone z wojowników strasznych i potworów, zawiera postacie w uzbrojeniach i strojach greckich, perskich, tybetańskich; dalej—rysy z greckiej mitologii, jak maskę Heraklesa, Meduzy, Cerbera i t. d.— Pod względem kompozycyjnym zauważyć się daje w rzeźbie ind. duże bogactwo: spotykamy motywy kompozycyi fryzowej, kolistej i przejścia między niemi, dalej piętrzenia, centraliza-cye, symetryę ścisłą, a jednak lekko naruszoną, czasami kapryśną, na pierwszy rzut oka dowolność. W kompozycyi indyjskiej dopatrywać się należy poniekąd źródła podziwianej słusznie, tak różnorodnej i śmiałej, kompozycyi japońskiej.— Buddyzm sam, jako kierunek filozoficzno - religijny, niechętnym był plastyce. Wzmożenie się, ilościowe szczególnie, objawów sztuki indyjskiej, datuje od upadku buddyzmu (VI — IX wieku po Chr.). Rozpoczynający się okres nowy, neobra-miński, użył buddyzmu, niby olbrzymiej dźwigni, dla wskrzeszenia całego panteizmu Indyj pierwotnych, wszystkich jestestw boskich, do upostaciowania ich, a raczej odtworzenia światopoglądu i kształtów fantastycznych, w masach ludowych nieustannie żywych. Przewaga biegunu abstrakcyjnego w artyzmie nie mogła długo się ostać tam, gdzie harmonia opierała się także na nieskończoności ruchu. Stąd Indye, wchłonąwszy buddyzm, tern potężniej poruszyły i odtworzyły drugi biegun harmonii i wszystkie symbole objawowe i ruchowe. Miejsce Buddy zastąpiły wkrótce postacie żywiołów, bogi bramińskie: Brahma, Wisznu, Sziwa, bóstwa niższe, demony. Obrazy ruchu ludzko - historycznego ustąpiły przed gigantyczną fantastyką histo-ryi bogów. Wynikło huraganowe życie tłumów: bóstw, potworów i ludzi (w Ellorze). Postać męska, która w buddyzmie tak wyłącznie myśli-cielskich cech nabrała, staje się tysiącznym kształtem wszystkich różnorodnych właściwości ludzkich w zolbrzymieniach i przesadach. Kobieta przestaje być wyłącznym znakiem macierzyństwa i szczęścia, walczy (Durgi, żona Sziwy, w Maha-malaipur), roztacza dzieje swych miłości (Sziwa i Parvati w Elefancie), wzbiera rozkoszą, miękkością, poddając nawet mężczyznom zmysłowość — pragnienie, nie czynu, lecz słodyczy. Wszystkie twory realne i fantastyczne, w splotach, bardziej namacalnych, niż przewód czy ch, osnuwają obecnie, z początku groty po-buddyjskie, potem architekturę pagod. Efekt tych dzieł, fantastyczny, oszałamiający, graniczy z widziadłami snu, podnieceń, obłąkań. Artyzm neobrahmański kładł nacisk na realność fantastyki. Jednocześnie kontrastował ją z rzeczywistością w świetle, srebrząc ów świat, złocąc go, rzeźbiąc w alabastrze i kości, w białych lub czarnych marmurach, w bazalcie, hebanie, w czarnych granitach,— bądź znów realizując silniej jeszcze boskie symbole w terrakocie i drzewie, malowanych, ubranych, żywych. Objawy to równoległe mrokom mistycznym pieczar, słoneczności pagód, przejściowym między niemi grotom, jak Kailasa w Ellorze. Tak więc neobrahmanizm kończy epokę narodowej sztuki indyjskiej harmonizacyą jej w żywiołowym ruchu. Fantastyka przybliża się, rysy realne wyrwane zostają realności. Harmonia polega na zawrotnej transfuzyi biegunów ruchu i spokoju, na zetknięciu się ogłusza-jącem metafizyki z dotykalnością. Tak więc sztuka indyjska z odczucia i obserwacyi dynamiki i kinetyki duchowej stworzyła dwie harmonie: jedną w równowadze, drugą w wirze, a źródłem obu było odczucie harmonii natury— wedyjskie.

Malarstwo, z wielu danych teoretycznych, dokumentów i śladów, musiało posiadać w Indyach wybitne znaczenie. Pałace zawierały galerye obrazów legendowych i historycznych: osoby przywatne kast wyższych, bez różnicy płci, umiały malować podobizny. Pozostało jedynie kilka fresków w grotach buddyjskich w A-dżancie. Odpowiadały one treścią i artyzmem płaskorzeźbom z Sanczi. Ciekawe są malatury gwaszowe, lub werniksowane, na szkle, przedstawiające bóstwa neobrahmańskie, i tak samo robione sceny z życia.

Sztuki dekoracyjne w Indyach były i są rozwinięte znacznie, równie pod względem wszechstronności, jak i doskonałości odwiecznie wypró-

J. Musz.

³/₂₂. Oczywiście, owe

22 >

bowanej techniki. Badacze współcześni zaznaczają w motywach silne wpływy zachodnio-azya-tyckie i egipskie. Rozwinięte są przedewszyst-kiem roboty snycerskie, inkrustacye, rzeźby w kości słoniowej, w kamieniach, bronzy, terrakoty, emalie, niella; duże znaczenie ma złotnictwo, jubilerstwo, wyrób broni, sporządzanie cennych tkanin, haftów, znanych już w Starożytności.

Literatura przedmiotu. O architekturze indyjskiej —u M. Maindrona „L’art indien”. Tamże o dekoracyi. O epoce buddyjskiej, a specyalnie o rzeźbie—A. Grünwedel „Buddhistische Kunst in Indien” (Berlin 1900); dokładny spis literatury do sztuki buddyjskiej. Dzieła klasyczne: Langlès „Monuments anciens et modernes de l’Hindoustan” (Paryż 1821, 2 tomy); A. Cunningham „The Bilsa Topes” (Londyn 1852); J. Fergusson „Handbook of architecture” (Londyn 1855, tom I); Danieli „Excavations of Ellora” (fol. duże).

Muzyka indyjska. Jak historycy poczytują Aryów za praojców ludów t. zw. indo-europejskich, a filologowie sanskryt za język prastary w rodzinie tych ludów, tak też i M-kę I-ską uważać mamy prawo za pra-matkę muzyki dzisiejszej. Bo to już wątpliwości nie ulega, że w literaturze sanskryc-kiej, starszej od greckiej co najmniej o jaki dziesiątek wieków, znajdują się wzmianki najdawniejsze o muzyce, a w tej muzyce ślady najstarszego, niewątpliwie pierwotnego systema-tu muzycznego, którego podstawę stanowił tri-chord, złożony z dwóch interwalów różnej wielkości i różnie kombinowanych; np. cd-f, ef-a, e-ga, h-de, i t. d. Proste połączenie dwóch takich trichordów wytworzyło hexachord, taki np. c-d-f-g-a-c, czyli pięciodźwięk (powtórzenia bowiem dźwięku c w oktawie nie bierzemy w rachubę) pod względem wzajemnego stosunku interwalów odpowiadający najzupełniej takiej gamie łamanej, jaką wytworzyłby szereg dźwięków, wydobywanych z samych tylko czarnych klawiszów fortepianu, poczynając od któregokolwiek z tych klawiszów. Np. od Des: Des es, ges, as, b, des; albo od Es: Es, ges, as, b, des es; albo od Ges: Ges, as, b, des, es, ges, i t. d. Tak ukształtowany hexachord zwie się ową sławną gamą indo-chińską, na której osnuwa-no pieśni, do dziś-dnia zachowane w muzyce ludowej, wielu narodów pochodzenia aryjsko-mongolskiego (są jej ślady i w pieśniach polskich), a najwięcej w muzyce chińskiej i szkockiej. Jak u wszystkich ludów starożytnych, równie i u Indyan muzyka i poezya były ściśle skojarzone z religią. Pieśni ich i hymny najdawniejsze, spisane w języku sanskryckim, stanowiące najstarsze pomniki literatury indyjskiej, doszły do naszych czasów w czterech zbiorach, noszących ogólną nazwę We da; mianowicie: Rig-weda, Samaweda, Jadżurweda i Atarwaweda. Każdy z tych zbiorów dzieli się na trzy części, z których pierwsza, zwana Sanhita, obejmuje dział hymnów i pieśni, części zaś pozostałe zawierają w sobie przepisy rytualne, legendy i t. p. Jak się z tych pieśni dowiadujemy, na dworach książąt znajdowali się śpiewacy urzędowi, zwani Riszi, którzy prócz pieśni religijnych składali też pieśni pochwalne na cześć swych władz-ców. „Gardzi Indra młodzieńczy ofiarą bez pieśni” — mówi jeden z hymnów, co poucza, że obrzędy religijne spełniano przy wtórze muzyki. W innym hymnie mówi poeta, że: „Jak królom pieśni pochwalne, tak Somie (upajający sok roślinny) domieszka mleka dodaje sławy”. W innej znów pieśni znajdujemy wzmiankę o arfie: „Niech dźwięczą arfy, niechaj jej struny drżą i rozbrzmiewają, cześć Indrze ta pieśń wy-chwalna wygłasza”. Według mitologii indyjskiej bogiem muzyki był Nareda. Przedstawiano go w postaci urodziwego młodzieńca, grającego na vinie, najstarszym i najulubieńszym instrumencie indyjskim, który ofiarowała ludziom bogini Sarasvati, małżonka Brahmy. Lubo Nareda był uważany za wynalazcę i boga muzyki, nie jego, lecz Indrę otaczały geniusze muzyki, zwane Gandarvas i Apsaras. Pierwsze z nich, śpiewając, same sobie towarzyszyły na instrumentach, drugie śpiewały i tańczyły jednocześnie. Liczba tych geniuszów była niezliczona. W „Lalita Vistara”, świętej księdze buddystów, jest wzmianka o wykonaniu przez myriady Apsar hymnu na cześć Buddy, przy akompaniamencie 84 000 bębnówl... Prócz tych geniuszów żyło w Olimpie indyjskim siedem nimf, zwanych Svaras, które opiekowały się muzyką, mianowicie: Sardya, Riczalba, Gandhara, Madyama, Panczama, Dai-wata i Niczada. Pierwsze zgłoski nazwiska każdej z tych nimf: sa, ri, ga, ma, pa, da, ni, posłużyły teoretykom indyjskim do oznaczenia siedmiu tonów, składających późniejszą gamę indyjską, która pierwotnie, jak to wyżej zaznaczyliśmy, składała się z pięciu tonów. Ta gama siedmiotonowa, powtórzona trzykrotnie, wytworzyła trzyoktawową skalę muzyki indyjskiej, odpowiadającą naszej gamie A-dur — ale odpowiadającą tylko pozornie, gdyż w rzeczywistości różniła się ona stosunkiem interwalów, śród których znajdowały się odległości dla naszego ucha nie-pochwytne, jak ćwierćtonowe i jeszcze mniejsze. Stara bowiem oktawa indyjska dzieliła się, nie, jak nasza, na sześć całych tonów, czyli na dwanaście półtonów, lecz na dwadzieścia dwa podtony (części), zwane struti, a stosunki interwalów teoretycy indyjscy wyrazili w liczbach:

4/    3/    2/    4/    4/    3/

/22» /22 » /22» / 22 • / 22» /

struti istniały jedynie w teoryi, w praktyce bowiem, w śpiewie, a tembardziej w grze na instrumentach muzycznych, stosowane być nie mogły. Równie też na seryo brać nie można szesnastu tysięcy tonacyj, wspomnianych w świętych księgach Indyan. Według ich mitologii, gdy bożek Kryszna żył na ziemi pod postacią

zaś ściślejszym tylko języki fleksyjne, pochodzenia indoeuropejskiego, stanowiące jedną z dwuch rodzin grupy aryjskiej, mianowicie indyjską; drugą zaś rodzinę tej grupy tworzą języki irańskie. Oprócz języków szczepu indoeuropejskiego pokaźną liczbę języków na tym półwyspie przedstawiają języki dekańskie, o budowie aglutyna-cyjnej czyli przyczepkowej, zwane ogólnie jęz. drawidyjskiemi (ob. Encykl. t. XVI, 974 ns.). W rozwoju języków rodziny indyjskiej rozróżniamy trzy okresy. I) Przedstawicielem okresu najstarszego czyli staroindyjskiego jest język sanskrycki. Nazwa ‘sanskryt’ (samskrta-bhâsâ) oznacza właściwie doskonały, skończony, tyle co klasyczny. Jest to język święty braminów i uczonych, język religijny, prawny i literacki; w nim napisane są księgi, wędami zwane, obejmujące zbiór pieśni, hymnów religijnych, modlitw i formuł ofiarnych i t. p., oraz utwory bogatej literatury świeckiej : zabytki poezji opisowej, dramatycznej i lirycznej, bajki, powieści, przysłowia, dzieła gramatyczne, retoryczne, filozoficzne, astronomiczne, medyczne i techniczne. Sanskryt, jako język starożytnej wiedzy Indjan, stał się wcześnie przedmiotem badań naukowych, przedewszystkim uczonych angielskich, jak Wil. Jones, Colebrooke, Carey, Wilkins, Wilson i in., którzy pracami swemi przygotowali i uczynili możliwym ukazanie się następnie głównego dzieła Boppa. W ten sposób badanie sanskrytu wywołało nową naukę, zwaną gramatyką porównawczą języków indoeuropejskich. Kiedy sanskryt przestał być językiem żywym i został językiem piśmiennym braminów i uczonych (podobnie jak łacina w Europie) trudno ściśle oznaczyć; w wieku VI-ym przed Chr. był już tylko językiem wyższych warstw, dla masy narodu nie był już zrozumiały i dla tego Budda nauczał w języku późniejszym (mâgadhî); w III-im wieku pd. Chr. król Aśóka kazał po całym terytorjum kraju rzeźbić rozkazy swoje w różnych narzeczach, nigdzie jednak w sanskrycie; w wiekach około narodzenia Chrystusa sanskryt, jak pokazują zabytki z tego czasu, przyjął już wiele form gramatycznych z narzeczy późniejszych i obcych; przy spółczesnym zaniedbaniu nauki sanskrytu, zanikły też poprzednie subtelniejsze różnice synonimowe i syntaktyczne, natomiast rozwinęły się próżne bombastyczne sposoby mówienia, zwłaszcza zbyteczne upodobanie w tworzeniu wyrazów złożonych i t. p. Wielkie znaczenie języka sanskryckiego dla językoznawstwa porównawczego spoczywa w najstarszych zabytkach piśmiennych tego języka. Znaczenie to przeceniano nieraz zbytecznie, poczytując język sanskrycki za matkę innych języków indoeuropejskich (podobnie jak łacina jest matką języków romańskich) i że w nim znajdują się wyjaśnie-Indyjskie języki w obszerniejszym znaczeniu nia wszelkich zjawisk spotykanych w innych ję-zowią się wszystkie języki, żyjące i wymarłe, zykacli; gdy tymczasem, wiadomo, że język sta-zawarte w granicach Indostanu; w znaczeniu rożytnych Indów jest tylko bratem innych języ-

pasterza, 16 000 nimf, zwanych Gobi, wabiło go pieśniami i tańcem. Wtedy - to każda z tych nimf wytworzyła jedną tonacyę, czyli modłę. W rzeczywistości istniało w teoryi tylko 36 tonacyj, (z tej liczby odpadło z czasem kilkanaście), a w praktyce zwykle sześć. Z tych tonacyj, jedna, zwana Welewali (f-g-a-c-d) odpowiadała w zupełności pięciotonowej gamie chińskiej, ślady zaś gamy pięciotonowej, zwanej Carnati (g a-c-d-e), oraz (rzadziej) sześciotonowej Lelita (a-h-c-d-f-g) znajdują się w pieśniach ludowych ruskich i polskich, a najwięcej w szkockich. Me-lodye nutowano literami alfabetu sanskryckiego. Czy Indowie używali w praktyce znaków podwyższania i obniżania dźwięków, na to dowodów pewnych nie posiadamy; znane są tylko nazwy, oraz znaki, któremi określali wartość nuty całej, pół-nuty, ćwierć-nuty i dwa razy wiązanej (nie ma śladu, żeby używali nut raz wiązanych). Instrumenty, zwane ogólnie Tura, dzieliły się ua cztery klasy. Pierwsza, zwana Tut, obejmowała całą gromadę instrumentów strunowych, druga, Bihut, wszystkie instrumenty perkusyjne z błonami; trzecia, zwana Guza, instrumenty perkusyjne, których używało się po dwa jednocześnie; czwarta, Sanguo—wszystkie instrumenty dęte. Najstarszym i najpopularniejszym z instrumentów jest wyżej już wspomniana vina. Składa się z rury cylindrycznej bambusowej, długiej około 3-ch stóp, a szerokiej od 3—4 cali, na której znajduje się siedem strun metalowych, nawiązanych na siedem kołków. Rezonansu dostarczają dwie tykwy wydrążone, przymocowane do tyłu viny, w jej górnym i dolnym końcu. Na całej długości Viny znajduje się pod strunami 19 podstawków ruchomych, które dają się układać w gamę chromatyczną o dwóch oktawach, od A do à. Prócz Viny znajdowało się w użyciu wiele innych jeszcze instrumentów strunowych, podobnych do gitar i mandolin dzisiejszych, jak Magudi o czterech strunach, Saro trzystrunowa, Sarungi (po sanskrycku Sar-varasa) o sześciu strunach zwierzęcych i metalowych i bardzo popularna Sitar. Z iustrumen-tów dętych: Nagasaran — rodzaj małego oboju z czterema dziurkami—róg Nursing, flety i trąbki; z perkusyjnych: bębny, tamburyny, żele, dzwonki i inne. W literaturze sanskryckiej dochowała się dość znaczna liczba dzieł teoretyczno-muzycznych, noszących tytuły tak oryginalne, jak: Zwierciadło gam, Zwierciadło melodyi, Morze uczuć, Zachwyt społeczeństwa i t. p. W świętej księdze Narayan, znajduje się nawet traktat wierszowany o muzyce, śpiewie, grze ua instrumentach strunowych, pantomimice i tańcu. Szczegóły o tańcu i tancerkach w Indyach ob. pod wyr. Bajadery (w T. VI str. 723).

A. Pol.

ków indoeuropejskich. 2-gi okres w rozwoju języka staroindyjskiego jest średnioindyjski; wyniknął on ze stanu poprzedniego wskutek pewnych zmian przeważnie fonetycznych (zamiana niektórych głosek, np. ś, s na s, skracanie zgłosek zamkniętych, upodobnienie grup spółgłoskowych, np. tr w tt, st w tthit. p.), częścią i morfologicznych (utiata wyrazów, nowotwory i in.). Języki tego okresu czasu nazywają się prakry c-kiemi (prâkrta-bhâsâ czyli język poddanych); poczet ich jest znaczny, stosunki jednak pokrewieństwa, miejsca i czasu nie są ściśle określone. Hornie, znakomity orjentalista (ob.) rozróżnia prakryt stary (około r. 500 przed Chr. do 500 po Chr.) i średniowieczny (ok. 500 do 1200 po Chr.). W pierwszym uwydatniają się trzy grupy: 1. północno-zachodnia czyli prakryt apabhramsowy (tj. skażony) w granicach pomiędzy linją od Bombaju do źródeł Indu i jego dopływów. Formą jego literacką jest t. zw. narzecze gâthas (pieśniowe), tj. język pieśni, które weszły do niektórych pieśni buddyjskich, i język pewnych napisów. 2. prakryt wschodni albo mâgadzki (mâgadhi), ograniczony linją poprowadzoną od Allahabadu na północ do Himalajów, na połud. - wschód do morza, zachowany w pewnych napisach. 3. prakryt południowo-zachodni albo prakryt właściwy, pomiędzy półn- zachodem a wschodem na południe od Dżam-ny i do linji wiodącej od Goy do uścia Goda-wary (stąd ku południu języki drawidyjskie); w części południowej tego kraju podług Hörulego była ojczyzna języka pâli, tj. języka kościelnego i literackiego południowych Buddystów Cejlonu. Inne narzecza: na półn.-zachodzie śuraseń-skie i apabhramsowe; stąd na wschód w północnej części starego prakrytu właściwego aż do Himalajów narzecze mahârâstrî i mâgadhî (znane z napisów króla Aśóki) i in. Narzecze mahârâstrî w literaturze znajduje się w dwuch odmianach: w jednej spisane są księgi święte Dżajnów, inną zaś odmianę zawierają dzieła braminów. 3-ci okres nowoindyjski: stopniowo z dawnych narzeczy prakryckich rozwinęły się języki nowoindyjskie, któremi mówi około 40 miljonów ludności w północnej części Indji, obejmującej ²/₃ całego półwyspu. Języki te w porównaniu z prakrytem odznaczają się wielkiemi zmianami głosowemi i zupełnym prawie przekształceniem składu morfologicznego wyrazów: dawna fleksja zanikła i zastąpiona została no-wemi tworami, mianowicie wyrazami, posiadają-cemi niegdyś znaczenie samoistne, a teraz przy-czepianemi do innych jako cząstki pomocnicze dla wyrażenia względów deklinacyjnych i konju-gacyjnych, przy czym w konjugacji powstały liczne formy złożone; obok tego do słowozbioru tych języków dostało się z biegiem czasu wiele wyrazów przejętych z arabskiego, perskiego, mongolskiego i tureckiego, często nawet bez zmiany obcych postaci gramatyczuych. Wskutek zmian tych języki nowoindyjskie oddaliły się więcej od prakrytu, aniżeli ten od sauskrytu. Mówi się zwykle, że języki nowoindyjskie utworzyły się około wieku X-go po Chr., albo nieco wcześniej; w istocie zabytki wielu z tych języków do tej epoki odnieść należy, wogóle jednak starożytność powstania tych języków jest nierównie dawniejsza, ponieważ, ściśle rzeczy biorąc, są one tylko dalszym ciągiem starożytnych narzeczy prakryckich. W wielkiej liczbie języków nowoindyjskich, których Lassen (Indische Alterthümer II) wylicza 26, rozróżnić można grupy następujące : Sindhi w okolicach dolnego Indu (z jęz. Lari, Thareli, Siraiki) i Pendżabskie w porzeczu Indu (północ. Pendżab i Multański) język Gudżaracki wschodni przy zatoce Kacz, języki objęte nazwą Hindi (ob.), Bengali, N ai pâli na północ od Hindi w kraju Himalajskim, ku południu od wschodniej odnogi Hindi O ri ja, na południe od zachodniej odnogi Hindi Marâthî (Konkanî, Dâ-khanî, południowy Marâthî). Oprócz tych jest jeszcze język Hin du s tanski, powstały w w. XI-ym, w epoce panowania Mongołów, wskutek zmieszania się języka hindi z mową perską ma-hometańskich zdobywców Indji. Słowozbiór jego przyjął mnóstwo wyrazów arabskich i perskich. Jako język piśmienny używa abecadła perskiego, właściwie arabskiego, z dodatkiem kilku znaków (ob. Encykl. XXVIII, 997). Podobnie persko - arabskim abecadłem posługują się języki pendżabskie i sindhi, gdy tymczasem inne języki uowoindyj-skie używają abecadła utworzonego z sanskryc-kiego dewanagari.—W stronie północo-zachodniej Indji żyją pewne języki, stanowiące przejście do języków irańskich, am.: kaszmirski na półu.-wschód od Pendżabu; jęz. afgańskie, albo pasztu, w Afganistanie; kafirskie (sija-posz) w Kafirystanie czyli Hindukuszu, i dardyj-skie w Dardystanie, na półu. - zachód Himalajów. — Do nowoindyjskich wreszcie języków należą także języki cygańskie (ob. Encykl. XIV, 532). Wprawdzie w mowie Cyganów znajduje się mnóstwo naleciałości z języków wszystkich prawie ludów, z któremi oni mieli styczność w czasie odwiecznych swych wędrówek : są tam przymieszki perskie i armeńskie, dowodzące pobytu Cyganów w starożytności w tych okolicach Azji, gdzie mówiono językami irańskiemi; są wyrazy greckie, nabyte na gruncie europejskim, następnie rumuńskie, madziarskie, słowiańskie, niemieckie i t. d.; z tym wszystkim jednak rdzeń i budowa języka cygańskiego pozostała indyjska i okazuje się, że pozostaje on w najbliższym związku z językami północno-zachodniej rodziny indyjskiej.—Literatura. Teod. Benfey „Vollständige Grammatik der Sanskrit-Sprache” (Lipsk 1852); W. D. Whitney „A. Sanskrit gram-mar” (Lipsk 1879); M. Müller „Sanskrit-Grammatik in Devanâgarî und lateinischen Buchstaben”, przekład z angielskiego przez Kielhorna i Opperta (Lipsk 1868); I. Wakernagel „Alt-

ków nowoindyjskich.

indische Grammatik” (Getynga 1898); B. Delbrück „Altindische Syntax” (Halla 1888); 0. Böhtlingk i R. Roth „Sanskrit-Wörterbuch” (Petersburg 1855—75, 7 tomów; wydanie mniejsze 7 tomów, 1879 — 89); Chr. Lassen „Insti-tutiones linguae Pracriticae” (Bonn 1837); i R. Pischel „Grammatik der Prakrit - Sprachen” (Sztrasburg 1900); E. W. A. Kuhn „Beiträge zur Pali - Grammatik” (Berlin 1875); R. C. C h i 1-ders „Dictionary of the pali language” (Londyn 1875); Fr. Ksaw. Malinowski „Gramatyka sanskrytu” (przekład Boppa, Poznań 1873); I. Beames „A comparative grammar ofthe modern Aryan languages of India” (Londyn 1872— 79, 3 tomy); E. Schlagintweit „GeographischeVerbreitung der Volkssprachen Ostindiens” (Sprawozd. z posiedź. Ak. w Monachjum: «Sitzungsberichte»

1875); Cust „The languages of the East Indies” (Londyn 1878); E. Greaves „Grammar of modern Hindi” (Benares 1896); „Grundriss der Indo-arischen Philologie und Altertumskunde”, założone i rozpoczęte przez J. Bühl er a, wydawane w dalszym ciągu przez F. Kielhorna (Sztrasburg 1896 nst.); G. A. Grierson „Linguistic Survey” (Kalkutta 1898), wielce ważne dla badań języ-

A. A. K.

Bibliografia liter. Wedy: Muir „Original Sanskrit texts, transi, into English” (wyd. 2-e Londyn 1868 — 73); „Rig Veda, trad. de A. Langlois” (Paryż 1873); „Rig Veda, übers, v. A. Ludwig” (Praga 1876—1888, 6 tomów); „Vedic Hymnes, transi, by Max Müller and Oldenberg” (t. XXXII

1    XLVI „Sacred Books of the East”, Oksford 1891, 1897); „The Rigveda, metrically transi, by T. Griffith”; „Samaveda”, tekst z tłómaczeniem niemieckiem wydał Benfey (Lipsk 1848); „Samaveda”, przekład angielski wydał Griffith (Benares 1893); „Yajurveda transi, by Griffith” (Benares 1899); „Atharvaveda transi, by Griffith” (tamże 1897, 2 tomy; z opuszczeniem hymnów mniej ważnych); „Atharvaveda transi, by Bloom-field” prozą tom XLIII „Sacred Books of the East”. E. Burnouf „Essai sur le Veda” (Paryż 1863); H. Zimmer „Altindisches Leben” (Berlin 1879); A. Bourguin „Le panthéisme dans le Veda” (Paryż 1886); Oldenberg „Die Hymnen des Rigveda” (Berlin 1888); tenże „Die Religion des Veda” (tamże 1894). Bergaigne „La religion védique” (Paryż 1878 — 83, 3 vol.); Aufrecht „Catalogua Catalogorum” Lipsk 1891 (Supplement 1896) podaje listę rękopisów sanskryckich w porządku alfabetycznym dzieł i autorów. „Sata-patha Brahmana, transi, by Eggeling” w „Sacred Books” 5 vols.— Up ani s z ad y: „TheUpa-nishads, transi, by Max Müller” (Oksford 1879,

2    tomy) w „Sacr. Books.” vol. I i XV; „Sechzig Upanishads uebers. von p. Deussen” (Lipsk 1897), ze wstępem wybornym). P. Reinaud „Matériaux pour servir à l’histoire de la phil. de l’Inde” (Paryż 1876 — 1878, 2 tomy). P. Deussen „Die Philosophie der Upanishads” (Lipsk 1899); jest to 2-a połowa t. I Hist. fil.— Sutry: przekład angielski Sutr ważniejszych wyszedł w „Sa-cred Books” (tomy XXIX i XXX), a niemiecki w „Indische Studien” (t. XV), oraz oddzielnie Stenzler „Asvalayana Grihya Sutra” (Lipsk 1864—65). Knauer „Gobhila Grihya S.” (Dorpat

1887). Stenzler „Paraskara Grihya” (Lipsk 1876). Hillebrandt „Ritual Literatur” w Encykl. Biihle-ra 1897.—Filozofia: „Samkya Karika”, tekst z kommentarzem Gaudapady i tłóm. ang. wydali: Colbrooke i Wilson (Oksford 1837); „Sankhya pravachana - bhashya übers, von Garbe” (Lipsk 1889); „Sankhya tattva kaumudi” przełożył Garbi na język niemiecki (Monach. 1892) i angielski (Bombay 1896) „Die Sutras des Vedanta, text

u. übers, von Deussen” (Lipsk 1887); toż samo dzieło w przekładzie Thiebauta w „Sacr. Books” t. XXXIV (Oksford 1890 i 1884— 96). Cole-brooke „Essays on the Religion and Philosophy of the Hindus” (Londyn 1882). Deussen „Das System des Vedanta” (Lipsk 1883). M. Müller „Three lectures on the Vedanta philosophy” (Londyn 1894). M. Müller „Six Systems of Indian Philosophy” (Londyn 1899); R. Garbe „Die Sankhya Philosophie” (Lipsk 1894); P. Marti-netti „II Sistema Sankhya” (Turyn 1896); Cha-kravarti „Yoga Sastri. Lectures on Hindu religion, philosophy and Yoga” (Kalkuta 1893). Davies „Hindu Philosophy” 1881; „Dharma Sutras” (Apostamba, Gautama, Vasishtha i Baudh-yana) transi, by Buhler” w „Sacred Books” (wyd. 2-e Oksford 1897); „Les Lois de Manou trąd. par Loiseleur Deslongchamps” (Paryż 1875);

F. Johaentgen „Ueber das Gesetzbuch des Manu” (Berlin 1863).— Epopeja: „Le Ramayana, trad. par Fauche” (Paryż 1864, 2 t.; na jęz. ang. przełożył prozą M. N. Dufft [Kalkuta 1894] i wierszem Griffith [Benares 1895]). H. Jacobi „Das Ramayana” (Bonn 1893); Baumgartner „Das Ramayana” (Freiburg 1894); „Le Mahabharata, trad. par H. Fauche” (Paryż 1863—72, tom. 10); „Mahabharata”, przekład ang. Dutta (Kalkuta 1876, 5 tomów). S. Dahlmann „Das Mahabharata als Epos und Rechtsbuch” (Berlin 1895). Eicboff „Poésie héroique des Indiens” (Paryż 1860).—Poematy Kavya „Budhacharita, transi, by Cowel” („Sacr. Books” vol. XLIX); „Ragliuvan-sa, transi, by Ivalaprasad” (Bombay 1895), przekład franc. Fauche’a (Paryż 1865); „Kumara-sambhava transi, by Griffith” (Londyn 1879); „Bhattikavya transi, by Kaie” (Bombay 1897), przekład niem. Schütza, który także przełożył poematy „Kiratarjuniya” (Bielefeld 1837, 1843) i „Sisupalavadha” (Bielefeld 1843). Bühler „Die indischen Inschriften und das Alter der ind. Kunstpoesie” (Wiedeń 18y0); Huth „Die Zeit des Kalidasa” (Berlin 1890). — Liryka: „Ritu-sanhara”, przekł. łaó. i niem. Bohlena (Lipsk 1840); „Meghadutta übers, von Hirzel” (Zürych

1846); „Gatakarpara übers, von Dursch” (Berlin 1828); „Chaurapanchasika übers, von Solf”

J. K.

(Kiel 1886), a po ang. Arnold (Londyn 1896); „Gita - Govinda übers, von Rückert” (Lipsk); „Vishnu-Purana transi. by Wilson” (Londyn 1864— 1870, 5 tomów); „Bhagavata - Purana trąd. par Burnouf” (Paryż 1840 — 47, 4 tomy). Böthlingk Otto „Indische Sprüche sanskr. u. deutsch” (Petersburg 1870—1873, 3 tomy); Bhartrihari „Les Stances erotiques, morales et religieuses, trąd. par Regnaud” (Paryż 1875); L. D. Borkowski „Setki Bartryhariego” (Poznan 1845); Canakiya „Stances morales, trad. par E. Monseur” (Paryż

1887); R. Schmidt „Beiträge zur ind. Erotik” (1902, wyszła połowa tomu I); „Panchatantra übers, von Fritze” (Lipsk 1884); „Hitopadesa übers, von M. Müller” (Lipsk 1844); „Suka-Sa-ptati übers, von R. Schmidt” (Kiel 1894); F. Burton „Vikram and the Vampire” (Londyn 1893); „Khatasaritsagara übers, von Brockhaus” (Lipsk 1839—1866); Loiseleur - Deslongchamps „Essai sur les fables indiennes” (Paryż 1838); A. Wa-gener „Essai sur les rapports, qui existent entre les apologues de l’Inde et les apologues de la Grèce” (1852); H. Varnbagen „Ein ind. Märchen auf seiner Wanderung” (Berlin 1882); Goblet d’Alviela „Ce que Finde doit à la Grèce” (Paryż 1897); M. Müller „A History of ancient Sanskrit Literaturę” (Londyn 1859); A. Weber „Akademische Vorlesungen über ind. Literaturgeschichte” (wyd. 2-e Berlin 1876): Manning „Au-cient and Mediaeval India” (1869, z ilustr., 2 t.): Dr L. Schröder „Indiens Litteratur und Cultur in histor. Entwickelung” (Lipsk 1887); Soupe „Etude sur la littérature indienne” (Paryż 1877); Monier Williams „Indian Wisdom” (wyd. 4-e Londyn 1892); Romesh Chunder Dutt „A history of Civilisation in ancient India based on Sanscrit literaturę” (Londyn 1893, 2 t.); R. W. Fraser „A literary History of India” (Londyn 1898); Pramatha Nath Bose „A history of Hindu Civilisation during British Rule” (Kalkuta 1894—96, 3 t.,

4-y zapowiedziany); A. Macdonell „A history of Sanskrit Literaturę” (Londyn 1900).— Do literatury w jęz. ind. nowożytnych: Garein de Tassy „Histoire de la littérature hindouie et hindosta-nie” (Paryż 1879, 3 t.); Grierson „The modern Vernacular Literaturo of Hindustan” (Kalkuta 1889); R. Chunder Dutt „The literaturę of Bengal” (Kalkuta 1885).— U nas: T. Krasnosielski „Literatura Indyjska” tom I „Dziejów literatury powszechnej” (Warszawa 1880); J. A. Święcicki „Historya literatury Indyjskiej” (Warszawa 1902, str. 462)—jest to IV tom „Hist. Lit. Pow.” tegoż autora.    J- A-

Indowie, ob. Indostan (antrop. i etnogr.).

Indra, jedno z najwyższych bóstw indyjskich z okresu wedyjskiego, tj. przed-bramańskiego. Liczne hymny Wedów opiewają go, wymieniając ród i dzieciństwo, czyny bohaterskie i władzę, tak, iż uważne ich odczytanie dać może zupełny obraz postaci I-y. Jest on przedewszystkiem twórcą i władzcą nieba jasnego, dzierżycielem

Kucyki. Powi». Ilaiir. Ze». 288 T, XXX

strzały piorunowej, a przytem dzielnym łucznikiem; toczy wieczną walkę z wrogami pogody i deszezów (jak w strefach północnych dobre bóstwa mocują się z duchami mgieł i lodów); razi pociskami złośliwego Wr^trę (—zakrywacz), Susznę (—suszyciel) i smoka Ahi; uwalnia z niewoli „krowy niebieskie” (chmury deszczodajne) i sprowadza wody obłoków na spragnioną ziemię. Strzałę piorunową, złocistą, o czterech ostrzach, wykuł dla niego Twasztry (ob.); błyszczy ona jak słońce, jest może samem słońcem. I. stoi na wozie złotopromiennym, ciągną go dwa rumaki bułane, złotogrzywe, strojne w pawie pióra. Towarzyszą mu lotne wiatry, Maruty, i straszliwy ojciec ich Ru dr a (ob.), niszcząc nieprzyjaciół na skinienie pana. To też Indowie w walkach ziemskich prośbę o zwycięstwo nie do innego bóstwa, lecz tylko do I-y zasyłają—i z tego względu nazwać go można ich bogiem nawskroś narodowym. Pieśni we-dyjskie wspominają też ojca jego, Dyausa (=Zeus, Jovis), ale ten już tonie w mrokach przeszłości i tylko imieniem swojem mówi o światłości, przypominając wspólno-aryjskich Dziwów i litewskiego Dewasa. Jak bojownik ziemski zagrzewa się ożywczym trunkiem przed walką, tak też I. w hymach Wedów raczy się aż do zapamiętania sokiem somy (podobno i rzecz i wyraz równa się naszemu chmielowi), przynoszonym mu w ofierze pobożnych, z prośbą o przewagę w bitwie i o rozmnożenie bogactw. W okresach po-wedyjskich imię i postać I-y powoli znikać zaczyna, ustępując miejsca innym bogom i pojęciom. Mieszka on teraz na górze Meru, otoczony gronem śpiewających Gandharwów i tańczących Apsar, i zrzadka tylko do walki z wrogami bogów występuje. Wyobrażany bywa zwykle w postaci siedzącej, z czterema rękami i ciałem, pokrytem oczyma.—Por. literaturę, wskazaną na końcu artykułu Bramini, i nadto: Wurm „Geschichte der indischen Religion” (od str. 34); Perry „Indra in the Rigveda” w „Journal of the Amer. Orient. Society” (t. X); Holtzmann „Indra im Mahäbhärata” w „Zeitschrift d. deutsch. Morgenl. Gesellschaft” (t. XXXII).

Indra, rzeczka, dopływ Dźwiny zachodniej, stanowi granicę między powiatami Dyneburskim a Drysieńskim, począwszy od wsi Mała Indryca aż do Dźwiny.

Indragiri, rzeka w środkowej części wyspy Sumatry, w górnym biegu zwana Umbilingi, w średnim Kwantan, w dolnym I. Źródło ma w stronie południowo - wschodniej od Pandangu, w rezydencyi hollenderskiej tegoż nazwiska, przepływa przez jezioro Sinkara na płasko-wzgó-rzu Menang - Kabau, potem zwraca się całkiem ku wschodowi i wpada do morza deltą trójra-mienną, pod 0°31' szer. płd.; I. tylko w dolnym biegu, na równinie alluwialnej, jest spławna. R.

Indrańskie starostwo niegrodowe znajdowało się w Ks. Żmudzkiem, w powiecie Pojurskim.

115

R.

R.

ptaki.

Podług spisów podskarbińskich z r. 1569 pierwotnie należało do dóbr stołowych królewskich i wtedy składało się z dóbr Indury z przyle-głościami. W r. 1771 posiadali je Andrzej i Antonina Suchodolcowie, opłacając z niego kwarty złp. 331 gr. 5. Na sejmie warszawskim z r. 1773-5 dla załatwienia licznych sporów o granicę Stany Rzplitej przez oddzielną konstytucyę wyznaczyły z urzędników litewskich dziesięciu kom-missarzy dla ostatecznego oznaczenia granic tego starostwa.

Indrapura. 1) L, wulkan na południowo-wschodnim brzegu Sumatry, w rezydencyi hol-lenderskiej Benkulen, 3 766 m. wysoki (według zaś innego pomiaru 3 690).—2) L, rzeka na tejże wyspie, wpada do oceanu Indyjskiego pod miastem tegoż nazwiska, które jest stolicą sułtanatu I-y, niegdyś silnego, dziś prawie zupełnie opanowanego przez Hollendrów.

Indre, rzeka we Francyi środkowej, wypływa z pagórów granitowych St. Morien, w dep. Cher, na wysokości 426 metr. nad p. m., dąży w całym swym biegu ku płn. - zachodowi, przerzyna departament Indre, wchodzi do départ. Indre-et-Loire, i tam między Langeais i La Chapelle wpada ze strony lewej do Loire’y, przebiegłszy po żyznej, malowniczej krainie 245 km. Spławną staje się pod Loche; przyjmuje dopływy Igneraye, Vanvre i Indrois.

Indre, departament francuski, utworzony z części zachodniej dawnej prowincyi Berry i ze skrawków prowincyi Orléanais, Marche i Touraine; graniczy na półn. z dep. Loire-et-Cher, na wsch. z Cher, na połud. z Creuse i Haute-Vienne, na połud.-zach. z Vienne i na półn.-zach. z Indre - et - Loire. Rozległość 6 905 kil. □ (125.4 mil. □). Przez departament płyną rzeki: Cher z kilku dopływami, Indre i Creuse z Bouzanne; kraj przedstawia gładką równinę, na której wyniosłości ponad 300 m. są wyjąt-kowemi zjawiskami. Południowa część jest kamienista, lesista i słabiej zaludniona, północna żyzna, pełna wód i błot. Klimat jest zdrowy, na północy tylko wilgotny i mglisty. Ludność wynosi (1896) 289 206 mieszk. (42 na kil. Q). Powierzchnia departamentu dzieli się na 4 373 kil. □ ziemi ornej, 577 kil. □ łąk, 261 kil. □ winnic, 865 kil. □ lasów, 475 kil. □ nieużytków. Departament produkuje: zboże, zwłaszcza owies (1891: 2 283 000 hkltr.), pszenicę (966 700 hl.), jęczmień (679 000 hl.), ziemniaki, rzepak, koniczynę, kasztany, konopie, niezłe wino (107 000 hl.), drzewo, bydło (147 145 sztuk), konie (26 451), owce, cenione ze względu na wełnę i mięso (515 019), oraz dużo drobiu, zwłaszcza gęsi i indyków; z minerałów znajduje się tam wapno i kamień młyński. Przemysł, mało rozwinięty, ogranicza się przerabianiem drzewa, skór i żelaza. Departament dzieli się na cztery arrondissements: Le Blanc, Châteauroux, La Châtre, Issoudun, Stolicą jest Châteauroux.

— Por. Hubert „Diction, historique, géographique et statistique de l’Indre” (Paryż 1889).

Indre-et-Loire, departament we Francyi środkowej, utworzony z dawnej prowincyi Touraine i z części prowincyj Orléanais, Poitou i Anjou, graniczy na półn.-wsch. z dep. Loire-et-Cher, na połud.-wsch. z Indre, na poł.-zach. z Vienne, na zach. z Maine-et-Loire i na pół.-zach. z Sar-the. Rozległość 6 157 kil. kw. (111.8 mil kw.). Leży w basenie Loary, która go przerzyna od od półn.-wsch. na połud.-zach. i przyjmuje z lewej strony dopływy Cher, Indre i Vienne z Creuse, z prawej Cisse z Brenne. Dzieli się na trzy części: szeroką dolinę Loary, zwaną „ogrodem Francyi”, ubogą płaszczyznę Gâtine na północy i na jałową płaszczyznę Ste-Maure na południu. Ludność wynosi (1896) 337 298. Z ogólnej powierzchni wypada 3 474 kil. kw. na ziemię orną, 330 kil. na łąki, 613 na winnice, 1 056 na lasy i 269 na nieużytki. Departament produkuje: zboże, zwłaszcza pszenicę (1891 r. 1195 600 hl.) i owies (1 704 000 hl.), ziemniaki, rzepak, buraki cukrowe (91 800 cntn.) i pastewne (2 325 000 cnt.), koniczynę, wino (875 300 hl., dobre gatunki Vouvray i Bourgueil) i owce. Zwierząt domowych w 1891 było: 36 4G6 koni, 122 230 sztuk bydła, 126 235 owiec, 55 160 świń. Przemysł jest słabo rozwinięty: oprócz młynów znajdują się dwie fabryki papieru, kilka garbarni, fabryka prochu i in. Handel, który posiada tu dużo dróg naturalnych i sztucznych, jest w stanie kwitnącym; handlują winem, zbożem, prochem, koniczyną, suszonemi owocami, zwłaszcza znakomitemi śliwkami (pruneaux de Tours), orzechami i bydłem. Departament podzielony jest na trzy arrondissements: Chinon, Loches i Tours. Stolicą jest Tours. — Porów. Carré de Busserolle „Dictionnaire géographique, historique et biographique d’Indre-et-Loire” (Tours 1878—84, 6 tomów); Bardet „Orographie et hydrographie du département d’Indre-et-Loire” (Tours 1886).

Indri, przez tuziemców zwany babakoto, jest ssakiem, należącym do rodzaju Lichanotus, do rodziny lemurów (Lemuridae), rzędu małpo-zwierzy (Prosimiae). Indri jest największym z lemurów. Długość 85 cm. Ma zaostrzoną mordę, małe oczy, uszy ukryte w długiej sierści. Kolor sierści czarny; czoło, skronie, gardło, piersi, ogon, golenie—białe. Bardzo zwinny, przeskakuje z łatwością z jednego drzewa na drugie. Żywi się owocami i drobnemi ptakami. Ojczyzną I. jest Madagaskar, gdzie tuziemcy oswajają go i przyuczają do polowania na

k. a. c.

Indrik, pierwszy narodowy poeta łotewski (* 1783 —f 1820); ociemniawszy w dziecinnych leciech, mieszkał w Kurlandyi i utrzymywał się z krawiectwa i szewctwa. Pod wpływem liwoń-skiego śpiewnika religijnego, a pod kierownictwem pastora K. G, Elberfelda, zaczął układać

wiersze, które wyszły r. 1806 p. t. „Ta nere-dziga I-a Dzesmas” (wyd. 2-e 1860). Później wydał okolicznościowe poezye allegoryczne z powodu wyzwolenia ludu łotewskiego z poddaństwa („Briwestibas preceszana”). Z wierszy jego pa-tryotycznych najcelniejszą jest pieśń o Kurlan-dyi („Ak kurzeme na jauki”). I. był poetą miłości, cichego rodzinnego szczęścia, oraz dobrych stosunków z panującym żywiołem niemieckim. Baron Schlippenbach ze wspomnianym wyżej pastorem przełożył jego poezye na język niemiecki.    *

Indukcya w logice, łacińskie inductio, od in — na (coś) -j- ducere — prowadzić, dosłownie znaczy: naprowadzanie, nawodzenie i jest ścisłem oddaniem greckiego wyrazu l%uyoyV). Inductio w znaczeniu potocznem naprowadzania, napomykania znajduje się już u najstarszego znanego prozaika łacińskiego Cornificiusa „Ad Heren-nium” III, 16, 28. W określonem znaczeniu terminu logicznego spotykamy I-ę po raz pierwszy u Cycerona („De inventione” I, 31, 51, 61), z powołaniem się na grecki termin lna.yoyri i Sokratesa, który w dysputach swoich często posługiwał się I-ą. Wogóle I-ę można określić jako: 1) wnioskowanie, przechodzące od sądów szczegółowych, które dotyczą poszczególnych egzemplarzy lub przypadków, do sądu ogólnego o całej klasie przedmiotów lub zdarzeń; 2) metodę uzasadniania wyników ogólnych przez wnioskowanie, iż prawdopodobnie całej klasie właściwem jest to, co stwierdzono względem pewnej liczby egzemplarzy, do tej klasy należących. Każde uogólnienie realne, oparte na pewnej liczbie spostrzeżeń lub doświadczeń, jest I-ą, każde prawo przyrody, jako sąd ogólny, wyrażający stały stosunek pomiędzy określonemi zjawiskami, ostatecznie musi być uzasadnione metodą indukcyjną i z natury rzeczy może być tylko prawdopo-dobnem, gdyż w ogólnem sformułowaniu swojem twierdzi więcej, niż sądy szczegółowe, z których się wywodzi i które wszystkich możliwych przypadków nie wyczerpują nigdy. W tern ogólnem znaczeniu I. jest przeciwstawieniem dedukcyi, bądź pojętej jako wnioskowanie z ogólnego założenia o szczegółach, bądź jako metody uzasadniania twierdzeń lub przeczeń szczegółowych za pomocą wniosków dedukcyjnych. O ile nie posiadamy wrodzonych sądów ogólnych lub bezpośrednio oczywistych prawd ogólnych, z których dałyby się wysnuwać dedukcyjnie szczegółowe wyniki, o tyle I. musi dostarczać założeń ogólnych, z których dałyby się wysnuwać szczegóły; że jednak założenia indukcyjnie uzasadnione mogą uchodzić tylko za prawdopodobne, więc i wysnute z nich szczegóły nie mogą uchodzić za prawdy, dopóki nie zostały sprawdzone. Zapatrywania na istotę I-i i znaczenie indukcyjnie osiąganych wyników są bardzo rozbieżne, co w znacznym stopniu zależy od dziejowych kolei, jakie przebywała teorya I-i. Pierwszy, o ile wia-

domo, Sokrates świadomie uprawiał I-ę, chociaż w znaczeniu dalekiem od tego, jakie później zwykło się wiązać z tą nazwą. Według świadectwa Ksenofonta „całe jego rozumowanie naprowadzało (èitavriys) na rozwiązanie tego, co było przedmiotem roztrząsań” („Memorabilia” VI, 14); chodziło zaś o to zazwyczaj, jaką ma być właściwa definicya określonego pojęcia; z szeregu przypadków szczegółowych Sokrates usiłował wyanalizować to, co jest powszechne, co znamionuje rodzaj (ôcaXéysiv mvà yévrj; tamże IV, 5, 12). Jeżeli Arystoteles powiada: „Sokrates wprowadził dwie rzeczy: rozumowanie indukcyjne i definicyę pojęć” („Metaphysica” XIII, 4, 1078 b, 17, 27), należy to rozumieć w ten sposób, że Sokrates domagał się defiüicyi pojęć i jako sposób jej osiągania stosował I-ę swoją, t. j. naprowadzanie na pojęcie rodzajowe. Arystoteles daje dwa określenia I-i: „I. jest przechodzeniem od szczegółów do ogółu” („Topica” I, 12, 105 a, 13); „I. i wniosek indukcyjny polegają na wnioskowaniu o jednym z krańcowych terminów z terminu średniego za pomocą drugiego krańcowego” („Analytica priora” II, 25). Nadto, zastrzega się Arystoteles, że I. powinna być Sià rcavTtöV (tamże II, 23), t. j. całkowitą; a więc wyczerpywać wszystkie szczegóły, których uogólnienie ma dotyczyć. Jest to wszakże możebne tylko pod warunkiem, że sam wnioskujący zakłada dowolną ilość szczegółów lub pewną całość dzieli na określoną liczbę części, dzięki czemu może je wyczerpać. Np. poniedziałek ma 24 godziny, wtorek ma 24 godziny..., niedziela ma 24 godziny; to są wszystkie dni tygodnia; a więc wszystkie dni tygodnia mają po 24 godziny. Przykład Arystotelesa: Człowiek, koń i muł (termin średni) żyją długo (termin większy); człowiek, koń i muł są zwierzętami bez żółci (termin mniejszy); więc zwierzęta bez żółci żyją długo. Opierając I-ę swoją na formalizmie syllogizmu, gdyż pragnął zapewnić jej ścisłość wywodów dedukcyjnych, Arystoteles sprawił, że nie ma ona nic wspólnego z I-ą materyalną czyli niecałkowitą, uogólniającą doświadczenie. I. całkowita nie może być stosowana do badania przyrody doświadczalnej, gdyż ta nigdy nie czyni zadość jej wymaganiu, iżby doświadczenie wyczerpało wszystkie przypadki. I-ę materyalną czyli niecałkowitą zna Arystoteles tylko pod postacią przytaczania szczegółowych przykładów, w celu przekonania o prawdziwości twierdzenia ogólnego, przypisuje zaś jej tylko znaczenie retoryczne, jako nieścisłej. Sceptycy greccy odrzucali I-ę, skoro bowiem uwzględnia się niektóre tylko przypadki, jest ona niepewną, gdyż możliwem jest, że przypadki nieuwzględnione będą sprzeczne z ogólnym wynikiem; skoro zaś trzeba uwzględniać wszystkie przypadki, w takim razie jest ona niemożebną (Sextus Empiricus „Hypotyposes pyrrhon.” II, 15). Uczeni aleksandryjscy, jak Hipparch, Herofil,

Erazystrat, nie rozwijają teoryi I-i, ale świetnie stosują metodę indukcyjną w swoich badaniach przyrodniczych i lekarskich, jak to np. wykazuje Whewell w swojej „History of inductive sciences”. Scholastycy nie sięgają poza obręb I-i całkowitej Arystotelesa. Roger Bacon (1214 — 1294) broni metody eksperymentalnej przeciwko wyłączności dedukcyi Arystotelesa. Leonardo de Vinci (1445— 1519) pisze: „Być może przyroda zaczyna od rozumowania i kończy na doświadczeniu; mniejsza z tym; my musimy obrać drogę odwrotną. Tłómaczem spraw przyrody jest doświadczenie; trzeba się uciekać do doświadczenia, zmieniać warunki, aż osiągniemy prawidła ogólne. Wszak tylko doświadczenie dostarcza nam prawdziwych prawideł” (Venturi „Essai sur les ouvrages scientifiques de Léonard de Vinci” Paryż 1797). Galileusz w swoim „Dia-logo sopra i due massimi sistemi del mondo” (1632) wielokrotnie mówi o metodzie doświadczalnej czyli I-i. Według niego dedukcya jest wybornym środkiem regulowania i poprawiania biegu myśli, ale nie jest bynajmniej środkiem do odkrywania prawd nowych; odkrycie polega na tem, że z pewnych doświadczeń wysnuwa się przypuszczenie, które następnie sprawdza się dedukcyjnie czy zgadza się z innemi doświadczeniami. Metoda analityczna (metodo ri-solutivo=I.) i syntetyczna (compositivo=deduk-cya) uzupełniają się wzajemnie. Gdyby, zdaniem Galileusza, przez I-ę rozumiano poznanie wszystkich możliwych przypadków, w takim razie wnioskowanie indukcyjne byłoby albo nie-moźebne, albo zbyteczne; niemożebne, o ile niepodobna uwzględnić wszystkich przypadków; zbyteczne, gdyby się już znało wszystkie przypadki. Idzie tedy o zbadanie przypadków najbardziej znamiennych, skąd już wnioskuje się o reszcie możliwych. Właściwym twórcą nowoczesnej teoryi I-i jest Franciszek Bacon (1561 — 1626). Przeciwstawia on I-ę z jednej strony dedukcyi, z drugiej—grubemu, niemedotycznemu empiryzmowi (experientia vaga). Dedukcya dowodzi, wymusza przekonanie, skoro się przyjmie z góry pewne założenia, ale nie gwarantuje prawdziwości samych założeń; jest bezsilną wobec treści rzeczowej (assensum constringit, non res). Co do założeń lub twierdzeń o rzeczywistości, źródłem ich zawsze bywają zmysły i postrzeżenia szczegółowe, lecz stąd prowadzą dwie drogi: jedna odrazu do twierdzeń najogólniejszych, z których następnie dedukcyjnie wywodzą się wszelkie mniej ogólne twierdzenia. Tym sposobem osiąga się antycypacye przyrody: jest to gruby empiryzm. Druga droga prowadzi od po-strzeżeń zmysłowych do twierdzeń szczegółowych i stopniowo wznosi się do coraz ogólniejszych (continenter et gradatim); jest to inter-pretacya, objaśnianie przyrody. Bacon rozróżnia eksperymentowanie i I-ę. Eksperymentowanie posuwa się od eksperymentów do eksperymentów, gdy tymczasem I. od doświadczeń do prawd, które z kolei wywołują nowe doświad czenia. O metodzie eksperymentowania mówi w dziele „De dignitate et augmentis scientiarum”; o I-i w „Novum Organon” II, aphorism. XI. Postępowanie metodyczne powinno być takie: I) należy zestawić wszystkie fakty znane, t. j. wszystkie przypadki, gdzie przyroda, której formy czyli prawa badamy, jest dana, pomimo różnorodności warunków, np. wszystkie przypadki, gdzie występuje ciepło. Tak zestawiuny mate-ryał nazywa się tablicą obecności (tabula praesentiae)\ 2) ponieważ forma bywa nieobecną wszędzie, gdzie nieobecne jest badane zjawisko, więc należy układać tablice, gdzieby badane zjawisko było nieobecne. Jest to istotny punkt metody Bacona; zrozumiał on doniosłość przypadków negatywnych. Nazywa się to „inductio per rejectiones débitas”, przez wykluczenie. Odpowiednia tablica nazywa się (tabula absentiae) tablica nieobecności; 3) wreszcie należy układać tablice, wykazujące, że osłabianie się lub potęgowanie badanego zjawiska zależy od osłabienia lub potęgowania domyślnej przyczyny jego. Będą to tablice stopniowań (tabulae graduum). Trzy tablice powyższe są pierwszym krokiem metody indukcyjnej; Bacon nazywa to „pierwszem winobraniem” (vindemia prima). Żeby wznieść się na wyższy szczebel I-i prawdziwej (inductio vera), należy umieć odróżniać fakty większego znaczenia, które skracają badanie indukcyjne. Fakty te nazywa praerogativae in-stantiarum i wymienia ich 27. Ważniejsze in-stancye uprzywilejowane są następujące: instan-tiae solitariae, czyli przypadki, gdzie wszystko jest rożnem, z wyjątkiem badanego zjawiska, które jest wspólne wszystkim przypadkom, np. barwa jest cechą wspólną wszystkich kryształów, pryzmatów, kwiatów („Organon” II, 22); instantiae migrantes czyli przypadki, gdzie pewne zjawisko powstaje lub znika, np. woda i szkło są przezroczyste; szkło sproszkowane i piana wodna nie są przezroczyste (II, 23); instantiae ostensivae czyli przypadki poglądowo demonstrujące, np. termometr powietrzny demonstrujący rozszerzanie się ciał pod wpływem ciepła (II,

24); inst. clandestinae czyli przypadki najmniejszych natężeń pewnej cechy (II, 25); monadicae et deviantes czyli zboczenia w gatunku i w osobniku (II, 28, 29); limitaneae vel participes czyli fakty pośrednie, przejściowe, np. mchy jako pośrednie między minerałami i roślinami, ryby latające—pomiędzy rybami i ptakami (II, 30); inst. crucis czyli fakty dające się objaśnić tylko przez jedną z dwóch walczących hypotez i przez to stanowiące o jej zwycięstwie (II, 32). Des-cartes (1596—1650) nadaje szczególne znaczenie I-i: „Wyliczenie czyli I. (Vénumération ou Vinduction) jest ścisłem i uważnem badaniem wszystkiego, co ma związek z zagadnieniem... Gdy wysnuwamy dedukcyjnie pewne twierdzenie z in-

nych licznych, złożonych i luźnych twierdzeń, natenczas powinna wystarczać pewność I-i.

tor jego Royer-Collard (1763—1845) za podstawę wnioskowania indukcyjnego uważają aprioryczną zasadę powszechności i stałości praw przyrody, która-to zasada we wszelkich wnioskach tego rodzaju gra rolę wyraźnej lub domyślnej przesłanki większej. Klasyczną postać spółczesnej teoryi I-i nadał John Stuart Mili (1806 — 1873) w swojem dziele „A system of logie, ratiocinative and inductive, being a connected view of the principles and the methods of scientific investigation” (Londyn 1843, 2 tomy). Według Milia I. jest to „taka operacya umysłowa, dzięki której wnioskujemy, że co jest prawdą w jakimś poszczególnym przypadku (lub przypadkach), będzie także prawdą we wszystkich przypadkach, które będą podobne do tamtego pod jakimkolwiek określonym względem” (tamże, ks. III, rozdz. 2, § 1). Wszelka I. jest „syl-logizmem, którego większa przesłanka nie jest wyrażona”, i polega na „przyrodzonej skłonności umysłu do uogólniania swoich doświadczeń”. „Twierdzenie, że bieg przyrody jest jednostajny (the uniformity of nature), jest naczelną zasadą, powszechnym pewnikiem I i”. Przyjętem jest, że wnioskowanie albo przechodzi od ogółu do szczegółu, jak w dedukcyi, albo od szczegółu do ogółu, jak w I-i. Wbrew temu Mili utrzymuje, że wnioskowanie zawsze bywa przechodzeniem od szczegółu do szczegółu, psychologicznie zaś opiera się na kojarzeniu przyległych doświadczeń. Tę krańcowo - empiryczną teoryę I-i niejednokrotnie krytykowano; między innymi Stanley Jevons upatruje w niej błąd zwany pe-titio principii i polegający na tern, że Mili opiera I ę na zasadzie jednostajności przyrody, samą zaś tę zasadę uważa za wynik doświadczenia indukcyjnie przerobionego („J. St. Mill’s philosophy tested” w „Pure logie and other minor Works” Londyn 1890); J. Lachelier stawia dwa zarzuty: 1) jakim sposobem od prawdopodobnych uogólnień przechodzimy do pewności, że bieg przyrody jest jednostajny; 2) jakiem prawem przechodzimy od teraźniejszości do przyszłości, skoro spostrzeganie zjawiska i sąd, że zjawisko to powtórzy się w tych samych warunkach — nie są tern samem („Du fondement de l’induction” wyd. 2-e, Paryż 1896). Szczególnie zasłużył się Mili w teoryi I i specyalnem rozwinięciem metod indukcyjnych: 1) metoda zgodności: jeżeli dwa lub więcej przypadków badanego zjawiska mają jedną okoliczność wspólną, okoliczność ta jest przyczyną (lub skutkiem) tego zjawiska; 2) metoda różnicy: jeżeli mamy dwa przypadki, z których w jednym zachodzi pewne zjawisko, w drugim zaś nie, i jeżeli te przypadki mają wszystkie okoliczności wspólne, z wyjątkiem jednej, która jest obecną w pierwszym i nieobecną w drugim przypadku, natenczas okoliczność ta jest przyczyną lub częścią przyczyny tego zjawiska; 3) połączona metoda

Skoro chcę dowieść, że dusza rozumna nie jest cielesną, nie potrzebuję uciekać się do wyliczania wyczerpującego; wystarcza zgrupować wszystkie ciała w kilka klas i wykazać, że dusza nie może być zaliczona do żadnej z nich. Skoro chcę przez wyliczanie dowieść, że powierzchnia koła jest większa od powierzchni wszelkich innych figur o równym obwodzie, nie będę rozważał wszystkich figur, lecz poprzestanę na dowodzeniu na kilku figurach i stąd wysnuję wniosek indukcyjny o wszelkich innych” („Règles pour la direction de l’esprit” wyd. Cousina, tom XI 285 — 237). Słynna „La logique ou l’art de penser” Rort - Royal (1682) zna I-ę jako „wysnuwanie prawd ogólnych z doświadczeń szczegółowych” (III, 19); „stosowanie prawideł, opartych na faktach przeszłych, do sądzenia o przyszłych” (IV, 16), ale teoryi I-i nie rozwija. Newton (1642 — 1727) w swoich „Regulae philoso-phandi” rozwiniętych na czele dzieła „Principia philosopliiae naturalis mathematica” wymienia jako zasadę I-i prawidło: „effectuum ejusdem ge-neris sunt eaedem causae” (te same skutki zależą od tych samych przyczyn), czwarte zaś prawidło głosi: „W doświadczeniu filozoficznem sądy wysnute drogą I-i z obserwowanych zjawisk, należy uważać, bez względu na wszelkie liypo-tezy przeciwne, za prawdziwe lub prawdopodobne, dopóki nowe zjawiska albo jeszcze mocniej ich nie utwierdzą, albo nie pokażą, że ulegają pewnym wyjątkom”. Dokładniej rozwijają teo-ryę I-i Jan Herschel w swojem „Discourse on the study of natural philosophy” (1831) i Wilhelm Whewell „History of the inductive sciences” (1837) i „The philosophy of tlie inductive sciences” (1840). Herschel jaśniej i ściślej, niż Bacon, wykłada prawidła metody indukcyjnej, którą uważa za metodę odkrywania przyczyn zjawisk i świetnie ilustruje przykładami, czer-panemi z dziedziny nauk doświadczalnych; nadto trzy prawidła (tablice) Bacona uzupełnia czwartem, które później rozwinął J. St. Mili pod nazwą „metody resztek”. Whewell przeciwstawia I-ę prostemu nagromadzaniu nowych faktów; zadaniem I-i jest tworzenie praw ogólnych, które nie są dane wprost w żadnym fakcie doświadczalnym; dopiero umysł, dzięki swojej władzy formującej (some formative power), wiąże i jednoczy fakty doświadczalne za pomocą tkwiących w uim a priori idei zasadniczych (fundamental ideas). Zatem Whewell główny kładzie nacisk na aprioryczną podstawę I-i, co charakteryzuje go jako kantystę. Wielką zasługą jego jest to, że rozwinął „metody specyalne I-i dające się stosować do ilości”, a mianowicie: metody krzywych, wypadków średnich, najmniejszych kwadratów i resztek. W tym kierunku później szczególnie opracował teoryę I-i Stanley Jevons.

Tomasz Reid (1710—96) i francuski interpréta- t zgodności i różnicy: jeżeli dwa lub wię-

cej przypadków, w których zachodzi pewne zjawisko, mają jedną okoliczność wspólną, gdy tymczasem dwa lub więcej przypadków, w których toż zjawisko nie zachodzi, nie mają nic wspólnego, prócz braku tej okoliczności, natenczas ta okoliczność, którą się jedynie różnią dwa szeregi przypadków, jest albo skutkiem, albo przyczyną, albo niezbędną częścią przyczyny zjawiska; 4) metoda zmian spółczes-nych: wszelkie zjawisko, które zmienia się w jakikolwiek sposób za każdym razem, gdy inne jakieś zjawisko także ulega pewnym zmianom, jest przyczyną lub skutkiem tego zjawiska, albo też jest związane z niem pewną wspólną przyczyną: 5) metoda resztek: jeżeli potrącimy ze zjawiska tę część jego, która, jak wiemy z poprzednich indukcyj, jest skutkiem pewnych poprzedzających okoliczności, natenczas pozostała część zjawiska jest skutkiem reszty okoliczności poprzedzających badane zjawisko. Piękną ilustracyę zastosowania wszystkich metod powyższych podali Herschel i Mili na przykładzie teo-ryi rasy Weila (powtórzone u Taine’a „O inteli-gencyi” Warszawa 1873, str. 599 — 604) oraz Aloizy Höher na przykładzie rozwoju mechaniki ciał niebieskich od Hiparcha do Newtona („Logik” Wiedeń i Praga 1890). Po Millu szczególnie przyczynił się do rozwoju teoryi I-i W. Stanley Jevons: „I.—według niego—jest to wnioskowanie prowadzące do odkrycia ogólnych praw czyli jednostajności, do poznania stosunków przyczynowych, słowem wszelkich prawd ogólnych, dotyczących licznych i bardzo różnorodnych zdarzeń, które zachodzą w otaczającej nas przyrodzie” („Elementary lessons in logie deductive and inductive” wyd. 7 e Londyn 1880, Wykład XXV). I. jest operacyą odwrotną do dedukcyi, podobnie jak w matematyce rachunek całkowy jest odwrotny od różniczkowego; dedukeya wysnuwa szczegóły zawarte w twierdzeniach ogólnych, ale twierdzeń ogólnych dostarcza L, która szereg sądów szczegółowych zwiera w jeden sąd ogólny. Tym sposobem I. przekracza zawsze ograniczony szereg doświadczalnych sądów szczegółowych, jakoż wyniki jej mogą być tylko prawdopodobne; ale innym sposobem zdobywania i uzasadniania wiedzy realnej umysł nasz nie rozporządza. Dedukeya, rozwijając ogólne wyniki I-i, otwiera nowe drogi dla doświadczeń sprawdzających, co z kolei dostarcza nowych materyałów dla I-i. W szczegółowem rozwinięciu metod indukcyjnych Jevons szczególny kładzie nacisk na metody przybliżeń, I-ę ilościową, wnioskowanie przez analogię (ob. Analogia), na znaczenie hypotez (ob.) w badaniach doświadczalnych i metodologiczne znaczenie zjawisk wyjątkowych czyli wyjątków („The principles of science. A treatise on logie and scientific metod”, wyd. 2-e Londyn i New-York 1877, księgi II — IV). Do najoryginalniejszych należą rozdziały X — XII, gdzie I-ę przedstawia jako szczególny przypadek zastosowania matematycznej teoryi prawdopodobieństw. Według Klaudyusza Bernarda metoda indukcyjna składa się z następujących operacyj: 1) Stwierdzamy fakt (spostrzeganie); 2) wobec stwierdzonego faktu powstaje przypuszczenie co do jego przyczy-ny (hypoteza); 3) z hypotezy dedukcyjnie wysnuwamy warunki eksperymentu; 4) eksperyment dostarcza materyału do nowych spostrzeżeń itd. Trzy metody, dające rękojmię stałości związku pomiędzy przyczyną i skutkiem są następujące: 1 ) posita causa—ponitur effectus (skoro dana jest przyczyna—dany jest skutek); 2) sublata causa— tollitur effectus (skoro zniesiemy przyczynę—znosi się skutek); 3) redintegrata causa—redintegra-tur effectus (skoro odcalimy przyczynę - odcala się skutek). Bernard ilustruje to przykładami („Introduction à l’étude de la médecine expérimentale” Paryż 1865, str. 1—12; „La science expérimentale” Paryż 1878, passim). Wundt rozróżnia „trzy szczeble I-i: 1) wykrycie praw empirycznych, 2) wiązanie pojedyńczych praw empirycznych w ogólne prawa doświadczalne, 3) wysnuwanie praw przyczynowych i logiczne uzasadnienie faktów” („Logik” tom II, str. 23). — Należy ściśle odróżniać wniosek indukcyjny od metody indukcyjnej. Wniosek da się wyrazić w formie ogólnej: A, B, C, D... są M (albo nie M); X obejmuje w zakresie swoim A, B, C, D...; a więc wszystkie X prawdopodobnie są M (albo nie-M); albo w formie: A, B, C,

D... są M; A, B, C, D... są P; a więc każde M prawdopodobnie jest P. Co do metody, jak się zdaje, nieporozumienia często stąd wynikają, że się nie odróżnia metody badania od metody uzasadniania osiągniętych wyników. Wyżej zaznaczone cztery operacye, które, według Bernarda i tak samo Jevonsa, mają wchodzić w skład metody indukcyjnej, raczej stanowią metodę badania doświadczalnego wogóle, tembardziej, że w skład jej wchodzą takie operacye, jak spostrzeganie, koncypowanie hypotez, które z istoty swojej nic wspólnego z I-ą nie mają. Metoda indukcyjna jest raczej metodą uzasadniania i polega na wykazywaniu, że określone twierdzenie ogólne może być uważane za wynik wniosku lub całego szeregu wniosków indukcyjnych z sądów szczegółowych. Często zwykło się zaznaczać, że I. jest analizą (ob.), dedukeya zaś syntezą (ob.). W takim razie ma się na względzie wyłącznie treść pojęć wchodzących do wniosków; I. bowiem, przechodząc od szczegółów do ogółu, treść musi uszczuplać czyli wyanalizowywać z konkretnych przypadków, gdy tymczasem dedukeya, odwrotnie, przechodząc od ogółu do szczegółu, treść musi pomnażać, czyli syntezować kokrety. Gdyby się jednak uwzględniło zakres pojęć wchodzących do wniosków, w takim razie, na mocy prawidła, że treść i zakres pojęć mają się w odwrotnym od siebie stosunku, I. byłaby syntezą czyli rozszerzeniem zakresu, dedukeya zaś ana-

liżą, czyli uszczupleniem zakresu (ob. Treść, j zwój drutu przez prąd przebiegauy (ob. Magne-Zakres). — I-ą w pedagogice Herbart (1776— tyzm), wszelka przeto zmiana jego natężenia 1841) nazywa metodę dydaktyczną, prowadzącą lub wszelki ruch jego wzbudzać musi również od szczegółów do ogółu; pierwsze studyum w je- prądy indukcyjne w obwodzie zamkniętym, go metodyce stanowi apercepcya faktów, drugie—I., trzecie—dedukcyjne stosowanie uogólnień przez I-ę zdobytych. -- Naukami indukcyjne mi przyjęto pospolicie nazywać nauki doświadczalne i szczególnie przyrodnicze, t. j. nauki, które opierają się na materyale doświadczalnym i stosują metody doświadczalne wogóle; śeiślejszem wszakże byłoby określenie nauk indukcyjnych jako nauk, które w ostatecznem uzasadnieniu swoich twierdzeń posługują się wnioskowaniem indukcyjnem i za ostateczny probierz wartości twierdzeń swoich uważają ich zgodność z doświadczeniem. Z tego względu wszystkie nauki realne byłyby indukcyjnemi. —

Q,

Fig. 181. Indukcya w obwodzie zamkniętym.

Wzbudzanie prądów elektrycznych przez prądy nazywa się indukcyą elektryczną, wol-taiczną, elektroiudukcyą lub wolta-indukcyą, wzbudzanie zaś prądów przez magnesy—indukcyą magnetyczną lub m a-gnetoindukcyą.— Różne przypadki indukcyi elektrycznej ujawniają się w warunkach następujących: 1) Jeżeli wpobliżu zamkniętego przewodnika elektrycznego zamykamy (przepuszczamy) prąd, to w przewodniku tym powstaje prąd, przebiegający w kierunku przeciwnym czyli odwrotnym względem prądu pobudzającego. 2) Jeżeli wpobliżu przewodnika prąd otwieramy (przerywamy), powstaje w przewodniku prąd, przebiegający w kierunku zgodnym z kierunkiem prądu pobudzającego. 3) Jeżeli do przewodnika zamkniętego zbliża się prąd, w przewodniku powstaje prąd kierunku przeciwnego. 4) Jeżeli od przewodnika prąd się oddala, powstaje w przewodniku prąd kierunku tegoż samego. 5) Jeżeli natężenie prądu wzmaga się, w przewodniku sąsiednim wzbudza się prąd kierunku przeciwnego. 6) Jeżeli natężenie prądu słabnie, w przewodniku sąsiednim wzbudza się prąd kierunku tegoż samego. Do wykazania doświadczalnego wszystkich tych przypadków służyć mogą dwa zwoje drutu oprzędzo-uego jedwabiem A i B (fig. 182), z których pierwszy połączony jest ze stosem V, drugi z gal-wanometrem O; po zwoju A zatem przebiega prąd, zwój B tworzy obwód zamknięty i może być nasunięty na zwój A. Gdy wtedy drut, prowadzący od stosu do zwoju A, w którymkolwiek miejscu przerywamy, igła galwanometru odchyla się natychmiast, czem zdradza przebieg prądu w zwoju B; gdy usunięte końce drutu znowu do zetknięcia sprowadzamy, igła odchyla się w stronę przeciwną. Zboczenie to igły wskazuje, że w pierwszym razie prąd wzbudzany ma kierunek zgodny z prądem głównym czyli wzbudzającym, w drugim razie—kierunek przeciwny.

Literatura. Prócz dzieł w tekście wymienionych: Apelt „Theorie der Induction” (1854); Al.

Bain „Logika, tom II: Indukcya” (Warszawa

1878); Dr. Aleksander Raciborski „Podstawy teoryi poznania w Systemie logiki dedukcyjnej i indukcyjnej J. St. Milla” (2 tomy, Lwów

1886).

Ad. M.

Indukcya, wzbudzanie prądów elektrycznych przez prądy elektryczne oraz przez magnesy.

Drogę tę wytwarzania prądów elektrycznych odkrył Faraday w r. 1831 i wyłożył ją w dwu pierwszych sery ach pamiętuych swych „Experimental researches in electricity”. Podnietę do poszukiwań tych dały mu znane już objawy, przy których działanie elektryczności ujawnia się z odległości, a które Faraday również nazwą indukcyi obejmował, jak: wzbudzanie elektryczności statycznej przez wpływ (influencya), magnesowanie żelaza przez prądy elektryczne, oraz niedawno przedtem (1824) odkryte przez Araga dzirłania wzajemne między magnesami a przewodnikami elektrycznemi, pozostającemi w ruchu. Sądził więc Faraday, że objawy te nie wyczerpują wszystkich możliwych działań indukcyjnych prądu elektrycznego, a gorliwe badania doprowadziły go wreszcie do odkrycia, które stanowi jedną z najdonioślejszych epok w dziejach fizyki.—Istotna treść objawów indukcyjnych daje się streścić w zasadę, że gdy obwód zamknięty przewodnika MNPQ (fig. 181) napotykany jest przez prąd elektryczny F₁ wszelka zmiana w prądzie tym zachodząca wzbudza prąd w obwodzie. Prądy w ten sposób wywołane nazywają się prądami indukcyjnemi lub wtórnemi, prądy wzbudzające zaś— indukującemi lub głównemi. Prądy te powstają również, gdy prąd F zmienia swe położenie, lub gdy obwód przesuwa się w polu tego prądu. Jeżeli zamiast pojedyńczych takich obwodów czyli pierścieni używamy zwojów, złożonych ze znacznej liczby skrętów drutu, objawy te stają się wybitniejszemi i wyraźniejszemi.

Ponieważ zaś magnes uważany być może za | W obu razach igła wraca szybko do połączenia

§Hj

■3.

7K

t, -

LZ-;_

n§

V

ü'ÄT:

«jWjgj

Fig. 183. Przyrząd do otrzymywania indukcyi magnetycznej.

3-

Mawaifflśw

Fig. 182. Przyrząd do wykazywania indukcyi elektrycznej.

pierwotnego, co wskazuje, że prądy indukcyjne trwają przez czas bardzo tylko krótki. Podobnież odchylenia igły galwanometru następują, gdy zwój A wsuwamy naprzemian i wysuwamy z cewy B, co wykazuje objawy indukcyi przez zbliżanie i oddalanie prądów; aby zaś wykazać wpływ zmiany natężenia prądu, wystarcza do danie do stosu kilku kropel kwasu lub wody.— Indukcya magnetyczna występuje w podobnych zupełnie warunkach. Jeżeli do cewy B, zamiast zwoju A, wsuwamy magnes, natychmiast igła galwanometru odchyla się i zdradza w zwoju drutu prąd indukcyjny, przebiegający w kierunku przeciwnym względem prądów, które, według teoryi Ampère’a, magnes obiegają. Wzbudzony prąd indukcyjny trwa tylko w ciągu ruchu magnesu; skoro magnes zatrzymuje się, prąd ustaje. Gdy magnes wysuwamy, igła odchyla się w stronę przeciwną i zdradza prąd indukcyjny kierunku zgodnego z obiegiem prądów magnesu.

Podobnież, gdy pobudzamy magnetyzm w pręcie żelaznym, umieszczonym wewnątrz obwodu zamkniętego, powstaje prąd indukcyjny odwrotny względem prądów magnesu; gdy magnetyzm ten niknie, wzbudza się prąd indukcyjny zgodny z prądami magnesu.

Okazać to można, umieszczając pręt z żelaza miękkiego N (fig. 183) wewnątrz cewy B, połączonej z galwano-metrem G. Gdy do pręta żelaznego zbliżamy magnes, w pręcie tym pobudza się magnetyzm, a zboczenie igły galwanometru zdradza prąd odwrotny względem prądów magnesu pobudzonego; gdy magnes usuwamy, a temsamem pręt żelazny magnetyzm swój traci, igiełka odchyla się w stronę przeciwną. Wreszcie, jeżeli magnes przybliżamy do pręta żelaznego i oddalamy od niego, tak, by pobudzony w nim magnetyzm wzmagać i osłabiać, wytwarza się prąd induk-cyjny, w pierwszym razie przeciwny, w drugim zgodny z obiegiem prądów magnesu.—Rozmaitość kierunku prądów przez indukcyę wzbudzonych daje się ująć w regułę ogólną, jeżeli objawy te zestawimy z zasadami elektrodynamiki (ob.). Ponieważ prądy zwrócone w jedną stronę nawzajem się przyciągają, prądy zaś biegnące w stronę przeciwuą się odpychają, doświadczenia więc powyższe uczą, że gdy prąd elektryczny porusza się wpobliżu obwodu zamkniętego, w tym ostatnim wzbudza się prąd, który powstrzymać usiłuje ruch prądu pierwszego. Zasada ta, zwana prawem Lenza (1834 r.), stosuje się i do przypadków, gdy prąd indukcyjny powstaje przez zmianę natężenia prądu pobudzającego, zmiana bowiem w natężeniu prądu powoduje zmianę siły jego pola magnetycznego. Jeżeli natężenie prądu zmniejsza się, siła jego pola magnetycznego słabnie, co odpowiada powiększeniu odległości prądu pobudzającego od obwodu zamkniętego; w tym razie prąd indukcyjny ma kierunek takiż sam jak prąd pobudzający, usiłuje bowiem przez swe przyciąganie odległość tę zmniejszyć. Wypływa stąd dalej, że gdy przemieszczamy obwód wpobliżu prądu lub magnesu, praca potrzebna do wykonania tego ruchu powiększa się pracą, jaką wykonać trzeba dla przezwyciężenia elektromagnetycznego oporu prądu, przez indukcyę wzbudzonego; nadmiar ten pracy odpowiada energii wzbudzonego prądu indukcyjnego. Prawo Lenza wyrazić też można treściwiej: Działanie prądu wzbudzającego na prąd indukcyjny, przypadające w kierunku ruchu przewodnika, jest zawsze ujemne. Zasada ta tyczy się zarówno in-dukcyi elektrycznej jak i magnetycznej. Prądy jednak indukcyjne powstają nietylko w zamknię-

ÏÜ

Ä:r'

tanp

»SE!

pp,

=sis£=*

O)

-1

«C.

tych zwojach drutu, ale w każdym przewodniku, np. w płycie miedzianej, gdy wpobliżu jej magnes położenie swe zmienia; prądy te mają zawsze kierunek taki, że działanie elektrodynamiczne, zachodzące między niemi a magnesem, usiłuje sprowadzić ruch przeciwny względem ruchu rzeczywiście istniejącego, objawy te obejmuje się nazwą magnetyzmu obrotowego (ob.).—W przytoczonych wyżej objawach in-dukcyi magnetycznej magnetyzm pobudzającego magnesu ulega zmianie względem przewodnika elektrycznego, bądź przez zbliżanie się i oddalanie, bądź też przez wzmaganie się i osłabianie; można jednak wzbudzić prądy indukcyjne w przewodniku, względem którego magnetyzm nie zmienia się, jeżeli wpobliżu tego przewodnika wiruje magnes połączony z płytą miedzianą. Prądy tak wzbudzone, odkryte również przez Faradaya, nazwał Weber indukcyą jedno-biegunową (unipolarną).— Ponieważ zie-

Fig. 184. łndukcya przez wpływ ziemi.

mia wywiera wpływ magnetyczny, który daje się sprowadzić do wielkiego magnesu, ułożonego w kierunku północno - południowym, albo też do prądów elektrycznych, obiegających od wschodu ku zachodowi, mogą być tedy wzbudzane prądy indukcyjne przez działanie ziemi. Rzeczywiście wykazał je już Faraday w zwoju drutu MN (fig. 184), połączonym z gal-wanometrem G, dostatecznie czułym; każda zmiana, w ogólności, położenia tego zwoju względem ziemi wzbudza w Dim prąd indukcyjny, zdradzający się odchyleniem igły galwanometru. Aby wskazać kierunek prądu tak wzbudzonego, wyobraźmy sobie pręt żelazny, osadzony w kierunku osi zwoju. Wiadomo, że pręt ten pod wpływem ziemi przybiera magnetyzm, zależny od swego położenia; natężenie magnetyzmu tego jest największe, gdy pręt jest równoległy do igły nachyleń (ob. Magnetyzm ziemski), sprowadza się zaś do zera, gdy pręt jest do kierunku tego prostopadły. Wypływa stąd, że każda zmiana w położeniu zwoju, która dąży do wzmagania magnetyzmu, wzbudzanego wpływem ziemi, wywołuje prąd indukcyjny, przeciwny względem prądów rozwijających się w pręcie żelaznym; natomiast zaś każda zmiana, dążąca do zmniejszenia magnetyzmu tego pręta, wytwarza prąd indukcyjny, zgodny z jego prądami. Prąd więc indukcyjny, wzbudzony przez wpływ ziemi, jest najsilniejszy, gdy osi zwoju nadaje się kierunek równoległy do igły nachyleń, a następnie szybkim obrotem sprowadza się ją do położenia prostopadłego do tego kierunku, albo też nadaje się jej obrót przeciwny, od położenia prostopadłego do położenia równoległego względem igły nachyleń. Jeżeli wewnątrz zwoju umieszczony jest rzeczywiście pręt żelazny, prądy wzbudzone są znacznie silniejsze. Przyrząd Delesenne’a dozwala doświadczenie to wykonywać dogodniej.—Samoindukcyą (self-induction) nazywa się wpływ indukcyjny prądu na własny swój obieg. Do odkrycia tego powiodło Faradaya dostrzeżenie, że iskra powstająca przy przerywaniu prądu staje się znacznie silniejszą, gdy w obieg prądu wtrącony jest zwój drutu; szczegół ten sprowadza się do ka-tegoryi objawów indukcyjnych. Drut, po którym przebiega prąd, może być uważany za wiązkę drutów cieńszych, równoległych między sobą; gdy prąd zostaje przerwany, każdy z tych drutów składowych ulega wpływowi indukcyjnemu drutów sąsiednich, w każdym przeto rozwija się prąd, zgodny z kierunkiem prądu przerywanego. Działanie to wzmaga się, jeżeli w obieg prądu wtrącony jest zwój drutu, gdyż wpływ każdej części drutu na części sąsiednie wywiera się skuteczniej. Prąd przez taką samoindukcyę wzbudzony nazywa się ekstraprądem. Dla wykazania prądu tego bieguny stosu P (fig. 185) łączymy drutem AED GB, w który wtrącony jest zwój D, oraz drut pochodny EG z galwa-nometrem G. Prąd wybiegający z A rozwidla się przy E₎ jak wskazują strzałki, a część jego przebiega galwanometr na drodze E G. Pod wpływem prądu igła odchyla się, ale odchylenie to powstrzymać można umieszczoną obok niej zawadą. Jeżeli wtedy prąd przerywamy, np.

1»

■7

I)

Fig. 185. Wzbudzanie ekstraprądów.

przez usunięcie zetknięcia przy B, igła galwa-nometru natychmiast usuwa się od zawady i odchyla się w stronę przeciwną. Wskazuje to, że w tej chwili przez drut E G przebiega prąd w kierunku przeciwnym względem prądu, który

indukcyjnego, stąd KIR = —— t, a E =

przebiegał poprzednio, w chwili zatem przerywania czyli otwierania prądu wzbudza się w drucie EDO chwilowy prąd indukcyjny, biegnący w kierunku zgodnym z prądem pierwotnym. W podobnyż sposób okazać można, że w chwili przepuszczania czyli zamykania prądu powstaje prąd samoindukcyjny, przebiegający w kierunku przeciwnym względem prądu głównego.—Ponieważ indukcya polega na przepływie elektryczności pobudzonej, znaczy to, że wytwarza się przy niej siła elektrowzbudzająca, co tyczy się też i samoindukcyl. Przy przerywaniu prądu siła elektrowzbudzająca samoindukcyi działa w tym samym kierunku, co siła elektrowzbudzająca stosu, dodaje się do niej, a stąd iskra staje się silniejszą, co na objawy te zwróciło uwagę Faradaya.—Prądy indukcyjne posiadają też same własności i wywierają też same działania, co prądy ze stosów, z machin elektrycznych lub z innych źródeł pochodzące; ulegają również prawu Ohma, obliczanie ich jest jednak bardziej zawiłe, aniżeli prądów stałych, a to dlatego, że siła elektrowzbudzająca nie występuje jedynie w oznaczonych miejscach przewodników, ale rozwija się w długich ich odstępach, a nadto ulega szybkiej zmienności, do sił bowiem zewnątrz działających przybywa jeszcze samoindukcya ekstraprądów.—Prądy indukcyjne, rozwijające się przy zbliżaniu i oddalaniu, lub też przy otwieraniu i zamykaniu prądu pobudzającego, przebiegają w strony przeciwne, ale wprawione przytem w ruch ilości elektryczności w obu razach są jednakowe. Sprawdzić to można, przepuszczając kolejno oba przeciwne prądy indukcyjne przez woltametr, zawierający roztwór siarczanu miedzi; po przejściu obu prądów nie znajdujemy zgoła wydzielonej miedzi, co musiałoby nastąpić, gdyby obie ilości elektryczności nie były jednakowe. Natomiast natężenie obu prądów indukcyjnych, powstających przy otwieraniu i zamykaniu prądu głównego, nie jest jednakie, ale w pierwszym razie jest znacznie większe. Pochodzi to stąd, że przy zamykaniu prądu głównego powstaje ekstraprąd, przebiegający w stronę przeciwną; potrzeba przeto pewnego czasu, by prąd osiągnął pełną swą siłę, a stąd działanie jego indukcyjne trwa dłużej. Przy przerywaniu prądu głównego wzbudzony ekstraprąd przebiega z nim zgodnie, prąd szybko schodzi do zera, a przeciąg czasu, w ciągu którego rozwija się pod jego wpływem prąd indukcyjny, jest znacznie krótszy. Ponieważ więc jednaka ilość elektryczności przebiega w obu razach w różnym przeciągu czasu, natężenie prądu indukcyjnego przy przerywaniu prądu głównego jest znaczniejsze, aniżeli przy zamykaniu, przebieg bowiem w pierwszym razie jest szybszy.—Każdy skręt zwoju indukcyjnego poddany jest w jednakiej mierze wpływowi prądu głównego, ilość przeto elektryczności, wzbudzonej w zwoju indukcyjnym, jest proporcyonalna

do liczby jego skrętów (Lenz 1835), zatem do jego długości, czyli, przy jednakim rodzaju drutu,—do jego oporu E; zarazem jest proporcyonal-na do natężenia I prądu głównego (Weber 1846), jest przeto q = KIR, gdzie K oznacza pewien współczynnik stały. Jeżeli zaś i oznacza natężenie wzbudzonego prądu indukcyjnego, a t czas

a    E

jego trwania, jest i = -j-, zarazem zaś i =

gdzie E oznacza siłę elekrowzbudzającą prądu

KIR2 t *

Siła więc elektro wzbudzająca, która wprawia w ruch prądy indukcyjne, jest proporcyonalna do natężenia I prądu głównego, do kwadratu z oporu zwoju iudukcyjnego, odwrotnie zaś proporcyonalna do czasu trwania prądu indukcyjnego. Aby więc powiększyć siłę elektrowzbudza-jącą indukcyi, trzeba zwój indukcyjny sporządzać ze znacznej liczby skrętów drutu cienkiego, przez to bowiem wzrasta opór E; drut natomiast prądu wzbudzającego winien być krótki i gruby, bo wtedy wzrasta I.—Prądy elektryczne, wzbudzane przez machinę elektryczną, tem się tylko różnią od prądów galwanicznych, że przy pierwszych wprawioną zostaje w ruch bardzo drobna ilość elektryczności o bardzo wielkiej sile elek-trowzbudzającej (napięciu, różnicy potencyałów), w drugich natomiast występuje nieporównanie większa ilość elektryczności o znacznie mniejszej sile elektrowzbudzającej. Dlatego pierwsze źródło elektryczności korzystne jest tam, gdzie idzie o znaczne napięcie, jak do wywoływania iskier lub do działań fizyologicznych, gdy prądy galwaniczne znajdują zastosowanie w tych razach, gdzie miarodajuem jest natężenie prądu, czyli ilość elektryczności przepływającej w jednostce czasu, zatem do sprowadzania działań chemicznych, cieplikowych, elektromagnetycznych. Prądy indukcyjne zajmują poniekąd stanowisko pośrednie; nad prądami machin elektrycznych górują znacznie ilością elektryczności, nad prądami zaś galwaniczuemi jej napięciem, dlatego bardziej niż te ostatnie nadają się do wytwarzania iskier i do działań fizyologicznych; przez odpowiednią jednak budowę ce-wy indukcyjnej mamy możność sprowadzania zmian w jednym lub drugim kierunku. W ogólności, jeżeli jakikolwiek generator elektryczności wytwarza na biegunach swoich siłę elektrowzbu-dzającą E, a w łączącym je przewodniku prąd elektryczny o natężeniu I, energia jego czyli praca W, jaką wykonać może w jednostce czasu, jest W=E1 (ob. Elektryczne jednostki); można przeto zasobem tym energii rozporządzać dowolnie, powiększając czynnik I kosztem zmniejszania E, i nawzajem, czyli przeobrażać prądy znacznej siły elektrowzbudzającej a słabego natężenia na prądy znacznego natężenia i słabej siły elektrowzbudzającej, lub

nawzajem. Wyżej wykazane własności prądów indukcyjnych umożebniają podobną przemianę, a na tej zasadzie oparte przyrządy, zwane transformatorami (ob.), mają nader doniosłe znaczenie w elektrotechnice dzisiejszej; należą one zresztą do ogólnej kategoryi przyrządów indukcyjnych (ob. Indukcyjne przyrządy). — Teoryę matematyczną działań indukcyjnych rozwinął najpierw Neumann w r. 1845, opierając się na podanej wyżej regule Lenza; reguła ta wskazuje wprawdzie tylko kierunek przebiegu prądów indukcyjnych, przez pewne wszakże założenia wyprowadził stąd Neumann wzór różniczkowy, obejmujący zależność siły elektrowzbudzającej indukcyjnej w elemencie drutu od pracy wyłożonej na tryczne światło), przesunięcie jego elementu, z takiego zaś wzoru różniczkowego przez całkowanie wyprowadzić można objawy indukcyi w jakimkolwiek przewodniku zamkniętym. Weber (1846) rozwinął teoryę indukcyi w sposób ogólniejszy, powiązał ją bowiem z elektrodynamiką (ob.), wychodząc z założenia, że oba te działania znaleźć winny wyjaśnienie we wzajemnym na siebie wpływie pozostających w ruchu cząstek elektrycznych. Opierając się na kilku prostych objawach przyciągania i odpychania elektrycznego, doświadczalnie stwierdzonych, Weber wyprowadził następne prawo, wyrażające wzajemne przyciąganie ilości elektryczności e i e':

liczne zastosowania; powiedzieć można, że na nich opiera się cała elektrotechnika, machiny bowiem megnetoelektryczne i dynamoelek-tryczne, podobnie jak cewa Ruhmkorffa, są to przyrządy indukcyjne; do kategoryi takich przyrządów należy również telefon, mikrofon, f o t o f o n. Jeżeli prądy krótkotrwałe i przerywane następują znacznie prędzej, aniżeli w przytoczonych tu zwykłych przyrządach indukcyjnych, otrzymujemy prądy przerywane znaczuej częstości czyli drgania elektryczne (ob. Elektryczne drgania). Prądy znacznej częstości, o wielkiej sile elektrowzbudzającej, jakie otrzymał Tesla, wywołują objawy świetlne uderzającej wspaniałości (ob. Elek-

s. K.

Indukcyjna elektryczność, prądy elektryczne, wzbudzone przez indukcyę. W Anglii elektrycznością indukcyjną nazywa się też elektryczność influeneyjna czyli elektryczność wzbudzona przez wpływ (ob. Elektryczność). Objawy więc, obejmowane zwykle nazwą influencyi czyli działania przez wpływ, nazywają się tam indukcyą elektrostatyczną, właściwą zaś indukcyę określać trzeba jako indukcyę elektromagnetyczną.

ee'

r²

1--—-

16

(¥)

a²    d² r

8~ r

]•

Wzór ten, w którym r oznacza odległość cząstek, a a pewną ilość stałą, uderza swą ogólnością; jeżeli bowiem obie cząstki elektryczne są w spoczynku, wypływa stąd prawo Coulomba, tyczące się przyciągania elektrostatycznego (ob. Elektryczność, Elektryczne jednost-k i); jeżeli wzór ten zastosujemy do obliczenia działania elektrodynamicznego między dwoma elementami prądu, dochodzimy do zasadniczego prawa Ampère’a (ob. Elektrodynamika); jeżeli wreszcie zastosujemy go do przypadku, gdy element jeden jest w spoczynku, otrzymujemy wzór zasadniczy Neumanna, dający siłę elektro wzbudzającą indukcyi. Teorya jednak Webera, oparta na przypuszczeniu, że prądy elektryczne wywierać mogą wzajemne na siebie działanie z odległości, ustąpić musiała wobec nowych badań, które wykazały, że rozprzestrzenianie działań elektrycznych wymaga pewnego czasu i dokonywa się przez ruch falowy w środku otaczającym, a na podstawie poglądów takich rozwinięta matematycznie przez Maxwella, doświadczalnie zaś stwierdzona przez Hertza, teorya elektryczności obejmuje dokładnie wszystkie dotąd poznane objawy indukcyi (ob. Dye-lektryk, Elektryczne drgania, Elektrodynamika).—Prądy indukcyjne znajdują

S. K.

Indukcyjna metoda (filo?.), Indukcyjne nauki, Indukcyjny wniosek, ob. Indukcyą.

Indukcyjna metoda w ekonomii ma obecnie szczególne zastosowanie w kierunku historycznym, który od badań dziejowych przechodzi do uogólnień. Szkoła historyczna jest przytem we wnioskowaniu tak ostrożną, że dowodzi, iż przygotowujemy tylko materyał do uogólnień późniejszych, gdyż za mało jeszcze wiemy, aby snuć wnioski społeczno-gospodarcze. W każdym razie w tym kierunku nauki ekonomicznej przeważa metoda indukcyjna. Tymczasem zwolennicy ekonomii tak zwanej ścisłej albo psychologicznej trzymają się poniekąd zasady Buckle’a, że „ekonomia polityczna jest przynajmniej taką samą umiejętnością dedukcyjną, jak geometrya”. Mili, Cairness, Menger, Jevons są stronnikami tej metody. W istocie rzeczy in-dukcya musi być początkiem badania ekonomicznego, ale w samem już wnioskowaniu zawiera się dedukcya. Zwolennicy metody tylko dedukcyjnej sądzili, że summę zjawisk psychicznych, które regulują się działalnością gospodarczą, można wyprowadzić z psychologii jednostki, że więc w tej psychologii zawiera się założenie, wiodące do badań poszczególnych i że jest to reguła zasadnicza, do wnioskowań cząstkowych w zakresie praw gospodarczych upoważniająca. Na takiein mniemaniu była już poczęści zbudowana kon-cepcya Adama Smitha, który z poczucia interesu osobistego, z uganiania się za korzyścią własną wyprowadził teoryę o posuwaniu tą drogą naprzód korzyści powszechnej i stąd doszedł do obrony największej swobody ruchów jednostki. Filozofia Benthama, oparta na zasadniku ściera-

St A. K.

Równowaga zresztą prądów zrywa się

nia się interesów, była złożona z podobnych pierwiastków dedukcyjnych. Chociaż jednak słusznie później zwrócono uwagę, że już dlatego nie można na psychologii indywidualnej budować wniosków o prawach społecznych, iż zbiór licznych sił indywidualnych nie jest w ekonomii, jak w mechanice, jedną summą, czyli jednym, jednolitym produktem,—mimo to nowsza szkoła psychologiczna powróciła do tego przeciwnego indukcyi stanowiska. Na tern też polega główny spór szkoły historycznej ze szkołą ścisłą. Prawda jest, zdaje się, po środku; indukcya musi w ekonomii gromadzić cały materyał opisowy, historyczny, wyodrębniający wszystkie pierwiastki, słowem, podstawy teoretyczno-poznawcze, a potem dedukcyjnie wyprowadza się wnioski. Oczywiście, są też już pewne wnioski, pewne uogólnienia gotowe, tworzące rezultat badań dokonanych, a więc takie, które mają cechy reguł zasadniczych i mogących służyć do badań cząstkowych; w tym więc zakresie badanie ekonomiczne jest. odrazu znowu dedukcyjne. Na takich fundamentach tez gotowych zbudowane są po największej części podręczniki ekonomii formalnej, dydaktycznej, choć i w nich, o ile zadaniom swym dobrze odpowiadają, indukcyjne wnioskowanie, acz w granicach ciaśniej szych, jest pożyteczne. Do syntezy praw gospodarczych, a przynajmniej do wywodów względnie prawidłowych dojść można tylko przez posiłkowanie się metodą indukcyjną, przez wiązanie w łańcuch całości tak samo zewnętrznych faktów gospodarczych, jak sprzecznych często dążeń i prądów psychologii społecznej, instynktów mas i warstw. Ale indukcya czasem bardzo jednostronna szkoły historycznej nie zamyka badania ekonomicznego, które w dzisiejszym stanie swoim musi mieć przed sobą kryteryum naczelne, a więc jakby powziętą z góry tezę, do dedukcyi wiodącą: ideał rozwiązania sprawy społecznej, ideał równowagi korzyści gospodarczych wszystkich warstw i jednostek, w społeczności gospodarczej pracujących. Ta jednak teza jest już gotowym wnioskiem, wysnutym ze spostrzeżeń, prowadzonych za pomocą indukcyi, która dała w rezultacie wynik, stwierdzający krzywdy dotychczasowego ustroju ekonomicznego.

Indukcyjna waga, przyrząd służący do wykrywania drobnych chwiejności prądu elektrycznego, podany przez Hughes’a 1879 r., jest właściwie połączeniem telefonu z dawniejszym in-duktorem różnicowym, zbudowanym przez Dovego w r. 1840. I. w. składa się z czterech zwojów: H, h i J, i (fig. 186), z których każdy skręcony jest z drutu około 100 m. długiego; zwoje te osadzone są parami na dwóch pionowych rurach tekturowych. Zwoje górne, wraz z mikrofonem M, ustawionym na podporze zegara, wtrącone są w obwód drutu, łączącego bieguny stosu 5; zwoje dolne połączone są z telefonem T. Zwoje drutów są tak skręcone, że prądy zwojów górnych wzbudzają w zwojach dolnych prądy indukcyjne, zwrócone w strony przeciwne, które się tedy nawzajem znoszą i w telefonie głosu nie wywołują; jeżeli wszakże w natężeniu prądów zachodzi różnica choćby najsłabsza, w telefonie daje się słyszeć wyraźnie uderzenie zegara. Różnicę taką wywołać można przez wprowadzenie do jednej z rur tekturowych krążka metalowego, prądy bowiem indukcyjne, w krążku tym wzbudzone, równowagę prądów zrywają, a różne metale nadają głosom tym rozmaitą siłę; waga więc indukcyjna służyć może do wykrywania różnic w budowie chemicznej i molekularnej metali. Czułość przyrządu jest tak znaczną, że odróżnić można monetę nową od zużytej, a łatwiej jeszcze monetę rzetelną od fałszywej. Jeżeli bowiem monety dane do porównania umieszczone zostają w dwóch rurach tekturowych, najdrobniejsza ich różnica daje się w telefonie usły-

t©

rJ

Fig. 186. Indukcyjna waga.

szeć.

i w tym razie, gdy jeden z induktorów zbliżamy do jakiejkolwiek masy metalowej — indukcyjna waga służyć zatem może do wyszukiwania metali ukrytych, podziemnych żył metalicznych, lub kuli w ciele człowieka rannego. Do badań naukowych przyrząd ten nie jest dostatecznie ścisły, w formie wszakże udoskonalonej, jaką mu nadali Oberbeck i Bergmann (1887), służyć może dobrze do oznaczania przewodnictwa metali. Innego rodzaju I - ną w - ę zbudował Wien (1893) przez połączenie telefonu z mostem Wheatstone’a.    s*K*

Indukcyjne machiny, ob. I n d u k c y j n e p r z y-rządy.

Indukcyjne prądy, prądy elektryczne, przez indukcyę wzbudzone, ob. Indukcya.

Indukcyjne przyrządy, przyrządy do wzbudzania prądów indukcyjnych (ob. Indukcya), dzielą się na dwie kategorye, zależnie od tego, czy do wytwarzania tych prądów służą magnesy, czy też prądy galwaniczne. Przyrządy kategoryi

[•'..■t

/;!• 7

f*:-

i 'i-.

Fig. 188. Cewa Ruhmkorffa (Widok ogólny).

pierwszej nazywają się machinami magneto-indukcyjnemi lub magneto-elektry czne-mi, a przeobraziwszy się w machiny dynamo-elektryczne, stały się w końcu wieku dziewiętnastego podstawą rozwoju elektrotechniki (ob. Magneto-elektryczn e i dynamo-ele-ktryczne machiny). Kategoryę drugą stanowią machiny elektro-indukcyjne, zwane też induktorami, bobinami lub cewami. Jaki ma cel zamiana istniejących już prądów elektrycznych, dostarczanych przez stosy galwaniczne lub inne generatory, na prądy indukcyjne, tłómaczy się to ogólnemi własnościami tych prądów (ob. Iudukcya). Prądy indukcyjne są to prądy krótkotrwałe, przebiegające naprze-mian w kierunkach przeciwnych i cechujące się znaczną siłą elektro-wzbudzającą czyli znacznem napięciem, przyrządy zatem elektro-indukcyjne służą głównie do celów fizyologicznych i lekarskich, oraz do doświadczeń, w których idzie o otrzymywanie wielkich iskier elektrycznych i wiążących się z niemi dalszych zjawisk pochodnych. Przyrządy elektro-indukcyjne określić można jako transformatory (ob.), służące do przeobrażania prądów znacznego natężenia i słabej siły elektro-wzbudzającej na prądy o wielkiej sile elektro-wzbudzającej.—Jeżeli ujmujemy rękoma oba bieguny dostatecznie silnej bateryi galwanicznej, by prąd przez własne ciało nasze przeprowadzić, doznajemy wstrząśnienia w chwili zamykania prądu, natomiast prąd przebiegający z natężeniem niezmiennem przez ciało nasze uczucia wyraźnego nie powoduje, a ponownego wrażenia doznajemy przy przerywaniu prądu, gdy bieguny z rąk wypuszczamy. Na nerwy zatem nie działa pobudzająco prąd niezmienny, ale jedynie powstawanie i zanikanie, albo raczej każda zmiana w natężeniu prądu sprowadza wstrzą-śnienie, działanie zaś to jest tern silniejsze, im częściej zmiany te następują. Stąd-to tak gwałtownie odczuwamy wyładowanie butelki lejdejskiej (ob.); jakkolwiek bowiem gromadzi się w niej drobna tylko ilość elektryczności, posiada jednak znaczne napięcie i wyładowuje się w czasie nader krótkim, tworząc prąd elektryczny, który szybko dochodzi pełnej swej siły i również szybko spada do zera.

Prądy indukcyjne również są krótkotrwałe i również szybko wzmagają się i obniżają, powodują zatem silne podniecenie nerwów ciała zwierzęcego, czyli sprowadzają znaczne działanie fizyologiczne, zwłaszcza gdy bardzo szybko po sobie następują Z powodu takiego wpływu na nerwy prądy indukcyjne używane są do celów leczniczych, a od nazwiska Faradaya, któremu odkrycie ich zawdzięczamy, w medycynie nazywają się zwykle prądami faradycz-nemi, stosowanie zaś ich—farady-zacyą (ob. Elektroterapia). Do faradyzacyi takiej służy dogodnie przyrząd indukcyjny Du-Bois Reymond a (fig 187), złożony z dwu

1L

CoR

Fig. 187.

Przyrząd indukcyjny do celów leczniczych.

zwojów drutu, jak przyrząd Faradaya, służący do wykazania elektro-indukcyi (ob. Iudukcya, fig. 182). Zwój wtórny czyli indukcyjny przytwierdzony jest do deszczułki S, która przesuwać się daje w rowkach podstawy; w ten sposób zwój ten może być nasuwany częściowo tylko albo całkowicie na zwój główny czyli indukujący H, przytwierdzony do deszczułki pionowej B, skąd natężenie wzbudzonych prądów indukcyjnych zmieniane być może stosownie do potrzeby. Końce drutu zwoju głównego dochodzą do śrubek c i d, gdzie łączą się ze stosem, a prądy indukcyjne wzbudzają się przez przerywanie prądu głównego, co dokonywa się automatycznie za pomocą młotka magnetycznego M, działającego podobnie, jak w przyrządzie niżej opisanym. Końce drutu indukcyjnego dochodzą do śrubek a i b, z któremi połączone są sznury metalowe, kończące się zwykle mosiężnemi rękojeściami walcowemi, które ujmuje w ręce osoba, działaniu prądów poddana. Prądy wzbudzone przy otwieraniu prądu głównego, posiadające większe napięcie i przebiegające prędzej, wywierają działanie znacznie silniejsze, aniżeli przy zamykaniu prądu głównego powstające.— Typem przyrządów indukcyjnych, przeznaczonych do wytwarzania wielkich iskier elektrycznych i do innych doświadczeń, jest induktor Ruhm-korffa (fig. 188 i 189). Na wydrążonym walcu drewnianym nawinięty jest najpierw drut zwo-

ÊMÊSË

/ jpr ÆF'

m - Ï7-:

I-™

=Ć==

ii

*\j

pi

R'

E'

Fig. 189. Cewa Ruhmkorffa (Rzut poziomy).

ju głównego czyli indukcyjnego, ponad nim zaś drut zwoju wtórnego czyli indukcyjnego. Izola-cya oddzielnych skrętów winna być bardzo do kładna, przez ścisłe oprzędzenie drutu jedwabiem; oba pokłady drutu oddzielone są powłoką bawełuianą, napojoną gumiląką. Tak otoczony drutem walec tworzy wielką cewę czyli bobinę S, która z obu stron zakończona jest płytami szklanemi, służącemi do jej izolacyi. Działanie indukcyjne zwoju głównego wzmaga się znacznie, jeżeli w wydrążeniu walca umieszczony jest pręt żelaza miękkiego, który magnesuje się pod wpływem prądu i wraz z nim na pobudzenie prądów indukcyjnych wpływa. Zarazem jednak przy otwieraniu i zamykaniu prądu głównego wzbudzają się w masie żelaza prądy indukcyjne, które, przebiegając z cząsteczek jednych na inne, okrążają pręt żelazny (prądy Foucaulta), opóźniają przyrost i ubytek prądu głównego przy jego zamykaniu i otwieraniu, jako też i magnetyzmu, a ztąd przedłużają trwanie prądów indukcyjnych i napięcie ich osłabiają. Szkodliwych tych prądów uniknąć można, osadzając w walcu, zamiast grubego pręta żelaznego, wiązkę cienkich drutów żelaznych, przez powerniksowa-nie między sobą izolowanych. Po lewej stronie obu figur widzimy komutator (ob.), który służy do odwracania lub do przerywania połączeń, pomiędzy końcami drutu zwoju głównego a szru-bami Bt B', dokąd dochodzą druty od stosu. Po prawej stronie przedstawiony jest przerywacz (interruptor, disjunktor), przeznaczony do przerywania i zamykania prądu głównego; przerywacz ten składa się z małego walca metalowego czyli kowadełka, połączonego z komutatorem długą wstęgą metalową, widzialną na fig. 189, oraz z młotka o, którego rękojeść łączy się drutem miedzianym ze słupkiem metalowym D. a głowa z żelaza miękkiego przypada naprzeciwko kowadełka. Prąd przybywa od dodatniego bieguna stosu za pośrednictwem komutatora do F (fig. 189), stąd obiega zwój główny do D, przechodzi dalej przez młotek, zetknięte z nim kowadełko i przez wstęgę metalową wraca do ujemnego bieguna stosu. Ale wskutek przebiegu prądu magnesuje się wiązka drutów w cewie, pociąga głowę młota i przerywa prąd indukujący; prze-

rwanie to wszakże sprowadza zanik magnetyzmu, a młotek wraca na kowadełko, prąd więc ustala się nanowo, a gra ta wciąż się powtarza. Z każdem zaś przerwaniem i zamknięciem prądu głównego wzbudzają się prądy indukcyjne, przebiegające naprzemian w jedną i drugą stronę w zewnętrznym zwoju drutu, którego końce f i f czyli bieguny wsparte są na szklanych słupach izolacyjnych B i C. Jeżeli końce drutu zbliżamy ku sobie, przeskakuje między niemi prąd iskier, jak w machinie elektrycznej influencyjnej (ob. Elektryczne machiny), gdy zaś bieguny łączymy z dwiema zbrojami butelki lejdejskiej, powstaje, jak w machinie influencyjnej, ciąg iskier przebiegających z głośnym trzaskiem. Butelkę lejdejską zastępuje tu zresztą kondensator, umieszczony w podporze machiny, a złożony z kart cynfolii, oddzielonych między sobą kartami z papieru woskowanego. — Opisany tu przerywacz prądu przedstawia pewne niedogodności; przy każdem przerywaniu prądu głównego przeskakuje między młotem a kowadełkiem iskra, która przedłuża trwanie tych przerw, zmniejsza ich szybkość, a temsamem osłabia napięcie prądów indukcyjnych; nadto niszczy powierzchnie zetknięcia młota i kowadełka, co zwłaszcza byłoby bardzo szkodliwem w przyrządach większych; korzystniej też działa w nich przerywacz rtęciowy Foucaulta (fig. 190).

/o

Fig. 190. Przerywacz rtęciowy.

Do jednego z końców pręta T F, osadzonego przy E na płytce sprężystej, przytwierdzone są dwa pionowe ostrza platynowe T i S, które dotykają powierzchui rtęci, zawartej w dwu naczyniach szklanych i pokrytej warstwą alkoholu. Na drugim końcu pręt T F dźwiga zbroję żelazną F, przypadającą wpobliżu elektro-magnesu; drut tego elektro - magnesu Q łączy się z jednym biegunem oddzielnego stosu, którego biegun drugi za pośrednictwem drutu F jest w połączeniu z naczyniem ostrza S. Naczynie ostrza T, oraz pręt ostrze to dźwigający, wtrącone są w obieg prądu głównego cewy Ruhmkorffa przez

druty A i N. Przy tem urządzeniu, gdy prąd ze stosu przepływa przez zwoje elektro-magnesu F, zbroja F jest przez elektro magnes pociągana, pręt T F pochyla się, końce ostrzy T i S wynurzają się z rtęci, a oba prądy zostają przerwane; ale wtedy elektro-magnes traci swój magnetyzm, pręt T F wskutek sprężystości utrzymującej go płyty wraca do połączenia poprzedniego, oba prądy znów się zamykają i gra ta dalej się powtarza. Alkohol ponad rtęcią użyty tu jest jako bardzo zły przewodnik elektryczny, co przyspiesza nagłość przerywania prądu.—Przyrządy indukcyjne Ruhmkorffa posiadają potęgę bardzo różną, zależnie od swych wymiarów. Aby prądy indukcyjne miały napięcie znaczne, zwój główny winien być złożony z drutu grubego i krótkiego, zwój indukcyjny natomiast—z drutu cienkiego i długiego (ob. Indukcya); w przyrządach wielkich drut pierwszy ma długość około 40 metrów przy grubości 2-ch mm., drugi zaś — długość przechodzącą niekiedy 100 000 m.,

jedną kategoryę wpisów do aktów ziemskich albo grodzkich. Kto chciał wnieść cośkolwiek do aktów grodzkich lub ziemskich, zgłaszał się osobiście albo przez zastępcę w lokalu kancela-ryi odnośnego sądu i dyktował pisarzowi owe oświadczenie do protokółu, który po wpisaniu podpisywał. Wpis do protokółu zwał się „su-sceptą” (suscepta). Z protokółu pisarze kancelaryjni przepisywali odnośny akt, wystylizowawszy go poprzednio wedle przepisanej formuły kancelaryjnej, do zbioru aktów, zwanego właśnie „induktą” (inducta). Wpis do tych ksiąg (które prawidłowo pisane są bardzo czysto, a nawet kaligraficznie, podczas gdy księgi protokółów pisane są zazwyczaj pismem bardzo szybkiem i niewyraźnem), zwano „indukcyą” (inductio). Susceptę i indukcyę nazywano też ogólnie akty kacy ą lub ingrossacyą (acticatio, ingros-satio). — Balcer Oswald „Kancellarya i akta grodzkie w w. XVIII” („Studya nad prawem pol-skiem” Poznań 1889).

Dr Al. W.

a grubość ’/₅ mm. W olbrzymim przyrządzie in- Induktor, w ogólności wszelki przyrząd instytutu politechnicznego w Londynie drut indu- dukcyjny, zwłaszcza elektro - indukcyjny, jak I. kujący ma długość 3 447 m., drut zaś indukcyj- Rhumkorffa (ob. Indukcyjne przyrządy), ny długość 141396 m.; zasilany stosem złożo- \\r machinach magneto-elektrycznych i dynamo-nym z 40-u ogniw Bunsena, daje iskry na 74 cm. elektrycznych induktorem nazywa się ta ich długie. Objawy świetlne, wzbudzane przez prądy część, w której przez obrót wytwarzają się prądy indukcyjne, występują zwłaszcza wspaniale w ru- elektryczne. — Induktor różnicowy, ob. In-rach Geisslera i Crookes’a; objawy te powiodły dukcyjna waga.    s. k.

Indulgencya, ob. Odpusty.

Jndnlina (C₃₆H₁₅N₃?). Otrzymaną została po raz pierwszy (Dale i Caro) przez nagrzewanie chlorhydratu aniliny z amidoazobenzolem. Azo-ksybenzol i nitrobeuzol działają bezpośrednio na chlorhydrat aniliny, tworząc I-ę. Jest to barwnik, znany pod nazwą błękitu azodwufenylowe-go lub błękitu morskiego, nierozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w spirytusie i eterze. L* Szp

do odkrycia promieni katodalnych (ob.), w dalszym zaś ciągu — promieni Röntgena (ob.), a to okazuje doniosłe znaczenie przyrządu indukcyjnego Ruhmkorffa, zarówno dla nauki

jak i dla celów praktycznych.

s. K.

Indultem (od indulgeo, supin. indultum=; wybaczać, dozwalać), w prawie kanonicznem nazywa się każda łaska, przywilej i t. d., udzielona przez Stolicę św., czy to pojedyńczym osobom, czy to całym stanom lub korporacyom, czy to na pewien czas, czy to nazawsze. Induit więc jest nazwą i pojęciem zupełnie ogólnera, pod które podpadają: łaska, przywilej, dyspensa, pozwolenia. Stąd o znaczeniu, interpretacyi, warunkach ważności indultu wogóle nie da się nic określonego powiedzieć, gdyż rzecz się ma inaczej w każdym poszczególnym rodzaju indultu. Już w prawie rzymskiem, mianowicie w kodeksie cesarza Teodozyusza, spotykamy się z indultem, jako łaską cesarską. Wspomina o in-dulcie jako o synonimie przywileju udzielonego przez Stolicę św. sobór Trydencki w sessyi szóstej, rozdział drugi „de reformatione”. Częstokroć zachodzi wzmianka indultu w bullach papieskich kasujących osobną klauzulą przeciwne prawa i rozporządzenia. Różne przykłady indultu ob. Santi „Praelectiones iuris canonici” (t.

s. K.

Indukcyjny, pochodzący z indukcyi, tyczący się indukcyi, jak prąd indukcyjny, przyrząd indukcyjny. W artykułach technicznych polskich, w różnych pismach, napotkać można wyrażenia takie, jak wolty indukcyjne, lub am-pery indukcyjne. Jest to zupełna niedorzeczność, wynikająca z błędnego tłómaczenia wyrazu francuskiego „indiqué” (wskazany); ma to być mowa o liczbie amperów, woltów lub innych jednostek, bezpośrednio przez przyrząd mierniczy wskazanej, w różnicy od liczb zredukowanych, czyli zmienionych przez wprowadzenie pewnych poprawek. Oddzielne jednostki indukcyjne zgoła nie istnieją.

Dr Al. W.

Indukt (inductum i inductus), po polsku rozprawa. W procesie polskim nazywa się tak ta część postępowania sądowego, w której strona powodowa (skarżąca) przystępuje do wywodu swej sprawy. W wywodzie powód, względnie jego zastępca (patron), przedstawia żądanie i dowodzi zasadności tego żądania ustawami, dokumentami i prejudykatami. Po indukcie strony powodowej następuje odpowiedź strony pozwanej, zwana repliką. — X. Teodor Ostrowski „S. P. Prawo cywilne narodu polskiego w Warszawie 1784—1786” (wyd. 2-e 1787).

Indukta (inductd), tak nazywano w Polsce

Schulte „Kirchenrecht” (wyd.

cath.” (74) i t. d.

Indus (Sindh), rzela w Azyi Południowej, głównie w Indostanie; bierze początek w Tybecie zachodnim na północnym stoku Himalajów w łańcuchu Kailas, na północ od jeziora Mana-sarowar, wpobliżu źródłowisk Satledżu i Bra-maputry (Sanpo), pod 32° szer. pn. i 81° 30' dł. wsch. na wysokości 6 500 m. i przepłynąwszy krainę Ladack, Baltistan, Dardistan, Pendżab i Sindh, wpada do zatoki Omańskiej w pobliżu zwrotnika Raka.

dabaradem koleją żelazną.

Industrya—przemysł (ob. Przemysł). Wyraz ten cudzoziemski, pochodzenia łacińskiego i przyjęty w wielu językach germańskich i romańskich, był też dawniej używany w języku polskim, bądź w szerszem znaczeniu przemysłu rękodzielnego i fabrycznego, bądź też w znaczeniu ściślejszem przemysłu wielko - fabrycznego. Obecnie naleciałość ta obca powoli wychodzi

St. A. K.

St. A. K.

III str. 315):

1-e, t. II str. 350); Weiss „Corpus iuris eccl.

J. K.

Długość I-u wynosi blizko 3 200 km., obszar dorzecza—960 000 km. (3 Poczynając od źródła I. zatacza łuk ku północy i przy jego końcu otrzymuje z lewej strony dopływ Gartok, stąd I. płynie w prostym prawie kierunku w dolinie podłużnej ku północo-zacho-dowi między Himalajami i Karakorumem; w biegu tym przyjmuje z lewej strony Dżanskar, a z prawej strony pod ostrym kątem — Szajok, wypływający z Karakorumu. Przy końcu swego północo-zachodniego biegu I. przyjmuje z prawej strony Gilgit, którego dolina jest przedłużeniem doliny Indusu ku północo-zachodowi; sam I. jednak już nieco powyżej uścia Gilgitu skręca na południo-zachód i, przerżnąwszy Himalaje w wąwozie do 3 000 m. głębokim, wypływa pod Attokiem na równinę; tutaj przyjmuje z prawej strony afgańską rzekę Kabul, zbierającą wody z Hindu-kuh i Sefit-kuh; dotąd dochodzą statki w górę Indu. Poniżej Attoku przerzyna I. góry Solne (Salt-Range) w wązkim wąwozie i pod Kalabagh wypływa znowu na równinę. Tu, pod Mithan Kot, I. przyjmuje z lewej strony dopływ Satledż (pod nazwą Pandżnad), który wraz z czterema rzekami (Bias, Rawi, Czinab, Dżi-lam) swego systematu nadaje całej równinie nazwę Pięciorzecza (Pendżab). Następnie Indus wkracza w krainę Sindh, gdzie pod Rohri oddziela się od niego na lewo Nara (wschodnia), która płynie przez pustynię, przy wysokim stanie wody dosięga laguny Ran-Kacz i, przepłynąwszy przez nią, uchodzi do morza pod nazwą Kari. Nieco poniżej Rori oddziela się druga Nara (zachodnia), która jednak wkrótce łączy się napowrót z rzeką główną. Poniżej Haida-rabadu pod Tatta następuje podział I-u na dwa główne ramiona, które następnie dzielą się na liczne podrzędne; uścia są płytkie, niezdatne do żeglugi, dla tego uściowy port Indusu, Karaczi,

leży na zachód od uścia i jest połączony z Hai-

w. N.

z języka. Wyjaśnić tylko trzeba, że ilekroć mowa jest jeszcze w niektórych badaniach gospodarczych o I-i, to używa się tego wyrazu po największej części w znaczeniu niemieckiem (Industrie), przemysłu fabrycznego, a więc przetwórczego, i że nie ma ono zastosowania ani do rolnictwa, ani do rzemiosł.

Industryalny system albo industryalizm — oznacza u niektórych ekonomistów doktrynę gospodarczą Adama Smitha w przeciwstawieniu do merkantylizmu (ob.), jako systemu handlowego, i fizyokratyzmu (ob.), jako systemu rolniczego. Przez pojęcie industryalizmu rozumiano tu zasadę Smitha, że bogactwo narodowe nie polega, jak się zdawało merkantylistom, na wynikach handlu wywozowego, czyli na gromadzeniu pieniędzy, ani na samem mnożeniu dóbr przyrodzonych, jak mniemali fizyokraci, lecz na całym zbiorze takich wyników, jakie daje ogół pracy gospodarczej, a więc zarazem handel, rolnictwo i przemysł. Rodowodem więc określenia: „system industryalny” lub „industryalizm” nie był wyraz industrya (ob.) w znaczeniu niemieckiem i francuskiem, używanem także w języku polskim, lecz w znaczeniu angielskiem (Industry= pilność, praca). Dlatego nazwa taka jest po polsku niewłaściwa i daje powód do nieporozumień, jakoby system Smitha polegał na uznawaniu przemysłu za jedyne źródło bogactwa narodowego. Stąd też niektórzy ekonomiści stosują znowu określenie to do systemu merkantylnego, jako takiego, który między innemi dąży do ochrony przemysłu. W tern znaczeniu używał go List (ob.), a za nim i ekonomiści polscy. Gdyby zresztą zachodziła potrzeba wyrazem cudzo-ziemskiem oddawać pojęcie przemysłu i kierunku przemysłowego w gospodarczości społecznej, to termin „system industryalny” miałby zastosowanie najwłaściwsze jako określenie takiego prądu gospodarczego, który wagę najwyższą przykłada do ochrony celnej, a więc wielu współczesnych systemów, będących ściśle przemysło-wemi. System Smitha najlepiej nazywać Smi-thowskim. Oczywiście jeszcze błędniej byłoby nazywać go, jak to niektórzy czynią, przemysłowym.

Indy Paweł Wincenty d’ (* 27 marca 1851 w Paryżu), kompozytor muzyczny, uczeń Diemera, Marmontela i Francka w konserwato-ryum paryskiem. Napisał poematy symfoniczne: „Wallenstein”, symfonię „Hunyade”, uwerturę „Antoniusz i Kleopatra”, balladę „La forêt enchantée”, legendę na orkiestrę „Sauge fleurie”, waryacye symfoniczne „Istar”, kwartet fortepianowy A. dur, trio na fortepian, klarynet i wiolonczelę, suitę na trąbkę, dwa flety i kwartet smyczkowy, jednoaktową operę komiczną „Atten-dez-moi sous 1’orne” (1882), legendę dramatyczną „Le chant de la cloche” (nagrodzoną na konkursie paryskim), oraz trzyaktową operę „Fer-vaal”, wystawioną 1897 w Brukselli, a 1898

îndya (geogr. staroż.).

A. Pol.

w Paryżu), oraz wiele pieśni i utworów pomniejszych.

Indya (geogr. star.), po grecku ’lvSioc, ^ ’IvSixtj, po łacinie India. Miano to nadały starożytne ludy według granicznej rzeki Indos (ob.) nieprzejrzanym obszarom ziemi, ciągnącym się ku północy aż do Scytyi extra Imaum, Serica i kraju Sinów (Chiny), ku wschodowi również do kraju Sinów i do Wschodniego Oceanu, ku południu do Oceanu Indyjskiego, z trzema wielkiemi zatokami jego: Sinus Perimulicus (dzisiaj cieśnina Malakka), Sinus Sabaracus (zatoka Martaban) i Sinus Gangeticus (zatoka Bengalska), ku zachodowi, gdzie właśnie rzeka Indos granicę tworzyła, graniczącym z Gedrozyą, Arachozyą i krajem Parapanisadów. O wielkości jako i właściwościach krainy indyjskiej miano w Wiekach Starożytnych bardzo sprzeczne wiadomości, nadzwyczaj rozmaite, poczęści niezwykle przesadzone wyobrażenia; i tak znakomici zresztą geografowie sądzili, że zajmuje ona trzecią część powierzchni całej ziemi (Plin. Nat. Hist. 6, 20, 23; Arr. Ind. 3; Strab. 15, 1 010 i nast.; Mela 3, 7, 2). Ptolemeusz, wierzący święcie w związek wschodniego wybrzeża Indyj z Afryką, dzieli krainę indyjską na: India intra i extra Gangem (^ svtoç i ^ èxrôç TayYoo ’lvSixvj). Z gór indyjskich wymienić należy następujące: w Indyi extra Gangem: góry Semautyńskie (Seman-thini Montes), na wschodniej granicy, góry Maiondros (dzisiaj Yeoma albo Ioumah Dong, albo Romah-Pokong-Tong), na lewo, i góry B e-p y r r li o s, na prawo od środkowego biegu Bra-maputry; w Indyi intra Gangem: góry U x e n-t o s (po indyjsku Rixavanta, dzisiaj prawdopodobnie Goandy alho Goudvara), na zachód od dolnego biegu Gangesu, góry Vindios (dzisiaj Vindhya), góry B i 11 i g o (dzisiaj góry Gates, Ghats). Z rzek uchodzą do Sinus Magnus (dzisiejszej zatoki Siamskiej): Doanas (dzisiaj Mehkong) i S o b an as (Menam); do Sinus Gauge t i c u s (dzisiejszej zatoki Bengalskiej): B e-synges (Saluen) i Te mai as (Irawadi). Rozległe niziny Indyi intra Gangem tworzą porzecza Gangesu (po indyjsku Ganga, rodzaju żeńskiego) i Indosu (po indyjsku Sindh). Do Gangesu, według zdania Starożytnych największej rzeki całego świata, uchodzi z prawej strony: D i a m u u a albo J o m a n e s (dzisiaj Dżam-na), z lewej strony: O i d a n e s albo Dy arda-nes (ind.i europ, nazwa Bramaputrą). Na po-łudniowem płaskowzgórzu (dzisiejszym Dekanie) płyną ku wschodowi: D o s a r o n (dzisiaj Maha-nada), M a i s o 1 o s (Kistna), ïynna (Pennai-albo Kriszna) i Chaberos (Kavery albo Koler run); ku zachodowi: N a m a d u s (Narbada albo Nerbudda). Co do Indosu i jego rzek pobocznych ob. Indos; równina rozłożona pomiędzy pięciu wschodniemi dopływami zwie się dzisiaj Pend żab (= kraj pięciu rzek). Mieszkańcy Indyj Przednich, zwani I n d o w i e (po

Encykl. Poważ. Ilustr. Zea».. ‘239. T. XXX.

grecku Hvdoi, po łacinie In di), którzy sobie sami nazwę Ary a (= zacni, szlachetni, czcigodni) nadawali, a ziemię przez siebie zajmowaną Arya-wartą (= okrąg Aryów, aryjski) mianowali, dopiero dość późnemi czasy stykają się z cywi-lizowanemi narodami Zachodu, aby wystąpić zarazem w jaśniejszem oświetleniu historycznem. Może około roku 2000 przed Chr. wywędrowali oni z nad górnego biegu Oksosu i Jaksartesu (ob. Aryj czykowie). W jakie tysiąc lat potem dopiero zawiązywać się zaczęły stosunki między I ą a Wschodem klasy cznym. Około r. 1000 przed Chr. sprowadzał Salomon płody ziemi indyjskiej za pośrednictwem fenickich żeglarzy z Ofi-ru, prawdopodobnie, nie w południowej Arabii, lecz w Indyach Przednich położonego, gdyż Ofir, według koptyjskiej wymowy, oznacza niezawodnie indyjskie miasto portowe Supharę. Wyprawy wojenne A ssyryj czy kó w rzeki Indos nie dosięgły. Dopiero Kyros, król perski, podbił ludy Assakenów i Gandarów, mieszkających na północ i na południe od Kophenu (dzisiaj Kabul); Daryusz I Hystaspes utworzył w r.

51.5 przed Chr. z krainy, na prawo od Indosu położonej, swą dwudziestą prowincyę, z miastem stołecznem Kaspatyros (dzisiaj prawdopodobnie Kabul) i rozkazał w r. 509 wodzowi swemu Skylaksowi popłynąć rzeką aż do uścia jej do morza. W nieprzeliczonych wojskach Kser-ksesa, gdy ruszył z wyprawą przeciw Grecyi, znajdowały się także osobne hufce Indów, zwanych przez Herodota „Etyopami od wschodu słońca”. Gdy Aleksander Wielki na wiosnę r. 327 przed Chr. przeprawił się przez Indos, zastał w ziemiach owych liczne księstwa i respubliki, i tak: na wybrzeżach Kaszmiru państwo Abisaresa (Abhisara), pomiędzy Indosem a Hydaspesem księstwo Taksylesa (Takszasi-la), pomiędzy Hydaspesem a Aksinesem królestwo Poroś a (Paurava), na wschód od Hydra-tesu dziedziny Kathajczyków (Khattia), przy uściu jego ziemię Mail ów (Malava), w dolnem zaś porzeczu Indosu rozmaite mniejsze księstwa, jak władzcy Musikanosa (Muszika). Z podbitego „kraju pięciu rzek” utworzył Aleksander górną, a z południowych państewek dolną indyjską satrapię, a w celu wzmocnienia nowych swych zdobyczy zbudował na pobojowiskach swych nad Hydaspesem miasta: Buke-phala, Nikaia, wzdłuż biegu jego kilka, zwanych Aleksandryami, według własnego nazwiska, a w Delcie miasto portowe Patalla. Wszystkie te ogromne posiadłości musiał już jeden z Dyadochów (ob.), Seleukos I, Nikator, około r. 310 przed Chr. odstąpić królowi San-drakottosowi (Czandragupta), który naonczas starodawne państwo Magadha, nad środkowym biegiem Gangesu, zdobył i wielkie, wszystkie północne ziemie indyjskie obejmujące, państwo Pr asy ów (po grecku ripâaiot, właściwie Ilpdt-£iot, po indyjsku Praczija — wschodni mieszkań-

117

S. Drz.

dywiduów chemicznych.

Indyanie (antropologia). Kolumb, odkrywszy Amerykę, mniemał, iż ma przed sobą Indye Wschodnie i z tego powodu zastosował względem tubylców nazwę Indy an, która już pozostała, pomimo, iż była błędną. Towarzystwo antropologiczne waszyngtońskie w r. 1899 uchwaliło porzucić to niewłaściwe miano; postanowiono pod Amerykanami pojmować nadal przybyszów krwi białej, tubylców zaś ochrzczono nazwą Ameryndów, nazwa zaś ta utarła się i powszechnie jest używana w przyczynkach antropologicznych i etnologicznych, które ukazały się w ciągu ostatnich dwóch lat. Ogółem tubylcy amerykańscy nie przewyższają liczby 10 mil. głów, a w tej liczbie znajduje się bardzo znaczny procent mieszańców. Poszukiwania wykazały, iż Ameryndowie powstali ze zmieszania paru typów, przyczem te zasadnicze żywioły rasowe weszły w skład pojedyńczych plemion w bardzo niejednakowej mierze. Początki tego zmieszania przypadają na epokę czwartorzędową, bo nie ulega wątpliwości, iż człowiek na lądzie Ameryki istniał już w tej tak odległej epoce i, tak samo jak w naszej części świata, badania wykazały, iż był świadkiem na lądzie N. Świata

cy) założył, z miastem stołecznem Palibothra (do grecku IIaXt{i.ßoö-pa, po indyj sku Pataliputra, dzisiaj ruiny w sąsiedztwie Putny). Gdy jednakże i to mocarstwo w krótkim czasie, bo już po śmierci A si o ki (263 — 226), wnuka Sandrakot-tosa, rozpadło się, podostawały się ziemie indyjskie naprzód pod władzę grecko-baktryjskie-go, a później pod władzę grecko-indyjskie-go państwa. W pierwszym wieku po Chr. władali ziemiami terni Part o wie, a od r. 78 po Chr. panowała tam dynastya scytyjskich albo sakijskich królów; stąd też Ptolemeusz zwie całą tę ziemię Indoscythia (po grecku Hvôo-attołKa), a Cosmas Indopleustes, żyjący w połowie VI wieku po Chr., wymienia białych Hun-nów albo Mongołów jako mieszkańców Pen-dżabu, którzy później pod wodzą Dżengiskhana niemal wszystkie ziemie indyjskie pod władzę swą zagarnęli. Takim sposobem Indya, ziemia w dziełach Herodota i Ktesyasa jeszcze całkiem osłoniona czarem dziwów niestworzonych i bajek fantastycznych, według których trzcina tam dochodziła wysokości masztów okrętowych, potwo-ry żyły jadowite, siedem łokci długości liczące, które na wędki ogromne w szlamie rzecznym łowiono, źródła czystem złotem płynęły, mrówki olbrzymie same kopały złoto, a drzewa pociły się najczystszym bursztynem, — ziemia ta od czasów Aleksandra Wielkiego odkryła tajniki wnętrza swego ludom zachodnim. Na dworze Sandrakottosa i następców jego przebywali posłowie Seleukidów i Ptolemeuszów, a pomiędzy tymi wyróżnić należy Megastbenesa, na którego wiarogodne relacye szczególnie Strabon w wielkiem swem dziele geograiicznem się powołuje. Dokładniejszych jeszcze informacyj zasięgnęli później szemi czasy Mela, Pliniusz i autor dzieła „Periplus maris Erythraei”, a z ich to dzieł zwłaszcza Ptolemeusz i Arrhyan wiele szczegółów zaczerpnęli. Za czasów Cesarstwa Rzymskiego zorganizowaną była prawidłowa kom-munikacya handlowa pomiędzy Egiptem a za-chodniem wybrzeżem indyjskiem, zwłaszcza zaś z miastami: Tliaophila na półwyspie Syra-strene (dzisiaj Guzerat), Barygaza (Baraoch albo Baroacz), przy uściu Namadasa, i Mu z iris (dzisiaj prawdopodobnie Mangalore), więcej ku południu połcżonem. Wyspę Taprobane albo Selikę, pierwotnie Simundu zwaną (dzisiaj Cejlon), której wielkość zwykle nadzwyczaj przeceniano, poznali naonczas po raz pierwszy kupcy z krajów zachodnich, jako i w górnym biegu Indosu naród Derdów (Derdai, dzisiaj Derdy), posiadających wielkie kopalnie złota, w Kaszmirze zaś lud Kaspeirów. Za panowania cesarza Klaudyusza przybyli posłowie króla Ro-chiasa z Cejlonu do Rzymu, a cesarz Marek Aureliusz rzymskich posłów wysłał przez ziemie indyjskie do Chin. Ptolemeusz wspomina już obok Indyi przed- i za-gangesowej wyspę Cejlon, półwysep Malakkę pod nazwą złotego Cher-

sonezu XP⁰⁰^ Xeppóv7]aoę, Chersonesus aurea), wyspę Jawę i inne wyspy indyjskie. Mieszkańcy Bengalii nosili wówczas miano Gangari-dów, ze stołecznem miastem Gange i z miastem portowem Tam alit es (dzisiaj Kalkuta).— Por. Herod. 3, 94; 98 i nast.; 4, 40, 44; 7, 6 i nast.; Strab. 15, 685 i nast.; Mela 3, 7, i nast.; Plin. Nat. Hist. 6, 17, 21 i nast.; Ptolem. 7, 1, 2; Arr. Anab. 5, 6, 2; 7, 20, 21 i na innych miejscach; „Indica” — na wielu miejscach.— Heeren „Comment, de Graecorum de India notitia” w „Comment. Societ. Gotting.” tom X i XI; Robertson „Historical disquisition eon-cerning the knowledge which the ancients had of India” (Lejda 1792); Lelewel Joachim „Dzieje starożytne Indyj” (Warszawa 1820); Lassen „Comment, geogr. atque hist. de Pentapotamia Indica” (Bonn 1827); tegoż „Indische Altertumskunde” (wyd. 2-e Berlin 1867 i nast., 4 tomy); Bohlen „Das alte Indien” (Królewiec 1830); Weber „Akademische Vorlesungen” (Berlin 1852); Duncker „Geschichte des Altertum” (wyd. 5-e Berlin 1879, tom III); Lefmann „Geschichte des alten Indiens” (Lipsk 1879).

Indyanait, minerał znaleziony w Lawrence Co. w stanie Indiana. Jest to jeden z bezpostaciowych wodnych krzemianów glinowych, na leżących wraz z liczuemi innemi zbliżonemi do niego minerałami do grupy hal o i żytu (ob.). Indyanait, podobnie jak wszystkie inne ciała do grupy wspomnianej należące, jest minerałem o właściwościach niewyraźnych i składzie chwiejnym, niema bowiem w tym rodzaju minerałów sprawdzianu czy są one czystemi związkami chemiczneini, czy też mieszaninami licznych in-

z. w.

epoki lodowców. Zacząwszy od tej, tak odległej, epoki krzyżowanie odbywało się w wielu niezależnych punktach, stwarzało ujednostajnione miejscowe typy, które, rozpowszechniając się z miejsc swego powstania, mieszały się nawzajem i wyłaniały jeszcze większą różnorodność. Zwłaszcza antropologia ustaliła isinienie w Ameryce czwartorzędowej typu długogłowego, słynącego dzisiaj w nauce pod nazwą pale o- amerykańskiego; typ ten ukształtowaniem swojej czaszki zbliża się z jednej strony do czaszki Botokudów i Fuegieńczyków, z drugiej zaś—Eski-mów; niektórzy badacze usiłowali związać go z typem długogłowym Europy paleolitycznej, przypuszczając, iż naówczas pomiędzy Europą a Amerjką północną istniał pomost idący przez Islandyę i Grenlandyę, ale wywody te w dzisiejszym stanie naszych wiadomości są przed-wczesue. Natomiast punktem wyjścia typów krótkogłowych są okolice cieśniny Berynga i nie ulega wątpliwości, iż tędy parły ku Ameryce odmiany szczepu mongolskiego. Ostatuim ogniwem tego parcia są Aleuci. Co do zmieszania rasowego wśród Ameryndów Topinard pisze: „Ilekroć miałem sposobność badauia większej liczby Iodyan, zawsze odnajdowałem dwa lub więcej zpośród typów następujących: 1) typ zasadniczy wysokorosły, z długą a kanciastą twarzą, z wysokim nosem, zwykle wązkim i wybitnym, z wybitnemi też i wysokiemi, ale mało od-dalonemi, kośćmi licowemi, o nizkiem czole, długich ustach, wązkich wargach—oczy są głęboko osadzone w oczodołach; 2) typ również obfity, odróżniający się niższym wzrostem, zaokrąglonej postaci, z nosem spłaszczonym a wydatnemi kościami licowemi — oczy są małe, w kącie oka dają się dostrzegać fałdy (ob. Mongolski typ);

3) trzeci typ zbliża się do pierwszego, ale nos, acz wązki, nie jest wybitny, czoło posiada szersze rozmiary, szczęka dolna jest mniejszą niż u obu poprzednich; 4) typ dość rzadki, wysokorosły, odznaczający się pięknością swoich linij, zaokrągleniem całej postaci, orlemi kształtami nosa”. Drugi z powyżej wymienionych typów jest pochodzenia mongolskiego. Wogóle domieszka mongolska daje się spostrzedz na całej przestrzeni lądu amerykańskiego. Zwłaszcza silnie występuje mongolska natura włosów: czarnych, gładkich, grubych, broda, brwi i uwłosienia ciała są słabo rozwinięte. Ten-Kate znalazł mongolską budowę oka u 50% badanych tubylców z zacho-duio-południowego kąta Stanów Zjednoczonych. Również i barwa skóry nie przedstawia wybitnych odchyleń od szczepu mongolskiego w Azyi. Ten-Kate z tego powodu domaga się, ażeby termin „czerwonoskórca” zupełnie usunąć z antropologii. „Muszę jeszcze raz zaprotestować przeciw niestosownej nazwie: rasa czerwona. Skóra licznych Indy an, których badałem w obu Amerykach, przedstawia te same odcienie jak u rasy żółtej. Oddzielne grupy żółto-skóre są istnymi czerwonoskórcami, czerwonoskórcy zaś—żół-toskórcami”. Natomiast kształty nosa odchylają się silnię od kształtów, które są właściwe typowi mongolskiemu. Zpośród Indyan Guyany aż 30°/₀ posiada nos prosty, 51 °/₀ wypukły i tylko 18°/₀ wklęsły. Kształty niemongolskie nosa jeszcze wydatniej'występują u tubylców wschodnich dzielnic Ameryki północnej. „Zapytajmy się Indyanina północnego, na czem polega piękność, a odpowie: na szerokiej a płaskiej twarzy, małych oczach, wysokich kościach licowych, nizkiem czole, szerokim podbródku, grubym j a-strzębim nosie”. Niemniej charaktery stycz-nem jest rozmieszczenie różnych typów czaszki. Eskimowie wogóle odznaczają się długogłowością, wskaźnik szerokości czaszkowej spada w Gren-landyi do 72.3, w zachodnich dzielnicach wynosi 74.8. Plemiona dzielnicy nadatlantyckiej również posiadały długą lub pośrednią budowę czaszki; WSjCz u Huronów wynosił 74.7, u Algonkinów 77.4, u Sinków 78.9, t. j. podnosi się w miarę tego jak zbliżamy się do Gór Skalistych. Ludy, żyjące na wybrzeżu oceanu Spokojnego i wpobliżu Gór Skalistych, mają krótkiej budowy czaszkę; u Haidów Ws,cz^=:82.7; u tubylców Oregonu 82, u Komanczów 84.6, u Moków 84.9. Długogłowość pojawia się jedynie na wybrzeżu Kalifornii, na którem dają się spostrzedz szczątki typu paleo-amerykańskiego. W Ameryce środkowej, zdaje się, przeważa krótkogłowość, idzie ona wzdłuż Kordylierów Ameryki południowej i wreszcie w Pampach stanowi rys zasadniczy: Ws,cz u Patagończyków wynosi 85.2, u Arauka-nów 83.9. Natomiast Fuegieńczycy (Ws,cz=76.8), Botokudowie (73.9), Karajowie (73) i liczne ludy porzecza Amazonki, znajdujące się na najniższym szczeblu kultury, przedstawiają szczątki dawnej rasy paleo-amerykańskiej, długogło-wej. Z rozmieszczenia typów czaszki można wnioskować, iż najazdy mongolskie, idąc wdłuż wielkiego łańcucha Kordylierów, stamtąd wielu odnogami zwracały się na wschód, pochłaniając lub rugując długogłowców epoki czwartorzędowej. Rzecz charakterystyczna, iż u kobiet, zwłaszcza w okolicy Gór Skalistych, typ jest jednolit-szy i bardziej przypomina rasę mongolską niż pomiędzy mężczyznami. Nadto można wykazać mniejsze domieszki: indonezyjską, może papuań-ską w Kalifornii, oraz istnienie żywiołów jas-nolicych u Koloszów i na wielu innych punktach wybrzeża oceanu Spokojnego. Tubylcy Ameryki rozpadli się na liczne plemiona, znajdujące się na bardzo odmiennych poziomach kultury: Aztekowie na płaskowzgórzu Meksykańskiem, a przed nimi Olmekowie; Mayowie w Yukatanie, Inkowie w Peruwii, Chibczowie w Kolumbii byli bliz-cy okresu cywilizacyjnego, wówczas gdy tacy Botokudowie i Fuegieńczycy nie wyszli jeszcze z okresu dzikości. Usiłowano ugrupować te liczne plemiona: po pierwsze, na podstawie pokrewieństwa językowego; powtóre—obszarów mezo-

szłość rodu ludzkiego; niepodobna wyszczególniać wszystkich tych cennych przyczynków, z których większość ukazała się w „Contributions to the North American Ethnography”, w „Keports of Bureau of Ethnology”, w „American Anthropo-logist” i w „Journal of American Folklore” (ważniejsze przyczynki wyliczono w „Poradniku dla samouków” t. I, wyd. 2-e, 1901, str. 530). Muzeum narodowe w Rio-Janeiro rozpoczęło podobne badania nad ludami Ameryki południowej, ale jak dotychczas nie może poszczycić się zbyt wielkiemi rezultatami. Co do klasyfikacyi ludów Ameryki ob. Brinton „The American Race”;

L. K.

z. w.

logicznych. Co do pokrewieństwa językowego, Brinton ocenia, na przestrzeni Nowego Świata, liczbę niezależnych rodzin lingwistycznych na 150—200; liczba ta posiada wartość jedynie przybliżoną, gdyż zaledwie w Ameryce północnej poszukiwania są o tyle posunięte, iż pozwalają na ujęcie swoich rezultatów w liczby wia rogodniejsze. J. W. Powell znalazł tam 59 niezależnych rodzin lingwistycznych. Mapa lingwistyczna Ameryki północnej nasuwa bardzo ciekawe wnioski. Zpośród 59-u rodzin aż 40 przypada na wązki obszar ziemi pomiędzy wybrze żem oceanu Spokojnego a pasmem Gór Skalistych. Innemi słowy, odrębne rodziny lingwistyczne zajęły terrytorya niejednakowej wielkości, a zarazem zwartości. Istnieją tam rodziny, rozgałęzione na znacznej przestrzeni, inne zaś zajmują nieznaczną dzielnicę. Niektóre z nich są jako wysepki, otoczone zewsząd przez sąsiadów, należących do innej rodziny językowej. Charakter ludów odpowiada zajętej przez nich przestrzeni; w drobnych oazach zwykle siedzą ludy bierne i mało ruchliwe. Stosunki lingwistyczne Ameryki środkowej i południowej są względnie mało zbadane, chociaż i w południowej powtarza się fakt, który spostrzeżono w Ameryce północnej, a mianowicie, iż drobne rodziny siedzą w Andach i na wybrzeżu oc. Spokojnego. Co do obszarów mezologicznych (ob.), posiadają one ogromną doniosłość, gdy chodzi o wyznaczenie ognisk kultury. W obrębie każdego takiego obszaru, pod działaniem ujednostajniających wpływów klimatu i wogóle otoczenia, oraz źródeł utrzymania, daje się spostrzedz zjawisko tak zw. akkulturyzacyi, t. j. upodobnienia plemion pod względem zwyczajów i charakteru. O. T. Mason przedsiębrał próbę uszeregowania tych obszarów. Na przestrzeni Ameryki północnej znalazł on 11 obszarów: podbiegunowy, atapaski, algonkiński, irokieski, muskoski, płaszczyzn dalekiego zachodu, północnej części wybrzeża oceanu Spokojnego, porzecza Kolumbii, basenu wewnętrznego, kalifornijsko-oregoński i Indyan osiadłych. W Ameryce środkowej odróżnia on dzielnicę lądu, oraz obszar antylski. Wreszcie w Ameryce południowej wylicza sześć obszarów: kordylierski, ando-atlantycki, wsclio-dnio-brazylijski, pustynię Mato-Grosso, argentyń-sko-patagoński, fuegieński (charakterystyka tych obszarów—ob. L. Krzywicki „Kasy psychiczne”, Warszawa 1892, str. 137—154). W ostatnich kilku dziesiątkach lat studya etnograficzne w Ameryce północnej, dzięki naprzód inicyaty-wie Fundacyi Smithsońskiej, następnie zaś Biura etnologicznego Waszyngtońskiego, dokonały niezmiernego postępu i wydały rezultaty pierwszorzędnego znaczenia naukowego. Prace Morgana, J. Owen-Dorseya, Cushinga, Mooneya, J. W. Powella, Boasa, Washington-Mattewsa, Hoffmana, Fewkesa odsłoniły przed nauką zgoła nowe widnokręgi i rzuciły nowe światło na prze

patrz także Ameryka.

Indyanit, minerał, tworzący w Karnatyku (In dostań) złoże ziarniste, w którem tkwią kryształy korundu. Nazwa „indyanit” zasługuje na uwagę z tego względu, że podana została w r. 1817 przez Bournona na oznaczenie minerału, który później powszechnie nazwany został anortytem. Anortyt zatem po raz pierwszy opisany i jako minerał odrębny uznany został pod nazwą I u. Anortyt z Carnatic, o którym mowa, czyli indyanit, niezależnie od względów historycznych, zasługuje na uwagę z tego powodu, że prócz substancyi anortytowej zawiera domieszkę izomorfową analogicznego glinokrzemianu sodowego. Wzór jego wyraża się jak następuje:

4CaAl₂Si₂0₈ . Na₂Al₂Si₂0₈.

Indycłlt, ob. Ind y go.

Indye Wschodnie, ob. Indostan, Indyjskie Cesarstwo.

Indye Zachodnie, ob. Antyli e.

Indyferencya (po łacinie indifferentia), ob. Liberum arbitrium indifferentiae i Obojętność (w psychologii i etyce).

Indyferentyzm, nowołacińskie indifferentis-mus od in — nie -f- differens — różniący się, odrębny. Tak nazywa się pogląd, stanowisko lub usposobienie, które nie widzi różnic tam, gdzie pospolicie bywają uznawane, przedewszystkiem różnic pod względem wartości uczuciowej, poznawczej, etycznej, estetycznej, religijnej, politycznej. Indyferentysta czyli przedstawiciel l-u nie decyduje się na żadną stronę, gdy chodzi o wybór pomiędzy wartościami przeciwnemi albo dlatego, że tych wartości nie ocenia, albo że ich nie zna. Wobec tego istnieją różne odmia ny I-u, jak I. filozoficzny, etyczny, religijny, polityczny i t. d. Znamiennym objawem I-u bywa bezczynność lub bierność. Przedstawicielami I-u filozoficznego byli w pewnem znaczeniu sofiści greccy, według których wiedza może posiadać wartość tylko podmiotową, osobistą, a więc jako prawda przedmiotowa, powszechna, nie przedstawia różnic wartości poznawczej. Tak samo sceptycy greccy, którzy utrzymywali, że poznanie jest niemożebne i wobec tej przeszkody (aTiopia) zalecali mędrcowi milczenie, nie wypowiadanie się w żadnym sensie. Stoicy postawę

t y z m.

umysłu obojętnego, niezdecydowanego w ocenie, nazywali àSiàcpopa, co po łacinie tłómaczy się indifferentia i oznacza stan obojętności nierozróż-niającej; według stoików wszystko samo przez się jest obojętnem, z wyjątkiem cnoty i występku, które posiadają wartość bezwzględną. Wyznawcami szczególnej odmiany I-u filozoficznego byli scholastycy XII wieku Adelard z Bath i Walter z Martagne; według nich każda rzecz konkretna posiada dwojakiego rodzaju cechy: cechy gatunkowe czyli obojętne (indifferentes), t. j. jednostajnie właściwe wszystkim egzemplarzom danego gatunku, więc nieprzydatne do wyodrębniania, i one-to stanowią treść pojęcia ogólnego (universale)-, cechy indywidualne, wyodrębniające daną rzecz zpośród wszystkich, należących do tego samego gatunku. Sokrates np. jest określoną osobą, lecz gdy umysł pomija rysy swoiste Sokratesa (Socratitatis óblitus), natenczas pozostaje „zwierzę rozumne, śmiertelne” czyli idea człowieka (Prautl „Geschichte der Logik im Abendlande” 4 tomy, 1855—70, tom II str. 138 nast.; Hauréau „Histoire de la philosophie scolastique” 3 tomy, 1872—80, tom I str. 346 nast.). I. etyczny rozważa wszystkie rzeczy i postępki poza obrębem wszelkiej oceny etycznej, albo zaprzecza, iżby istniał probierz oceny. Scholastyk Jan Duns Scotus (f 1308) uznaje moralność za dobro tylko dlatego, że jej normy zostały nakazane przez Boga; gdyby wszakże Bogu podobało się nakazać to, co dziś uważamy za występek, natenczas występek musiałby uchodzić za dobro; innemi słowy: naturze ludzkiej obcą jest ocena etyczna i jedyną sankcyą wartości jest wola boska. Racyonalista hollender-ski Arnold Geulincx (1623 — 1669) w swojej „Ethica” rozwija pogląd, że, ponieważ przyczyną bezwzględną wszystkiego, nie wyłączając woli ludzkiej, jest Bóg, więc nieuniknioną kon-sekwenkcyą tego musi być I. etyczny woli czyli rezygnacya; zasadą etyki jego jest formułka: lubi nihil vales, ibi nihil velis” (gdzie nic nie możesz, tam nic nie chciej). Spółczesnym przedstawicielem I-u etycznego jest Fryderyk Nitz-sche (1844 —1900), który odrzuca przyjęte normy i oceny etyczne, jako żydowsko - chrześciań-ską moralność nędzarzy, i rozważa postępowanie ludzkie „poza obrębem dobrego i złego”, ze stanowiska nieograniczonych praw silnej indywidualności („Jenseits von Gut und Böse” Lipsk 1886; „Zur Genealogie der Moral” t-że 1887).— Indyferentyzm polityczny, ob. Kosmopoli-

Ad. M.

Indyferentyzm religijny wogóle jest to lekceważenie sobie tego wszystkiego, co ma związek z życiem nadprzyrodzonem. Przy indeferenty-źmie religijnym za obojętną rzecz uważa się być żydem albo chrześcianinem, Turkiem lub poganinem, wierzyć w wielu bogów, albo w jednego, trzymać się tej religii lub owej, przyjąć objawienie za zbiór prawd nieomylnych, bożych, lub

też je odrzucić i t. d. Ta, tak rozpowszechniona obojętność w rzeczach religii, czyli indyferentyzm religijny, bierze swój początek w braku religijnego wykształcenia, z zaniedbania obowiązków religijnych, z nietroszczenia się o życie wyższe, ze zbytniego przylgnienia do rzeczy stworzonych, a zwłaszcza do grubych zmysłowych rozkoszy. Jedna z zasad I-u zawiera to twierdzenie, że Pan Bóg nie domaga się żadnej czci od człowieka, a przynajmniej nie objawił sposobu, w jakiby mu człowiek miał cześć oddawać; że wielobóstwo i bałwochwalstwo zarówno miłe są Bogu, jako i prawdziwa służba Boża; że występki, nieodłączni towarzysze czci bałwochwalczej, taką samą mają wartość w oczach Boga jak i cnoty, których domaga się od swoich wyznawców religia chrześciańska. Inna zasada dowodzi, że czysta i prawdziwa religia nie więcej przyczynia się do debra narodów i szczęścia ludzkich społeczeństw, niż fałszywa, i, jeśli jest tylko jakakolwiek religia — mniejsza o to, czy prawdziwa, czy fałszywa, — zawsze do dobra jego i szczęścia się przyczynia, gdyż każda religia bez wyjątku jest zdolna doprowadzić człowieka i naród do jego przeznaczenia; wszelkie przekładanie jednej religii nad inne prowadzi naturalnym rzeczy biegiem wyznawców owej uprzywilejowanej religii do pogardy i niechęci ku wyznawcom innych religij, a stąd nienawiści religijne i spory; stąd wojny religijne, które tyle nieszczęść rodowi ludzkiemu zgotowały.—Ten L, tak bardzo rozpowszechniony za naszych czasów, nie jest bynajmniej wymysłem naszej doby, ale to stary wróg chrystyanizmu; objawiał się on w swych zasadniczych zarysach już za czasów apostolskich, jak o tern świadczą „Dzieje Apost.” 2, 18, 17, 32, 26, 24, a nieco widoczniej w pierwszych wiekach chrześciaństwa. — Ojcem I-mu można nazwać Herberta of Cherbury (ob.), który, analizując scientyficznie wszystkie religie, treść ich sprowadził do pięciu punktów zasadniczych, wspólnych każdej religii, wszystkie zaś inne punkta różniące się uważał za dodatki czysto-ludzkie, a zatem za rzeczy zupełnie podrzędne i nienależące do istoty religii. Dei-ści i racyonaliści rozwijali dalej te teorye. Przyjęli je nawet teologowie protestanccy, jednak z ograniczeniem tylko do sekt chrześciańskich, utrzymując, że wszystkie te sekty zarówno są chrześciańskie, byle się tylko trzymały zasadniczych artykułów chrystyanizmu.— «leżeli zwrócimy uwagę na źródło I-u, to dzieli się on na I. zasadniczy i przypadkowy. Pierwszy ma miejsce wtenczas, kiedy człowiek swoją teoretyczną obojętność poglądu wyprowadza własnem rozumowaniem z powszechnego jakiegoś prawa, z ogólniejszej jakiejś zasady, i na niej ją buduje. Tak np. Kantowska teorya poznawania prowadzi do I-u teoretycznego, nie zaś do etycznego. Ogólnie można powiedzieć, że I.

ten jest albo źródłem, albo skutkiem sceptyzmu. Tylko ten może hołdować I-owi, kto, ulegając sceptycyzmowi, waha się niezdecydowany to na jedną, to na drugą stronę, a kto ma to przekonanie, że obojętną jest rzeczą, czy się prawdziwą czy fałszywą religię wyznaje, ten albo sam nie wierzy w to, co twierdzi, albo, jeśli to na sery o twierdzi, należy do liczby ludzi, których życie jest ustawicznem udręczeniem i szamotaniem się duszy. Jeśli obojętność względem re-ligii i prawdy objawionej nie jest owocem własnego myślenia, oczywiście spaczonego, ale skutkiem działania czynników zewnętrznych, naprz. skutkiem braku należytego obznajomienia się z rzeczami religii, skutkiem złego otoczenia, gorszących przykładów, wówczas I. jest przypadkowym.— Inny podział I-u jest na I. teoretyczny i praktyczny. Pierwszy trzyma się granic czystego rozumu, nie wywierając żadnego wpływu na sposób postępowania człowieka, na urządzenie życia, unormowanie stosunków towarzyskich i t. d.; drugi objawia się nazewnątrz przez swój wpływ na moralne życie człowieka, wyrażając piętno na całem jego postępowaniu, występując we wszystkich jego stosunkach, a na pierwszem miejscu w stosunku do Boga i życia nadprzyrodzonego.— Nadto rozróżnia się jeszcze I. absolutny, który wszystkie religie bez wyjątku narówni jako rzeczy jednoznaczne stawia, i I. względny czyli umiarkowany, który także nie czyni różnicy między religiami, ale tylko chrześciańskiemi. Zasadą jego są słowa: „Wszyscy wierzymy w jednego Pana Jezusa Chrystu sa”. Jasną jest rzeczą, że jakikolwiek indyfe-rentyzm i z jakiegokolwiek punktu uważany stoi zawsze w sprzeczności z zasadami życia chrze-ściańskiego. Wynika to już z samego pojęcia fundamentu tegoż życia, to jest z pojęcia religii i wiary, które, będąc silnem i niezacliwianem trzymaniem się pewnych prawd, stanowi jądro i treść życia religijnego.

Indygenat. Indygenatem zwano w Polsce ustawę przez króla względnie (od drugiej połowy w. XVI) przez Sejm wydaną, mocą której szlachcic-cudzoziemiec, albo też wprawdzie w Polsce urodzony, ale z ojca cudzoziemca, nabywał prawa i prerogatywy rodowitego szlachcica polskiego. W czasach gdy Polska była monarchią pod rządami absolutnemi, cudzoziemska szlachta bez przeszkody osiedlała się wśród krajowej i używała nietylko prerogatyw jej stanu, ale nadto, z łaski króla, otrzymywała wysokie urzędy, dostojeństwa i godności. Dopiero król Ludwik przywilejem koszyckim (1374) przyrzekł nie dawać cudzoziemcom dygnitarstw ani urzędów, ani mianować ich starostami. To samo przyrzekł Władysław Jagiełło przywilejem krakowskim r. 1386, piotrkowskim r. 1388 i krakowskim 1433. Te przyrzeczenia nie krępowały jednak królów w swobodzie nobilitowania krajowców i cudzoziemców i nadawania cudzo

ziemcom indygeuatu. Dopiero od czasu wolnej elekcyi królów prawo udzielania indygenatu przeszło na Sejmy. Według konst. r. 1601 cudzoziemiec starający się o I. powinien był starać się o to u szlachty na sejmikach, po województwach, aby był od posłów Sejmowi zalecony; tylko Sejm bowiem, według konst. r. 1607 i 1641, miał prawo I-y nadawać. Obok posłów także król sam i hetmani mogli, z mocy konst. 1676, zalecać na sejmikach, po województwach, do I-u ludzi około Rzplitej zasłużonych. Wedle „paktów konwentów” r. 1764 uchwalać miano I-y na Sejmach większością głosów, ale Actus, sep. sec. r. 1768 uznał nadawanie I-ów za t. zw. „materia status” i przepisał jednomyślność. Każdy I. był ustawą sejmową i musiał być wpisany do „Vo-luminów legum”, gdyż z woli konst. r. 1641 I-y po r. 1607 uzyskane, a nie wpisane w „Vol. legum”, były nieważne. Otrzymanie I-u zależało od warunków, których z biegiem czasu mnożyło się coraz więcej, i tak: 1) Kandydat musiał wykazać zasługi dla Rzplitej położone (konst. 1641). 2) Powinien był wykazać szlachectwo swe w kraju rodzinnym (konst. 1593 i 1641). I. nadawał tylko wtedy pełne prawa szlachcica rodowitego, gdy szlachectwo cudzoziemskie kandydata było starożytuem (konst. 1685,    1699

i 1736). Tę starożytność oznaczyła konst. r. 1768 jako szlachectwo już od dziada idące. 3) Otrzymujący I. powinien był wykonać przysięgę wierności królowi i Rzplitej osobiście na Sejmie wobec stanów (konst. r. 1588 i 1662). Był to warunek pod rygorem nieważności I-u; zdarzały się jednak wypadki uwolnienia od przysiąg (konst. r. 1775). 4) Powinien był kandydat postarać się o nabycie na własność posiadłości ziemskiej (konst. r. 1662 i 1673), a konst. 1775 żądała nawet nabycia znacznego majątku, bo za summę najmniej 200 000 złp. w przeciągu roku po uchwale sejmowej. Kto waiunku tego nie dopełnił lub sprzedał dobra przed upływem lat 20, tracił I. 5) Często dokładano warunek, by nowy indigena stale w kraju zamieszkał i wyznaczano mu termin do przeniesienia się (konst. 1633, 1652).

6)    W w. XVII poczęto przydawać warunek, aby indygenowani byli religii katolickiej, a konst. r. 1673, 1683 i 1685 postawiły to jako zasadę. W w. XVIII poczęto przydawać wyraźny rygor, że trwający w swej herezyi indygenowany cudzoziemiec miał I. tracić (konst. 1726 i 1736).

7)    Konst. r. 1685 położyła warunek na takich indygenowanych cudzoziemców, którzy nie pochodzili z dawnej zagranicznej szlachty, iż mają przez trzy zupełne wyprawy wojenne odbyć służbę rycerską w pułku królewskich husarzy, w poczcie trzech koni, i to dobrych, z rynsztunkiem stosownym, własnym kosztem, żołdem i hyberną, a to pod utratą przywileju. Uchwała ta miała działać wstecz, aż do tych, którzy od czasu Sejmu z r. 1653 otrzymali I-y. Wyjęci z pod tego przepisu byli: ci, którzy, albo

polskie” (Kraków 1874).

sami, albo których rodzice, służąc wojskowo, zasłużyli się krajowi; ci, którzy pewną znaczną summę złożyli na cele wyprawy przeciw poganom; a nadto pewne po imieniu w konst. wyszczególnione osoby. Warunek ten nie był później, jak się zdaje, wymagany. Gdy skutkiem rozbioru w r. 1772 znaczne obszary Polski dostały się pod panowauie mocarstw obcych, konst. 1775 postanowiła, że szlachta polska, która dostała się pod panowanie obce, ma być zawsze wraz z potomstwem uważana za indygeny.— I. tern się różni od nobilitacyi (ob. Nobilitacya), że go otrzymywały osoby będące szlachtą zagraniczną, nobilitacya zaś była zawsze podniesieniem plebejusza do stanu szlacheckiego. Między I-em a nobilitacyą to przecież zachodzi podobieństwo, że cudzoziemiec indygenowany, jeżeli nie był starożytnego szlachectwa, podlegał tym samym, aż do trzeciej generacyi, ograniczeniom i ciężarom, których doznawał ua sobie zwykle nowokreowany szlachcic, t. j. że był również świerczałką, scartabellus (ob. S kartab ellat). — Literatura: Andreas Schottus „Tractatio juris publici de indigena-tu Polonorum ex jure publieo polonico deducta” (Dautisci ap. G. Knochium, 1738); Lengnich „Jus publicum Regni Poloniae” (2 tomy, Gdańsk 1742 i 1756; tłom. pols. „Prawo pospolite Królestwa Polskiego”, Kraków 1836); Skrzetuski W. „Prawo pospolite narodu polskiego” (Warszawa 1782); Czacki T. „O litew. i polskich prawach” (Warsz. 1800—1, wyd. 3-e Kraków 1861); Bandtkie J. W. „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850); tenże „Prawo prywatne polskie” (Warsz. 1851); Hel cel „Dawne prawo prywatne

Dr Al. W.

Indygo jest to znany od wielu tysięcy lat barwnik niebieski, pochodzenia roślinnego, bardzo ważny, zwłaszcza do farbowania wełny. Indygo znajduje się w wielu roślinach w postaci bezbarwnego glukozydu (indyk an u—ob.), który, się utleniając, rozszczepia się na błękit indygowy czyli indygotynę i indygoglucynę. Tożsamość glukozydów otrzymywanych z rozmaitych roślin jeszcze nie jest zupełnie stwierdzona. Indygo czyli właściwie błękit indygowy (ob. In dygoty na) otrzymuje się z wielu roślin, zwłaszcza z indygowców, hodowanych w wielu miejscowościach, gdzie znajduje się odpowiedni klimat i gleba. Najwięcej cenione są gatunki indygowców, a mianowicie: Infigofera tinctoria, I. disperma, 1. Anit, I. argentea, mniej zaś: I. pseudotinctoria, I. hirsuta, sericea, cytisoides, an-gustifolia, trifoliata, glabra, glauca i inne. Rośliny te pochodzą z Gudżeratu i są hodowane w Indyach, Chinach i na Jawie. Hiszpanie przyswoili tę roślinę i Ameryce. Prócz z indygowców indygo otrzymać można i z innych roślin, jako to: z urzetu Isatis tinctoria (Europa), Isatis indigotica (Chiny), Polygonum tinctorium, Lenchocarpus cyanescens (Afryka wschodnia),

JSerium tinctorium i Wrightia tinctoria (Indye) i inne).—Zbiór indyga w Indyach zaczyna się w końcu czerwca, t. j. z chwilą, gdy zjawiają się pierwsze kwiaty. Ścięte rośliny pomieszcza się w wielkich cysternach lub kadziach i napełnia naczynia wodą. Wkrótce po takiej opera-cyi następuje fermentacya, trwająca godzin dwanaście. Po upływie tego czasu pokarm dla drobnoustrojów jest zupełnie wyczerpany. W procesie powyższym naprzód ma miejsce fermentacya masłowa, a później gnilna. Dodatek azotanu (np. saletry), aczkolwiek przedłuża proces fermentacyjny (pożywka dla drobnoustrojów), jednakowoż zwiększa wydajność o 12—15°/₀. Ponieważ fermentacya gnilna nie wytwarza barwnika, w celu usunięcia szkodliwego tego okresu dodają kwasu karbolowego. Ten środek zwiększa produkcyę, lecz z uszczerbkiem co do jakości. Żółty roztwór, wytworzony podczas fermentacyi, spuszcza się do kadzi spustowych i za pomocą mieszadeł silnie miesza (przyczem następuje utlenienie); rozczyn barwi się na zielono i indygo strąca się w postaci płatków. Utworzony osad wygotowywa się z wodą, aby wydalić ciała ekstraktowe i uczynić indygo ognistszem co do barwy i lepiej zwartem co do konsystencyi. Po wyprasowaniu otrzymane ciasto kraje się na kawałki czworokątne i powoli suszy. Indygo sprzedażne jest ciemno-niebieskiej barwy i posiada przy potarciu odbłysk czerwono-miedziany. Dobre gatunki z Bengalii, Jawy i Gwatemali zawierają 70 — 90°/₀ błękitu indygowego, średnio 40 — 50°/₀, a w najgorszych gatunkach zawartość spada do 20 — 30°/₀. Ogólna produkcya roczna indyga wynosi około 8.2 miliona kilogramów, wartości około 110 milionów frank. — W celu otrzymania czystego błękitu indygowego można się posiłkować albo sublimacyą (0’Brien), albo jeszcze lepiej przemianą za pomocą redukcyi na biel indygową i następnie utlenianiem bieli w błękit indygowy (ob.). W indygu sprzedażnem oprócz błękitu indygowego (indygotyny) znajdują się jeszcze mało zbadane substancye, indygo czerwone, brunatne i klej indygowy (synteza i budowa indyga ob. Indygotyna). Zastosowanie I-a znane było już Starożytnym, ale tylko jako farby malarskiej, ponieważ nie umieli otrzymać rozczynu. W Indyach i Egipcie jednako waż wcześniej używano w celu barwienia (barwniki znalezione na mumiach wykazują charakter indyga). W Europie używano w tym celu urzetu farbierskiego, z indy-giem zapoznano się dopiero po odkryciu szlaku morskiego do Indyj.—Użycie indyga w farbier-stwie polega głównie na łatwej redukcyi na biel indygową, rozpuszczalną w alkaliach, i posiadającą pewne powinowactwo do włóknika. Na tej własności polega dawno znany sposób barwienia, zwany kąpielowym (kadziowym) farbowaniem. W tym celu jako środki odtlenia-jące są używane: siarczan tlenku żelaza, cukier

gronowy, pyłek cynkowy i inne w obecności wapna i sody. Kąpiel indygowa używana jest zarówno do farbowania bawełny jak i wełny. Podczas procesu kadziowego włókna pochłaniają biel indygową z rozczynu, nasycone zaś nadzwyczaj łatwo utleniają się tlenem powietrza na błękit indygowy. Barwiącą grupą w indygu jest:

CO

— NH

/X

NH —

tworząca z resztą benzolową dwa zamknięte pierścienie. Grupa ta, nie posiadając grupy tworzącej sole, właściwie nie jest barwnikiem, tem-bardziej, że z przyczyny małej rozpuszczalności nie posiada powinowactwa do włóknika. Własność taka zjawia się po wprowadzeniu grupy sulfonowej (indygosulfonowy kwas), która nadaje jej charakter barwnika kwaśnego.

W. Br.

Indygolit, nazwa użyta przez Scherera w r. 1800 na oznaczenie minerału turmalinu błękit-

Z. w.

nego z Utö w Szwecyi.

Indygotyna czyli błękit indygowy C,₆H₁₀N₂O₂ jest najważniejszym ze wszystkich związków otrzymywanych z grupy indolowej i znajduje wielkie zastosowanie w farbierstwie. Indygotyna znajduje się w wielu gatunkach in-dygowców (Indigofera tinctoria), w urzecie (Isatis tinctoria), w rdeście (Polygonum tinctorium) i w wielu innych roślinach pod postacią bezbarwnego glukozydu (ob. Indy kan). Z roślin powyższych za pomocą fermentacyi na powietrzu tworzy się indygotyna (ob. Indy go). Indygotynę czyli błękit indygowy najłatwiej otrzymuje się z indyga przez utlenienie wodnego roztworu bieli indygowej na powietrzu i następne ługowanie rozczynu za pomocą aniliny albo chloroformu. Indygotyna krystalizuje (z aniliny) w postaci ciemnoniebieskich kryształów z miedziano-czerwonym odbłyskiem i sublimuje w postaci słupków; para posiada barwę ogniście czerwoną z odcieniem fioletowym. I. rozpuszcza się w anilinie, chloroformie, nitrobenzolu, fenolu, parafinie, nafcie i w niektórych olejach tłustych; rozpuszcza się również w kwasie siarczanym bez rozkładu, zabarwiając go na żółtawo-zieloną barwę; roztwór ten przy nagrzewaniu staje się niebieskim, tworząc indygosulfonowy kwas. Skład chemiczny I-ny odpowiada najprostszemu wzorowi C₈H₅NO, oznaczenie jednak gęstości pary wskazuje podwójną cząsteczkę Ci₆Hj₀N₂O₂. Środki utleniające przemieniają I-nę w isatynę (ob.); przy działaniu chloru albo bromu otrzymuje się pochodne chlorowcowe isatyny. W stężonym gorącym roztworze wodzianu potasu indygotyna rozpuszcza się, barwiąc roztwór na pomarańczowo-żólto, przy-czem mniemają, że wytwarza się biel indygowa i kwas isatynowy (ob.). Indygotyna pod

działaniem środków redukujących przemienia się na biel indygową C₁₆Hj₂N₂0₂, posiadającą własności fenolowe. Rozczyu taki energicznie utlenia się na powietrzu, wydzielając napowrót indygotynę. Dzięki tej własności bieli indygo-wej, błękit indygowy znalazł zastosowanie przy farbowaniu wełny.—Stwierdzenie budowy I-ny przez Baeyera i wyniki całego szeregu prac naprowadziły tego uczonego badacza na syntezę tak ważnego barwnika. Pierwszy pochop w tym kierunku dała praca Baeyera i Knoppa (1865— 1866), której wynikiem był kolejny rozkład in-dygotyny na dwuoksyindol, oksyindol i indol. Wkrótce, bo już w roku 1869, Baeyer i Emmerling otrzymali syntetycznie indol przez stopienie nitrocynamonowego kwasu z wodzianem potasu i opiłkami żelaznemi. Pierwszą pewną metodę syntetyczną otrzymywania błękitu indygo-wego wskazał Nencki („Ber. d. d. chem. Ges.” VIII 727), utleniając indol za pomocą ozonu. Uprzednio Nencki otrzymał indol za pomocą fermentacyi trzustkowej z białkanów. Nencki tym sposobem uzupełnił syntezę błękitu indygo-wego i wskazał metodę sztucznego jej otrzymywania. W r, 1877 wskazali Baeyer i Caro tworzenie się indolu podczas przepuszczania pary ethylaniliny przez rury rozpalone do czerwoności:

CfiN₅. NH

ch₂ch₃

= c₆h₄

/X

CH

NH

CH + H₂0.

W rok później Baeyer i Suida stwierdzili, że oksyindol jest laktamem kwasu o-amidofenylo-octowego i otrzymali go syntetycznie:

c₆h₄

/\

CH₂.CO.OH

= c₆h

NH

kwas o-amidofenyloctowy

CH

⁴X

NH

/N

co + h₂o.

W tymże roku Baeyer otrzymał z oksynolu isa-tynę. Ponieważ już przedtem znanem było przejście isatyny w błękit indygowy, została tym sposobem wynaleziona nowa synteza błękitu indygowego z kwasu o-amidofenyloctowego. Claisen i Shadwell otrzymali w 1879 r. z kwasu o-nitrofenyloglyoksylowego (otrzymanego syntetycznie, przed redukcyą kwasu o-amidofenylo-glyoksylowego), który okazał się tożsamym z kwasem isatynowym i łatwo rozkłada się isatynę.—W celu dalszego wyjaśnienia budowy Baeyer (1880) zwrócił się do badania kwasu o-nitrocynamonowego C₆H₄(N 0₂) CH : CH.COOH. Kwas ten pod działaniem bromu tworzy kwas nitrofenyldwubrompropionowy

C₆ H₄ (N0₂). CHBr. CHBr. COOH, który przy ostrożnem traktowaniu ługiem sodowym przechodzi w kwas nitrofenylopropiolowy, C₆H₄(N0₂).C=C.C00H. Przy redukcyi kwasu powyższego cukrem gronowym lub innemi środ-

na

kami redukującemi w roztworze alkalicznym, w znacznej ilości tworzy się indygotyna. Dalej Baeyer stwierdził, że nitro-kwas taki, rozpuszczając się w kwasie siarczanym, przemienia się na kwas isatogenowy (ob.):

Indyjska matematyka, oh. Indostan. Indyjska medycyna, ob. Indostan. Indyjska muzyka,

Indyjska sztuka, ob. Indostan.

Indyjska trawa, ob. Juta.

Indyjski archipelag, ob. Malaj ski archi-

ob. Indostan.

CO

C=C.COOH

p e 1 ag.

/\

/X

= c₀ h₄ >c.cooh

I

N—O

Ten ostatni pod działaniem wody rozkłada się na isatynę i kwas węglowy. Następnie otrzymał Baeyer indygotynę za pomocą redukcyi dwu-nitrodwufenyloacetylenu :

C₆H₄(N0₂)C=C.C=C.C₆H₄(N0₂).

Powyższa synteza wskazuje na obecność dwóch grup indolowych, przyczem wszystkie atomy węgla znajdują się w połączeniu prostem:

C₆H₄

no₂

Indyjski balsam, ob. Peruwiański bal

sam.

c₆h₄

/X

CO

>C : C

NH

/\

CO

>c₆h₄.

NH

Obecność dwóch grup imidowych zdaje się być wysoce prawdopodobną, tembardziej, że barwnik ten niełatwo wytwarza się z indoksylu; następnie błękit indygowy otrzymano za pomocą rozmaitych reakcyj syntetycznych, a mianowicie: przez działanie rozcieńczonych alkaliów na roztwór o-nitrobenzaldehydu w acetonie:

2 C₆ H₄ (NOj) CHO -f 2 CH₃ CO. CH₃ =

CO

CO

— C,E

⁴\

>C : C

>C₆H₄ + 2H₂0 +

NH

NH

+ 2CH3.COOH.

Produktem pośrednim w tej reakcyi jest mety-loacetou kwasu o-nitrofenylomlecznego:

C₆ H₄ (N 0₂) CH (OH) CH₂. CO. ch₃.

Dalej z o-nitroacetofenonu za pomocą pyłku cynkowego i wapna sodowanego (Engler i Emmerling) Flimm syntezował indygotynę z bromo-acetanilidu C₆H₅.NH.CO.CH₂Br, stapiając z wo-dzianem potasu. Synteza Heumauna polega na stapianiu fenyloglicyny z wodzianu potasu i następnej redukcyi.— W 1897 roku badeńska fabryka anilinowa wprowadziła do sprzedaży pod nazwą Indygo-Rein, syntetyczne indygo, zawierające około 97°/₀ indygotyny. Produkt ten konkuruje z naturalnym ceną i dobrocią (synte-

W. Br.

za Baeyera z naftaliny).

Indygowiec, ob. Indigo fera.

Indyjska figa, ob. O punc y a.

Indyjska filozofia, ob. In do st an.

Indyjska kompania, ob. Wschodnio-In-dyjska kompania.

Indyjska literatura, ob. In do stan.

Indyjski kartofel, ob. Batat.

Indyjski len, ob. Cor chorus.

Indyjski ocean, najmniejszy z trzech wielkich oceanów’, zamknięty z północy rozczłonkowanemi południowemi brzegami Azyi, z zachodu Afryką, ze wschodu wyspami Malaj skiemi i Australią; dalej na południe (od 35° szer. pd.) traci on granice naturalne i zlewa się z sąsiedniemi oceanami: za granice konwencyonalne uważane są tu południki południowych rogów Afryki i Australii, oraz zawarta między temi południkami część koła biegunowego południowego. Obszar w tych granicach wynosi około 74 000 000 kim. kw. Północna część tego oceanu, ograniczona lądami, ma kształt trapezu; swemi najdalej na północ wkraczającemi zatokami : zatoką Perską i morzem Czerwouem, sięga do 30° szer. pn.

Zatoki i wyspy. Zlewisko. We wschodniej części oceanu, pominąwszy słabe, łukowate wgięcie zatoki australijskiej, spotykamy trójkątuą zatokę, wkraczającą między północno-zachodnie wybrzeże Australii i szereg wysp Małych Sundzkich; zatoka ta przedłuża się na wschód wzdłuż 10° szer. pd., tworząc między Australią i Nową Gwineą morze Arafura i zatokę Karpentaryę, które za pomocą cieśniny Torresa prowadzą do oceanu Wielkiego. Na północy między półwysep In-dochiński z Malakką i Indostan z Cejlonem, wkracza aż do zwrotnika Raka trójkątna zatoka Bengalska, która za pomocą cieśniny Malakka między półwyspem tegoż nawiska i Sumatrą łączy się z oceanem Wielkim (morzem Południowo-Chińskiem). Dalej ku zachodowi między Indostan i Arabię wkracza też prawie trójkątna albo lepiej trapezoidalna zatoka Oman, zwana inaczej morzem Arabskiem, które prócz drobnych zatok Kacz i Kambai ograniczających na brzegach In-dostanu półwysep Gudżerat, tworzy na północo-zachodzie dwie głęboko w ląd wkraczające zatoki, a raczej dwie pary zatok, połączonych ze sobą cieśninami; mianowicie zatokę Oman (w ściślej szem znaczeniu), połączoną przez cieśninę Ormuz z zatoką Perską i — zatokę Aden, połączoną przez cieśninę Bab - el - Mandeb z zatoką Arabską albo morzem Czerwonem; to ostatnie na północy rozgałęzia się w dwie wązkie zatoki, Aka-ba i Suez, z których ostatnia ma kanałowe połączenie z morzem Śródziemnem.—Z wysp tego oceanu największą jest Madagaskar, oddzielony kanałem Mozambickim od lądu Afryki; dookoła Madagaskaru zgrupowały się wyspy drobniejsze,

KnoykJ. Powił Iluatr. ZeiE. 388. T, XXX.

118

CC-

03

p-

a.

PT

jak Maskarenskie, Komorskie, Amiranckie i Sey-szel8kie. Na północ stąd, u północnego rogu Afryki, leży Sokotra. Do południowego rogu Indosta-nu przytyka, nieco od wschodu, wyspa Cejlon, po jego zaś stronie zachodniej i połudn.-zachodniej rozciągają się drobne koralowe archipelagi (atolle) Lakkadywskich i Maledywskich; na linii ich przedłużenia ku południu poza równik leży takiż archipelag Czagos. We wschodniej części zatoki Bengalskiej ciągną się łukowato wyspy Andamańskie i Nikobarskie, niby ogniwo między górami Indochin i Sumatry; wzdłuż zachodniego wybrzeża tej wyspy ciągnie się szereg wysp drobniejszych, jak np: Nias; na południe od Sumatry leżą wyspy Kokosowe albo Keeling. Oprócz tych wysp leżących w północnej właściwej części oceanu Indyjskiego, mniej więcej blizko brzegów, spotykamy też drobne wysepki wulkaniczne, rozsiane pośród niezmierzonych obszarów południowej części oceanu; są to mianowicie wyspy: Nowy Amsterdam i St. Paul na południku południowego rogu Indostanu oraz wyspy Crozet, księcia Edwarda i Marion mniej więcej na południkach: Madagaskaru i Zanzibaru; najdalej na południe z tych wszystkich wysp pod 50° szer. pd. na południku półwyspu Gudżerat leży wyspa Kerguelen.-- Co do zlewiska, to największą ilość wód wysyłają temu oceanowi monsunowe Indye: płyną tu mianowicie Saluen, Irawadi, Bramaputra z Gangesem, Godaveri, Kriszna, Narbada i Indus. Prócz tego bliźnie rzeki Mezopotamii, połączone w Szat-el-Arab, wlewający się do zatoki Perskiej. Mniej wód wysyła oceanowi I-u, zwrócona głównie ku Atlantykowi, Afryka; są to mianowicie rzeki: Dżuba, Rowuma, Zambezi i Limpopo. Tern mniej zasilać może o. I. sucha Australia: rzeki zachodniego wybrzeża (np. rzeka Łabędzia) są niezmiernie ubogie w wodę; obfitsze nieco dopływy otrzymuje dopiero zatoka Karpentarya (np. rzeka Flindersa).

Ukształtowanie dna. Największe zagłębienie dna 4 000 — 5 000 znajduje się na wschodzie północnej części oceanu Ind. na wschód od południka uścia Gangesu; zagłębienie to wypełnia przestrzeń między archipelagiem Malaj skim i Australią i Sięga na południe tej ostatniej, prócz tego wyspowo występuje zagłębienie dna na południe Cejlonu. Na zachód, a szczególniej na południe, od tego obszaru, głębokość zmniejsza się do 3 000 m., a na południe od 40° szerokości południowej—2 000 a nawet 1000 m. Na tern wzniesieniu dna leżą wspomniane wyżej wyspy Kerguelen, Crozet i księcia Edwarda. Największą głębokość znaleziono pod 11°22/ szer pd. i 116° 50' dług. wsch. Gr. na południe Bali i Lombok: 6 205 m.

Co się tyczy rozkładu wiatró w, to na południe od 35° szer. pd. wieją tu wiatry zachodnie i północo-zachodnie, dalej ku równikowemu pasowi ciszy, wieje passat południowo-wschod-

Cesarstwo.

ni, którego granice przesuwają się z porami roku; na północ od równika wieją mussony: letni południowo-zachodni i zimowy północno-wschodni. Prócz tego na oceanie Indyjskim występują chwilowo niszczące cyklony, zwłaszcza około wyspy Maurycego i w zatoce Bengalskiej.—Z prądów morskich o. I. posiada prąd Południowo-Równikowy, płynący między 3 i 23° szer. pd. ku zachodowi; na północnym rogu Madagaskaru prąd ten rozszczepia się na dwa: Madagaskarski po wschodniej i Mozambicki po zachodniej stronie wyspy; drugi z nich płynie przez kanał tegoż nazwiska wzdłuż brzegów Afryki, u południowego jej rogu przyjmuje nazwę prądu Agulhas i pod 38° szerokości pd. skręca na południo - wschód ku wyspie Kerguelen. Prąd Madagaskarski już pod 35° szerok. pd. skręca ku południo-wscho-dowi. We wschodniej części o. I. płynie w’po-bliżu zachodnich wybrzeży Australii ku północy zimny prąd Zachodnio-australijski. Równolegle do prądu Południowo-Rówuikowego płynie na północ odeń przeciwprąd Równikowy. W północnej części o-u I-go prądy są zmienne odpowiednio do półrocznej zmiany monsunów. W południowej części o. I. na południe od 40° szer. pd. panu je jak i w innych oceanach pod temi szerokościami, prąd ku wschodowi. Co do lodów pływających, to w zachodniej części oceanu dosięgają one 36° szer. pd., we wschodniej 43°; w środku, około wysp Kerguelen, linia graniczna wygina się ku południowi. Przez ocean Indyjski, biegną wielkie linie żeglugi, wiążące Europę ze Wschodnią Azyą oraz Australią — jedna około przylądka Dobrej Nadziei, druga przez kanał Sueski. Linie te wychodzą na ocean Wielki przez cieśninę Malakka między półwyspem tego nazwiska i wyspą Sumatrą oraz przez cieśninę Sunda między Sumatrą i Jawą. Drogi że-glowców kierują się według panujących wiatrów, żeglowce przekładają drogę około przylądka Dobrej Nadziei nad drogą przez kanał Sueski: z oceanu Atlantyckiego żeglowce przechodzą około przylądka pod 39° do 43° szer. pd., aby następnie użyć panujących w tych szerokościach wiatrów zachodnich; wiatry te prowadzą żaglowce aż do Australii; żaglowce zaś przeznaczone do Indyi opuszczają pas wiatrów zachodnich około wyspy Nowy Amsterdam i kierują się stąd na północ lub północo-wschód. W powrocie z Indyi płyną żaglowce ku południu do równika, a stąd już z prądem równikowym ku zachodowi i południo-zachodowi około południowego rogu Madagaskaru do przylądka Dobrej Nadziei. Żaglowce z Australii płyną około południowo-zachodniego rogu tej części świata, a następnie ku północo-zachodowi, gdzie dochodzą do drogi poprzednio wymienionej. Linie parowców wychodzą z Suezu i biegną zwykle po najkrótszych drogach.

Indyjskie Cesarstwo. Indye Wschodnie w szerszeni znaczeniu obejmują oba półwyspy, to jest

w. N.

I. przed-Gangesem i za-Gangesem, razem z wyspami Indyjskiego oceanu, od wysp Lakedyw-skich do Filipińskich; w ściślejszem jednak pojęciu stanowią Cesarstwo Indo-brytańskie, zwykle dla krótkości „Indyami” zwane. Cesarstwo to obejmuje cały indyjski półwysep przed Gangesem, z wyjątkiem 509 kim. kw. francuskich i 3 358 kim. kw. portugalskich posiadłości, przy-tem zachodnią część Indyj zagangesowych, jako też część wschodniego Afganistanu, Beludżysta-nu, południowo-wschodnie obszary Kafirystanu; rozciąga się zatem od 8° do 37° północnej szerokości, i od 61 do 103° długości wschodniej (od Greenwich). Granice jego stanowią: od północy łańcuch gór Himalaja, od zachodu Persya i Afganistan, od wschodu Cesarstwo Chińskie, Anam i Siam; granic tych dopełniają: morze Arabskie, ocean Indyjski i zatoka Bengalska. W Indyach zagangesowych do Anglii należą: Manipur, Birma, Luszai, Kachin i państwo Szan, tak, że całkowity obszar wynosi 4 950 784 kim. kw. (89 911 mil kw.), a gdy się doda Aden z arab-skiemi obszarami będącemi pod protektoratem Anglii z wybrzeżem Somal i wyspą Sokotra, przestrzeń ogólna wyniesie 5 147 340 kim. kw. czyli 93 481 mil kw.

Zaludnienie, Podług obliczenia z r. 1891 liczba mieszkańców Indyj angielskich, wraz ze wszystkiemi postronnemi posiadłościami wynosiła 291 444 952, z których przypada na bezpośrednie posiadłości 221184952, a na pośrednie 70260000. Szczegółowy rozkład tej ludności wykazuje następująca tablica:

4. Pod zarządem naczelnych Tcommis-sarzy:

Assam.    .

Birma .    .

Prowincye środkowe 224 028    10 784 294

. . 126915 5476833 . . 443 985 7 605 560

Razem 2 507 498

II. Posiadłości pośrednie.

221184952

oc

CD

kim. kw.

Ludność

na 1 kim. kw.

/. Posiadłości bezpośrednie.

1.    Pod zarządem Gubernatora generalnego:

Abshmir Merwara .

Ber ar.....

Kurg.....

Andamańskie i Ni-

kobarskie wyspy 8 269 Okrąg Quettah .

2.    Pod zarządem gubernatorów:

Madras i wyspy La-

kedywskie. . . 365 665 35 630 440    97

Bombay, Sind i A-den .    .

1. Kraje pod rządem indyjskim:

Beludżystanangiels. 35 000 Afgańsko - indyjskie pograniczne ob -szary ....

214179 72351 21304 201514 337380 209 500 8 000

39 100 121300 200000 315 000

o to

70

3 579

7 021 45 888 4100

542358 2 897 491 173 055

to M <1

27 609    3.3

27 270    —

2. Kraje zostające pod zarządem:

Bengalskim ...    92 806

Prowincyj środkow Assamu (Manipur)

13232 99190 24 886 178819 76234 21 500

.    . 324110    18901123    59

3. Pod zarządem Namiestnika Gubernatora:

Bengal. .

Prowincya północno-

zachodnia i Audh 278 421    46 905 035    168

Pendżab .... 286616    20866847    73

.    . 392480    71 346 987    182

11537 040 4 943 604 2415396 10318812 12016102 2 543 952 50 000

120000 300000 1700 000 400 000 145417

500000

480000

130 000

153 800 12 000

3 296 379

792491 4 263 280 3 700 622 8 059 298 2160511 221 000

00 co no co

O O) © CO O) OO H ^

o co

CO

O co

GO

co

CD

I—* K> ^ tł*. 05 H 05 Ol 00 CO O

Razem 2 639 842    70 260 000    27

Cesar. Indyjskie: 5147 340 291444 952    60

Pod względem płci na 287 223 431 głów ludności, co do której można było mieó dokładniejsze dane, przypadało 146 727 296 mężczyzn i 140 496 135 kobiet. Pod względem narodowości na 1 037 521 głów obcoplemiennej ludności było 100 551 Anglików, 7 221 innych Europejczyków, a w tej liczbie 1 458 Niemców,— 25 563 Chińczyków, 28 092 Arabów i in. Wy-chodźtwo objawia się w słabym stopniu; w prze-

średnich (432 dla dziewcząt) z 511 968 uczniami (38 569 dziewcząt), 97 398 szkół elementarnych (5 613 dla dziewcząt); uczniów było 2 952 575 (294 351 dziewcząt). Prócz tego było 117 semi-naryów dla nauczycieli i 42 dla nauczycielek, 5477 wyższych i 37 253 niższych szkół prywatnych. Wydatki na szkoły w roku 1894 wynosiły 23 424 148 rupij. Prasę przedstawia 1180 pism peryodycznych. Z 750 gazet 290 wychodzi w angielskim języku, 560 zaś w różnych miejscowych narzeczach. W prowincyach północno-zachodnich, w Audh i Pendżabie językiem prasy jest hindustański oraz Urdu, którego używają mahometanie w całych Indyach; w Bombaju języki Mahrati i Gudżerati (drugi z nich jest językiem Parsów), w Madras języki Tamil i Te-lugu służą organom prasy. Wszystkie te pisma, redagowane w językach krajowych, zdradzają dążności wrogie dla Anglii, wychodzące zaś w języku angielskim odznaczają się charakterem lojalnym, nawet redagowane przez tubylców. Około 60 pism wychodzi w dwóch językach, to jest w angielskim i w jednym z języków miejscowych. Prócz tego w angielskim języku wychodzą pisma religijne, wolnomularskie, prawnicze i różne inne specyalnej treści. Literatura książkowa składa się z kalendarzy, rozpraw religijnych, przekładów arcydzieł europejskiej literatury na angielski lub którykolwiek z miejscowych języków.— Miast w r. 1891 było 2 035 z zaludnieniem 27 251 176 głów. Naj-większem miastem jest Bombaj, mający 871 764 mieszkańców, Kalkuta (741144), Madras (452 518), Hajderabad (415 039), Lakhnow (273 028), Benares (219 467) i Delhi (192 579 mieszk.).

ciągu 10-cio-lecia 1883—92 wywędrowało tylko | ło 18 571 słuchaczy (97 dziewcząt); 5 097 szkół 136 406 osób; z tych przez Kalkutę i Madras, wyspę Ś-go Maurycego, 18 714, do Natalu 22946, do Guyany angielskiej 20617, na wyspy Fidży 10 332; z francuskich portów w Indyach do francuskich osad—1879 osób. Śmiertelność na 217 927 215 głów w roku 1892 wyniosła 7 000 965 wypadków, czyli 32.12 na tysiąc, z czego na gorączki przypada 21.24, na cholerę 3.34°/₀* Rozszarpanych przez dzikie zwierzęta i ukąszonych przez jadowite węże było 21 988 osób, zabito zaś 1685 tygrysów, lampartów, niedźwiedzi i 3 329 węży, za co wypłacono nagród 13 352 rupij. Klęska głodowa w latach 1865, 66, 68, 69 i w 1876—78 zdziesiątkowała ludność w straszliwy sposób, mianowicie w ostatnich z wymienionych lat zginęło przeszło 5’/2 milionów ludzi z głodu i chorób będących jego następstwem. Podług wyznań liczono: 207 731 727 brahmanistów, 57 321 164 mahometan, 9 280 467 oddających cześć zjawiskom przyrody, 7 131 361 buddystów, 2 284 380 chrześcian, 1 907 833 Sik-hów, 1416 638 Dżainów, 89 904 Persów, 17 914 Żydów i in. Z pomiędzy chrześcian 163 000 było Europejczyków, 79 790 Azyatów, 2 036 590 tubylców, wyznania rzymsko-katolickiego, nawróconych przez Francuzów i Portugalczyków, częścią anglikańskiego i luterańskiego za wpływem Anglików, Amerykanów, Szwedów, Duńczyków,

Hollendrów i Niemców. W r. 1891 liczba katolików wynosiła 1 315 263, anglikanów 295 016, syryjskioh chrześcian 200467, baptystów 191 746, luteranów 65 376. W celu szerzenia zasad re-ligii rozwija działalność 31 stowarzyszeń mis-syjnych, przeważnie angielskich i amerykańskich, w tej liczbie jednak jest 6 niemieckich,

1 szwedzkie i 1 duńskie. Wyznanie rzymskokatolickie posiada 18 apostolskich wikaryatów,

1 prefekturę, oraz kilka znaczniejszych zakładów naukowych pod kierunkiem oo, Jezuitów w Kalkucie, Bombaju, Negapatamie, Mangalorze i t. d.

na

Oświata ludowa stoi na bardzo jeszcze niz-kim stopniu. Na ludność, wynoszącą 287 223 431 głów, w r. 1894 pobierało nauki 3 703 837 mężczyzn i 378 194 kobiety; prócz tego czytać i pisać umiało 11 554 035 mężczyzn i 543 495 kobiet; analfabetów było: 118 819 408 mężczyzn i 127 726 768 kobiet. Co do 25 384 505 osób braknie dokładnie danych (Kaszmir, Radżputana, Indye środkowe). Na czele zakładów naukowych stoją uniwersytety w Kalkucie, Allahaba-dzie, Lahorze, w których przedmiotem studyów są badania dotyczące Wschodu. Uniwersytety w Madrasie i Bombaju mają raczej charakter urzędów egzaminacyjnych, niż uczelni. Ilość zakładów naukowych w r. 1894 wynosiła 147 590 (7 591 dla dziewcząt) z 4 082 031 uczniami (w tem 378 194 dziewczęta). W tej liczbie było

Rolnictwo, hodowla bydła, leśnictwo. Z całego obszaru Indyj angielskich było w r. 1893 rzeczywiście pod uprawą 88 639 279 hektarów, 35 971 490 ha zdatnych do uprawy, 21 946 143 ha pod lasami i 45 178 860 ha nieużytków. Na północy ziemia jest w posiadaniu wielkich właścicieli i wydzierżawianą bywa drobnym rolnikom; w środkowych i południowych prowincyach właścicielami ziemi są drobni rolnicy, w Madras są właściciele obu tych kategoryj. Z całej ludności Indyj (287 223 431) więcej niż połowa, bo 171 735390 mieszkańców, żyje z rolnictwa, które w ostatnich latach wskutek przekopania olbrzymich nawodniających kanałów, jak kanał Gangesowy i Sirhind, w systemacie rzek Kaweri, Kistnah, Godaveri), urządzenia stawów i studni, za pomocą których w roku 1893 nawodniono 10 748 556 ha, znacznie się podźwignęło. Środki kommunikacyi również w ostatnich czasach znacznie się rozwinęły i przybrały doniosły charakter. Zarząd krajów usilnie się stara za pomocą wprowadzania uprawy nowych roślin, jak np. herbaty i chinowego drzewa, podźwignąć 156 zakładów (4 dla dziewcząt) z kursami me- j rolnictwo. W roku 1893 pod uprawą ryżu było dycyny, rzemiosł i techniki, na które uczęszcza- I 26 297 525 ha, przeważnie w Bengalu, następnie

Handel w ostatnich czasach wzrósł znakomicie. Poza granicami państwa, w Afganistanie, Tybecie, Nepalu, Sikkim, Bhuttanie i t. d., ma on do zwalczania konkurencyę rossyjską; pomimo to w r. 1894 przywóz wynosił 43 512 510, wywóz

w prowincyach północno-zachodnich, oraz w Audh, Madras, Birmie; obsianych pszenicą było 8 593 956 ha (Pendżab, prowincye północno - zachodnie, Bombaj); innem ziarnem w tychże prowincyach 39 813 100 ha. Trzciną cukrową obsadzono 1 119 455 ha (w Bengalu, w prowincyach północno - zachodnich, w Audh i Pendżabie); bawełną 3 576 099 ha (w Bombaju, Berar, Madras, prow. północno-zachodnich), ziarnami olejnemi zasiano . 5 418 000 ha (Bengal, prowincye środkowe, Madras, Bombaj, Pendżab); jutę uprawiano na przestrzeni 872 534 ha, prawie wyłącznie w Bengalu; iudygo (Bengal, Madras, północno-zachodnie prowincye) na 529 445 ha; tytuń na 459 819 ha (Bengal, Madras, prow. północno-zachodnie); herbatę na 144 185 ha (Assam, Bengal); kawę na 49 115 ha (Madras, Kurg). Prócz tego przedmiotem uprawy są rozmaite rośliny korzenne i mak jako materyał do wyrobu opium; uprawa maku w Bengalu stanowi monopol rządowy. Niektóre uprawy, jak np. drzewa chinowego i kartofli, wprowadzone zostały przez Anglików; inne, jak np. pszenicy, bardzo się za ich wpływem rozszerzyły. Rolnictwo jednak znajduje się dotąd na bardzo nizkim stopniu; wszelkie usiłowania podniesienia go przez zakładanie wzorowych gospodarstw pozostały bezowoc-uemi z powodu krańcowej nędzy ludności. Jeszcze gorzej dzieje się z hodowlą zwierząt domowych. Bydło rogate należy do odmiany zebu, albo do gatunku bawołów. Pomimo czci religijnej, jaką Indowie oddają krowie, bydło robocze znajduje się w największem zaniedbaniu; rasa koni jest również zupełnie zwyrodniała; obecnie usiłują podnieść ją przez wprowadzenie do hodowli ras obcych. Owce są bardzo małej wartości, dużego wzrostu, ale brzydkich kształtów; świnie dają mięso używane na pokarm tylko przez najnędzniejsze klasy ludności. We wszystkich prowincyach z wyjątkiem Bengalu przeprowadzono spis zwierząt domowych; podług tego w r. 1894 było: 1 113 939 koni, 1 096 434 osłów i mułów, 65 721 144 sztuki bydła rogatego, 12 519 164 bawoły, 32 383 701 sztuka owiec i kóz i 235 459 wieblądów; te ostatnie prawie wyłącznie, w Pendżabie. Jedwabnictwo znajduje się w upadku; po lasach spotyka się oprzędy (kokony) dzikiego jedwabiu zwanego „tasar”. W ostatnich dopiero czasach zaczęto zwracać większą uwagę na lasy; zajmują one jeszcze przestrzeń wynoszącą blizko 22 miliony hektarów, ale w niektórych okolicach znikły zupełnie wskutek upowszechnionej t. zw. ogniowej uprawy ziemi z pod lasu. Departament rządowy czuwa tylko nad lasami stanowiącemi własność rządową, otaczając je troskliwą opieką, zwłaszcza cenne gatunki drzew użytkowych i handlowych. Górnictwo też nie dosięgło jeszcze wysokiego stopnia rozwoju, chociaż i tutaj daje się dostrzegać w ostatnich czasach znaczny postęp. Połów pereł odbywa się na wybrzeżu Madura i w zatoce Com-

bay, chociaż t. zw. w handlu „indyjskie perły” pochodzą z Cejlonu albo z zatoki Perskiej.

Rękodzieła i przemysł. Indyjskie rękodzielnictwo jest bardzo dawne. Mieszkańcy dorzecza Gangesu i wybrzeży morskich zdołali za pomocą najprostszych, najpierwotniejszych narzędzi wytworzyć w dziedzinie tkactwa, hafciar-stwa i złotnictwa niedoścignione przez żadne inne ludy arcydzieła. Indyjskie tkaniny bawełniane dla swej cienkości, zabarwienia i rysunku słynęły oddawna; lecz Anglia w XVIII stuleciu wzbroniła przywozu indyjskich tkanin, a własnemi, ta-niemi, bo machinowemi, wyrobami wytworzyła w samych Indyach miejscowym wyrobom groźną konkurencyę, tak, że obecnie przywóz bawełnianych tkanin stanowi ‘/a ca^°* witego przywozu. Lecz już od roku 1854 powstawały w Indyach olbrzymie przędzalnie i warsztaty tkackie; w r. 1894 liczono 135 fabryk, przeważnie w Bombaju, o 2 538 577 wrzecionach i 29 362 warsztatach tkackich, zatrudniających 130 570 robotników, z produkcyą wartującą 62 425 580 rupij, konkurujących z przędziwem angielskiem w Chinach i Japonii, z tkaninami an-gielskiemi w Arabii i w Afryce. Siedliskiem tego przemysłu jest Bengal; obecnie znajduje się tam 26 fabryk, wszystkie prawie wpobliżu Kalkuty, o 189 080 wrzecionach, 9 417 warsztatach, zatrudniających 67 931 robotników, z produkcyą wartości 34 417 870 rupij, wyrabiającycli worki, wysyłane do Ameryki, Chin i Australii. Za to wyrób tkanin wełnianych w Pendżabie i w pro-wincyach północno - zachodnich niewielkie ma znaczenie; w r. 1894 w 5-ciu fabrykach wyrobiono towaru za 2 424 470 rupij. Indye słyną wyra-bianemi w Pendżabie kaszmirskiemi szalami, haftami, jedwabnemi tkaninami; wyrobami złot-niczemi, bronią sieczną, strzelbami wysadzanemi srebrem i złotem, kolczugami, wyrobami z miedzi i z mosiądzu. Wyroby garncarskie, o artystycznym charakterze, pochodzą z Sindu i południowego Pendżabu; prześliczne są też rzeźby w drzewie i w słoniowej kości. Odlewnie żelaza dostarczają w znacznej części materyału na potrzeby dróg żelaznych, po miastach istnieją fabryki cegły i dachówek. Dawny papier miejscowego wyrobu został zastąpiony wyrobem dostarczanym przez parowe papiernie w Kalkucie i Bombaju, wydające do 12 000 ton papieru. Do zakładów przemysłowych, wprowadzonych w życie przez Europejczyków, należą liczne browary w Himalajach, w Nilgiris i in., które w roku 1894 wyprodukowały 5% miliona galionów piwa (z tego na potrzeby wojska 3 148 000 gal.). Pomimo to dowóz piwa wynosi 2 787 622 galiony.

zaś 36 983 210 rupij, do czego jeszcze należy dodaé handel rządowy, prawie wyłącznie przywozowy, na 32 317 090 rupij. Z liczb przedstawia jących ogół obrotów handlowych, tj. 1 864 045 470 rupij, przypada: na Anglię 866 441150, na Chiny 146 718 780, na Francyę 118 325 730, na Niemcy 93 625110, na Belgię 77 802 480, na Stany Zjednoczone 53 760 910, na Austro-Węgry 43 208 310 rupij. Inne kraje, biorące ważniejszy udział w obrotach handlowych, są: Włochy, Cejlon, Egipt, wyspa św. Maurycego, Persya, Rossya, Niderlandy, Japonia, Arabia, Australia, Ameryka południowa, wschodnie wybrzeża Afryki, Turcya azyatycka, Aden. W ogólnym handlu 5 głównych miast portowych biorących udział w wysokości 94.8°/₀; przypada na Bombaj 43, Kalkutę 35.5, Kuratcbi 5.8, Rangun 5.4 i na Madras 5.1°/₀. Wśród artykułów przywozu przeważają wyroby bawełniane, wartości 323 774 699 rupij; po nich idą wyroby metalowe w wysokości 75.8, oleje 35.7, jedwab’ 31.9, cukier 28.2, machiny 25.2, wyroby wełniane 18.9, chemikalia 18.4 milionów rupij; potem ubranie, napoje, materya-ły dla dróg żelaznych, węgle kamienne, przyprawy korzenne. Głównemi artykułami są: zboże, wartości 163.3, bawełna surowa 133.3, nasiona 167.5, opium 80.2, przędza bawełniana i tkaniny 62.4, juta surowa 85.2, herbata 65.8, skóry i futra 58.1, indygo 41.8, wyroby jutowe 34.4, kawa 20, wełna 10.8 milionów rupij, prócz tego drzewo, jedwab’ surowy, cukier i t. d. Po dzień 10 marca 1894 nie pobierano żadnego cła wwozowego, lecz od tego czasu tylko przędza i tkaniny bawełniane wolne są od opłaty. Handel wewnętrzny pozostaje przeważnie w rękach krajowców; pośredniczą w nim doroczne jarmarki podczas uroczystości religijnych, na które się gromadzą nieprzeliczone tłumy. W kommuni-kacyi morskiej od czasu otwarcia kanału Suez-kiego miejsce okrętów żaglowych zajęły parostatki, stanowiące obecnie 80°/₀ środków kom-munikacyi morskiej. Oprócz kilku angielskich linij parostatków obsługują wielkie indyjskie porty linie parostatków: francuska, austro-wę-gierska i włoska. W r. 1894 zawinęło do wszystkich portów 9 995 statków o 7 665 886 ton. ładunku. Dzisiejsze środki kommunikacyi zawdzięczają Indye wyłącznie rządowi angielskiemu, który do dnia 31 marca 1894 zbudował 247 040 km. dróg; w tej liczbie 54 697 km. dróg bitych. Budowy dróg żelaznych dokonał też rząd, albo przyczynił się do ich budowy przez gwarancyę i subwencye. Pierwsza droga żelazna, z Bombaju do Tauna, długości 32 km., otwartą została w 1853 roku, w r. zaś 1894 było czynnych 29 772 km., w tern 22 216 km. dróg państwowych, 4812 km. linij prywatnych i 2 649 km. w krajach hołdowniczych. Linie te przewiozły 144 826 387 podróżnych i 32 531 337 ton towarów. Od czasu ich otwarcia żegluga na Indzie i Gangesie prawie zupełnie ustała, lecz na rzekach Brahmapu-trze i Irawadi trwa jeszcze. Poczta w r. 1894 za pośrednictwem 8 978 kantorów wyprawiła 335 617 159 listów, 26 363 793 egzemplarzy pism peryodycznych i 16 041953 posyłki. Od r. 1876 należą Indye do wszechświatowego związku pocztowego. Linie telegrafów miały w r. 1894 68 718, wszystkie druty 216 159, liny podmorskie 441 km. długości, po których przesłano 4 215 247 depesz płatnych. Liny podmorskie łączą Bombaj z Adenem, Madrasem i Singa-porem.

Jednostkę monetarną, od roku 1835, stanowi rupia, zawierająca 10.692 gr. czystego srebra, z podziałem na 100 centów w obrachunkach celnych i pocztowych. Są '/₂- i 2-rupiowe, jako też zdawkowe bronzowe monety. 100 000 rupij nazywa się lak. Monety złote, Mohur, wartości po 15 rupij, ulegają od r. 1853 zmiennemu kursowi. System monetarny indyjski ma obieg i we wschodniej Afryce; z powodu spadania wartości srebra przyczynia on rządowi niemało kłopotu (jeszcze w r. 188Y₂ rupia warta była 19.9 pensa, w 189²/₃ 14.98, teraz zaś 14.3. W r. 1893 ustanowiono wartość rupii we wszystkich wypłatach rządowych na 16 pensów.

Miary i wagi. Od roku 1889 normalną miarą długości w całem cesarstwie jest bengalski „Gess”=36 calom ang.= 91.438 cm. Wprawdzie prawo z r. 1871 ustanowiło kilogram jako jednostkę wagi, z podziałem na dziesiętne i setne części, pod nazwą „Zir”, lecz nowa ta waga nie weszła w powszechne użycie. W handlu używana jest dawna targowa waga „indian maund” = 37.24 kg. na towary wywozowe, a 33.86 kg. na przywozowe, zresztą w rozmaitych okolicach są jeszcze w użyciu różne miejscowe miary i wagi, co jest przyczyną licznych strat i niesumiennego wyzysku.

Konstytucya, zarząd, wojskowość. Do 1858 roku Indye stanowiły kraj podległy kompanii wschodnio-indyjskiej, następnie stały się prowin-cyą angielską, a generalny gubernator został poddany pod bezpośrednią władzę sekretarza stanu dla Indyj. Dnia 1 stycznia 1877 królowa angielska przybrała tytuł Cesarzowej Indyj. Generalny gubernator, czyli wicekról, którego urzędowanie trwa zwykle 5 lat, mianuje wszystkich urzędników, z wyjątkiem gubernatorów Bombaju i Madrasu oraz namiestników gubernatorów w Ben-galu, prowincyach północno-zachodnich i w Pen-dżabie, mianowanych bezpośrednio przez króla. Siedliskiem zarządu jest Kalkuta, a w porze wielkich upałów Simla, położona w Himalajach. Podobnież wszyscy wyżsi urzędnicy zarządu mają swoje zimowe i letnie rezydencye. Przy boku wice-króla istnieje Rada wykonawcza (Executive Council), której członkowie mianowani są przez koronę, lecz w tej radzie i on sam zasiada z prawem głosu, jako też Rada prawodawcza (Legislative Council) złożona z członków Ra-

stał. W r. 189³/₄ dochody wyniosły 905 652140, wydatki 921 122 120 rupij. Dochody rozpadają się na podatki gruntowe 255.9, podatek od opium 66.3, monopol solny 82.3, podatek stemplowy 45.1, akcyza 53.9, roboty publiczne 221.5. Wydatki: na roboty publiczne 300.5, wojsko 255.9, procenty od długu publicznego 43.7 miliony rupij. Wydano z tych sum w samej Anglii 261.6 milionów. Dług publiczny dosięgną! w r. 1893 summy 2 227.7 milionów rupij; z tego na dług skonsolidowany liczy się 2 096.2 milionów rupij (1029.4 płatnych w Indyach, a 1 066.8 w Anglii) i 131.5 miliony nieskonsolidowanego długu.

Wojsko i flota. Armia składa się (r. 1894) z 219 778 ludzi, w tem 74 040 wojska angielskiego i 145 738 krajowego, którem dowodzi 1 667 angielskich oficerów. Cała ta siła zbrojna podzielona jest na 3 armie: Bengalską, liczącą 130 993, Madraską 46 501 i Bombajską 42 284 ludzi. Podług broni, wszystkie trzy armie razem wzięte liczą 167 405 piechoty, 29106 jazdy, 17123 artyleryi (wtem 13 312 Anglików), 4118 pionierów (-|- 359). Oficerami sztabu są wyłącznie Anglicy. Od r. 1894 całą siłą zbrojną dowodzi jeden wódz naczelny. Armia Bengalska dostarcza też garnizonów dla prowincyj północno-zachodnich, środkowych, Pendżabu, Radżputany, Hajderabadu i t. d.

dy wykonawczej, 6 do 12 członków mianowanych przez wice-króla i gubernatora prowincyi, w której się posiedzenia odbywają. Wice-kró-lowi służy prawo wypowiadania wojny, z obowiązkiem wprawdzie zawiadomienia o tem w prze ciągu oznaczonego czasu parlamentu angielskiego, jako też prawo zawierania pokoju. Wice-król może odmówić swego przyzwolenia projektom do praw dotyczących finansów, spraw religijnych, wojskowości, i spraw zewnętrznych, albo powstrzymać wykonanie uchwalonych już praw, przekazując rozstrzygnięcie kwestyi sekretarzowi stanu dla Indyj, który może cofnąć wszelkie postanowienia zapadłe w Indyach. Ten również ma przy boku swoim doradcze kollegium (Council of India), złożone z 15 członków, których sam mianuje; dziesięciu z nich powinno zamieszkiwać wprzód w Indyach w przeciągu lat 10-ciu. Jeśli postanowienie tej rady zapadnie zgodnie z projektem sekretarza stanu, ten wtedy ogłasza uchwałę z radą (with council), lecz gdy nastąpi postanowienie wbrew zdaniu większości, natenczas uchwała następuje w radzie (in council). Podobnie jak wice-król, tak też gubernator w Bombaju i Madrasie, znoszący się bezpośrednio z sekretarzem stanu dla Indyj, jako też namiestnik-gubernator Bengalu, mają, każdy, swoją przyboczną radę prawodawczą, której członków sami mianują, lecz projekty do praw dotyczących finansów, kwestyi monetarnej, poczt i telegrafów, spraw karnych, wojskowości, spraw wyznań religijnych i spraw zewnętrznych powinny być zatwierdzone przez wice-króla. Wyższe izby sądowe istnieją w prezydenturach Bombaju i Madrasu, jako też dla Bengalu i prowincyj północno - zachodnich ; od wyroków ich można apelować do komitetu sądowego Rady tajnej w Londynie. Pendżab posiada wyższy sąd, złożony z trzech sędziów, inne prowincye po jednym sędzi. Obok praw wydawanych przez parlament angielski i przez miejscowe rady prawodawcze mają jeszcze moc zwyczajowe prawa Hindów i mahometan, oraz dotyczące oddzielnych kast i plemion. Najwyżsi sędziowie mianowani są w Anglii, inni urzędnicy—przez rząd indyjski, lecz dopiero po złożeniu odpowiedniego egzaminu w Anglii.— Dawni książęta miejscowi, których jest 601, mają prawo dziedziczne tylko w czwartej części; w razie wygaśnięcia rodu mogą sobie adoptować następcę. Rząd angielski dozwala tym książętom dość swobodnie zarządzać poddanymi, ale czuwa nad nimi za pośrednictwem politycznych agentów, ustanowionych przy każdym dworze. Najpotężniejszymi z indyjskich książąt są: Nizam Hajderabadu, Maharadżowie Sindu, Dżajpuru, Travankoru, Kaszmiru, Dżodpuru, Patiali, Udepuru, Bharkpuru, Holkar Indoru, Gaikowar Barody i begum (księżna) Bhopalu.

Finanse. Zarząd angielski przyjął dawne urządzenia indyjskie i mahometańskie tak, jak je za-

Prócz tego było jeszcze w rezerwie 11 590 krajowców i 24950 ochotników. Wydatki na wojsko wynosiły w 1894 roku 227 283 450 rupij, z których 7 368 805 wydatkowano w Anglii. Prócz tego niektórzy z niepodległych dawniej książąt utrzymują na własnym żołdzie kontyn-gensy wojskowe, pod ścisłą kontrolą rządu angielskiego, inni obowiązani są do płacenia pewnych dodatków pieniężnych na utrzymanie armii indyjskiej. Istnieje też korpus policyi, liczący 142 730 ludzi. Flota w r. 1894 składała się z 16 statków (2 pancerników wieżowych, 2 ka-nonierek, 7 torpedowców), o pojemności 20 410 ton i 52 działach. Do tego należy dodać 31 mniejszych statków.—Flaga wice-króla Indyj jest angielska, z niebieską przepaską w promienistem złotem polu, z napisem: „Heaven’s light our guide” (światło niebieskie naszym przewodnikiem).—Orderów indyjskich jest sześć: order gwiazdy indyjskiej, cesarski order Indyjskiego państwa, cesarski order korony indyjskiej, order Indyj brytańskich, order zasługi dla żołnierzy krajowców brytańskich Indyj.

Literatura statystyczno - geograficzna. Duncan „Geography of India” (Madras 1876), Monier Williams „Modern India and the Indians” (wyd. 4-te Londyn 1887), Dowson „Classical dictionary of Hindu Mythology and religion, geography, histo-ry” (tamże 1879); Shib Chunder Bose „The Hin-doos as they are” (wyd. 2-gie Kalkuta 1883); Wilkins „Modern Hinduism” (Londyn 1887); Schla-gintweit „Indien in Wort u. Bild” (wyd. 2-e Lipsk 1890, 2 tomy); Reclus E. „L’Inde et 1’Indochine” (8-y tom jego dzieła: „Nouvelle géographie univer-

K.

K. A. O.

W. Br.

B±\

selle” (Paryż 1883); G. Smith „Geography of British India” (Londyn 1883); Strachey „India” (wyd. 2-e tamże 1894); Balfour „Cyclopaedia of India” (wyd. 3-cie tamże 1885, 3 tomy); Mantegazza „India”; Hunter „Imperial Gazetteer of India”(wyd. 2-gie Londyn 1885, 14 tomów; w nich szczególnie: „The Indian empire, its history, people and Products”); Hackel „Indische Reisebriefe” (wyd. 2-e Berlin 1884); Werner „Das Kaiserreich Ostindien” (Jena 1884); Garbe „Indische Reiseskizzen” (Berlin 1889); Baden-Powell „The land Systems of British India” (Oxford 1892); E. Schmidt „Reise nach Südindien” (Lipsk 1894); Mac-George „Ways and Works in India” (Londyn 1894); Watt „Dictionary of economic products of India” (tamże 1893, 6 t.); Hopkins „The religions of India” (Boston 1895).—Mapy: Constable „Hand Atlas of India” (Westminster 1893); Johnston „Atlas of India” (Edynburg i Londyn 1894).

Indyjskie języki, ob. In dostań.

Indyjskie konopie, ob. Apocynum.

Indyjskie Indy (Hindowie, Indowie), ob. Indostau.

Indyjskie religie, ob. Indo stan.

Indyjskiej Korony order, ustanowiony przez królową angielską, Wiktoryę, jako cesarzową Indyj przy przyjęciu tytułu tego 1-go stycznia r. 1878, dla księżniczek jej domu królewskiego, żon dygnitarzy najwyższych i zasłużonych w sprawach indyjskich pań z rodów szlacheckich. De-koracya ta składa się ze złotego, bogato perłami wysadzonego owalu, w którym się mieszczą inicyały V. R. I. (Victoria Regina Imperatrix),

V. z dyamentów, R. z pereł, I. z turkusów; u góry korona indyjska. Wstęga jasno-błękitna z bia-łemi prążkami po brzegach, ułożona w kokardę razem z orderem przypina się z prawej strony na piersiach.

Indyk, Meleagris gallopavo, należy do rodziny Gracidae (v. Penelopidae), do rzędu ptaków Rurowatych (Rasores). Długość około 100 cm. Głowa i szyja nieopierzone. Z górnej strony głowy zwiesza się miękki wyrostek skóry. Żółto-brunatny z białemi plamkami. Zamieszkuje północną Amerykę. Łączy się często w duże stada, któro odbywają wędrówki w celu poszukiwania pokarmu. Żywi się nasionami traw i jagodami, a także owadami. Samica znosi jaja w kwietniu w ilości 10 — 20. Składa je w niewielkich zagłębieniach wysłanych pierzem. Wkrótce po odkryciu Ameryki przywieziono indyka do Europy i stał się on tu ptakiem domowym. Obecnie w lasach Austryi i Niemiec indyków osiedlają w stanie dzikim.

Indykacya (łać. lndicatio), ob. Wskazanie lekarskie.

Indykan, C₅₂H₃₄N₂0₃₄, glukozyd wyosobniony z urzetu farbierskiego przez Schuncka, bardzo łatwo rozkładający się i z tego powodu trudny do otrzymania w stanie czystym Indykan rozkłada się pod wpływem rozcieńczonych kwasów głównie na indygotynę (ob.) i pewien gatunek cukru, zwanego przez Schuncka indy-glucy ną:

C„H,₄N,0,₄ + 4H,0 = C₁,H₁₀NJ0, + 6C,H„0,.

Oprócz indygotyny i cukru przy rozkładzie in-dykanu wytwarza się ciało czerwono-brunatne indifulwina).

Indykator, przyrząd pomysłu I. Watta, służy do mierzenia za pomocą diagramu prężności pary pracującej i wylotowej, oraz do obliczania siły machiny parowej. I., zbudowany przez Watta, zupełnie był przystosowany do sprawdzania jego machiny, działającej pod małem ciśnieniem i z małą ilością obrotów; z rozwojem silnicy parowej ulegał rozmaitym modyfikacyom; w nowych jego systemach zmieniały się tylko szczegóły urządzenia, główne zaś części (parowy cy-linderek i bębenek, na którym się kreśli diagram) pozostały bez zmiany. Najbardziej dziś używany jest I. systemu Rosenkranza (przedstawiony na fig. 191 i 192). F mały cylinderek, w którym chodzi tłoczek, odciążony z góry ciśnieniem sprężyny i atmosfery. Dolna część cylinderka łączy się z kurkiem, postawionym na jednym z końców cylindra machiny parowej. Jeżeli kurek będzie otwarty, ciśnienie pary w machinie zacznie tłoczek podnosić wyżej lub niżej, stosownie do prężności. Ruchy tłoczka za pomocą drążka B udzielają się drążkowi innemu, który w punkcie D ma zamocowany ołówek. Przekładnia między punktami B i D jest tak urządzona, że z punktu D przesuwa się po linii prostej, pionowej, odtwarzając w zwiększonej skali ru-

lii

hA

mu

I iii

Fig. 191.

s\

V.

yiD ®1> <ol

ô\t

\ \

a,

ciśnienie pary za cały skok tłoka, dla czego linię atmosferyczną, odpowiadającą całej długości diagramu, dzieli się na 10 części, w punktach dzielenia kreśli się prostopadłe, których długość zawarta w krzywej diagramu i odmierzona w milimetrach da jedenaście rzędnych rozmaitej wielkości. Sprężyna zaś wstawiona do cylinderka indykatora daje na każdy 1 kg. ciśnienia pary określoną ilość milimetrów w rzędnych diagramu. Zależnie od prężności pary do cylinderka wstawia się sprężyny mocniejsze lub słabsze. W przytoczonym niżej przykładzie 5 mm. rzędnej odpowiada jednemu kilogramowi ciśnienia pary na centymetr kwadratowy. Średnią wielkość rzędnej a oblicza się za pomocą wzoru Simpsona:

8 n |a°    2 ( «2 + a4 “h • • • an-2 ) +

"~b 4 («i -f- °₃ 4- • • • • «n-l )1,

X\

przyjmując n = 10. Dla ścisłego i łatwego otrzymania potrzebnych jedenastu rzędnych używa się małej ekierki i drabinki, przedstawionej w wielkości naturalnej na rysunku 193 wraz z diagramem:

Fig. 192.

(3\

fol

chy tłoczka. Ołówek D mosiężny, ostro zakończony, znaczy swe ruchy na papierze naciągniętym na bębenku G. Bębenek ten wprawia się w ruch obrotowy zwrotny za pomocą sznurka E, który przez odpowiednią przekładnię drążkową lub rolkową łączy się z krzyżulcem machiny parowej. Stosunek ramion drążków lub promieni rolek powinien być taki, żeby podczas całego skoku tłoka bębenek zrobił niespełna cały obrót.

Ruch powrotny odbywa się pod działaniem sprężyny ukrytej wewnątrz bębenka C. Jeżeli zamkniemy dolny kurek I-a i sznurek E połączymy z machiną, to ołówek na bębenku nakreśli linię prostą, poziomą, nazywaną w diagramie linią ciśnienia atmosfery. Jeżeli przy ruchu bębenka, w jaki go wprawia sznurek E, otworzymy kurek dolny, to ołówek nakreśli krzywą zwartą (przedstawioną na fig. 193 i 194), i będzie to diagram indykatora. W praktyce diagramy takie mają dwojakie zastosowanie: 1) służą do określenia wielkości pracy machiny; 2) do zbadania czy rozdział pary w machinie odbywa się prawidłowo. Rozpatrzymy na przykładach jak w obu tych wypadkach posiłkują się diagramem. 1) Przy określeniu pracy silnicy pa- Na rys. 194 przedstawiony jest diagram z ozna-rowej za pomocą diagramu oblicza się średnie i czonemi wielkościami rzędnych w mm.; biorąc

Eno. paw. ilustr. Zesz. 289. T. XXX.

—'O

\£)

sN

12

Fig. 193.

fol

fol

i?

\ß)

119

CP

.4*-

•73

TT

r-i—t

Zr—. - : -_îl

C-------

r

-- 25*- —--------+) -•<£

-ja

oz

itl -M

t'3- *

r <5,*-

Fig. 194.

z ostatniego rysunku wielkoście rzędnych, otrzymamy średnią:

^|21.6-f-3.8 + 2(25.7 + 14.2-f9-f5.3)-f -f 4 (25 -f- 20 -f 11 -f 6.7 + 4.5)J = 13.42 mm.

Ponieważ w danym wypadku użyta była sprężyna, przy której 5 mm. rzędnej odpowiada 1 kg. prężności, to średnie ciśnienie na tłok machiny 13.42

parowej p = —-—

kwadratowy. Jeżeli średnica tłoka badanej machiny była 45 cm., skok tłoka 0.8 m., a ilość obrotów na minutę 50, to prędkość tłoka

2 X 0.8 X 50

= 2.67 kg. na centymetr

60

= 1.33 met.

powierzchnia tłoka = 1590 cm². Więc praca machiny parowej

1590 X 2.67 X 1.33

Ni

75

= 75.5 koni parowych.

Obliczona w taki sposób siła machiny parowej nosi miano indykowanej, a wielkość otrzymanego konia — nazwę konia indykowane-go. Siła indykowana będzie większą od rzeczywistej siły machiny na pracę jej oporu; pomimo to w stosunkach handlowych siła indykowana bywa miarodajną. Przy zamówieniach machin dla parowców śrubowych kontraktem zastrzegają, nie rozmiary machiny, lecz siłę indyko-waną, otrzymaną na próbie odbytej w określonych warunkach; przy zamówieniach machin i kotłów często stawią za warunek rozchód określonej ilości paliwa na konia indykowanego i godzinę. 2) Ze zboczeń diagramu rzeczywistego od teoretycznego można napewno wykryć, co jest wadliwego w rozdziale pary w machinie. Rys. 195 podaje niektóre przykłady diagramów nieprawidłowych z objaśnieniami, co oznacza każde zboczenie. Powierzchnie zakreskowane oznaczają wielkość pracy straconej wskutek każdej wadliwości.

a) Dopływ pary rozpoczyna się zbyt późno — i z tego powodu na początku skoku tłok jest h ciągniony przez koło zamachowe. — b) Dopływ pary rozpoczyna się za wcześnie.— c) Para przy-r pływa zbyt ciasnym otworem, wskutek czego nie otrzymuje się całkowitego ciśnienia.— d) Stopień napełnienia parą nie jest jednakowy z obu stron «    tłoka, co wpływa na nie-

jednostajność ruchu. —

e)    Nieszczelny suwak prze-

f    puszcza parę do cylindra

w okresie rozprężania. —

f)    Przy końcu skoku tłoka następuje powtórny do-

⁹    pływ pary. — g) Wypływ

\    pary następuje zapóźno.

— h) Przeciwciśnienie jest b    za duże wskutek ciasnych

.    rur odpływowych lub wa

dliwego skraplania. — i) %    Ściskanie pary jest więk

sze niż potrzeba.— k) Tłoczek zacina się; należy indykator dobrze oczyścić.— l) Tłoczek indykatora zacina się i rozprężenie pary za wielkie. — Ponieważ z diagramu zauważyć można wszelkie niedokładności rozdziału pary, przeto w pewnych odstępach czasu z machin stale pracujących zdejmuje się diagramy w celu sprawdzenia czynności mechanizmu rozdzielczego i zauważone zboczenia przy pierwszej sposobności się usuwa.

Indykatriks (Indicatrix), ob. Krzywizna.

Indykcya czyli poczet rzymski, okres podatkowy rzymski, ob. Chronologia.

Indykcya. W procesie polskim zwano I-ą wstąpienie osoby trzeciej do sporu toczącego się między dwiema stronami. Dziś wstąpienie do sporu nazywa się interwencyą.

Indywiduacya, nowołacińskie individuatio od individuare, co oznacza: coś ogólnego różnicować, wyodrębniać lub wytwarzać rzeczy poszczególne, osobniki, indywidua. Stąd I. oznacza wyróżnicowywanie się lub wyznaczanie się (determinacyę) indywidualnych rzeczy z tego, co jest ogólnem. Pytanie: jakim sposobem albo dzięki jakiej zasadzie byt bezwględny, przypuszczalnie stały i niezmienny, objawia się w poszczególnych rzeczach doświadczalnych—już w sta-

Fig. 195.

A. Kusz.

Dr Al. W.

Ad. M.

rożytnej filozofii greckiej stanowiło jedno z naczelnych zagadnień metafizyki. Według Platona i Arystotelesa źródłem wielowyznaczności, różnorodności rzeczy i zjawisk, pomimo jedności i niezmienności idei, jest inaterya. W duchu doktryny Arystotelesa I. zależy od zespolenia się formy (stSoę) z materyą (oAtj) w jedną całość (aôvoXov), w określoną rzecz konkretną (roSe tl): „wielość rzeczy zależy od materyi, bo idea jest jedna i wspólna wielu rzeczom” („Metaphysica” XII, 8, 1074 a, 33). Scholastycy zasadę I-i naz ywają principium individuationis i podzielają opinię Arystotelesa. Albert Wielki (1193 —1280) twierdzi: „Individuorum multitudo fit omnis per divisionem materiae” („In metaphysicam” XI, 1). Tomasz z Akwinu (1224 — 1274) tak samo: „Materia est individuationis principium” („Summa theologiae” I, quaestio 85, 1), chociaż gdzieindziej zastrzega się: „Zasadą I-i jest materya, nie dowolnie wzięta, lecz materya oznaczona” („De ente” 2). Duns Scotus (1265 albo 1274— 1308) odwrotnie: uważa formę, czyli ideę, za princ. individuationis ; dzięki formie coś nie-wyznaczonego (quidditas) staje się tą określoną rzeczą ([haecceitas). Pewna grupa scholastyków podkreśla zbyteczność odrębnej od rzeczy zasady I-i, gdyż każda rzecz indywidualna przez to samo, że istnieje, już jest indywiduum; do tej grupy należą: Wilhelm Occam (f 1347), Gabryel Biel (f 1495) i Franciszek Suarez (f 1617). Według Eckharta (1260 — 1327) zasadę I-i stanowi wyznaczenie miejsca i czasu (hic et nunc). U racyonalistów szczególnie zasługuje na uwagę przeciwstawność poglądów Spinozy i Leibniza: Spinoza (1632 —1677), jak to widać z formułki jego „omnis determinatio est negatio”, I-ę uważa za ograniczenie bytu bezwzględnie doskonałego; Leibniz (1646 — 1716), powołując się na szereg scholastyków, pisze: „każda odrębna rzecz staje się tą odrębną rzeczą dzięki całkowitej treści bytu swego” („De principio idividuationis” § 4); jako indywidualista w kwestyi substancyi, formułuje on zasadę niemożności odróżnienia (principium indiscernibilium), która polega na tern, że nie mogą istnieć w przyrodzie dwie ściśle podobne istoty pod względem jakości i ilości, w takim bowiem razie byłyby tern samem. Na to Kant zarzuca, że dwa ściśle podobne przedmioty, ale dane w różnych miejscach lub chwilach, nie mogą być uznane za też same, że zatem wyznaczenie miejsca i czasu jest konieczną i dostateczną zasadą rozróżniania, czyli I - i. To samo wcześniej twierdził już Locke (1632 — 1704; „Essay” II, chapt. 27, § 3). Hume (1711—1776) rozważa zagadnienie ze stanowiska psychologicznego: „Zasada I-i oznacza tylko, że pewien przedmiot jest niezmienny i nieprzerwany w pewnym obranym przez nas okresie czasu, tak, iż dzięki tej niezmienności i brakowi przerw umysł może śledzić przedmiot w różnych chwilach jego istnienia, nie przery

wając badania i nie będąc zmuszonym do tworzenia wyobrażenia wielości, czyli liczby” („ Trea-tise on human nature” IV, sekcya 2). Zatem Hume, zamiast określonego miejsca i chwili, przyjmuje ciągłość i niezmienność w czasie danego w dowolnych miejscach przedmiotu za zasadę I-i. Pod względem teoryopoznawczym Kant był oczywiście ściślejszy, bo w rzeczy samej dokładnie wyznaczać indywidualną rzecz lub zjawisko może tylko chwila i miejsce. Opinię tę podziela także Schopenhauer („Die Welt als Wille und Vorstellung” I, §63), tylko gdzieindziej dodaje: „I. jest tylko zjawiskiem, po-wstającem dzięki przestrzeni i czasowi, które są tylko formami wszelkich przedmiotów, uwarun-kowanemi przez władzę poznawczą mózgu; stąd wielość i różnorodność indywiduów jest także tylko zjawiskiem, czyli dana jest tylko w mojem wyobrażeniu” („Ueber die Grundlage der Moral” § 22). H. Spencer wszelką ewolucyę opiera na przechodzeniu czegoś pierwotnie jednorodnego i niewyznaczonego w różnorodne i wyznaczone wytwory; jest to właściwie I., którą on nazywa różnicowaniem (— différentiation [„Pierwsze zasady” Warszawa 1886]). — Z powyższych danych historycznych widoczna, że zasadę indywiduacyi pojmowano w dwojaki sposób: Arystoteles, oraz niektórzy scholastycy i racyonaliści, mówiąc o I-i, mieli na względzie różnicowanie się jedynego bytu w mnogość rzeczy odrębnych i stosunek indywiduów do metafizycznie pojmowanego pojęcia gatunkowego; scholastykom-nominalistom, później zaś empirykom i przedstawicielom idealizmu krytycznego chodzi raczej o warunki, wobec których coś może się przedstawiać umysłowi jako odrębny, indywidualny przedmiot. Co do pierwszego sposobu pojmowania spółczesna nauka jest tak samo bezsilna, jak i dawniejsza, w sprawie wysnucia różnorodności świata doświadczalnego z jedności dowolnie zakładanego bytu i raczej może objaśnić, jak pojęcie bytu zostało wytworzone na podstawie doświadczenia; poza tern stosunek in dywiduów do gatunku jest dziś kwestyą kia syfi kac y i (ob.). Co do drugiego sposobu pojmowania I-i, okazuje się, że nietylko warunki podmiotowe rozstrzygają o wyodrębnianiu przez umysł indywiduów, lecz także przedmiotowe warunki doświadczenia zewnętrznego, które w każdej dziedzinie poznawania mogą być w znacznym stopniu odmienne; tak np. I. w biologii zależy nietylko od warunków przestrzeni i czasu, jak w fizyce, lecz od tego także, czy dana istota, która ma uchodzić za indywiduum, posiada dane do życia i rozradzania się; szczególnie w biologii, pod wpływem teoryi komórkowej z jednej strony i teoryi rozwoju z drugiej, I. jest przedmiotem ożywionego i dotąd niezałatwionego sporu, (ob. Indywiduum).

Indywidualizacya, nowołacińskie individualisation oznacza; nadawanie lub przypisywanie cze-

Ad. M.

muś, co należy do określonego gatunku, cech swoistych (specyficznych), charakterystyki wyodrębniającej indywiduum; rozważanie czegoś jako odrębnego indywiduum o pewnych cechach znamiennych. Tak np. w medycynie mówi się o I-i chorób czyli wyodrębnianiu swoistych odmian pewnej choroby na podstawie pewnej stałej grupy symptomów, jak np. wyodrębnienie gorączki tyfusowej, powrotnej, gastrycznej i t. p. lub obłędu ostrego, wielkości, samobójczego, popędowego i t. p. Prócz tej I-i teoretycznej, rozróżnia się I-ę praktyczną, gdy chodzi o postaci indywidualne, jakie przybiera dana choroba u pewnej osoby z powodu osobistych odrębności jej ustroju, oraz gdy chodzi o stosowanie środków i zabiegów do danego przypadku. Pedagogika rozprawia o I-i wychowania i nauczania, przez co rozumie się przystosowywanie środków wychowawczych, metod nauczania i programów do osobistych właściwości i uzdolnień wychowańca; tak rozumianej I-i pedagogicznej przeciwstawia się niwelacya czyli poddawanie wychowańców, bez względu na ich odrębności osobiste, jednostajnej dyscyplinie, metodzie dydaktycznej i temu samemu programowi. W teoryi sztuki I-ą nazywa się nadawanie cech odrębności indywidualnej postaciom typowym lub tematom ogólnym, np. artystyczne przedstawienie typu t. j. gatunku skąpca, o cechach jednak tak znamiennie osobistych, że ten skąpiec jest osobą odrębną od wszystkich innych skąpców, albo oddanie tematu krajobrazowego jako danej chwili, o pewnym nastroju odczutym przez artystę i udzielającym się tym, którzy przyglądają się obrazowi. Tu I-ę należy rozważać w dwojakim kierunku: 1) przedmiotową czyli nadawanie rysów wyodrębniających w rzeczy samej dane konkretne indywiduum, np. w portrecie; 2) podmiotową czyli nadawanie utworowi piętna osobistego nastroju lub temperamentu artysty, np. w utworze lirycznym, (ob. Indywidualizm i Indywiduum).

Indywidualizm, nowołacińskie Individualismus od indwidualis—ie&no&ikowy, osobniczy, indywidualny. I-em wogóle nazywa się pogląd, doktryna lub kierunek teoretyczny, który jakiekolwiek istoty jednostkowe czyli indywidua uważa za podstawę i źródło wszystkiego, co w określonej dziedzinie jest dane faktycznie, albo za cel, do którego postępowanie zmierza i zmierzać powinno. W dziejach myśli ludzkiej szczególnie wyraźnie zaznaczyły się w odpowiednich doktrynach trzy rodzaje I-u: metafizyczny, polityczny i etyczny. 1) I. metafizyczny, usiłuje objaśnić całą różnorodność rzeczy, zjawisk i spraw świata doświadczalnego z mnogości takich czy innych bytów jednostkowych, substancyj indywidualnych; w tern znaczeniu przeciwstawia się on uniwersalizmowi metafizycznemu, który u podstawy wszechrzeczy zakłada jakiś byt powszechny, niewyin-dywidualizowany, np. ducha, materyę, byt jedyny o dwóch przymiotach rozciągłości i świadomości. Ze względu na wielość przyjmowanych substancyj indywidualnych, I. metafizyczny często przybiera nazwę pluralizmu (ob.), którego przeciwstawieniami są dualizm (dwie substan-cye powszechne) i monizm (jedna substancya). Jako przykłady I-u metafizycznego można przytoczyć atomizm Demokryta (V wiek przed Chr.), który usiłował objaśnić wszystko przez kombinowanie się odwiecznych atomów, jako jednostek materyalnych; I. spirytualistyczny Leibniza (1646—1716), według którego świat składa się z monad duchowych czyli dusz, jako samoistnych bytów indywidualnych; realizm Herbarta (1776 — 1841), który u podstawy świata doświadczalnego zakłada reały czyli najprostsze byty indywidualne, nie będące w żadnym ze sobą stosunku. Niekiedy mianem I-u oznacza się pogląd nominalistów (ob.), że istnieją tylko indywidua czyli pojedyńcze, konkretne rzeczy, ale nie istnieją byty gatunkowe (universalia). Ponieważ metafizyka zawsze definiowała substancyę jako byt bezwzględny, t. j. samoistny i żadnym zzewnątrz wpływom nieulegający, a nadto niezmienny, więc uniwersalizm metafizyczny nigdy nie zdołał pokonać w sposób zadowalający zagadnienia indywiduacyi (ob.), i odwrotnie — I. metafizyczny wiecznie bez skutku porał się z kwestyą spójni, stosunku lub zależności pomiędzy rzeczami i zjawiskami świata doświadczalnego. — 2) ł. polityczny jest doktryną polityczną, która jednostkę ludzką uważa za podstawowy czynnik kooperacyi społecznej pod każdym względem, najwyższy zaś dobrobyt mate-ryalny i duchowy jednostek za cel związku społecznego, który-to cel powinien wyznaczać charakter tego związku, jego ustawy i instytucye. Przeciwieństwem Lu politycznego jest komunizm (ob.), albo koliektywizm (ub.). Typową doktrynę Lu politycznego rozwinął Arystoteles w swoich ośmiu księgach „IIoXiTixd”, tak samo, jak wcześniej typową doktrynę komunizmu rozwinął był Platon w swojej „IloXrrsia”. W całym szeregu doktryn politycznych, opartych na idei ugody społecznej (ob.), od czasów Odrodzenia aż do XVIII w. włącznie, są one mniej lub więcej wyraźnemi objawami Lu politycznego, o ile utrzymywały, że jednostka przystępuje do związku społecznego, powodowana świadomie, czy bezwiednie własnym interesem. Najpotężniej-szem wcieleniem zasad Lu politycznego była wielka rewolucya i deklaracya praw człowieka; zwłaszcza prawo 14-go czerwca 1791 r. znosi wszelkie stowarzyszenia osób tego samego stanu i zawodu; zabrania zgromadzać się i radzić o „rzekomo wspólnych interesach”. Prawo to wypłynęło z obawy, żeby jakiekolwiek grupy stowarzyszone nie zyskały przewagi w spółzawod-nictwie z wolnemi jednostkami. Odmianą Lu politycznego jest I. historyoz oficzny czyli doktryna, według której jednostki wybitne, bohaterowie, są właściwemi dźwigniami i twórcami dziejów, ogół zaś czy masy odgrywają rolę tylko biernego materyału (Tomasz Carlyle „Bohaterowie” Warsz. 1892). Wręcz tamtej, przeciwną jest doktryna kollektywizmu historyozoficznego, według którego wszelkie przeobrażenia dziejowe bywają żywiołowem dziełem zbiorowości, ogółu, mas, zaś jednostka kształtuje się pod wpływem atmosfery kulturalnej danej epoki (L. Bourdeau „Historya i historycy” Warsz. 1893). Drugą spe-cyalną odmianą I-u politycznego jest I. ekonomiczny, który woluą inicyatywę i spółzawod-nictwo jednostek, kierujących się własnym interesem, uważa za podstawę postępu i dobrobytu ekonomicznego; w imię tego doktryna ta sprowadza rolę państwa do minimum funkcyj, mających na celu obronę interesów jednostek i pośredniczenie pomiędzy niemi. Doktryna ta, rozwinięta pod wpływem A. Smitha i encyklopedystów, przez Benthama, Ricardo i Jakóba Milla, znalazła typowy swój wyraz w rozprawie J. St. Milla „O wolności” i Herb. Spencera „Social Statics”; przeciwstawieniem tego jest doktryna kollektywizmu ekonomicznego czyli socyalizmu (ob. Adam Smith, Manchesteryzm, Kapitalizm, Kollektywizm, Socyalizm). Stanowcze przeciwieństwo doktryn indywidualistycznych i kollektywistycznyeh w dziedzinie spraw społeczno-politycznych wynika, jak się zdaje, z jednostronnego uwzględniania któregokolwiek z dwóch koniecznych czynników życia społecznego—jednostki i zbiorowości—oraz stąd, że niepodobna stanowczo rozgraniczyć sfer właściwych obu tych czynników, gdyż w dziejach, w zależności od zmiennych warunków kulturalnych i wynurzania się nowych interesów, granica pomiędzy prawami jednostek i zbiorowości musi być przesuwal-ną, już-to w kierunku bardziej indywidualistycznym, już znów kolektywistycznym. Do epok, w których I. szczególnie wybujał w życiu i teo-ryi, należą np. epoka rozkwitu demokracyi ateńskiej w V i VI wieku przed Chr., epoka Odrodzenia, koniec XVIII i początek XIX wieku w Europie zachodniej. Wbrew dawniejszym doktrynom I-u politycznego, zakładającym na początku luźne nieuspołecznione jednostki, nauka spółczesua, opierając się na materyale historycznym i porównawczo-etnologicznym, utrzymuje, że człowiek nigdy nie bywa dany poza obrębem takiej lub innej więzi społecznej, że słusznie utrzymywał Arystoteles, iż „człowiek jest zwierzęciem społeeznem”. Raczej odwrotnie — człowiek pierwotny zawsze objawia tak głębokie poczucie zależności i solidarności z rodem lub plemieniem, do którego należy, że wszelka jego możliwa samoistność indywidualna tonie w ślepej uległości wobec wierzeń i poglądów trady-cyjnych, nakazów obyczajowych i powagi insty-tucyj swojskich. Jednostka, świadoma swojej odrębności indywidualnej i domagająca się uznania praw dla swojej inicyatywy osobistej, jest wynikiem stopniowego rozwoju; jednostka społeczna jako indywiduum poczuwające się do pewnej samoistności w kooperacyi społecznej wyłania się z pierwotnie jednorodnej i niwelującej więzi społecznej. Skoro się mówi o I-mie politycznym, należy uwzględniać, że często błędnie podciąga się pod tę kategoryę wszelkie objawy wyłamywania się jednostki z karbów spójni społecznej, chociażby w interesie prywatnym lub samolubnym. Bezwzględnie niczem nie krępowana samowola inicyatywy osobistej jest objawem rozkładowym, destrukcyjnym wobec całości społecznej, którą na szwank naraża. Tak np. nasze liberum veto nie może być słusznie uważane za dowód jakoby nam właściwego I-u politycznego, gdyż nie był to czynnik budujący lub rozwijający ustrój polityczny narodu, lecz czynnik burzący i rozprzęgający, któremu raczej przysługiwałoby miano I-u antypo-litycznego czyli anarchizmu. — 3) I. etyczny oznacza doktrynę etyczną, która normy i ideały moralne wyprowadza z natury jednostki ludzkiej, z jej uczuć i pożądań czyli z sumienia. Doktryny I-u etycznego występowały w dwóch głównych postaciach: eudemonizmu (oh.), albo ewo-lucyonizmu (ob.). I. eudemonistyczny może być inaczej nazwany doktryną egoizmu. Gdzie zadowolenie osobiste przyjmowano za jedyną pobudkę i jedyny cel postępowania, jak np. u so-fiistów greckich (V wiek przed Chr.), albo u Man-deville’a (1670—1733; „The fable of the bees, or private vices madę public benefits” Londyn 1714), tam właściwie negowano wszelkie zasady etyczne; epikureizm (ob.) silnie podkreśla pierwiastek I-u egoistycznego, ale uznaje konieczność porządku społecznego, a tern samem uwzględniania cudzych interesów. Przedstawicielami I-u etycznego w duchu romantyzmu są: Fryderyk Schlegel (1772 — 1829), entuzyasta niczem nie-krępowanej działalności „jednostki genialnej”, pochwalający zuchwalstwo—(Lob der Frechheit) i nieskrępowaną obyczajami płochość (die sittenlose Frivolität) przeciwko rygoryzmowi etycznemu i formalizmowi, a geniusza, którego artyzm wynosi ponad pospolitość, uprawniający do postawy ironicznej wobec wszelkiej obowiązkowości, ta bowiem jest zasuszoną rośliną w porównaniu z świeżym kwiatem samowoli, dogadzającej oryginalnej jednostce. Ob. także: Novalis (Friedrich v. Hardenberg), Stirner i Nitzsche. Przeciwieństwem I-u eudemonistycznego jest uniwersalizm eudemonistyczny czyli utylitaryzm (ob.). Drugą odmianą I-u etycznego jest I. ewolucyo-nistyczny czyli perferkcyonizm, obejmujący wszystkie doktryny etyczne, które życie moralne zasadzają przedewszystkiem na ducho-wem udoskonaleniu jednostki dla jej własnego zadowolenia; pierwiastki tego poglądu łatwo odnaleźć w doktrynach indyjskich i greckich, które podnoszą ideał mędrca, oddającego się pracy spekulacyjnej, w celu poznania prawdy i uniezależnienia się duchowego, jak również w dogmatycznej etyce

Ad. M.

chrześciańskiej, z jej ascetyzmem i kontempla-cyą religijną, w celu wyzwolenia ducha z więzów grzesznej cielesności i osiągnięcia zbawienia osobistego; wybitnymi przedstawicielami per-fekcyonizmu są: Leibniz (1646 — 1716) i Fichte (ojciec; 1762 — 1814). Tu rozwój moralny jest zawsze zamknięty w obrębie jednostkowego życia danej udoskonalającej się jednostki. Przeciwieństwem tej doktryny jest uniwersalizm ewolucyonistyczny czyli historyzm, według którego dziedzina moralności podmiotowej jednostki o tyle tylko może być brana w rachubę, o ile jednostka ulega woli powszechnej czyli występuje w roli jej wykonawcy; rozwój moralności jest ściśle związany z rozwojem dya-lektycznym w dziejach idei bezwzględnej. Krańcowym przedstawicielem tej doktryny jest Hegel (ob.). Większość spółczesnych doktryn etycznych godzi pierwiastki indywidualistyczny i uniwersa-listyczny, jako spółzależne i nieuniknione.—I-em w teoryi sztuki nazywa się albo pogląd, że w dziele sztuki powinna przedewszystkiem wyrażać się indywidualność twórcy, t. j. artysty, albo pogląd zaprzeczający jakichkolwiek powszechnych probierzy piękna czy wartości artystycznej poza obrębem upodobań osobistych. — Literatura: Rudolf Eucken „Die Grundbegriffe der Gegenwart”, wyd. 2-gie, szkic „Individualität, Geschichte, Sozialismus” str. 187—313 (Lipsk 1893); Wundt „Ethik, Untersuchung der Thatsachen und Gesetze des Sittlichen Lebens” wyd. 2-e, część druga rozdział IV „Allgemeine Kritik der ethischen Systeme” (Sztutgard 1892); Harald Höff-ding „Ethik”, ob. Register pod wyrazem Individualismus (Lipsk 1888); Josiah Royce „The World and the Individual; first and second sériés” (Londyn 1902); Edward Kelly „Government or human évolution”, tom II „Individualisai and Collectivism” (Londyn 1902).

Indywidualne teorye w naukach społecznych. Są to wszystkie teorye, które wychodzą ze stanowiska, że jednostka jest sama przez się celem najwyższym i że cały ustrój społeczny powinien tylko służyć interesom materyalnym i moralnym jednostki. Podług takich więc teoryj cały porządek współżycia ludzkiego będzie wtedy prawidłowy i celowy, jeśli dostosowany zostanie do korzyści największych człowieka - osobnika, do samorządnych praw jednostki. Ten zasadnik ładu społecznego tworzy zatem przeciwieństwo teoryi społecznej, uznającej jednostkę tylko za organ, służący celom wyższym, celom całości, podniosłemu posłannictwu społeczeństwa, wielkim zadaniom państwa, lub celom gatunku, rodzaju ludzkiego. Ale te różnice, lubo, wzięte oderwanie, takie wydatne, są często trudniej uchwytne, jeśli chodzi o systemy dane, konkretne. Pierwiastek indywidualizmu zlewa się z pierwiastkiem organicznym, z zasadnikiem zbiorowości, kollektywizmu, socyalistyki (czy też, jak inaczej nazwiemy, systemy, uwzględniające całość społeczeństwa ludzkiego), gdy weźmiemy na uwagę, nie korzyść bezwzględną jednostki, lecz korzyści jednostek wszystkich, albo jednostki przeciętnej w całem współżyciu ludzi. Dlatego podstawą podziału teoryi indywidualnej z jednej strony, a teoryi kollektywnej z drugiej musi być, nie interes jednostki jako egoizm, jako jaźń danego osobnika, ale interes jednostek, połączonych związkiem współżycia — i to będzie podstawa ogólna nauk indywidualnych, oraz cel istnienia ciała zbiorowego: społeczeństwa, państwa, gatunku — i to będzie podstawa nauk kollektywno - społecznych. Innemi słowy, podział zależy od punktu wyjścia etycznego, od normy moralnej, bądź takiej, która życie jednostki uznaje za wielki cel sam przez się, bądź takiej, która widzi w społeczności „posłannictwo boskie”, albo w państwie ważne zadanie dziejowe, lub w gatunku, w rodzaju ludzkim cel rozwoju. W każdym razie w takim dopiero podziale różnice występują wyraźnie, bo wtedy większe, czy mniejsze podporządkowanie działań jednostkowych regułom porządku społecznego, normom dyscypliny prawnej, państwowej i gospodarczej nie przenosi jeszcze teoryj w sferę anty-indywidualnych, o ile one tylko w zasadzie bronią korzyści jednostki. Stąd też pod teorye indywidualne podpada tak samo liberalizm polityczny i gospodarczy jak socyalizm i kommunizm oraz anarchizm; stąd teorye prawno-idealistjczne, jako też teorye żywiołowo - materyalistyczne dają się pogodzić z zasadnikami indywidualizmu. Wyłączają się zaś takie nauki społeczne, które uznają absolutne prawo przymusu nad jednostką w imię zasad teokratycznych, despotyzmu państwowego i t. p. Ale w takiem rozciągiem pojęciu systemów indywidualnych mieści się zarazem szereg cały doktryn poszczególnych, w których pogląd na prawo indywidualne zależy od odmiennych poglądów etycznych i filozoficznych. Tylko nazewnątrz w odróżnieniu od systemu antyindywidualnego tworzy on jedność, nawewnątrz jest to obraz pstry i w pierwiastkach swoich rozbieżny. Przedewszystkiem oddzielić tu trzeba dwa kierunki główne: 1) praw-no-idealistyczny i 2) żywiołowo-materyalistyczny. Pierwszy wychodzi z założenia, że każda jednostka ma z mocy praw przyrodzonych prawa równe, że powołana jest przez naturę do korzystania w pełni z życia, jego zadowoleń i rozkoszy, tudzież, że wszystkie jednostki powinny wzajem szanować to wspólne sobie roszczenie. Doktryna ta więc neguje poniekąd prawo walki o byt, uznaje równość uroszczeń, równość korzyści, braterstwo ludzi i solidarność ich celów. Nazwać ją można prawną dlatego, że prawo zasadniczo przynajmniej dąży do takiego właśnie regulowania stosunków i że bądźcobądź gruntuje się ona na kodyfikowaniu w tym duchu norm prawnych. Idealistyczną jest dlatego, że ma przed sobą ideał, który praktycznie w życiu nigdy dotychczas osiągnięty nie został, który tworzy tylko postulat teoretyczny, cel odległy, zadanie wiekuiste ludzkości. Atoli i w tej doktrynie są dwa odcienie: jeden idzie w swoich uroszcze-niach jak najdalej, dążąc do oddania człowieko-wi-jednostce korzyści, zadowoleń i rozkoszy najszerszych, drugi zaleca zadowolenie moralne, poświęcenie, rozkosze ducha, wzniesienie się ponad namiętności i zmysły. Łatwo zrozumieć, że ten drugi odcień indywidualizmu idealistycznego graniczy już znowu z teoryami antyindywidual-nemi, z zasadnikami podniosłego posłannictwa człowieka na ziemi. Drugi główny kierunek indywidualny, żywiołowo-materyalistyczny, wychodzi z punktu widzenia nierówności jednostek, jako osobników gatunku, nierówność tę uznaje za regułę i za usprawiedliwienie walki o byt, za fakt, upoważniający do takiego wytężania sił, do takiego ścierania się z siłami innemi, aby prawo korzyści, zadowoleń i rozkoszy największych przypadało zwycięzcy. Przewaga naturalna indywidualności usprawiedliwia jakoby panowanie jednostki nad jednostką. Jest to tylko wolność współzawodnictwa, współubiegania się; wyniki muszą być nierówne. Słabszy ustępuje przed silniejszym, bo takie ma być prawo życia. Korzyści jednostkowe wyłaniają się więc z walki żywiołowo, rozwój indywidualności wynika z materyalnego starcia. Stąd właśnie kierunkowi temu można nadać nazwę żywiołowo - materyalistycznego. Przyznać jednak trzeba, że kierunek ten rzadko występuje w teoryi w całej swej bezwzględności, że najczęściej ukazują się tu zastrzeżenia, które go w pewnej mierze znowu godzą z indywidualizmem prawno-idealistycznym, że więcej w życiu gospodarczem, niż w postulatach zasadniczych ukazują się jego przejawy, i że tylko w niektórych doktrynach t. z w. indywidualizmu, albo lepiej anarchizmu antymoralnego, teo-rya ta jest propagowana. Wogóle wydzieliliśmy te dwa kierunki różnie najbardziej krańcowych, jako logiczne fundamentum divisionis (podstawę podziału), z góry atoli zauważyć trzeba, że teorye konkretne zawierają w sobie czasem skojarzenia pierwiastków obu kierunków i że często odmienne ze względu na zasadniki filozoficzne teorye dążą tylko różnemi środkami do tych samych celów obrony korzyści indywidualnych. Poszczególne teorye indywidualne poznać dopiero można przez uświadomienie sobie zarysu szkicowego rozwoju nauk takich w zakresie biegu historyi.—Indywidualizm społeczny ukazuje się w Grecyi w naukach sofistów, którzy żądają, aby prawo pisane pogodzone zostało z prawem natury, nadającem każdej jednostce wolność. Jest to więc czysta teorya indywidualizmu praw-no-idealistycznego. Nauki cyników Antystenesa i Dyogenesa były wprawdzie naukami bluźnierstw przeciw„boskiej piękności życia”, lecz były zarazem i nąukami energii i samozaparcia się, a więc teo-ryą zbliżoną do indywidualizmu etycznego, domagającego się panowania nad namiętnościami. Stoicyzm Zenona był rozwinięciem dalszem tych nauk w duchu indywidualizmu krańcowo - idealistycznego, lecz gardzącego prawnem normowaniem urządzeń ludzkich. Niektóre nauki gno-styczne w pierwszych wiekach po Chrystusie krzewiły komunizm bezwładczy, oparty na wierze w najlepsze instynkty jednostek, pozostawionych samym sobie, czyli na mieszaninie indywidualizmu idealistycznego z żywiołowym. Scholastyka średniowieczna była przeważnie indywidualistyczną; dążyła do ujarzmienia ciała, aby wyzwolić ducha, — lecz i tutaj można się już dopatrzeć śladów indywidualizmu moralnego, obrony jednostki przed jarzmem ucisku w ustroju trzody społecznej. W epoce Odrodzenia biorą górę zasadniki społeczne antyjednostkowe — teorye, krzewiące przekonanie, że państwo jest celem w sobie, jedynym organem sławy i świetności narodu. Racy a stanu występuje tu na plan pierwszy i dławi jednostkę, czyniąc z niej narzędzie interesu państwowego. We wszystkich dziedzinach życia: wiary, obyczajowości, oświaty, gospodarstwa narodowego, panuje absolutyzm państwa. W tej-to epoce powstają tezy: „Omnia sunt principis”, „Quod principi placuit, legis habet vigorem”. Najwydatniej przejawia się system ten w naukach szkoły merkantalistycznej, która wprowadza absolutyzm do życia gospodarczego jednostki, poddając każde jego działanie kontroli i reglementacyi państwowej. Merkanty-lizm jest też doktryną ekonomiczną nawskroś antyindywidualistyczną. Przeciw absolutyzmowi państwa często protestuje energicznie w epoce tej Kościół, a w szczególności publicyści jezuiccy (Mariana, Suarez), którzy nawet uzasadniają prawo rewolucyi i królobójstw, lecz jest to tylko pozornie doktryna indywidualna, gdy w rzeczywistości chodziło o obronę zwierzchniczych praw Kościoła i jego przewagi nad jednostką przed pochłaniającą wszystko władzą państwową. Indywidualizm rzeczywisty ukazuje się dopiero w naukach Hugona Grotiusa, Locke’a, Hobbesa i Spinozy. Zasadą, wspólną w teoryach tych myślicieli, jest właśnie pierwiastek obrony praw jednostkowych, ale co do środków do tego celu zmierzających stoją dwaj pierwsi na stanowiskach biegunowo różnych w porównaniu z dogmatami dwóch drugich. Wszyscy uznają państwo za wynik umowy, koncessyi jednostek, za kontrakt społeczny, w obronie interesów indywidualnych do życia powołany. Lecz Grotius i Locke wymagają dla jednostek praw najszerszych, najsamorządniejszych w tym układzie społecznym, największego wyzwolenia osobników i ich jaźni wewnętrznych z pod nacisku państwa, które znieprawia dobre instynkty człowieka. Są to więc pierwsze teorye prawno-indywidualistyczne w znaczeniu dość ścisłem. Przeciwnie, Hobbes i Spinoza nie uznają praw wieczystych, norm idealnych, wolności bezwzględnej, nie przyznają dobrych instynktów, lecz egoizm brutalny. „Homo homini lupus est” — wywodzi Hobbes i stąd wnioskuje, że prawo silniejszego musi panować na świecie. Formy organizacyi państwa nie mają na celu ideałów, lecz życie realne; panować powinny grupy, zdolne do panowania, zdolne do przeciwdziałania w „walce wszystkich przeciw wszystkim”. Jest to więc system indywidualizmu żywiołowo - materyalistycznego. Do przekonania ludzkiego przemawiali jednak wówczas wymowniej Grotius i Locke. Druga rewolucya angielska walczyła w obronie doktryny prawno-ideali-stycznej. Na tych zasadnikach wyrósł też potem liberalizm ekonomiczny. We Francyi wcielił się on w tak zw. fizyokratyzm. Montesquieu wywalczył zwycięstwo teoryom wolności w dziedzinie prawnej, a fizyokraci w dziedzinie gospodarczej. Quesnay, Mirabeau i Turgot wydali wojnę merkautylistom, wychodząc z przekonania, że nie można uświęcać systemu, który dławi ducha przedsiębiorczego jednostki i krępuje jej wolę i czyny. Są oni przeciwnikami prawa silniejszego, lecz zarazem krzewią doktrynę: laissez-faire, laissez-passer, która zachęca niejako do walki. Ta sama antynomia ukazuje się także w naukach Adama Smitha. I on zaleca postulat wolności, który wszelako wciela we „współzawodnictwo” rynkowe. Są to więc teorye indywidualne, poczęści przynajmniej żywiołowo-materyalistyczne, ale jednak zbudowane na pierwiastkach odmiennych od tez filozoficznych Hob-besa. Zarówno fizyokratom francuskim jak in-dustryalizmowi Smitha nie chodziło o walkę, któraby miała podbić rynek dla silnych, zdolnych, żywotnych; chodziło im o środki, o broń na rzecz upośledzonych, słabszych, pozbawionych dotychczas równouprawnienia w walce. Postulaty obu tych doktryn miały dlatego punkty wyjścia liberalne i w zasadzie sprzyjające rozwojowi indywidualizmu, że obalały feudalizm zbutwiały i niweczyły kastowe ograniczenia w handlu. W tern świetle ukazują się one znowu jako dążenia prawno-idealistyczne, choć nie wytrzymały w dalszym rozwoju życiowym próby swych podstaw etycznych. One - to właściwie przyczyniły się do spotęgowania organizacyi kapitalistycznej , która z zasadnikami indywidualizmu idealnego w rażącej zostaje sprzeczności. Jako reakcya ukazują się później nauki komunizmu i socyalizmu. W nich powraca znowu z siłą wzmożoną dążność do obrony praw jednostki, niedość zabezpieczonej w ustroju współzawodnictwa wolnego. Ale zarazem w części tych nauk indywidualizm oderwany czyli egoizm osobnika doznaje skrępowania, wprawdzie na korzyść własną, lecz z uszczerbkiem dla zasady bezwzględnej wolności jednostkowej. Cała socyali-styka w ścisłem znaczeniu, a więc teorye równych praw jednostek, regulowanych w drodze harmonii ustrojowej, w drodze uwspółrzędnienia ruchów gospodarczych poszczególnych jednostek, całe to dążenie do ustroju i dyscypliny zarządu społecznego, acz równoprawnego, jest indywidualnym systemem prawno-idealistycznym, choć w niektórych swoich pierwiastkach zależnym od przeistoczeń żywiołowych. Z drugiej jednak strony nauki te ograniczają też swobodę jednostki, nakładają na indywidualizm obowiązki, uzbioro-wiają, centralizują działania w organizacyi społecznej, słowem dają osobnikom prawa pełne, lecz nie dają im zupełnej woli. Do indywidualizmu bezwzględnego, najbardziej krańcowego, do stanowczego wyzwolenia jednostek z pod wszelkiej zależności dąży tylko anarchizm, jako doktryna bezwładczego współżycia ludzi, zaniku wszelkiego panowania, zerwania wszystkich więzów z jaźni człowieczej. Jest to indywidualizm najrealniejszy, choć trudny do pogodzenia z prawami rozwoju dotychczasowego, z prawami życia. Tworzy on jednak ostatnie słowa postulatów indywidualnych w naukach społecznych. — Pierwsze teorye socyalistyczne oparte były wszelako, nie na indywidualizmie, lecz na interesie zbiorowym. Tak Rousseau („Diseours sur l’origine de l’inégalité”) i Mably dążą do panowania cnoty, lecz nie do panowania równych korzyści; chcą oni wspólności dóbr, nie dlatego, aby każdy coś posiadał, lecz aby nikt nic nie posiadał, bo sądzą, że posiadanie znieprawia społeczność ludzką. Jeszcze Robespierre i S-t Just dążą do „królowania cnoty”. Potem dopiero postulaty socya-lizmu wyłaniają się z pojęcia liberalizmu demokratycznego, z tych samych pierwiastków, które sprawiedliwością uzasadniały współzawodnictwo fizyokratów i Smitha. St.-simonistom, L. Blanc’o-wi i Fourierowi chodziło o równość faktów, jako o filiacyę równości praw. Do tego samego zmierzał Owen. Ich systemy stowarzyszeń i komunizmu bronią interesów jednostkowych i są, jak już słusznie zauważył Schaffie, spotęgowanym indywidualizmem, są więc teorya-mi prawno-idealistycznemi. Równolegle ukazuje się ultra - indywidualizm Godwina i Proudhona, którzy chcą bezwzględnej wolności indywidualnej, wyzwolenia „jaźni” z pod wszelkiego ucis-sku; tutaj indywidualizm jest najbardziej oderwany, najczystszy i najidealniejszy, choć raczej żywiołowy, niż prawny. Niema tu organizacyi, a zastąpić ją powinno zupełne bezwładztwo. Socjalizm niemiecki Maixa i Engelsa, t. zw. socya-lizm autorytarny, z początku opiera się na gruncie prawa i sprawiedliwości; pragnie zatem równości faktów prawnych i dąży do „pełnego wyniku pracy” dla robotnika, to jest do oddania robotnikowi wszystkiego, co on sam pracą swą wyprodukował. Potem jednak rozszerzono jeszcze granice indywidualizmu. Na zjeździe gotajskim socyalistów wyrzeczono zasadę ogólnego obowiązku pracy, przy równych prawach do zadawalania słusznych potrzeb. Lecz równocześnie mar-xizm neguje już pierwiastki prawno-idealistyczne,

St. A. K.

Ad. M.

a przewiduje przeistoczenia żywiołowe, materya-listyczne, takie, jakie się wyłonić muszą z naturalnego rozwoju rzeczy, zamiast takich, na których rozwój wola ludzka wpłynie. Wola będzie się musiała tylko przystosować do faktów spełnionych. I z tego punktu widzenia jest to indywidualizm poczęści żywiołowo - materyali-styczny. Przeciwieństwo tworzy pod tym względem anarchizm Bakunina, Krapotkina i Mosta, które-to teorye, wysnute z indywidualizmu etycznego Proudhona, zrywają wszelkie pęta organi-zacyi i dążą do wolnego kontraktu, zabezpieczającego każdej jednostce najwyższą miarę praw i korzyści, bez wszelkich obowiązków. Tutaj zasadniki są idealistyczne, bo płyną z przekonania, że egoizm, wyzwolony z pożądliwości, uszlachetniony w życiu, wolnem od ucisku i służal-stwa, zapewni najdoskonalszy porządek współżycia ludzkiego. Jest to zarazem teorya wysnuta z pojęcia prawa, ale prawa doprowadzonego do najbardziej krańcowych granic liberalizmu. Stąd też znowu to pojęcie prawności łączy się z innych punktów widzenia z czynnikami żywiołowości i harmonii materyalistycznej. W każdym razie, ze stanowiska postulatów teoretycznych, zasada indywidualizmu bezwładczego anarchistów jest ideą, acz pokrewną, lecz wyższą od laissez - faire’yzmu ekonomistów liberalnych, którzy współzawodnictwo, a więc walkę między-jednostkową, wynosili do godności prawa społecznego. Trzeba, naturalnie, od czystych nauk anar-chiczno-indywidualnych oddzielić taktykę walki anarchistów, będącą najbardziej rewolucyjnym zamachem na obecny porządek rzeczy. Nakoniee zaznaczyć tu jeszcze należy pewne nauki krań-cowo-indywidualistyczne, graniczące z anarchizmem, ale szukające w ustroju bezwładczym, nie urzeczywistnienia „równych praw” i „równych faktów” wszystkich jednostek, lecz urzeczywistnienia praw egoizmu anty-etycznego, swobody woli i czynu dla wszystkich instynktów i sił żywiołowych, które tkwią w duszy ludzkiej. Jest to anarchizm anty-moralny Stirnera i nihilizm obyczajowy Fryderyka Nietzschego—nauki poniekąd zbliżone do takich teoryj rozwoju, które uświęcają niszczenie istot słabych i szpetnych, nie mogących się ostać w walce o byt. Tylko te doktryny anarchizmu nieetycznego, bezwzględnie żywiołowego i materyalistycznego, lubo nadają jednostkom wybranym prawa najwyższe, są właściwie dla indywidualizmu najokrutniejsze. Mniejsze okrucieństwo dla jednostki, ale w każdym razie lekceważenie wysokie jej praw, głosi teorya socyologiczna Gumplowicza, wykazująca nieubłaganą podległość człowieka-osobnika prawom przyrodzonym—prawom, które uznają tylko czyny gromad, a negują wolę jednostki. Takim jest w krótkim zarysie zbiór tych wszystkich odcieni indywidualizmu, które składają się na tak różnobarwne teorye społeczne.

Indywidualność, nowołacińskie individualitas,

Eue. poważ, ilustr. Zesz, 239. T. XXX,

termin spotykany już w XII wieku w literaturze scholastyeznej. I. oznacza to, co wyróżnia, wyodrębnia dauą istotę (individuum) od innych, co Jej tylko jest właściwe. W tern znaczeniu każdy np. człowiek jest I-cią, o ile go znamionuje pewna odrębna organizacya cielesna, temperament, popędy, zdolności, upodobania. Często jednak, gdy się mówi o I-ci, ma się na względzie jednostki lub osoby pod jakimkolwiek względem wybitne, oryginalne, w przeciwstawieniu do przeciętnej pospolitości.

Indywiduum, po łacinie individuum, forma rodzaju nijakiego od przymiotnika individuus = nierozdzielny, niepodzielny. I. znaczy: 1) rzecz niepodzielna, niedająca się dzielić dla tego, że a) jest twardą, b) każda oddzielna część nie byłaby już tą rzeczą, nie miałaby własności tej rzeczy, c) nie poddaje się dalszemu rozbiorowi, analizie; 2) pojedyncza konkretna rzecz lub istota rozważana w stosunku do ogółu lub rodzaju, do którego należy: a) osobnik (pod względem biologicznym), b) osoba (pod względem psychologicznym), c) jednostka (pod względem społecznym); 3) odrębna i samoistna istota, zdolna istnieć sama przez się; 4) każda rzecz, której pojęcie jest tak wyznaczone (zdeterminowane), że przeniesienie ogółu właściwych jej orzeczeń na coś innego jest niemożebne. Już u Cycerona individuum jest dosłownym przekładem greckiego axop.ov, t. j. rzeczy, która nie daje się rozciąć, podzielić na części, i w podobnem znaczeniu używa tego wyrazu Seneca: „quaedam seperari a quibusdam non possunt, cohaerent, in-dividua sunt” (cokolwiek nie może być oddzielone od czegoś innego, co spójnie przylega, to jest I.— „De providentia”, 5) Boecyusz (Boë-tius, 480—525 po Chr.) zna już kilka znaczeń: „Wyrazu I. używamy w różnych znaczeniach. I. nazywa się to, co zupełnie nie daje się rozciąć, jak np. jedność, umysł; także I. nazywa się to, co z powodu twardości nie da się rozdzielić, jak np. dyament; wreszcie I. nazywa się to jeszcze, co jako orzeczenie nie może być stosowane do innych rzeczy podobnych, np. Sokrates; jakkolwiek bowiem inni ludzie podobni są do Sokratesa, nie można jednak orzekać o innych ludziach, że są Sokratesami” (Cyt. Prantl „Geschichte der Logik” I, 629). Ostatnie z podanych przez Boecyusza znaczeń uwzględnia już to, co stanowi o odrębności pewnej osoby, jej cechy swoiste, dzięki, którym nie może ona być utożsamiona z innemi, jest w swoim rodzaju jedyną. Odtąd zaczyna przeważać to właśnie znaczenie. Pojęcie I. wyspecyalizowuje się w dwóch kierunkach: I. w przeciwstawieniu do Universum, do całości, i I. w przeciwstawieniu do zbiorowości społecznej, do ogółu. W każdym z tych dwóch kierunków należy odróżniać dwa szczeble rozwojowe. Na szczeblu wcześniejszym idzie o to, że każda odrębna część wszechświata lub jakiejkolwiek drugorzędnej ca-

120

Ad. M.

[a

tri

Jm.

Fig. 196. lues (herb).

Obecnie używają go rodziny: Aubrachtów z odm., Bomów z odm., Bródzkich,

łości jest w swoim rodzaju jedyną, specyficznie od wszystkich innych odrębną; już stoicy z naciskiem podkreślali, że niema dwóch równych sobie włosów, dwóch ziaren, dwóch liści (Cicero „Academica”, II). Tak samo każdy członek społeczeństwa jest odmiennem I.; szczególnie później w tak zwanej organicznej teoryi społeczeństwa uwydatnił się pogląd, że każde I. społeczne czyli jednostka jest jakgdyby odrębnym organem w ustroju społecznym, pełni swoją, sobie tylko właściwą, funkcyę. Na późniejszym szczeblu rozwoju I. jest już nietylko ułamkiem całości, cząstką składową świata, jednostką w pewien sposób ustosunkowaną do ustroju społecznego, lecz jest monadą (ob.), jest światem w miniaturze, mikrokosmem (ob.). Scholastycy często rozwodzą się o I., gdyż pojęcie to wiąże się z teologicznem zagadnieniem hypo-stazy (ob.) czyli osób Trójcy, jak również z zagadnieniem logicznem i metafizycznem o uni-wersaliach (ob.). W pierwszem znaczeniu I. jest osobą; w drugiem — „ens omnino determinatum” (istotą pod każdym względem wyznaczoną) — w przeciwstawieniu do bytu gatunkowego. Albert Wielki odróżnia Individuum determinatum oraz ind. vagum\ przykładem tego ostatniego jest „aliquis homo”, „Aliquis bos”, gdyż wyrażenia te dopuszczają wątpliwość „czy się mówi o jednym jedynym, czy o wielu” (Prantl, III, 218). Spinoza używa wyrażenia „corpus sive individuum” („Ethica” II). U Leibniza I. jest monadą, t. j. samoistną substancyą duchową, duszą, która zawiera w sobie potencyalnie treść świata całego, a więc jest mikrokosmem. Chry-styan Wolf powtarza definicyę najbardziej upowszechnioną u scholastyków: „Individuum est, quod omnino determinatum est” („Ontologia” § 227); nadto dodaje: „cokolwiek postrzegamy zmysłem zewnętrznym lub wewnętrznym albo wyobrażamy sobie, to bywa przedmiotem pojedyńczym i nazywa się zazwyczaj I.” („Philosophia ratio-nalis” § 43). E. Platner (1744—1814) określa: „I. w ciaśniejszem znaczeniu jest ciało, które przedstawia się zmysłom naszym jako odrębna całość, przedewszystkiem oznaczona pod względem kształtu, rozmiarów i barwy” („Philosophische Aphorismen” § 215); „I. w szerszem znaczeniu jest część pewnej ogólnej całości mate-ryalnej” (tamże, § 216). Schopenhauer pisze: „każde L, każda istota ludzka i jej żywot jest tylko jednym więcej przelotnym snem nieskończonego ducha przyrody, ustawicznej woli życia” („Welt als Wille und Vorstellung” I, § 58). J.

E. Erdmann przez I. rozumie „istotę duchową, obdarzoną istnieniem naturalnem, które się nazywa życiem” („Grundriss der Psychologie”, wyd. 4-e, 1862, § 13). Herman Lotze w duchu Leibniza wszystkie dusze uważa za indywidualnie odrębne („Kleine Schriften” I, 242) i każda z nich przebywa inną drogę rozwojową odpowiednio do swojej pierwotnej właściwości („Meta-

physik” wyd. 2-e 1887, str. 373). Biolog Na-geli twierdzi: „Pod względem fizyologieznym to należy uważać za I., co może żyć samoistnie” („Die Individualität in der Natur” 1846). Według Schuppego „konkretna rzeczywistość jest indywidualną... I. jest coś, co jest jedynem nie faktycznie, lecz jako pojęcie, co raz tylko może być danem” („Logik” str. 79); „I. jest to prze-dewszystkiem cząstka przestrzeni i czasu wypełniona jakąś określoną jakością” (tamże, 80). Pod względem teoryopoznawczym coraz bardziej uwydatnia się pogląd, że pojęcie I. jest wzglę-dnem, zależnem od stanowiska, z jakiego umysł w każdym danym przypadku ujmuje doświadczenie, od pojęcia ogólnego, pod które to doświadczenie podciąga. Ze stanowiska pojęcia narodu wogóle—naród polski stanowi I.; ze stanowiska pojęcia rasy antropologicznej ten sam naród musi być podzielony pomiędzy różne indywidua rasowe. Ze stanowiska zoologicznego każda oddzielna istota ludzka jest I. ludzkiem, ale ze stanowiska histologicznego ustrój ludzki rozważa się jako złożony z I-ów, które się nazywają komórkami. Ta sama istota ludzka może być rozważana jako I. morfologiczne, fizyolo-giczne, psychologiczne, społeczne i za każdym razem, odpowiednio do stanowiska, będzie się odmiennie wyznaczało I., inna grupa cech będzie je wyodrębniała. I. biologiczne ob. Osobnik; I. psychologiczne ob. Osobowość; I. społeczne ob. Jednostka.—Literatura: Sigwart „Logik” tom II str. 244—260; Schröder „Logik” III, Vorlesung 10; Ormond „Foundations of Knowledge” Part II, Chap. XII.

Inekwitacya, ob. Zajazd.

Ines, Trzy gwiazdy, Księżyc. Herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, nad srebrnym półksiężycem—trzy sześciopromienne gwiazdy złote: jedna i dwie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich, białych. Herb nazywany czasami przez heraldyków naszych zupełnie niewłaściwie Trzy gwiazdy, częściej zaś Ines.

Druga ta nazwa powstała wskutek tego, iż używała go szkocka rodzina Innesów, w XVII stuleciu w Polsce osiadła i pewnym rozgłosem się ciesząca. Tymczasem okazuje się, że herb powyższy bardzo jest znany pod nazwą Księżyc w Prusach Zachodnich i na Pomorzu, i że pieczętuje

się tam nim kilkadziesiąt odwiecznie słowiańskich rodów.

ciu Inesa” (Poznań 1895).

z. w.

Brychtów, Buchonów, Cholewińskich, Ciemiń-skich, Cisów-Cisowskich, Czirsonów z odm., Dąbrowskich, Depków, Dorzyńskich, Drużyńskich, Dullaków z odm., Dymszów, Essenów, Gliszczyńskich, Gordzielskich, Grzebieskich, Gust-kowskich, Inesów de Leon, Kistowskich, Ki-walskich (nob. 1768 r.), Lipińskich, Machów, Milwińskich, Miszewskich, Mroczków, Mściszew-skich, Napadiewiczów-Więckowskich (nob. 1835 r.), Plutów, Podjaskich, Prądzyńskich, Rejżew-skich (rodź. tatarska), Rekowskich z odm., Rod-kiewiczów-Kruków, Śłuszewskich v. Służewskich, Studzińskich - Kwików, Stypów, Sulerzyckich, Szyców, Trzebiatowskich, Wańtuchów, Wnuków, Wrześniowskich i Zmudów.—Źródła: Niesiecki; Małachowski; Hefner; Ostrowski; Siebmacher IV, 14; Szeliga Żernicki.    D*

Ines Albert (* 1620—f 5 lipca 1658), zdolny poeta, głównie w języku łacińskim piszący, rodem z Małopolski, przez matkę spokrewniony z Kochanowskimi (ob. odę: „Ad maternos avos Kochanovios celeberrimos poëtas”), wstąpił do zakonu jezuitów w r. 1637 i kilka lat uczył w szkołach wymowy i był kaznodzieją. Będąc jeszcze słuchaczem w kollegium kaliskiem, wydał szereg wierszy safickich na cześć Maryi Panny „Horologium Marianum” (1643); następnie, będąc w Poznaniu, ogłosił panegiryk ku chwale św. Tomasza z Akwinu: „Umbra solis theologici” (1648), oraz wiersze na cześć św. Franciszka Ksawerego: „FranciscusXaverius Indiorum aposto-lus”. Największą atoli sławę pozyskały mu zbiory epigrammatów i poezyj liryczno-dydaktycznych, w których starał się, jak sam powiada, naśladować Horacyusza i Sarbiewskiego, unikając wszelkich tematów, któreby mogły obrażać uczucia moralne. Jeden z tych zbiorów, na 7 części podzielony, ma tytuł: „Acroamatum epigramma-ticorum (centuriae VII, castis verecundisque sa-libus, in gratiam studiosae juventutis intertextae” (pierwsze wyd. w Krakowie 1653, drugie tamże 1655; są tu i epigrammata polskie; później przedrukowywano dzieło to często w Gdańsku, Wrocławiu, Amsterdamie). Drugi zbiór zawiera w sobie pochwały królów polskich aż do Jana Kazimierza, p. t. „Lechias; ducum, principum et regum Poloniae ab usque Lecho deductorum, elogia historico-politica et panegyres lyricae” (Kraków 1655, później wyd. 1680, 1733). Składa się z 3 części: 1-sza poświęcona dziejom bajecznym; 2-a czasy od Mieczysława do Jagiełły;

3-a od Jagiełły do Jana Kazimierza. Po każdej części wiersze do Najśw. Panny; a prócz tego kilka innych. Trzeci wreszcie zbiór zawiera w sobie okolicznościowe, moralne i polityczne pieśni i ma napis: „Lyricorium centuria, politicis, ethicis et poëticis axiomatibus et problematibus instructa” (Gdańsk 1655, wyd. drugie 1686, trzecie 1723). Mamy tu między innemi pochwały poetów: Kochanowskiego, Twardowskiego, Morsztyna, Paluszkiewicza, Karwata. Dedykowane jest „Dei Matri Virgini Poloniarum reginae”.— Por. „Estreicher „Bibliografia polska” t. XVIII str. 568—570. St. Rzepiński: „Kilka słów o ży-

P. Ohm.

Ines de Castro, ob. Castro.

In extenso, wyrażenie łacińskie, znaczące „w rozciągłości” (w całej rozciągłości), używane dla oznaczenia, że jakiś dokument, mowa, list i t. p. przytoczony jest lub zakomunikowany, nie w skróceniu, ale od początku do końca.

In extremis po łacinie oznacza w ostateczności, w ostatniej chwili, w przypadku śmierci (in articulo mortis), jak np. rozgrzeszenie dane umierającemu. W prawie małżeństwo in extremis jest to ślub zawarty na łożu śmierci; zapis, rozporządzenie in extremis czyni się przed samą śmiercią.

Inezyt, minerał, wodny metakrzemian wa-pniowo-manganowy, do grupy zeolitów należący, wzoru (Mn, Ca) Si0₃.H₂0. Kryształy układu trójskośnego, blaszkowate lub wydłużone pryzmatycznie, w kierunku osi pionowej kreskowane. Częściej niż w kryształach występuje inezyt w masach włóknistych lub promienistych. Połysk szklisty, najczęściej przezroczysty, barwy różowej lub mięsisto - czerwonej, pod wpływem światła blednie i traci barwę, kresę daje białą. Łupliwość zupełna równolegle do płaszczyzny poprzecznej, w kilku innych kierunkach mniej lub więcej wyraźna. Odłam nierówny—kruchy. Twardość 6; ciężar właściwy 3.03. Kryształy, które pod wpływem światła barwy nie utraciły, wykazują wyraźny, chociaż słaby pleochroizm od barwy blado-różowej do różowej. Wypalany na blaszce platynowej, z początku blednie stopniowo, a potem rozpada się na proszek brunatny. Prażony w kolbce wydziela wodę i również brunatnieje. W stanie przyrodzonym łatwo rozkłada się i rozpuszcza w kwasach, po wypaleniu działaniu ich opiera się skutecznie. Towarzyszy w przyrodzie rudom manganowym, występuje wraz z kalcytem, rodonitem i granatem. Znany w okolicach Dillenburga (ks. Nassau), Pajs-berga i Jakobsberga (Szwecya),

Infamia, niesława, bezecność, od infa-mis, z in privativum=b e z (gr. aveo) i fama (gr. (p7j|r/j)=rozgłos, sława, cześć. Według pojęć rzymskich była tylko jedna cześć—cześć obywatela. Warunkiem czci było obywatelstwo. Tę cześć obywatelską oznacza wyraz: existima-tio. Kto tracił obywatelstwo, tracił tern samem i cześć obywatelską (consumtio existimationis), lecz obywatel doznać mógł także ujmy w czci (minutio existimationis), a to oddziaływało na jego zdolność prawną. Różne są przyczyny zmniejszenia czci. Przyczyną taką może być przepis prawa, to znaczy: przyczyną zmniejszenia czci mogą być pewne, głównie przez zwyczaj (lub edykt pretorski) ustalone prawidła. W tym razie utrata czci zowie się bezecnością—i)y

famia. Osoby, które utraciły cześć obywatel- | lityczne i prawne poczęści odpadło za czasów stwa w skutku przewinienia za karę, nazywano infames. Bezecność dzieli się na bezpośrednią (infamia immediata) i pośrednią (media-ta). Pośrednią zowie się wtedy, gdy była następstwem wyroku, skazującego pewną osobę za przestępstwo lub nadużycie zaufania, w niej położonego, np. za popełnione crimina publica lub delicta privata, albo w razie skazania w sprawach wynikających z nadużyć opieki (itutela), zleceń (imandatum), spółka (societas). Również miała miejsce infamia mediata w chwili wydalenia z wojska (missio inhonesta), za kradzież, rabunek, obelgę, lichwę, oszustwo i w kilku innych przypadkach. I. immediata spadała ipso iure na obywatela skutkiem samego popełnienia pewnego czynu, np. wystąpieuia na scenie (hi-strio), lub do walki ze zwierzętami dzikiemi; dalej skutkiem nierządu (quae corpore quaestum faciunt), złamania ugody, przysięgą stwierdzonej, zawarcia powtórnego małżeństwa przez wdowę wśród roku żałoby. I. ta dotykała także osoby, trudniące się kuplerstwem (lenocinium).

Cesarstwa. O ius suffragii niema już mowy; ius honorum stało się niepraktycznem za rządów despotycznych. Godności kommunalne zaś, ze względu na które niezdolność bezecnych (infames) mogła znaleźć zastosowanie, były tak uciążliwe, iż uważano za dobrodziejstwo, gdy się ich nie piastowało. Tak z pomiędzy skutków, połączonych z bezecnością, pozostały w prawie Justyniańskiem tylko: ograuiczenia co do zdolności czynienia wniosków w procesie, w imieniu innych (jus postulandi) i zastępowania ich w sądzie. Jednakże usuwanie bezecnego od zastępstwa sądowego nie było za Justyniana prawem strony przeciwnej, tylko prawem sędziego. Nauka rzymska o bezecności nie ma po dziś-dzień prawie żadnego zastosowania. Wprawdzie i nowsze prawodawstwa dzielą ludzi na będących w posiadaniu czci obywatelskiej i na niemają-cych jej, lecz bezecność w prawodawstwie dzi-siejszem polega na całkiem innej podstawie niż w prawie rzymskiem, tak co do powstania, jako też co do skutków.—Por. „Dig.” 3.2. „Cod.” 2.12. „Lex municipalis” (v. 108 —141); Marę zoil „Die bürgerliche Ehre”; Pernice str. 240); H e p p „De la note d’infamie” (1862).

Infamia w prawie kanonicznem oznacza niesławę, utratę całkowitą lub częściową dobrego imienia, poszanowania, nieskazitelności obyczajów i t. p. Prawo kanoniczne rozróżnia I-ę z samego prawa (I. juris) i I-ę z czynu (I. facti)-, to drugie wymaga rozpowszechnienia danego czynu w opinii publicznej, i to takiego, ażeby objęło większość danego otoczenia, złożonego z ludzi rzetelnych, i nie uznaje wieści, która była tylko chwilową pogłoską. W I-ę z prawa można popaść albo już przez samo dokonanie przestępstwa (ipso facto), pociągającego za sobą według samego prawa karę—I. bezpośrednia (immediata)-, albo dopiero przez wydanie urzędowego wyroku I-i (ex sententia judicis) za jakieś przestępstwo—I. pośrednia (mediata). I. bezpośrednia według prawa wymaga także wyroku t. zw. orzekającego (sententia declaratoria), że występek rzeczywiście był spełniony. Biorąc rzecz ściśle, I. w prawie kanonicznem nie jest karą, lecz tylko gatunkiem irregularita-tis (ob.) czyli przeszkodą do przyjęcia święceń kapłańskich lub sprawowania officium, jako też ubiegania się o beneficya, godności kościelne itp. I. czynu z natury rzeczy wymaga rozpowszechnienia, z tym jeszcze dodatkiem, że nawet przez przedmiotowo niesłuszny wyrok pada I. czynu, chyba, że nastąpi apellacya, ewentualnie sprostowanie. W dawnem prawie kanonicznem uchodzili za infames (I. juris) ci wszyscy, których cywilne prawo rzymskie za takich uważało. Natomiast I., nakładana (dość rzadko) przez nowsze kodeksy cywilne, obecnie obowiązujące, podług zdania wielu znawców prawa kan., nie ściąga kanonicznej I-i prawa, która obecnie za-

Labeo” (I,

T. D.

I. miała pierwotnie, może wyłącznie, znaczenie polityczne. Stąd też pochodzi, że w edykcie pretorskim o kobietach niema mowy. Osoba, dotknięta I-ą, traciła przedewszystkiem jus commerça, t. j. prawo zawiązywania stosunków majątkowych, i jus connubii, t. j. prawo zawierania małżeństwa na podstawie prawa cywilnego.

Pozbawieni czci za karę tracili także: a) wszelkie prawa polityczne, to jest jus suffragii, pia-wo sejmowania, i jus honorum, prawo piastowania urzędów publicznych; b) nie wolno im było stawać do procesu w zastępstwie (jus postulandi)-, nie mogli być świadkami przy aktach prawnych uroczystych, które wymagały formalności przywołania świadków (testament, mancypacya).

Osoby takie nie mogły wnosić skarg popularnych (actiones populäres), t. j. skarg, które każdy obywatel, jakby w zastępstwie narodu rzymskiego, wnosić mógł; również osobom dotkniętym I-ą nie wolno było cedować żadnej skargi.

Skargi, przy których z zasądzeniem łączyła się bezecność, zwano „actiones famosae”.

Od I-i odróżnić trzeba pojęcie turpitudinis i levis notae (ohyda, sromota, Veraechtlichkeit).

Turpitudo, levis nota jest to zmniejszenie czci z powodu życia niemoralnego, niedobrego prowadzenia się, albo wskutek trudnienia się pewnem, przez Rzymian pogardzanem, rzemiosłem. Otóż ta turpitudo czyli levis nota (nowsi zowią ją 1. facti, w przeciwieństwie do I. iuris) nie była właściwem pojęciem prawnem, ale o tyle oddziaływała na stanowisko tego, kto nią był dotknięty, iż sędzia i tej okoliczności jako powodu do wykluczenia go od zastępstwa w procesie, od prowadzenia opieki i składania świadectw (intestabiles) użyć mógł. Dodać trzeba, że według pojęcia rzymskiego pochodzenie nieślubne nie jest przyczyną ujmy w czci. Znaczenie po-

S. N.

chodzi tylko w wypadkach określonych wyłącznie przez samo prawo kanoniczne. I tak podlegają I-i prawa: 1) pojedynkujący się i ich sekundanci (S. Congr. Conc. 19 Jan. 1805), a według świeżego orzeczenia ( S. Congr. Conc. 9 Aug. 1890) Stolicy Św. I-i podlegają także t. zw. akademickie mensury („studentische Mensuren” w Niemczech); 2) wykradający gwałtem niewiasty (raptores mulicrum) i ich pomocnicy; 3) heretycy, apostaci i sprzyjający im;

4) winni rzeczywistego świętokupstwa (simonia realis); 5) ci, wraz ze swoimi pomocnikami, którzy prześladują, biją, więżą kardynałów, która to I. przechodzi aż na synów i wnuków w linii prostej. I. czynu spada za jakibądź występek bezecny, byle powszechnie znany, których sobór Trydencki (ss. 26 cap. 19) wylicza wiele, jak oto: zabójstwo, krzywoprzysięstwo w sądzie, świętokupstwo, sodomia, obraza majestatu, cudzołóstwo, zdrada, rabunek, zbrojenie się przeciw rodzicom i t. p. Niektórzy i te przestępstwa zaliczają do I-i prawa, coby przyczyny I-i czynu ścieśniało do nieuczciwego zawodu, lub stanu, np. publiczna bitwa lub klowny i błazny w cyrkach i teatrach z zawodu bardzo niemoralnych i t. p. Niesława juris częstokroć w danych warunkach może przejść i na potomstwo, a więc ściągnąć także irregularitatem, której mnogie rodzaje i gatunki nieraz są albo skutkiem I-i, albo mają z nią wiele punktów stycznych. I. z samego prawa nie da się zmyć żadną pokutą, lecz tylko mocą dyspensy, I-ę czynu zaś, według zdania wielu uczonych, można usunąć przez publicznie znaną i stałą poprawę życia.

Infamią w prawie kanonicznem zowie się także jedna z przyczyn kanonicznych, mających wpływ na uzyskanie dyspensy ku zawarciu małżeństwa, gdy np. pewne osoby krewne lub powinowate są pod dość powszechnym zarzutem nieprawych stosunków, wtenczas taka I. może być powodem dyspensy (S. Congr. de Prop. Fi-de 9 maja 1877), ponieważ osobie tak upośledzonej w opinii, zwłaszcza kobiecie, trudno znaleźć stosowną partyę. — Źródła: Ferrari „Bibl. Can. Jurid. etc.” «Infamia»; Wetzer u. Welte „Kirchenlexicon” «Infamia»; Ertel „Die Quellen d. römisch-gemein, kirchl. u. deutschen Kirchenrechtes”; Borgilliet „Jus can.”; Lehmkul „Theol. moral.”; Wernz „Jus decretalium” (t. II; i wiele innych).

Infamia, bezeczciwość, bezecność w Prawie Polskiem. Tak zwano w Polsce karę za zbrodnię, albo też następstwo i skutek popełnionej zbrodni. Objawiał się on tem, że infamis przestawał zażywać tej czci i tego poważania, którego zażywali ludzie równi mu rodem, przestawał być im równym i nie mógł dostąpić żadnych godności. O karze I-i znajdujemy wzmiankę w układzie sąsiedzkim ks. Włodzisława Lasko-nogiego z ks. Henrykiem Szląskim (przed r.

1218), gdzie Laskonogi zagraża karą I-i tej szlachcie, która u siebie przechowywać będzie rabusiów szląskich. W statutach Kazimierza W. I. jest nie tyle karą za zbrodnię, ile raczej następstwem popełnionej zbrodni, niezależnem od tego, czy sprawca karę poniósł, czy nie. Wedle art. LX zwodu głównego tych statutów, łupieżcy cudzych dóbr, nawet gdy uzyskają przebaczenie królewskie, mają być między równymi sobie uważani za bezecnych. To samo postanawia art. LXXX tego zwodu, który wyraźnie zapowiada, że szlachcice łotrujący, nawet gdy u króla uzyskają przebaczenie, będą bezecni (infames) i nie będą mogli dorównać we czci i poważaniu innej szlachcie, która zbiegami nie była. Czytamy tam dalej, że infamisami są ci, którzy złodziei i zbiegów u siebie przechowują. Infamisami i niegodnymi wywyższenia są dalej ojcobójc.y i bratobójcy (art. LXXXVIII) i trzykroć sądownie o kradzież przekonani; ci nie dostąpią żadnych godności, ani nie dostaną od króla darów, czy to w szatach, czy też w innych rzeczach (art. CXXVII). Infamisami są wreszcie ci, którzy, dokonawszy zbrodni, zbiegli z kraju, nie starając się nawet oczyścić z zarzutów (art. CXXXIII). Późniejsze ustawodawstwo, królewskie i sejmowe, szafowało hojnie karą I-i, nie-tylko już za zbrodnie, ale wogóle za przekroczenie ustaw, na których przestrzeganiu szczególnie zależało prawodawcy. Władysław Jagiełło w edykcie wieluńskim przeciw heretykom (1424) zagroził tym poddanym królestwa, którzy nie wrócą z Czech do czasu oznaczonego, nietylko konfiskatą dóbr, ale i I-ą, która dotknąć ich miała nawet wraz z potomstwem płci obojej. W statutach nieszawskich Kazimierza Jagiellończyka (1454) czytamy, że szlachcic, po raz czwarty przekonany o potwarz, tracił -cześć, a nadto piętnowano go na twarzy (w Małopolsce) lub przecinano mu nos (w Wielkopolsee). Podobnie Jan Olbracht (1496) przepisał karę infamii na tych, którzy fałszywie oskarżali o najście domu i spełnienie zabójstwa lub zadanie ran ciężkich, i zaostrzył tę karę piętnowaniem na twarzy. I-ą zagroził, dalej, tym, którzy uciekli z kraju przed karą, bądź jako sprawcy gwałtownego najścia domu, bądź jako zabójcy z przypadku. Orzeczenie I-i woźni obwoływali publicznie. Także porywca panny lub mężatki stawał się bezecnym. Wedle statutu radomskiego Aleksandra (1505) infamisami są słudzy, którzy mimo rozkazu panów swoich wzbraniają się ścigać złoczyńców lub odchodzą od panów w czasie wyprawy wojennej lub innej potrzeby. Statut piotrkowski Zygmunta I z r. 1510 zagroził I-ą zabójcy - nieposessyonatowi, który, pomimo wezwania, nie stanął przed sądem królewskim, a tą samą karą zagroził tym, którzyby takiemu zabójcy dawali schronienie. Konst, sejmu bydgoskiego (1520) zagroziła I-ą tym, którzy, zraniwszy lub zabiwszy kogoś podczas trwa-

bitwy.

B.

nia sejmu, uciekli z kraju. Konst, sejmu piotrkowskiego (1538) zagroziła I-ą: 1) Kortezanom, t. j. duchownym, którzy w Rzymie wyrabiali sobie beneflcya duchowne polskie, 2) wojewodom i kasztelanom, którzy w tej samej ziemi trzymali starostwo i mimo upomnień puścić go nie chcieli (ob. Incompatibilia), 3) cudzoziemcom, którzy, otrzymawszy zamek lub dostojeństwo, mimo upomnień zuchwale je trzymali. Ponieważ I. sama w sobie była właściwie umniejszeniem czci i niczem więcej, przeto skutek tej kary był niejednokrotnie bardzo mały. Dopiero za Zygmunta Augusta konst. r. 1564 orzekła, iż odsądzeni od czci nie mogą przebywać w Koronie, ale starostowie mają ich chwytać i więzić. To postanowienie zmieniło do gruntu in-stytucyę karną I-i, gdyż zaostrzyło znacznie jej skutki. Konst. r. 1588 zagroziła I-ą: 1) szlachcicowi, któryby drugiego szlachcica samowolnie uwięził a nie chciał za to kary odcierpieć; 2) szlachcicowi skazanemu na siedzenie w wieży (ob. Wieża), który-by w czasie oznaczonym kary tej nie rozpoczął lub przed czasem wieżę opuścił. Konst. r. 1589 orzekła, że I. orzeczona w Polsce, ma skutek także na Litwie, i naod-wrót (co powtórzyła konst. 1659), a konst. r. 1590 zabroniła przyjmować infamisów do wojska zaporoskiego. Konstyt. z lat 1609, 1623 i 1624 zagroziły karami śmierci, I-i i konfiskaty dóbr żołnierzom buntującym się i najeżdżającym dobra królewskie lub prywatne, albo grasującym w państwach obcych. Karę I-i, przez którykolwiek sąd orzeczoną, mogła znieść tylko osobna konstytucya sejmowa. Ponieważ z orzeczeniem I-i łączyła się często także banicya, t. j. wywołanie z kraju, przeto oba te pojęcia mieszano często z sobą nawet w konstytucyach sejmowych. Mimo to, pojęcia te nigdy nie były identycznemi, czego wyraźnym dowodem konst. z r. 1564, która wyraźnie mówi, iż można być wywołanym z kraju a mimo to nie być infami-sem: „Iż którykolwiek wywołany był tylko a czci abo majętności odsądzon nie był”. Statut litewski redakcyi trzeciej prawidłowo I-ę orzeka w zbrodniach, za które naznacza karę śmierci, a więc: 1) za spisek na życie hospodara, 2) za złamanie glejtu przez tego, kto glejt otrzymawszy, zabójstwa lub zranienia się dopuścił, 3) za targnięcie się na osoby zwierzchność hospodarską przedstawiające, 4) za zabicie urzędnika grodzkiego lub ziemskiego, 5) za skrytobójstwo, 6) za ojco- lub matkobójstwo, 7) za ucieczkę z pola

Dr Al. W.

Infamis (-es), ob. Infamia.

Infant, po hiszpańsku i portugalsku Infante, a w rodzaju żeńskim Infantka, po hiszpańsku i portugalsku Infanta, z łacińskiego infans=dziecko. Jest to tytuł książąt i księżniczek rodziny królewskiej na półwyspie Pirenej-skim. Następca tronu w Hiszpanii od roku 1388 tytułuje się księciem Asturyi; w Portugalii, od

w. XVI do oddzielenia się Brazylii, mianowany był księciem Brazylii. Tytuł I-ów książęta hiszpańscy i portugalscy utrzymują nawet i wtedy, gdy na obce trony wstępują. Obszar kraju wyznaczany na ich uposażenie zwał się In fant a-do (Infantagium).

Infantado Piotr de Toledo, książę del I., generał i mąż stanu hiszpański (* 1773 roku — t w Madrycie 1841 r.). Syn księcia Piotra I. (f 1790 r.) i księżnej Maryi Wiktoryi, z domu Salm - Salm, wychowanie otrzymał we Francyi, walczył w kampanii katalońskiej (1793) na czele pułku własnym kosztem wystawionego, w kampanii portugalskiej (1800) pod rozkazami Godoy’a. Jego blizkie stosunki z księciem Asturyi sprowadziły na niego wygnanie (1805), a w procesie Eskuryalskim (1807) uniknął kary śmierci tylko dzięki popularności, jaką się cieszył wśród narodu i wskutek postawy ambasadora francuskiego. Towarzyszył przyjacielowi swemu, nowemu królowi, do Bajonny i podpisał narzuconą przez Napoleona konstytucyę, która przyznawała tron Józefowi Bonapartemu (7 lipca 1808). Został pułkownikiem gwardyi królewskiej, po ka-pitulacyi w Baylen podał się do dymissyi i stanął na czele powstania. Dowodził korpusem armii i poniósł dwie klęski w okolicach Sau-Seba-stian, wskutek czego Junta najwyższa odebrała mu kommendę. Mianowany przez Kortezy (1811) prezesem rady Hiszpanii i Iudyj, potem prezesem rady Kastylskiej (1813) przez Ferdynanda VII, złożył ten urząd w r. 1820; objął jednak w r. 1823 prezydyum regencyi, która wezwała króla prawowitego, i w roku następnym stanął na czele ministeryum. Partya apostolska nie dała mu jednak przeprowadzić reform liberalnych, wskutek czego w r. 1826 usunął się do życia prywatnego. Był ostatnim z rodu; dobra jego i tytuły odziedziczyła siostrzenica, hrabianka de Beaufort-Spontin, która je wniosła do domu książąt Osuną.

Infarctus, Infarkt, po polsku Zawał (ob.). Infekcyjne choroby, czyli po polsku zakaźne; ob. Choroba (na końcu artykułu).

Inferi, po łacinie znaczy dolni, niżej leżący, podziemni. Tak w Rzymie starożytnym zwano przedewszystkiem te bóstwa, które, jak wierzono, siedzibę swoją miały w głębi ziemi (u Greków bóstwa chtoniczne), a więc Orcus, Mania, Genita Mana, Avia Larvarum, Lara, La-runda, dea Muta albo Tacita, Tellus albo Terra mater, Furiae, Furina, Laverna; dalej bóstwa z obcych mitów przejęte: Dis pater, Proserpina, Libera, Aéra Cura, Atecina; bóstwa zaś obfitości, urodzajności: Saturnus, Consus, Ceres, ze względu na swój związek z podświeciem mają tylko przydomek inferus, infernus. Dalej w łonie ziemi mieszczono dusze zmarłych, które wyobrażano Bobie jako powietrzne, ulotne, niemateryalne, (inanes), mgławe, blade, nieme, smutne cienie

R.

S. Drz.

. (ümbrae), widma (simuJacra, imagines), jako greckie oîctai, sföwXa, które zachowały świadomość swej osobistości i uczucia boskiego charakteru nabyły. Dusze umarłych wogólności, Manes, także Lemures, zwane stąd Di I. Man es; przyznawano im moc opiekuńczą nad swoim rodem i rodzeństwem (di I-rum parentum, albo di parentes, Lares familiäres, di genitales); ale także duszom złych ludzi — moc zgubną (Lar-vae). Do podświecia wszakże wchodziły tylko dusze tych ludzi, których pogrzebano w sposób właściwy (trzeba było zwłoki najmniej trzykrotnie posypać ziemią); w przeciwnym razie dusze samobójców i zamordowanych błąkały się po świecie i tylko przez szczególne obrzędy można było uzyskać dla nich wieczny odpoczynek. Pod I. w znaczeniu przenośnem rozumiano samo pod-świecie. Kilka wejść prowadziło do niego (janua albo spiracula Ditis): w Italii jezioro Awerneń-skie pod Kumami, jezioro na granicy Apulii i Campanii (zwane Umbilicus Italiae); głęboka jaskinia w okolicy lesistej pod Henną na Sycylii (zw. Umbilicus Siciliae); Plutonium u przedgórza Taiuarskiego w Grecyi. Figurycznie zaś wejście do podświecia wyobrażał w każdem mieście, wykopany przy jego założeniu, okrągły dół (zwany m un dus), do którego wrzucano na ofiarę pierwiastki plonów i ziemię z pierwotnej ojczyzny; potem go zasklepiano, zostawiając w sklepieniu otwór, zakrywany kamieniem (lapis manalis), napełniano ziemią, a na wierzchu stawiano ołtarz. Dnia 24 sierpnia, 5 października oraz 8 listopada m un dus ten otwierano, gdyż wierzono, że w dni te dusze zmarłych na świat wychodzą. Podświecie, jak je odmalował Vergilius w szóstej pieśni Eneidy, składające się z Elizeum i Tar-taru, bardzo dużo ma w sobie z mitologii greckiej. Kult istot podziemnych odznaczał się przeważnie charakterem ponurym. Ofiarowano im zwierzęta, drzewa, owoce barwy ciemnej (ciemne szaty były znakiem żałoby, smutku); zwierzęta i rośliny, przeznaczone na te ofiary, musiały być bezpłodne; przy obiatach posługiwano się jedynie lewą ręką (stąd dii laevi). Pogrzeby i obrzę dy żałobne odbywano najczęściej w nocy. W rocznicę urodzin i zgonu zmarłych groby ich zaopatrywano w pokarmy i napoje i wyprawiano stypy. Głównemi uroczystościami na cześć zmarłych były dies parentales, od 13 do 21-go lutego. Ofiary składane umarłym zwały się też Inferiae. Dusze ich za pomocą różnych obrzędów i inkantacyj mogły być wywoływane z podświecia; żywi zaś, zarówno jak ich mienie, mogli być w pewnym celu poświęcani bóstwom podziemnym, albo sami dobrowolnie im się poświęcać.

Inferiae, ob. Inferi.

Infernet Ludwik Antoni Cypryan, marynarz francuski (* w Nizzy 1757 r. — f tamże 1815 r.). Był, jak mówią, krewnym Masseny. Dzieckiem jeszcze wstąpił do marynarki i słu

żył w niej przeszło 20 lat jako chłopiec okrętowy, później jako majtek i sternik. Odznaczył się męstwem podczas wojny w Ameryce, z powodu jednak braku wykształcenia nie mógł uzyskać stopnia oficerskiego, który otrzymał dopiero za Rewolucyi. W r. 1794 był już kapitanem okrętu. Szybki ten awans zawdzięczał więcej brakowi oficerów marynarki, niż własnym zdolnościom, był bowiem, jak utrzymują współcześni, jedynie mężnym żołnierzem. To też nie zajął już wyższego stanowiska. W bitwie pod Trafalgarem (21 października 1805) odznaczył się nieustraszonem męstwem i poddał się dopiero wtedy, gdy jego okręt „Intrépide” nie mógł się już dłużej bronić trzem statkom angielskim. W r. 1806 Anglicy wypuścili go na słowo; Napoleon mianował go i jego kolegę Lucasa komandorami Legii honorowaj, admirała Villeneu-ve’a zaś i większość pozostałych kapitanów oddał pod sąd. W r. 1814, za Restauracyi, I. dostał dymissyę.

Inferum marę (= niższe morze) zwało się w ustach Rzymian morze Tyrrheńskie wzdłuż całego zachodniego wybrzeża Italii, od Liguryi począwszy aż do Sycylii, w przeciwstawieniu do Superum mare (= wyższe morze), jak zwało się morze Adryatyckie (Mela 2, 4, 1). Powstanie nazwy takiej tłómaczyć należy urządzeniem starożytnych map geograficznych, na których wschód przedstawionym był u góry, zachód zaś na dole.

Infeudacya. Tak nazywano w Polsce nadanie kraju, ziemi, zamku, do Państwa Polskiego należących, w lenno jakiemuś księciu, który skutkiem tego stawał się wassalem państwa Polskiego. Z mocy bowiem nadania, względnie przyjęcia lenna, zawiązywał się między lennikiem a panem lennym (królem polskim, względnie Królestwem Polskiem) stosunek prawny, mający te same cechy, które na zachodzie Europy stosunek lenny posiadał. W stosunku lennym do Polski pozostawało np. Mazowsze aż do końca pierwszej ćwierci wieku XVI. Książęta mazowieccy otrzymywali od królów polskich swe księstwa w lenno i dostawali na to od królów polskich przywileje infeudacyjne. Takie przywileje dał Kazimierz Wielki książętom mazowieckim: Ziemowitowi i Kazimierzowi, dając im w lenno ziemie: Płocką, Wiską i Zakroczymską (1351), księciu Ziemowitowi, dając mu ziemię Warszawską z miastami: Ciechanowem, Sochaczewem, Wyskitkami, Nowogrodem i Nowodworem (1355). Jan Olbracht nadał księciu Konradowi mazowieckiemu w lenno ziemię Czerską (1496), a król Aleksander książętom mazowieckim, Stanisławowi i Januszowi, ziemie: Warszawską, Wyszogrodzką, Zakroczymską, Ciechanowską, Łomżyńską i Nowogrodzką. Książęta mazowieccy otrzymywali od królów polskich w lenno także ziemie inne, nie-mazowiec-kie. Tak król Władysław Jagiełło dał księciu

Januszowi mazowieckiemu w lenno Drohiczyn, j osadzali na Podolu lenników, oddając im w len* Mielnik, Suraż i Bielsk (1391), a Ziemowitowi, księciu mazowieckiemu, ziemię Bełską (1396).

no mniejsze lub większe części tego kraju. Takim lennikiem Korony był Spytek Melsztyński, po nim Świdrygiełło, sprawca buntu, po którego stłumieniu Jagiełło i jego następcy osadzali

już tylko starostów swoich po ważniejszych zam-

Dr Al. w.

Infibulacya (od łać. jTVTwfarrrspinka, zwie się też Pibulatio i Ancteriasmus), po polsku za-szpilenie albo spięcie. Jest to drobna opera-cya chirurgiczna, mająca na celu stawienie zapory mechanicznej spółkowaniu lub samogwałtowi. I. polega u mężczyzn na przekłóciu napletka w dwu miejscach naprzeciwległych i przeciągnięcia następnie przez ranki drutu, pierścienia lub spinki metalowej; u dziewcząt przekłó-wa się i spaja w sposób taki sam wargi sromowe mniejsze.—I. u mężczyzn znana była już w Starożytności i musiała być dosyć rozpowszechniona, gdyż między innymi, wspominają o niej poeci Juvenalis (w satyrze VI) i Mar-tialis (Epigr. ks. VII, 82; ks. IX, 28; ks. XI, 76). Opis dokładny wykonywania operacyl tej pozostawił nam A. Cornelius Celsus („De medi-cina” ks. VII, rozd. 25), poddawano jej chłopców, oraz aktorów i śpiewaków (niewolników), aby ich powstrzymać od lubieżności, która mogłaby zaszkodzić ich zdrowiu lub pozbawić ich czystości głosu. O I-i dziewcząt 'u pisarzów greckich i rzymskich nigdzie nie spotykamy wzmianki. Wedle autorów niektórych z wieku XVI i XVII podobno stosowały ją różne narody wschodnie i afrykańskie jako ochronę przedślubną dziewictwa. Często niesłusznie mianem I-i darzony bywa barbarzyński zwyczaj afrykański zaszywania dziewczętom części płciowych (por. Ploss „Die operative Behandlung der weiblichen Geschlechtstheile bei verschiedenen Völkern”, w „Zeitschr. f. Ethnologie” t. III str. 381 i nast., oraz tegoż „Das Weib in der Natur- und Völkerkunde” wyd. 2-e Lipsk 1887, t. I str. 153 i nast.). Ani w Wiekach Średnich, ani później I. w Europie stosowaną nie bywała; spotykamy się z nią dopiero znów w połowie drugiej wieku XVIII i na początku XIX; wtedy lekarze niektórzy, osobliwie niemieccy, zalecać i wykonywać zaczęli ją jako środek mający skutecznie zapobiegać samogwałtowi, robiono ją szczególnie u chłopców; dziś zaniechana jest zupełnie,i słusznie. Niektórzy fakiro wie (ob.) indyjscy i derwisze (ob.) muzułmańscy dotąd noszą przez napletek przecągnięte pierścienie sporych rozmiarów, mające świadczyć rzekomo o ich czystości i wstrzemięźliwości płciowej. Dawniej za pomocą pierścieni żelaznych wykonywano też I-ę na klaczach wierzchowych, chcąc je w ten sposób zabezpieczyć od źrebności.

Infiltracya (med.), ob. Na cieczenie.

Obdarowani ziemiami lennicy mieli obowiązek składać każdemu królowi przysięgę lennej wierności (homagium), poczem otrzymywali od niego inwestyturę. Do głównych obowiązków len- kach. nika należało służyć królowi w razie wojny pomocą przez dostarczanie mu stosownego pocztu wojska, nie opuścić go w potrzebie, nie zawierać pokoju, układów, traktatów z nieprzyjaciółmi pana lennego, ani wypowiadać im wojny bez jego zezwolenia. Lenna były dziedziczne, ale tylko w ten sposób, że po ojcu dziedziczył syn. Gdy lennik nie pozostawił syna, tylko córkę, lenno wracało na zad do pana lennego jako opróżnione. Brat po bracie dziedziczyć lenna nie mógł, chyba za szczególnem pozwoleniem króla.

Dr J. P.

Infima—tak po łacinie nazywa się najniż-

W infeudacyi ziem pruskich, uczynionej w roku 1525 przez Zygmunta Starego na rzecz Alberta, margrabiego brandenburskiego i wielkiego mistrza Zakonu krzyżackiego, sukcessya tego lenna była zapewniona, w razie braku męskiego potomka samego Alberta, braciom jego, względnie potomkom męskim tych braci. Obowiązek służenia królowi polskiemu pomocą w razie wojny zredukowany był w tej I-i do minimum. Książę pruski miał królowi polskiemu w razie wojny dostarczyć 100 jezdnych, którzy tylko w obrębie granic księstwa Pruskiego służyć mieli na koszt księcia, a poza granicami Prus mieli już pobierać żołd od króla polskiego. W r. 1526 król Zygmunt I nadał zamek Bytów i miasto Luneburg w lenno książętom pomorskim: Jerzemu i Barnimowi i ich potomstwu płci męskiej, pod warunkami jeszcze lżejszemi: uwolnił ich nietylko od obowiązku pomagania w wojnie i od wszelkiego trybutu, ale nawet od przysięgi wierności lenniczej i postanowił, że tylko na koro-nacyę królów przybyć mają sami lub przez posłów celem odnowienia lenna. W roku 1611 król Zygmunt III nadał księstwo Pruskie w lenno elektorowi brandenburskiemu, Janowi Zygmuntowi i jego braciom rodzonym. W dokumencie infeudacyjnym zastrzeżona jest sukcessya w lennie, w razie bezpotomnej śmierci elektora lub jego męskiego potomka, braciom lub ich potomkom płci męskiej, pod warunkiem złożenia homagium królowi polskiemu przez każdego nowego lennika, powtórzony jest obowiązek dostarczania królowi polskiemu 100 jezdnych w razie potrzeby wojennej, a nadto dodany obowiązek płacenia Polsce rocznego trybutu 30 000 złp., który to trybut uiszczony ma być w podwójnej ilości, ilekroć w Polsce uchwalony będzie pobór podatkowy. Nadto książę pruski ma w razie potrzeby dostarczyć czterech okrętów do obrony wybrzeży pruskich. W drugiej połowie wieku XIV i w początkowych dziesiątkach lat w. XV także Podole bywało przedmiotem

I-yj. Królowie polscy od Kazimierza Wielkiego sza klasa w dawnych szkołach polskich.

T. Kor.

trakcya).

In flagranti (wyraź, prawne) = na gorącym uczynku; ob. Gorący uczynek.

Infinitezymalny rachunek, ob. Nies koń -czonostkowy rachunek, Różniczkowy rachunek, Całkowy rachunek.

Infirmerya, lać. infirmeria, franc, infirmerie — pokój, lub oddzielne wogóle pomieszczenie dla chorych w klasztorach, zakładach naukowych i t. p. Pierwotna nazwa łacińska pochodzi od wyrazu infirmus = słaby, chory.

Inflacyoniści (z łać. inflatio = wydymanie), nazwa, nadawana w Ameryce stronnikom waluty papierowej. Dowodzili oni, że używanie takiego systemu monetarnego podnosi ceny towarów, ułatwia spłatę długów państwowych, a temsa-mem potęguje przemysł. Był to jednak środek nadzwyczaj ryzykowny, skuteczny tylko na krótką metę. To też stronnictwo I-ów zostało zwalczone argumentami zwolenników uporządkowanego systemu monety i ostatecznie Stany Zjednoczone Ameryki Północnej przystąpiły do wycofania z obiegu pieniędzy papierowych (kon-

St. A. K.

Inflammacya, ob. Zapalenie.

Inflancka gubernia, ob. Liflandzka gub.

Inflanckie województwo. Zygmunt August po zatwierdzeniu na sejmie grodzieńskim d. 23 grudnia r. 1566 unii wiekuistej Inflant z Litwą, nadawszy im tytuł księstwa, podzielił je na cztery powiaty; potem Stefan Batory, konstytu-cyą r. 1582, ustanowił natomiast trzy prezydya, które w r. 1598, za Zygmunta III, przezwano województwami: Derpskiem czyli Dorpac-kiem, Wendeńskiem i Parnawskiem. Po wojnach nieszczęśliwych za czasów Jana Kazimierza, kiedy traktat Oliwski r. 1660 przyznał Polsce tylko część południową Księstwa Inflanckiego, wynoszącą około ’/₄ całego ich obszaru (230 — 240 mil kw.), i kiedy sejm warszawski r. 1677 dokonał ostatecznej ordynacyi tych Inflant polskich (ob.)—ustanowiono z nich jedno tylko województwo Inflanckie, pozostawiwszy przy niem tytuł księstwa. Województwo to (dawniej zwane Wendeńskiem) graniczyło od północo-wschodu z gubernią Pskowską, od południo-wschodu z województwem Połockiem, od południa i zachodu z Kurlandyą przez Dźwinę, ścianę zaś północno-zachodnią, w dolinie rzeki Ewi-kszty i jeziora Łubańskiego, tworzyły Inflanty szwedzkie; dzieliło się na cztery tak zwane trakty: Dynemburski, Rzeżycki, Lucyński i Ma-rienhauski; miało trzy dostojeństwa senatorskie: biskupa, wojewody i kasztelana, stolicą zaś jego był Dyneburg. Ostatnim wojewodą inflanckim był Adam Edward Felkerzamb (f 1794). R-

Inflanty, po łacinie Livonia, po niemiecku niegdyś Niflandt (porówn. rozprawę „Niflandt” przez W. Diederichsa, w „Mitteilungen aus der Livländischen Geschichte” tom XII str. 381 — 385, gdzie geneza polskiego słowa Inflanty ostatecznie wyjaśniona), następnie zaś Alt-Livland, w obszerniejszem tego słowa znaczeniu, są to rozległe prowincye nad Bałtykiem, tworzące obecnie gubernie: Inflancką czyli Ryską, część Witebskiej na północ od rzeki Dźwiny, całą gubernię Kurlandzką czyli Kurlandyę wraz z dawną „Ziemią Piltyńską” i gubernią Estońską czyli Estonią; w ściślejszem zaś znaczeniu oznacza obecnie wyraz Inflanty już-to dawne województwo czyli tak zwane „księstwo Inflanckie”, przyłączone do cesarstwa Rossyjskiego przy pierwszym rozbiorze Rzplitej pod nazwą „Inflant polskich” (por. Zbiór praw rossyjskich „Połnoje sobranije zakonow”, gdzie w t. XIX str. 553, Nr 13 850, pomiędzy prowincyami na-bytemi od Polski w r. 1772 wymienia to urzędowe źródło na pierwszem miejscu t. zw. Inflanty polskie w słowach „Polskaja Inflan-dija”), już-to dzisiejszą gub. Inflancką czyli Ryską, nazywaną, w przeciwstawieniu do Inflant polskich, Inflantami szwedzkiemi, z powodu, iż w r. 1660, przy zawarciu traktatu oliwskie-go, mniejsza tylko część Inflant, pod nazwą Li-vonia polonica, przy Polsce pozostała, większa zaś, pod nazwą Livonia suecica, przeszła pod panowanie szwedzkie. To też wszystkie mapy geograficzne z drugiej połowy XVII stulecia i pierwszej ćwierci XVIII nie inaczej oznaczają wspomniane prowincye jak mianami: Livonia polonica i Livonia suecica, odłączając od nich całkowicie Estonię, która już w r. 1561 była się poddała dobrowolnie Szwedom.

I. Kraj i ludność. Dawne L, a więc c a-łość dawnych krain inflanckich, odgranicza od zachodu i północy morze Bałtyckie. Od strony lądu — zarówno w kierunku wschodnim jak południowym — z powodu braku wybitniejszych wyżyn, o naturalnych granicach zgoła nie może być mowy. Z wyjątkiem tak zwanego półwyspu Kurońskiego, brzegi morskie nie przedstawiają tu żadnego nieomal rozczłonkowania; tylko w północnej części zachodniego wybrzeża oddziela się grupa znaczniejszych wysp: Oesel czyli Ozylia, Moon i Dagden. Ku północy brzegi morskie przybierają charakter skalisty i tworzą strome spady, uchylające się ku Bałtykowi. Główne arterye wodne Kurlandyi płyną równolegle w kierunku północnym i dopiero, zbliżając się ku swemu uściu do morza, kierunek zmieniają: Wenta posyła swe wody do Bałtyku, Lentawa (czyli kurońska Aa) do odnogi ryskiej, do której wpada niemal razem z Dźwi-ną; kierunek biegu tej ostatniej jest północno-zachodni, sama zaś Dźwina stanowi główną ar-teryę wodną całych Inflant. Rzeki Torejda (czyli inflancka Aa) i Salis zraszają północną część Inflant i tak samo jak Dźwina uchodzą do zatoki Ryskiej. Estonię zraszają aż trzy znaczniejsze rzeki: Parnawa, Omowża (czyli Embach) i Narowa; są one wypływami olbrzymich jezior,

121

Encykl. Poważ, üuatr. Zesz. 240. T. XXX.

Pejpusu i Wiirtzjerw. Wszystkie wspomniane tu rzeki należą już-to do kotliny Bałtyku, już-to w części do kotliny zatoki Ryskiej, a w części do odnogi Fińskiej. Do kotliny Bałtyku zaliczyć winniśmy Wentę i jej dorzecze; do zatoki Ryskiej — Lentawę, Dźwinę, Torejdę, Salis i Par-nawę wraz z ich dorzeczami; wreszcie do odnogi Fińskiej — Narowę oraz kotlinę jeziora Wiirtzjerw czyli dorzecze Omowży, jako też część dorzecza jeziora Pejpus. — Na początku XIII stulecia w epoce większej wodnistości, gdy dzicz pierwotna puszcz leśnych, pokrywających niegdyś całe I., nie zaczęła jeszcze ustępować siekierze, stan tych wszystkich wód, szczodrze zasilanych wilgocią olbrzymiego obszaru leśnego, nierównie był obfitszy niż dzisiaj. Liczba mieszkańców w owym czasie musiała być nader szczupłą. Gdy obecnie, na przestrzeni 1 700 mil kwadratowych, obejmujących dawne krainy inflanckie, zamieszkuje przeszło dwumilionowa ludność — to na początku XIII wieku było na tejże przestrzeni zaledwie pół miliona mieszkańców.—Od strony południa przywędrowały tu w kierunku północnym plemiona litewsko-łotew-skie, od północy zaś wkroczyły w kierunku przeciwnym plemiona fińskie. To też znajdujemy w dzisiejszej Kurlandyi w XIII stuleciu ludy pochodzenia fińskiego (Liwów i dawnych Kuro-nów), Łotyszów zaś i cząstkę Liwów w dzisiejszej gubernii Inflanckiej, a po części w Kurlandyi. Według najnowszych badań, dokonanych przez d-ra A. Bilen steina, nazywano niegdyś „Kuronami” Liwów, mieszkających pomiędzy ludnością łotewską, z którą w kolejach czasu całkowicie się zespolili. Dzisiejszych Łotyszów kur-landzkich uważają przeto najnowsi bałtyccy etnografowie za złotyszonych Liwów, a więc za plemię należące poczęści do szczepu fińskiego, poczęści do litewsko-łotewskiego. W północnych częściach opisywanego tu kraju i na przylegających wyspach mieszkały wyłącznie plemiona fińskie; one też zaludniały dalsze wybrzeża oraz okolice przytykające do licznych rzek inflanckich. Dawnych Semgalów uważają uczeni bałtyccy za odłam plemienia łotewskiego, który ku południowym krańcom krain inflanckich najbardziej był się posunął. Z licznych plemion litewsko - łotewskich dotarli najdalej ku północy Łotysze; w kierunku południowo-wschodnim od tych ostatnich osiedlili się Le tg al o wie. Wendowie, którzy niegdyś zamieszkiwali brzegi Wenty, pochłonięci zostali przez Kuronów niemal całkowicie i tylko nieznaczna ich cząstka wywędrowała do dzisiejszej gubernii Inflanckiej, do okolicy zwanej i obecnie „Wendeńską”. Od strony południa mieszkały plemiona czysto - litewskie, a mianowicie na południo-wschód właściwi Litwini, na południo - zachód Żmujdzini, sąsie-dzi dawnych Prusaków. — Liczne wykopaliska świadczą, że w stuleciach IV — VI ery chrze-ściańskiej plemiona Gotów dochodziły częstokroć południowych okolic tych krain w czasie immi-gracyj i wędrówek swoich od wschodu ku zachodowi. Wiadomości rzadko napotykane w języku polskim o całości Inflant, które w zupełności należały od r. 1561—1660 do Rzplitej Polskiej, nietylko, że nie rozwiązują wielu ważniejszych kwestyj, ale nadto (zwłaszcza co do* części zwanej „Inflantami polskiemi”) pod względem geograficznym, statystycznym, etnograficznym i hi-storyi kultury powtarzają częstokroć szereg grubych błędów, które w jedną całość zebrane, wraz z ich wyjaśnieniem wykazuje książka „Inflanty polskie” (Poznań 1879) na stronie 134 i innych.

II. Przeszłość. W drugiej połowie XII stulecia, około r. 1160 mieszczanie niemieccy, żeglując po morzu Baltyckiem do Gotlandyi, wpłynęli przypadkiem do uścia Dźwiny. Rozpocząw-szy z krajowcami handel zamienny, dali początek coraz liczniejszemu osiedlaniu się Niemców na tych wybrzeżach. Zakonnik jednego z klasztorów holsztyńskich, Meynard, zamieszkał pod ich opieką między krajowcami (Liwami) i stał się apostołem Inflant, skutkiem czego przez Stolicę Apostolską w r. 1186 został mianowany biskupem. Następca jego w godności biskupa inflanckiego, Bartold, chcąc przyśpieszyć dzieło nawrócenia, szukał poparcia w sile oręża, a zwoławszy zewsząd rycerzy niemieckich na krucyatę przeciw niewiernym, toczył krwawe z krajowcami zapasy, aż sam wreszcie poległ w boju. Zachwianą w ten sposób sprawę podniósł znowu biskup Albert I de Appeldern, który w r. 1201 założył miasto Rygę i wkrótce potem, z pomocą papieża Innocentego I, ustanowił zakon Kawalerów Mieczowych, „Fratres militiae Christi”; papież przepisał temu zakonowi regułę Templaryuszów. Kiedy Duńczycy wtargnęli do Estonii, Kaw. Mieczowi, czując się zbyt słabymi, zwłaszcza, że i Litwa zadawała im coraz dolegliwsze klęski, zjednoczyli się staraniem papieża Grzegorza IX w r. 1237 z Krzyżakami, przyjęli ich regułę, tudzież strój zakonny, uznali zwierzchnictwo wielkiego mistrza zakonu niemieckiego i przybrali jego nazwę: „Fratres domus Teutonicorum”, do której (jedynie dla odróżnienia od pruskich Krzyżaków) dodawano zwykle: „per Livoniam”. Napływ mieszczan, rolników niemieckich i szlachty rycerskiej, tak wzrastał, że nietylko po miastach, ale i po wsiach, przyjęto wszędzie ustawy niemieckie i ułożono z nich swoiste prawo inflanckie. W r. 1347 król duński, Waldemar IV, sprzedaje całą Estonię Zakonowi krzyżacko-inflauckiemu, który wzrasta coraz bardziej w potęgę, co jednak nie przeszkadza bynajmniej Danii uważać siebie i nadal za zwierzchniczkę Estonii. W wieku XIV występuje w I-ach nowy czynnik dziejowy: potężna szlachta rycerska, złożona z możnych wassalów już-to zakonu inflanckiego, już-to arcybiskupa i biskupów, a to rycerstwo, występujące obecnie jako osobny stan

w związkowem państwie Inflanckiem, ma prze-dewszystkiem na celu utrzymanie się przy dawnych przywilejach i uzyskanie nowych. Od początku XIV stulecia objawiają stale i miasta inflanckie, a zwłaszcza Ryga, dążność do całkowitej samodzielności. Niektóre z tych miast wstąpiły do potężnego podówczas związku han-zeatyckiego, który w nich ową dążność coraz bardziej zasilał. Niezależnymi i samodzielnymi książętami w związkowem państwie Inflanckiem byli nietylko arcybiskup ryski, ale i biskupi: Derptu (dorpacki), ozylijski i kuroński. Okres od r. 1347 do 1494 stanowi w dziejach państwa Iflanckiego epokę nieustannych zatargów wewnętrznych. Do czasów hermistrza Plettenberga (1494—1535) wszyscy hermistrzowie zakonu inflanckiego ulegali zwierzchnictwu wielkiego mistrza Krzyżaków niemieckich, co im nie przeszkadzało wcale walczyć bezustannie z arcybiskupami i biskupami o przewagę władzy w państwie związkowem, które na tem coraz bardziej cierpiało. Walka mocarzy skandynawskich z miastami hanzeatyckiemi, do których, jak się rzekło, należały i miasta inflanckie, wywierała również wpływ niekorzystny na warunki ekonomiczne ówczesnego państwa związkowego w Inflantach, a na początku XV stulecia wiekopomna katastrofa Krzyżaków niemieckich pod Grunwaldem odbiła się niekorzystnie i na zakonie krzyżacko - inflanckim, który w r. 1410 czynnie był wspierał wielkiego mistrza przeciw Polsce i dlatego następnie stale obawiać się musiał wtargnięcia wojsk polskich do Inflant od strony południa. Wewnętrzne niesnaski pomiędzy arcybiskupem i zakonem wzrastały z roku na rok. Zakon pragnął przyswoić sobie prawo naznacza nia biskupów na wakujące krzesła pasterskie; skutkiem tego biskupi i kapituły inflanckie poczęły przywoływać na pomoc mocarzy zagranicznych, którzy radzi byli wmieszać się w te walki, gdyż kwestya o „dominium maris Baltici” nie przestała być nigdy żywotną, a mocarstwa sąsiadujące z I-ami dążyły stale do opanowania morza Bałtyckiego. Ze wschodu częstokroć napadały zbrojne hufce Moskwy. Czasowe połączenie się arcybiskupa ryskiego z zakonem inflanckim (skierowane wyłącznie przeciw miastu Rydze) jeszcze bardziej wzmogło wewnętrzną niemoc Krzyżaków inflanckich, pokój zaś toruński z r. 1466 nowym był ciosem dla zakonu krzy-żacko-niemieckiego, a pośrednio i dla inflanckiego. Wielki mistrz został wassalem Polski, a pod jej władzę dostały się i biskupstwa pruskie, które dotąd zależały od arcybiskupa ryskiego. Zależność zakonu inflanckiego od Krzyżaków prusko-niemieckich staje się odtąd już tylko nominalną, a dzielny hermistrz Walter Plettenberg (ob.) błogą działalnością swoją zaledwie na czas krótki zdołał ożywić upadający z kolei zakon krzyżacko - inflancki. Projektuje on ligę ze Szwecyą i Litwą przeciw Moskwie. Lecz skoro się rozeszła wieść o owej lidze Inflant z Aleksandrem, wielkim księciem litewskim, Moskwa ze swej strony przystępuje do związku z Danią przeciw związkowemu państwu Inflanckiemu, tak, iż utarczki ówczesne Plettenberga, a nawet słynne zwycięstwo, odniesione przez niego pod Pskowem w r. 1502 przeciw Moskwie, ostatecznie niewiele korzyści I-om przy-si. W pierwszej ćwierci wieku XVI wkroczył do Inflant protestantyzm i wdzięczne tu znalazł pole. Tu bowiem jedyną podnietą do niego był interes tak mieszczan jako i szlachty, która tym sposobem przechodziła z wassalów biskupich na allodyalnych właścicieli i uwalniała się od wielu ciężarów. Kiedy wielkie księstwo Moskiewskie poczęło coraz silniej nacierać, Estonia poddała się w r. 1560 Szwedom, całe zaś I. w r. 1561 Zygmuntowi Augustowi, a ten król polski ostatniemu inflanckiemu mistrzowi krzyżackiemu, Go-tardowi Kettlerowi, oddał na prawie lennem Kurlandyę (ob.), która odtąd osobną zaczyna mieć historyę. Szwecya, po długich i krwawych z Polską wojnach, opanowała wreszcie w roku 1621 orężem Gustawa Adolfa największą część Inflant wraz z Rygą, tak, że w końcu traktatem oliwskim 1660 r. czwarta tylko ich część, złożona z powiatów czyli traktów Dynembor-skiego (Düneberg), Rzeżyckiego (Rositen), Lucyń-skiego (Ludsen) i Maryenhauskiego (Marienhausen), przy Rzplitej pozostała i, nosząc miano „Inflant polskich”, odtąd wiernie losy jej dzieliła. Tak zw. „Inflanty szwedzkie”, pozostawszy nieomal przez całe stulecie pod rządem Szwe-cyi, uległy zwycięskim wojskom Piotra Wielkiego i dostały się pod jego panowanie w r. 1710, uznane przez Szwecyę pokojem nysztadzkim w r. 1721. Inflanty polskie przez lat 211 zostawały pod berłem polskiem. Jedyna to anne-ksya polityczna i cywilizacyjna, która nam się za tyle strat w stosuuku do świata niemieckiego powiodła. Jakkolwiek utraciliśmy w walce ze Szwedami większą część Inflant, to jednak ta cząstka, która nam pozostała po pokoju oliwskim, lepiej od Pomorza i Prus zachodnich przylgnęła do organizmu Rzplitej i z nim się zespoliła. Proces zjednoczenia i stopniowej assymilacyi nie przedstawia tu nawet tego oporu, jaki szlachta litewska i ruska aż do unii lubelskiej stawiała wpływom polskim, ani takich zaburzeń i rozterek, jakie wybuchały niejednokrotnie w Gdańsku i innych miastach pruskich. Sejm warszawski z r. 1677 nadał I-om tytuł księstwa Inflanckiego, z osobnym biskupem, wojewodą i kasztelanem. Stolicą był Dyneburg czyli jak niegdyś pisywano „Dünembork” (ob. Dyneburg w t. XVIII str. 699—702). Na sejmiku w tem mieście wybierano sześciu posłów, dwóch z Litwy, dwóch z Korony i dwóch z księstwa Inflanckiego; żadnego zaś deputata na trybunał litewski nie posyłano, „ponieważ od sądów tutejszych nie do trybunału, ale do assesoryi koronnej szła

apellacya”. Ponieważ zaś I. polskie wspólnie do Korony i Litwy należały, przywileje zatem do tego kraju z kancelaryi królewskiej pod dwiema pieczęciami, koronną i litewską, wychodziły. Herb województwa, a po r. 1677 Księstwa Inflanckiego, był ten sam, którego dotąd gubernia Inflancka czyli Ryska używa; nadał go był Zygmunt August dawnym I-om przy ich unii z Litwą w r. 1566. Jest to gryf biały w polu czer-wonem, z koroną na głowie, przedniemi szponami wspięty i w prawem z nich trzymający goły miecz do góry; na piersiach głoski S i A powiązane i koroną uwieńczone na pamiątkę dwóch imion królewskich „Sigismundus Augustus”. Sądy ziemskie i grodzkie w I-ach polskich były od r. 1677 takie same, jak w innych województwach Rzplitej Polskiej. Przy pierwszym rozbiorze Polski kraj ten odpadł do Rossyi. Z początku otrzymał nazwę „prowincyi dźwińskiej”, a od r. 1802 stanowi część utworzonej w owym czasie gubernii Witebskiej.

III. Inflanty polskie leżą między 43° i 45° geograficznej długości wschodniej, licząc od południka Ferro, a między 57° i 55° geograficznej szerokości północnej. Graniczą one na wschodzie z powiatami Drysieńskim i Siebieskim gub. Witebskiej, a Ostrowskim Pskowskiej. Od powiatu Drysieńskiego oddziela je w nieznacznej tylko części rzeka Saryanka, w całym zaś swym przebiegu rzeczka Indra, stanowiąca dopływ Dźwiny; od Ostrowskiego rzeka Zyłupie, zwana u Pskowian, a także u polsko - inflanckich Rusinów, Rinią lub Siniuchą, tudzież posępne świerkowe lasy. Na północ od Ostrowskiego powiatu gubernii Pskowskiej naturalną granicę stanowią mało-dostępne bagna i ogromne lasy, znacznie wszakże w ostatnich czasach przetrzebione. Na zachód przylegają I. polskie do Wendeń-skiego powiatu gubernii Inflanckiej czyli t. zw. In fiant szwedzkich, ku południu stykają się przy uściu Indry do Dźwiny z Dzisieńskim powiatem gubernii Wileńskiej, dalej zaś graniczą z Kurlandzkim, t. zw. krainą wyżyno-wą („das kurische Oberland”), i tu już sama Dźwina granicę stanowi. Wszelako posiadłości krzyżackiej polsko - inflanckiej szlachty od wieków sięgały poza Dźwinę, a i dotąd szeroko Kurlandyę zalegają, jak np. Szlossberk, Iłłuksz-ta, Rubin, Podunaj, stara i nowa Świętomujża, Kazimierzyszki, Arona, Dweta, Bebra, Anuenhof, Kamieniec, Antoniszki, Kałtebruń (Kaltebrunnen). i wiele innych. Przed kilku dziesiątkami lat można było jeszcze tutaj zaliczyć Buszhof i Eken-grawy (Manteufflów), Rozaliszki (Platerów) i Men-kenhof (Manteufflów). Cały obszar I. polskich obejmuje 256.30 mil kw., z których 82.32 przypada na powiat Dźwiński (Dyneburski), 77.37 na powiat Rzeżycki, a 96.61 na powiat Lucyński. I. polskie stanowią w części nizką płaszczyznę, w części wznoszą się falowato; gdzieniegdzie tylko przerzynają je cokolwiek wyższe łańcuchy

pagórków, złożonych z wapienia i dewońskiego piaskowca; przechodzą one do Inflant szwedzkich, gdzie w okolicy Werro znacznej dosięgają wysokości. Bryły erratyczne granitu rozsiane są w wielkiej ilości na całej powierzchni Inflant. Powiat Dźwiński przedstawia płaszczyznę licz-nemi ożywioną jeziorami, potoczkami i strugami, w niektórych zaś częściach pasmami wzgórzy przerżniętą. Wzgórza takie poczynają się od miasteczka Preel, przecinają kolej żelazną Petersbursko - Warszawską wpobliżu jeziora Ru-szońskiego, stamtąd ciągną się do mieściny Dag-dy (ob. art. Dagda) i kończą się w powiecie Drysieńskim u wsi i kościoła w Zamoszu. Istnieje i drugie pasmo wzgórzy w północno - zachodnim krańcu powiatu. Rozpoczyna się mili od zamku Kryżborskiego (Kreutzburg), następnie rozdziela się na dwa łańcuchy około wsi Runi, a stamtąd jedno pasmo przechodzi do Inflant szwedzkich, drugie zaś zwraca się ku zachodowi i, przekraczając Dźwinę pomiędzy miasteczkami Kryżborkiem i Głazmanką, wytwarza w samem korycie rzeki próg niebezpieczny, zwany „Perekorytem”. Północna część powiatu Rze-życkiego, do kotliny jeziora Lubań należąca, przedstawia nizinę błotnistą, przerywaną tylko zrzadka porozrzucanemi na niej niewysokiemi pagórkami. To też ta część powiatu przeważnie jest lesistą. W miarę oddalania się od niej ku południo-wschodowi, okolica staje się coraz bardziej suchą, falowatą, a nawet wzgórkowatą. Tu już spotykamy wyżyny, u miejscowych mieszkańców nazwę gór przybierające, jak np. góry Bukmujskie w okolicy uroczego jeziora Esza, tudzież znaczne wyniosłości około rozległego jeziora Raźno, z których jedna i dziś jeszcze nosi nazwę niemiecką „góry obłoków” (Wolkenberg), a góra ta, uwieńczona zwaliskami rycerskiego zamku z pierwszej połowy XIII stulecia, posiada własną literaturę. Najnowszy jej opis podaje „Biblioteka Warszawska” (z roku 1897, tom IV str. 534—543). Przez płaszczyznę powiatu Lu-cyńskiego przechodzi pasmo wzgórków, które, łącząc się ze wzgórzami powiatu Siebieskiego i Drysieńskiego, dochodzącemi aż do jeziora Raźna w powiecie Rzeżyckim, tworzą dział wodny pomiędzy potoczkami i strugami uchodzącemi do rzeki Wielkiej, należącej do kotliny Pejpusu, tudzież rzekami płynącemi w kierunku południowym i należącemi do dorzecza Dźwiny. Do najwyżej położonych miejsc powiatu Lucyńskie-go należą: t. zw. „góra Litewska” czyli Lauder-ska, „góra zamkowa” i „Panienka”, a także znaczne wyniosłości w okolicy Landskorony tuż przy wsi „Gorbuny polskie”. Górna część powiatu Dyneburskiego, a mianowicie okolice uroczo położonego Krasławia (ob.), wznoszące się od 268 do 305 stóp nad poziom morza, tudzież strona rzeżycka około jeziora Raźna, najwyżej są położone. Długie, szeroko rozciągające się płaszczyzny, które kraje pług pracowite-

go rolnika, wielkie, a w części bogate jeszcze, lasy, niezliczone jeziora i jeziorka, wielkie bagna, zwłaszcza około jeziora Lubań, mnóstwo rzek, potoczków i strug, płynących przez bagniska lub zraszających łąki, doliny i międzygórza — stanowią główne cechy tej ciekawej pod wielu względami krainy. Grunt przeważnie składa się z gliniastego szarego piasku, a tu i owdzie z piaszczystej gliny, i dlatego sprzyja uprawie żyta i jęczmienia. Rzadziej znajdujemy glinkę na pokładzie marglowym; okolice takie słyną z żyzności zarówno jak i te, w których ziemia orna składa się z wolnej od kamieni ciemnoczerwonej glinki, jak np. w Birżach inflanckich (ob. „Słownik geograficzny” Birże inflanckie tom I str. 232), należących do wielu większych i mniejszych posiadaczy. — Główne rzeki Inflant polskich są: Dźwina, rzeka graniczna; wpadają do niej: Saryanka, Bałty ca, Indra, Krasławka,

Inflant polskich odsyłamy czytelnika do pomnikowego o niej dzieła, w tych latach wydanego w języku niemieckim, a powszechnie podziwianego nietylko w kraju, ale i za granicą. Tytuł jego: dr E. Lehmann „Flora von Polnisch-Livland” (Jurjew 1895, w wielkiej 8-ce str. 432). O florze Inflant polskich pisał po polsku Józef Gerald Wyżycki (por. jego „Zielnik ekonomiczno-techniczny” Wilno 1845, 2 tomy). Tenże pol-sko-inflancki badacz przyrody ogłosił w r. 1843 należycie opracowaną rozprawę o torfie, i skreślił nawet historyę kopalni torfowych w tym kraiku. Niemniej cennemi są prace Adama Pla-tera: „Rzut oka na skład geognostyczny Inflant polskich”, „Opisanie hydrograficzno-statystyczne Dźwiny oraz ryb w niej żyjących”, „O dawnych grobach i starożytnościach odkrytych w Inflantach polskich”; po szczegóły w nich zawarte odsyłamy do książki „Inflanty polskie” (Pozuań 1879). Liczba mieszkańców obu płci w I-ach polskich według obrachunku byłego delegata witebskiego Towarzystwa rolniczego, Władysława Sołtana, wynosiła w roku 1900 426 872, z czego przypada na powiat Dźwiński 189 122, Rzeżycki 126 314, Lucyński zaś 111 436. Na jednej mili kwadratowej jest przeto 1 667 mieszkańców. Ludność miejska składa się z Polaków, Rusinów, Żydów, Rossyan i małej liczby Niemców; wiejską zaś stanowią głównie włościanie łotewscy i polscy właściciele ziemscy, z których jedni ród swój wiodą od krzyżacko-rycerskiej szlachty i wpisani są do ksiąg rycerstwa kurlandzkiego w Mitawie, drudzy zaś należą do tych rodzin polskich i litewskich, które za czasów Rzplitej Polskiej albo w pierwszej połowie XIX stulecia tu stale osiadły. Jedni i drudzy wyznają religię rzymsko-katolicką i używają mowy polskiej. Pomiędzy Łotyszami (por. najnowszą pracę: „Łotwa i jej pieśni gminne”, ogłoszoną na str. 106—261 w „Księdze pamiątkowej”, poświęconej pamięci Mickiewicza, Warszawa 1899) sporadycznie rozsiani: 1) Estowie (3 600 głów) w powiecie Lucyńskim, 2) Litwini (l¹/, tysiąca w powiecie Rzeżyckim i 300 w powiecie Dźwińskim w okolicy Krasławia), 3) Starowiercy - Rossyanie, 4) Rusini rzymskokatolickiego wyznania, 5) Włościanie-Polacy w niektórych dawnych posiadłościach Hylzenowskich i Borchowskich. Szczegóły o nich i o Łotwie polsko-inflanckiej podaje „Słownik geograficzny” w artykułach: Inflanty polskie (tom III str. 279—287) oraz Łotysze (t. V str. 741 — 750). Ze szlachty pochodzenia krzyżackiego wymieniamy oprócz wygasłych tu rodzin Hylzenów, Fel-kerzambów i Tyzenhauzów (które niepomierne w tym kraju położyły zasługi), istniejące dotąd rody: Borchów, Korffów, Manteufflów, Mohlów, Platerów, Romerów i Zyberków, a ze szlachty z czasów polskich tu osiadłej (oprócz wygasłych już Bielińskich, Pociejów, Sielickich i t. d.) za-

Użwałda, Dubna, Liksnienka, Nereta, Ewikszta.

Oprócz dopływów Dźwiny należy wymienić rzekę Łudzę (w dawnych kronikach Luno), biorącą początek w powiecie Lucyńskim, a wpadającą do rzeki Wielkiej w gubernii Pskowskiej.

Rzeki Sina i Kukwa są w części rzekami gra-nieznemi między powiatem Lucyńskim z jednej, a Siebieskim i Ostrowskim z drugiej strony. Z jeziora Raźnieńskiego wypływa bystra Rzeżyca, wpada zaś do jeziora Łubańskiego, do którego i równie bystra Małta wody swoje posyła. Do głównych jezior należą oprócz wspomnianych:

Siewierz, Wyszkowskie, Ruszońskie i Dagdzień-skie w powiecie Dźwińskim i DyDeburskim, Esza i Łosz w Rzeżyckim, tudzież Cyrma, Sołosz i jezioro Istrzańskie w Lucyńskim. Zdrojowiska mineralne napotykamy w powiecie Dźwińskim w okolicy Krasławia, i w Lucyńskim w Adeli-nowie. Opisał je szczegółowo dr Dubicki (por.

„Mosk. Medicinskaja Gazeta” z r. 1860). Klimat w Inflantach, zostając pod wpływem wyziewów licznych wód, jezior, bagnisk, rzek i lasów obszernych, jest wilgotny, zmienny, ale zupełnie zdrowy. Lasy sosnowe i świerkowe zalegają głównie północną część kraju. Za siedzibę obrały je sobie jedynie niedźwiedzie, wilki, lisy, łosie, borsuki i sarny; skaczą tu po gałęziach wiewiórki i rysie, głuszce zaś i liczne gatunki ptaków drapieżnych zakładają tu swe gniazda. Niebrak też we wszystkich trzech inflanckich powiatach lasów liściastych, zwłaszcza brzozowych; gnieżdżą się w nich cietrzewie, a także najrozmaitsze ptaki śpiewające. Często napotkać tu można lasy mieszane, a w nich lipy, dęby, wiązy, brzosty, klony, jesiony, jarzębiny obok olch, świerków i osin. Różne gatunki wierzb rosną nad brzegami strug i bagien, jałowiec zaś krzewi się w okolicach piaszczystych. Obszar leśny Inflant polskich w r. 1900 wynosił 382 000 dziesięcin, z których na powiat Dźwiński przypada 122 000, na Rzeżycki 117 000, a na Lucyński 143 000 dziesięcin. Co do flory i pisujemy nazwiska: Benisławskich, Karnickich,

Sokołowskich, Sołtanów i Wereszczyńskich. Niektóre dobra polsko - inflanckie prawem sukcessyi poprzechodziły do Bohomolców, Brzostowskich, Ciechanowieckich, Dymszów, Kołakowskich, Kierbedziów, Potockich, Pruszyńskich, Radziwiłłów, Reuttów, Sanguszków, Sapiehów, Stabrowskich, Szachnów, Zabiełłów i t. d. W wieku XIX, przed ukazem grudniowym z r. 1865, wiele dóbr przeszło tu prawem kupna do rodów polskich jako to: Janowskich, Kibartów, Lipskich, Łabuńskich, Rodziewiczów, Swiąteckich, Weytków i innych. Po ukazie z d. 10 grudnia 1865 (v. s.) r. niemało dóbr dostało się do rąk już-to niemieckich, już-to rossyjskich, ale w nich właściciele co chwila się zmieniają, dobra bowiem przechodzą z rąk jednego spekulanta do drugiego; więc tych właścicieli ziemskich niepodobna do stałej ludności tego kraiku zaliczać. Jedni tylko Rossyanie-starowiercy (z dawnych włościan wzbogaconych przemysłem) nieco dłużej trzymają się nabytych z przymusowej sprzedaży kawałów ziemi. Główny przemysł mieszkańców stanowi rolnictwo. Oprócz różnego gatunku zboża i roślin pastewnych uprawiają tu dużo lnu. Chów bydła mniej ważną stanowi gałąź przemysłu. Fabryki stoją na nizkim stopniu, chociaż dostatek wody, drzewa i ludzi zachęcić-by do nich powinien. Największą z fabryk inflanckich jest słynna fabryka igieł w Liksuie. Obok wygodnych wodnych kom-munikacyj przeprowadzone w licznych kierunkach koleje żelazne ułatwiają dostawę produktów. Kolej Warszawsko-Petersburska ma w I-ach polskich 7 stacyj: Dźwińsk, Wyszki, Ruszonę, Antonopol, Rzeżycę I, Iwanówkę i Korsówkę. Kolej Rysko - Orłowska 11 stacyj: Kryżborg I (Kreutzburg), Treppenhof, Liwenhof, Carogród, Nidzgal, Liksnę, Dźwińsk, Józefowo, Malinówkę, Krasław, Baltyń. Kolej Tukumsko - Moskiewska również przerzyna Inflanty polskie. Przy tak rozległej kommunikacyi fabryki wywarłyby niewątpliwie niemały wpływ na podniesienie dobrobytu mieszkańców. O fabrykach w Dźwiń-sku ob. Dźwińsk (Dyneburg). W powiecie Dźwińskim istnieje huta szklana w Kołupiu i pomieniona fabryka igieł w Liksnie. W miasteczku Wielonach w powiecie Rzeżyckim są dwie znaczne fabryki skór i płótna, posiadające znakomite machiny i umiejętnych techników. Niewiele gorzelni i browarów, tudzież wyrobuie potażu i terpetyny—na imię fabryk nie zasługują. W zimie część włościan inflanckich zajmuje się po lasach wyrobem belek, w lecie zaś spławem ich wraz z drzewem opałowem Dźwiną do Rygi lub przez rzekę Wielką do Pskowa. Chów bydła w ostatnich lat dziesiątkach znacznie się ulepszył. Mieszkańcy osad położonych nad jeziorami zajmują się rybołówstwem; ogromne transporty ryb wysyłane bywają w zimie kolejami żelaznemi we wszelkich kierunkach na targi miast bliższych i dalszych. Myśliwstwo w okolicach leśnych nie ma żadnego ekonomicznego

znaczenia. Kobiety biorą udział w większej części zajęć męskich; prócz tego w zimie przędą len i tkają kolorowe samodziały. Przeważną część mieszkańców miast tutejszych stanowią Żydzi, w mniejszej części znajdują się Polacy, Niemcy i Rossyanie pomiędzy nimi rozsiani jako urzędnicy i kupcy. Mała liczba rodzin szlacheckich, które osiadły tylko na pewien czas w Dźwiń-sku, Rzeżycy, Lucynie i Krasławiu, na uwagę nie zasługuje. Niższa klasa miejska, z wyjątkiem zajmujących się ogrodnictwem starowier ców i niewielu „jednodworców” — Polaków — składa się wyłącznie z ciemnego i brudnego żydowstwa. Niektórzy Żydzi przez drobny handel, a następnie przez spekulacyę bydłem, zbożem i drzewem do tak znacznej doszli zamożności, że, od wielu lat zajmując się wielkie-mi obrotami, pochwycili w swe ręce cały ruch handlowy, a tak umieją nim kierować, że naprzód już określają ceny zboża i innych produktów. Obok znacznych na miejscu wyzyskanych kapitałów niemało jeszcze im dopomagają ułatwione środki kommunikacyjue, jak miejscowe koleje żelazne i telegrafy, łączące I. polskie ze wszystkiemi znaczniejszemi punktami kraju i za granicy. Do powzięcia bliższych szczegółów o Żydach tutejszych posłużyć może praca „Żydzi inflanccy” w książce zbiorowej na cześć Elizy Orzeszkowej (Kraków i Petersburg 1893). Miasta w I-ach p-ch, z wyłączeniem Dźwiń-ska, Rzeżycy i poniekąd Krasławia, przedstawiają najczęściej nieregularny szereg słomą lub łupkiem krytych drewnianych domków. W I-ach p ch następujące miasta i miasteczka na wzmiankę zasługują: Pow. Dźwiński: Dźwińsk (Dyneburg), miasto powiatowe i twierdza, niegdyś stolica Księstwa Inflanckiego (ob.); Kryżbork (Kreutzburg), miasteczko i zamek starodawny, również na prawym brzegu Dźwiny położony (ob. Kryżbork); Krasław (ob.) w malowniczej okolicy wzdłuż brzegów Dźwiny i wpadającej do niej rzeki Krasławki — liczne załomy Dźwiny podnoszą tu piękność położenia; Agłona, miasteczko po-klasztorne, o 6 mil od Dźwińska i 4y.2 mili od Krasławia odległe, leży na jeziorem tejże nazwy, posiadało do niedawna klasztor dominikanów obok słynącego cudami kościoła Matki Boskiej Agłońskiej (Był to ostatni klasztor w tym kraju; niegdyś liczono ich tu aż 9 i to reguł rozmaitych) ; nakoniec mieściny prywatne: Wyszki, Prele i Dag da (ob.), to ostatnie przy dawnej rezydencyi Hylzenów wzniesioue. W powiecie Rzeżyckim: Rzeżyca (ob.), po łotewsku Rejzeknie, po niemiecku Rositen, stolica powiatu tejże nazwy, przecięta aż dwiema kolejami żelaznemi: Petersbursko - Warszawską i Moskiew-sko-Tukumską; Wielony, mała po-bernardyńska mieścina ze wspaniałym kościołem i pustkami świecącym klasztorem; Rybiniszki obok wsi tejże nazwy; Warklany, miasteczko prywatne księżny Teresy z Sanguszków Sapieżyny, obok rezy-

deucyi tejże nazwy. W powiecie Lucyńskim:

graniczą I. szwedzkie z powiatami Rzeżyckim i Dźwińskim Inflant polskich i z gubernią Kur-landzką, od której przeważnie oddziela ją Dźwi-na, naturalną stanowiąc granicę; na zachód zaś z częścią morza Bałtyckiego, tworzącą odnogę Ryską. Geografia i statystyka, obacz Lif-landzka gubernia.

Co do bibliografii:

„Bibliotheca Livoniae historica” (Berlin 1878; dzieł i rękopisów 11 756). Bibliografia wyszczególniająca tylko dzieła o I-ach polskich w książce G. Mauteuffla Inflanty polskie (Poznań 1879) na str. 163 — 168. Z dzieł ostatniemi laty o I-ach ogłaszanych wynotowane są wszystkie w wydawanych corocznie w Rydze przez d-ra A. Poelchau’a zeszytach p. t. „Die livländi-sche Geschichtslitteratur” nakładem księgarni N. Kymmla. Zeszyty te omawia szczegółowo „Kwartalnik historyczny” XI 134 i 135, „Przegląd powszechny” tom LIII str. 436 — 439, oraz „Ateneum” z r. 1897 (tom LXXXV str. 557 — 559). Sprawozdania te wykazują, że nawet polskie prace lub artykuły o Inflantach w bibliograficznych zeszytach A. Poelchau’a nie są pomijane.

E. Winkelmann

G. M.

lnfleksya, nazwa rzadko używana na oznaczenie dyfrakcyi czyli uginania światła

(ob.).

Infiuencya, wpływ, oddziaływanie. W fizyce przez influencyę elektryczną rozumie się rozkład czyli wzbudzanie elektryczności przez wpływ ciała naelektryzowanego; podobnie infiuencya magnetyczna jest to rozkład obojętnego magnetyzmu żelaza przez wpływ magnesu. W Anglii działania te obejmuje się nazwą indukcyi, jakkolwiek są to objawy różne od właściwej indukcyi (ob.); należy więc w takim razie rozróżniać indukcyę elektrostatyczną i elektromagnetyczną.

Influencyjne machiny, machiny elektryczne, działające przez influencyę czyli przez wpływ, machiny elektroforowe, ob. Elektryczne machiny.

Influenza, choroba u ludzi, ob. Grypa.

s. K.

Influenza albo zaraza końska (franc, fièvre typhoïde, niem. Pferdestaupe v. Pferdeseuche). Jest to choroba zakaźno-za-raźliwa, koniom, rzadziej mułom i osłom, właściwa. Istota I-zy w ścisłym pozostaje związku z pewnym, dotychczas niedokładnie zbadanym, drobnoustrojem. Zarazek lotny I-zy przez oddychanie, wydzieliny, rzadziej za pośrednictwem ludzi, przenosi się od konia do konia przeważnie kolejno, bez skoków, i w ten sposób choroba szybko rozszerza się na całą stajnię. Do przyczyn usposobiających do zapadnięcia na I-zę zaliczyć należy: zaziębienie, wilgoć, rap-

Lucyn (ob.), miasto powiatowe z ruinami wspaniałego zamku krzyżackiego; Lauder, mieścina prywatna, słynna z jarmarków końskich; Posiń, miasteczko po-dominikańskie nad rzeką Siną, i Maryenhauz (ob.), mieścina prywatna, kilkaset mieszkańców licząca, nieopodal ruin słynnego zamczyska Marienhauskiego, groźnie z wód jeziora wyzierającego. Największa część mieszkańców Inflant polskich wyznaje wiarę rzymskokatolicką. Co do zarządu kościelnego, kraik ten, stanowiący od roku 1677 osobną dyecezyę rzymsko-katolicką, należy obecnie do utworzonej w r. 1783 archidyecezyi Mohylewskiej i podzielony jest na 6 dekanatów, z których dekanaty Dyneburga wyższego i Dyneburga niższego obejmują powiat Dźwiński (niegdyś Dyneburski), dekanaty Rzeżycko-Raźnieński i Rzeżycko-Łubański powiat Rzeżycki, a dekanaty Przedlucyński i Za-lucyński powiat Lucyński. W braku dokładnej statystyki przytaczamy jeszcze, że w tych 6-u dekanatach, liczących 59 parafij, 9 filij i 48 kaplice, liczono w r. 1900 ogółem 254 243 katolików rzymskich, z których na 19 parafij powiatu Dźwińskiego przypada 102 000, na 24 parafij powiatu Rzeżyckiego 80 243, a na 16 parafij powiatu Lucyńskiego przeszło 72 000. O stanie Kościoła na I-ach polskich arcybiskup Wacław Żyliński w r. 1860, a biskup Franciszek Symon w r. 1896 wyrazili się w sprawozdaniach z wizyt pasterskich nader zaszczytnie, nazywając tę prowincyę „perłą archidyecezyi Mohylewskiej”.—Pod względem historycznym na wzmiankę zasługują zwaliska zamków: wolkenburskiego, dyneburskiego, ruszendorfskiego, rzeżyckiego, lu-cyńskiego i maryenhauskiego. Powiat Drysień-ski gubernii Witebskiej w d. 19 lutego 1861 r., staraniem całej osiadłej tam szlachty, urzędow-nie zaliczony został do Inflant polskich i usamo-wolnienie włościan przeprowadzono w nim w taki sam sposób jak w powiatach Dyneburskim (obecnie Dźwińskim), Rzeżyckim i Lucyńskim, stanowiących właściwe I. polskie. To też jedynie z tego powodu Słownik geograficzny Se-mienowa powiat ten białoruski do inflanckich powiatów gub. Witebskiej zalicza.

IV. Inflanty szwedzkie, czyli gubernia I n-f 1 a n c k a (po niemiecku Livländisches Gouvernement, po rossyjsku Lifłandskaja gubernia, po łotewsku Wyds-ziemie), leżą między 41° i 45° geograficznej długości wschodniej a 56° i 59 geograficznej szerokości północnej. Graniczą na północ z Estonią, na wschód z Ingerinanlandyą czyli gubernią Petersburską (od której ją przedziela rzeka Narowa, a także olbrzymie jezioro Pejpus, przecięte wzdłuż, niemal w środku, linią graniczną) i gubernią Pskowską (od miejsca, w którem Pejpus zlewa się z jeziorem Pskowskiem), tudzież częścią guber- towną zmianę temperatury, zepsutą paszę i duszne nii Witebskiej, „Inflantami polskiemi” nazwaną, pomieszczenie zwierząt. Raz przebyta I. uod-a mianowicie powiatem Lucyńskim; na południe parnia ustrój prawie na całe życie zwierzęcia.

J. K—kiewicz.

1879).

Zarazek, wydzielony z ustroju, jest nietrwały i ginie prawdopodobnie w kilka tygodni. Okres wylęgania (inkubacyi ob.) I-zy trwa 4—7 dni. Choroba rozpoczyna się raptownie. Ciepłota w ciągu jednego dnia podnosi się do 40°, wzmaga się następnie i dochodzi do 41°, a nawet 42°. Z małemi wahaniami silna gorączka trwa do 6 dni, następnie ciepłota się obniża. Równocześnie z podniesieniem ciepłoty występują inne burzliwe zjawiska. Zwierzę traci apetyt, humor, staje się ociężałem i sennem. Opuszcza łeb i nosem o żłób się opiera. Liczba uderzeń tętna powoli się powiększa, dochodzi od 80—100, ale za to w miarę ustępowania choroby powoli się zmniejsza. Zwierzę szybko traci siły, występuje ogólne osłabienie umięśnienia. Chód chorego niepewny, chwiejny, zauważyć się dają drgawki mięśni, a niekiedy i zjawiska porażenia zadu. Gruczoły podszczękowe nabrzmiewają. Trawienie szwankuje. Zwierzę poziewa, traci apetyt. Z początku występuje zaparcie, a następnie rozwolnienie i niekiedy kolka. Oczy załzawione, powieki przymknięte obrzękają, stają się gorącemi i bolesnemi. Łącznica i rogówka zaczerwienione i zabarwione na żółto. Błony śluzowe kanału oddechowego przedstawiają zmiany kataralne: z nozdrzy wydziela się śluz. Oddech przyśpieszony i zauważyć się daje kaszel. W dalszym przebiegu choroby działalność serca słabnie, wskutek czego na nogach, moszuie i pod brzuchem występują obrzęki, które znikają powoli, w miarę ustępowania choroby. Pomimo burzliwych zjawisk przebieg I-zy bywa pomyślny. Po 10—14 dniach następuje wyzdrowienie. Choroba rzadko przeciąga się do 6 tygodni. W rzadkich wypadkach, szczególnie, gdy chore na I-zę zwierzę używane bywa do pracy, lub nie ma odpowiedniego pomieszczenia, występują niepożądane powikłania, jak oto: zapalenie płuc, kiszek, ochwat i porażenie. Śmiertelność przy I-zy niewielka, dochodząca zaledwie do 5°/₀. Przy normalnym przebiegu I-zy leczenie jest zbyteczne. Zaleca się przewietrzanie stajni i spokój. W ciężkich przypadkach choroby wskazane jest leczenie symptomatyczne. Niezbędne jest oddzielanie zwierząt chorych od zdrowych, wezwanie weterynarza, a następnie dezynfekcya pomieszczenia.—Literatura: H. Kotłubaj „We-terynarya gospodarska” (Warszawa 1896); F. Fridberger i. E. Fröhner „Lehrbuch der speciell. Pathologie u. Therapie der Hausthiere” (Sztut-gard 1900).

Influxus physicus, termin utarty w filozofii scholastycznej i dosłownie oznaczający: wpływ naturalny. Tak nazywano wpływ wywierany przez jedną substancyę na inną substancyę odmiennej natury, przedewszystkiem zaś wpływ duszy na ciało i odwrotnie, niekiedy udzielanie się ruchu od jednego ciała innemu. Pogląd, że różne substancyę mogą w drodze naturalnej wzajemnie działać na siebie, przeciwstawiano innemu, bardzo upowszechnionemu w metafizyce, poglądowi, że różne substancyę nie mogą wzajem działać na siebie, że zatem dla objaśnienia zgodności lub równoległości zmian w ciele i duszy należy przypuścić udział czynnika nadprzyrodzonego, któryby działał jednocześnie na obie substancyę (influxus hyper physicus — wpływ nadprzyrodzony). Descartes pisze: „Wyobraźmy tu sobie, że głównem siedliskiem duszy jest wyrostek szyszkowy (glandula pinealis, conarium), znajdujący się w środku mózgowia, skąd wysyła promienie po całem ciele, działania duchów (spirituum), nerwów i samej krwi, która, ulegając wpływom duchów, może wpływy te roznosić po tętnicach do wszystkich części ciała” („Passiones animae” I, 34). Baumgarten określa: „I. physicus est actio substantiae in sub-stantiam extra” („Metaphysica” 1739, § 211). Przeciwnikami tej doktryny byli okkazyona-liści (ob.), którzy utrzymywali, że Bóg jest jedyną przyczyną wszystkich zmian zachodzących w ciałach i duszach. Szczególnie Leibniz zwalcza doktrynę I. physici: „C’est cacher le miracle sous des paroles qui ne signifient rien” („Die philosophischen Schriften” wyd. Gerhardta 1875 —1890, tom III 354). Kant upatruje w doktrynie I. physici błąd, polegający na fałszywem zgóry założeniu, że istnieje przenoszenie sił z jednych substancyj na inne; nie jest to system filozoficzny, lecz raczej zaprzeczenie wszelkiej filozofii („De mundo sensibili”, sectio IV §17). W nowszych czasach przedstawicielami tego poglądu byli: odnowiciel dualizmu Descar-tesa, Antoni Günther (1785 — 1863), ze swoją szkołą, i Emmanuel Herman Fichte (syn, 1797—

Ad. M.

In folio, ob. Folio.

Informata Conscientia, czyli sententia ex informata conscientia {lata)—jest to nazwa dawana przez kanonistów wyrokowi biskupa, wydanemu na podwładnych sobie duchownych, „ex-tra-iudicialiter”, to znaczy bez poprzedniego pro cesu sądowego, jedynie na mocy własnego, poza-sądownie nabytego, przeświadczenia o winie. Biskupom zawsze służyło prawo karania przewinień poddanego sobie kleru, ale przez długie wieki tylko po przeprowadzeniu całego kanonicznego procesu wedle przepisów, już przez najdawniejsze synody ściśle określonych. Władzy pozasądowego działania w sprawach karnych odmawiały biskupom synody, a nawet papieże, jak Aleksander III, Innocenty III, Grzegorz II. Bez przewodu i wyroku sądowego mogła karać jedynie tylko głowa chrześciaństwa, papież. Ponieważ jednak taka praktyka nadzwyczaj utrudniała rządy biskupie i odbierała możność karania przewinień tajemnych, sądownie udowodnić się niedającycli, postanowił tedy sobór Trydencki władzę biskupią pod tym względem rozszerzyć i w pewnych, ściśle określonych, przypadkach dozwolić im pozasądowego karania

s. K.

przewinień kleru właśnie „ex informata conscieu-tia” (Rozdz. I sessyi XIV „De reformatione”). Lubo w tekście dekretu nie znajdujemy powyższego wyrażenia, nazwa ta wszakże wkrótce po soborze przyjęła się u kanonistów, gdyż istotnie wyrok biskupa pozasądowy opiera się na osobistem, sumiennem zbadaniu sprawy i powziętem stąd przeświadczeniu, — wypływa zatem „ex informata conscientia”. Na podstawie soboru Trydenckiego późniejsze rezolucye kongregacyj i prace kanonistów ustaliły następujące zasady: 1) Władza wydawania wyroków „ex i. c.” daje biskupowi prawo: a) niedopuszczania do przyjęcia święceń kleryka, o którego przewinieniu pozasądową ma wiadomość; b) suspendowania duchownych już wyświęconych od wykonywania czynności z ich stanem, godnością, urzędem połączonych.— 2) Ta władza służy nietylko biskupom, lecz: a) kapitule i wikaryuszom kapitular-nym (por. Bargillat „Praelect. iur. can.” str. 822 i nast. 1516); b) wszystkim, którym biskup udzieli specyalnej do tego delegacyi; c) przełożonym zakounym (por. napis cytowanej instrukcyi, jako też dekret św. kongregacyi biskupów i zakonników z d. 5 marca 1886 r.).— Warunki konieczne do wykonywania tej władzy są następujące: a) przewinienie musi być tajemne, gdyż w przeciwnym razie sądowego procesu wymaga (por. Instrukcya św. Kongregacyi bisk. i zak. dekret, z d. 11 czerwca r. 1880. „Acta s. Sedis” t. 14 str. 299 i nast.); b) przewinienie musi być ciężkie, tak, aby podpadało pod łaciński wyraz „crimen” (por. „Arndt. 1. c.” str. 6 — 15); c) oczywiście, biskup i inny przełożony musi być faktu zupełnie pewnym, gdyż ta pewność właśuie rozumie się przez „informatio conscien-tiae”; d) poprzedniego napomnienia winnego nie potrzeba, lubo duch łagodności, w kościelnych rządach panujący, takiego upomnienia wymaga; e) wyrok ma być doręczony na piśmie, co wprawdzie nie prawem ustanowione, ale przez zwyczaj wprowadzone zostało (por. św. Alfons teol. mor. VII, 317); f) pismo ma zawierać dokładne określe nia rodzaju, granic, czasu trwania suspensy (por. Bargillat 1. c. str. 1519); g) przełożony wydający wyrok „ex informata conscientia” nie jest obowiązany podwładnemu wyjawiać powodu tego kroku (por. Bened. XIV 1. c. str. 4). — 4) Skutki wydanego wyroku są następujące: a) duchowny suspendowany „ex in. c.”, a mimo to spełniający funkcye swego urzędu, popada w „ir-regularitatem” (ob.), Stolicy Św. zarezerwowaną, zupełnie tak samo, jakgdyby został suspendowany wyrokiem sądowym (por. św. Kong. soboru z d. 8 kwietnia r. 1848); b) od wyroku suspensyi, „ex in. c.” wydanego, nie wolno winnemu apellować do wyższej instancyi; może się on tylko odwołać do Stolicy Św. (por. Bened. XIX 1. c.). — Por. Molitor „Ueber die Sentenz des Bischofs ex inf. consc.”; Kober „Die Suspension”; Santi „Jus can.” V; Stremler „Traité des peines

Ęno. po-w. i 1 ustr Zosz. *>40 T. XXX.

ecclésiastiques”; Pierantonelli „Praxis fori eccJ.”; Ferraris „Bibliotbeca” (pod wyrazem Suspensio tom VII).

Infraczerwone promienie, promienie po-zaczerwone, promienie cieplikowe, promienie słabszej łamliwości aniżeli promienie czerwone, przypadające zatem w widmie poza czerwienią; ob. Widmo, Ciepło promieniste.

Infralapsaryanie. Surowość doktryny kalwińskiej o absolutnej, odwiecznej predestynacyi jednych ludzi do chwały, drugich na potępienie wywołała wśród samych kalwinistów oppozycyę przeciw doktrynie mistrza, a na jej czele stanął uczony mieszczanin z Amsterdamu, Teodor Koornheert. Wkrótce przyłączyła się do niego spora garstka współwierców, przedewszystkiem predykanci z Delft, i za ich współdziałaniem zapadło nowe orzeczenie w kwestyi przeznaczenia: Bóg przeznaczył wprawdzie wyrokiem nieodmiennym jedną część całej Ludzkości do chwały, a drugą do piekła, wszakże wyrok ten jest zupełnie sprawiedliwy, gdyż nie wydany od wieków, lecz dopiero po upadku (infra lapsum; stąd I.) pierwszego człowieka, tak, iż grzech pierworodny był właśnie powodem tego strasznego wyroku. I. zostawali w przeciwieństwie do „prawowiernych”, którzy, zgodnie z nauką genewskiego mędrca, zwali się Supralapsaryanami z powodu, iż utrzymywali odwieczność predestynacyi, poprzedzającą grzech pierworodny (supra lapsum).—Por. Bergier-Gönnet „Diction. deTheol.” (3 p. 173, Paryż 1852); Wetze i Welte „Kir-chenlexicon” (t. 6); Schröckh „Kirchengesch. seit der Reform.” (t. V); Hergenröther „Kircheng.” (t. II p. 389).

Infuła (u Rzymian także vitta zwana, po grecku arś[ip.a), nakrycie głowy, wyrabiane z białej, rzadko tylko z czerwonej, wełny, jakiem, bądź w rodzaju dyademu, z szerokiej wstęgi złożonego, przepasywano czoło, bądź też, jak turbanem, naokoło głowę obwijano; po obu stronach głowy zwieszały się nadto szerokie wstęgi (Serv. ad Verg. Aen. 10, 538). Infuła była oznaką świętości, nienaruszalności, przedewszystkiem zaś kapłańskiej godności (Cic. Verr. 4, 50); z tego porodu nosiły ją także westalki, a w późniejszych czasach zdobili się nią (inf. imperialis) i cesarze, jako też najwyżsi dostojnicy państwa i namiestnicy cesarscy (sacrosancti). Pierwotne znaczenie tego religijnego zwyczaju, symbolizującego zrazu pokorne błaganie, a w dalszym dopiero rozwoju świętość nietykalną, przebija się wyraźnie w tem, że nosili ją także błagający opieki, litości (Caes. Bell. civ. 2, 12; Tac. Hist. 1, 66), nosili posłowie ze zleceniem wyproszenia pokoju, i że przyozdabiano nią także zwierzęta ofiarne, a nawet przedmioty nieżywotne, znajdujące się w miejscach poświęconych, jak np.: ołtarze, podwoje świątyni; Liwiusz (30, 36) wspomina, że kartagińscy posłowie, gdy wy-

122

takiemi infułami przyozdobili.

infułatem.

jej I-i-

ruszyli do Kzymu z prośbą o pokój, okręt swój

S. Drz.

Infuła, w języku liturgicznym Mitra, jest to kościelne nakrycie głowy biskupów, z prawa im przysługujące, i wyższych prałatów—na mocy przywileju. Polska nazwa wzięta jest od zawo-ju (infuła) rzymskich ofiarników, którego końce (vittae) z tyłu spadały na ramiona. Początek mitry ginie w pomrokach wieków. Mojżesz, wiemy z Księgi Wyjścia, używał mitry, zarówno jak i inni ofiarnicy żydowscy; kiedy w Kościele poczęto jej używać—niewiadomo. Formy I-y są rozmaite: w Kościele wschodnim ma ona kształt czapki książęcej, w rzymskim stożkowata, pośrodku wpoprzek rozdzielona — z przodu i z tyłu przedstawia ostrołukową płaszczyznę, zakończoną u góry złotą szyszką lub krzyżykiem; z tyłu spadają od niej na ramiona dwie taśmy (vittae infulae) z tej samej, co i mitra, materyi. Zresztą i w Kościele zachodnim różni się I. co do formy; forma francuska ma kształt więcej trójkątny. Od X wieku weszła w powszechne użycie biskupów. Ceraemoniale Episcoporuni zna tylko jeden jej kolor, biały, a różnicę stanowi bogactwo ozdób. Wskutek wyjątkowych chińskich zwyczajów I. używana w Chinach jest koloru czarnego. I-y używa z prawa papież podczas mniejszych uroczystości zamiast tyary, oraz biskupi; prałaci nieposiadający godności biskupiej noszą I-ę tylko na mocy przywileju, który przywiązauy jest już-to do urzędu, jak np. opat benedyktynów i cystersów, protonotaryusz apostolski, już do poszczególnych kościołów, np. Opatów, Ołyka, Łask; rzadko udzielany bywał

osobiście. Duchowny używający I-y nazywa się

s. Pł.

Infułat, ob. Infuła.

In fundo, ob. Wieża.

Infusoria, ob. Wymoczki.

Infuzya (z łac. Infusio = wlewanie). Mianem tem oznaczamy wlewanie do ustroju ludzkiego płynów leczniczych drogą niezwykłą w celu wprowadzenia ich śpiesznego do krwi, bez pośrednictwa ust i żołądka. I-ę wykonywać można: 1) wprost do żyły, 2) do jamy otrzewnej, 3) do odbytnicy i 4) pod skórę, t. j. do tkanki łącznej podskórnej. Lecznictwo spółczesne wyłącznie prawie posługuje się tylko sposobami 1 i 4.—Wlewanie leków płynnych wprost do żył, znane już w połowie drugiej wieku XVII, połączone jest z wielu trudnościami i łatwo stać się może przez lada uchybienie niebez-piecznem dla chorego; dlatego też wykonywać je można tylko z powodzeniem w klinikach i w oddziałach szpitalnych wzorowo urządzonych, mając pod ręką pomocników biegłych i dobrze wyćwiczonych; sposób zaś czwarty, równie skuteczny, a od r. 1886 rozpowszechniony, może być wszędzie łatwo wykonywany, gdyż nie wymaga ani przyrządów sztucznych, ani też biegłości takiej, jak pierwszy. Jako płyn do I-i służy dziś wyłącznie t. z w. roztwór fizyolo-giczny soli kuchennej (0.6°/₀), w wodzie przekroplonej i wyjałowionej; wlewa go się pod skórę za pomocą igły grubej, wzdłuż przewierconej, połączonej cewką kauczukową z lejkiem, albo z irrygatorem (ob.). Ilość wlanego w ten sposób płynu, wedle wskazań leczniczych, wynosić może V₄ do iya litra naraz. Płyn wlany w tkankę podskórną wessany bywa bardzo szybko i dostaje się do obiegu krwi wprost, nie podlegając przytem zmianom, którym-by uledz musiał zadany przez usta. — I. wskazana bywa po silnych bardzo krwotokach, gdy chodzi o szybkie przywrócenie ilości utraconej krwi, wtedy najlepiej, jeśli można, wstrzykiwać należy płyn wprost do żyły. Dawniej w razach takich stosowano przetaczanie krwi (ob. Transfuzya). Znakomite usługi oddaje też I. w «»truciach niektórych, np. tlenkiem węgla (zaczadzenie), w tym razie jednak I-ę poprzedzić powinien obfity upust krwi zatrutej. Z powodzeniem stosowano również I-ę wielokrotnie przeciw niektórym chorobom zakaźnym (np. gorączka połogowa), jako i w cholerze, aby usunąć śmiercią grożące zgęstnienie krwi, wywołane nader obfitemi wypróżnieniami. I. służy też do t. zw. przepłó-kiwania ustroju, powtarza ją się w celu tym kilkakrotnie, wlewając w pewnych odstępach czasu pod skórę znaczniejsze ilości płynu wyżej wymienionego, który następnie prędko wydziela się jako mocz i pot. — W weteryna-ryi I. również stosowana bywa, dawniej wyłącznie tylko do żył, obecnie także podskórnie. — (Por. Injekcya i Transfuzya), gdzie pomieszczone razem będą wiadomości historyczne, zarówno dotyczące tej operacyi jak i pokrewnej

Dr j. p.

Inga DC., Strzygoń, rodzaj z rodziny Strąkowych (Leguminosae), podrodziny Czułkowatych (Mimosoidae), obejmuje gatunki drzewiaste lub krzewiaste z liśćmi pojedyńczo-pierzastemi, z 2— 6 parami listków i ogonkiem, często uskrzydlonym; kwiaty duże, kutnerowate, białe lub żółte, zebrane w kuliste baldachy, główki lub jajowate albo wydłużone kłosy. Strąki rozmaitych kształtów, przeważnie ze zgrubiałemi szwami i słodkim miąższem owocowym. I. vera rośnie w Ameryce Środkowej i w Indyach Wschodnich; pospolitem drzewem jest na Jamaice i na Trynidadzie. Owoce służą na pokarm, drzewo na wyroby, a kora ma zastosowanie w garbarstwie i farbierstwie. I. spectabilis Willd., drzewo pa-namskie, hodowane też w Nowej Granadzie dla wielkich (60 cm.) i smacznych owoców. I. Marthae Spr. wydaje owoce obfitujące w kwas garbnikowy i dlatego używane w przemyśle. I. biglobosa Willd. rośnie w Afryce podzwrotnikowej i dostarcza nasion mączystych, przyjemnie gorzkiego smaku, które jako t. z w. kawa su-dańska są spożywane w znacznych ilościach

z. z.

s. s.

przez Negrów. I. Fenilli DC. i I. edulis Mart, wydają słodkie, smaczne strąki.

Ingadinum, nazwa średniow. łaciii. doliny Engadin w Szwajcaryi.

Ingaevones (a słuszniej prawdopodobnie In-gvaeones, w starogermańskiem brzmieniu: In-gwiaiwen), nazwa jednego z trzech głównych plemion germańskich, którego protoplastą, według Tacyta, Germ. 2, miał być Mannus, syn Tuiskona. Na niemieckiem wybrzeżu morza Północnego znał ich już w IV wieku przed Chr. Pytheas, grecki podróżnik. Plemię owo obejmuje z pewnością szczepy germańskie, mówiące najstarszym dolnoniemieckim, a szczególnie sta-rofryzyjskim i starosaskim, dyalektem, zamieszkałe na wybrzeżach morza Północnego i Bałtyku, pomiędzy Renem a Odrą; należą więc do nich: Fryzowie, Chaukowie, Ampsiwaryj-czycy, Brukterowie, A ngri w ar yj c zy cy, Saksonowie, Anglowie, Jutlandczycy i Teutonowie. Anglowie, Jutlandczycy i wielka część Saksouów, mianowicie holsztyńskich, którzy w I wieku po Chr. ściślejszy związek religijny pomiędzy sobą tworzyli, wyruszyli w V i VI wieku do Anglii i zlali się tam w jeden naród Anglosaksonów. Saksonowie, którzy pozostali w Niemczech, zdobywszy Westfalię i Starą Marchię, utworzyli znowu, amalgamując się z podbitemi szczepami frankońskiemi i tu-ryngijskiemi, jeden osobny naród, który wszakże od czasów podbojów Karola Wielkiego rozwinął się w szczep dolnoniemiecki jako odnoga głównego pnia niemieckiego. Fryzowie zaś, w kontraście do narodu niemieckiego, dochowali do dzisiaj charakterystyczne swe znamiona. s- Drz

Ingannati Pietro degl’, malarz włoski szkoły weneckiej z pierwszej połowy XVI w. Znany jest tylko jeden obraz jego, przechowywany w muzeum berlińskiem: Madonna w otoczeniu świętych.

Inge Stenkilsson (lub Stary), król szwedzki (f ok. 1111). W chwili śmierci ojca swego, Stenkila Ragnvaldssona (ok. 1066), był jeszcze za młody, aby objąć rządy, i wstąpił na tron wraz z bratem swym Hallsteinem dopiero w 1079. Był gorliwym chrześcianinem: to też wkrótce wypędzili go poganie za to, że nie chciał składać ofiar bogom; schronił się do Westergocyi, wrócił jednak po trzech latach, zabił szwagra swego, uzurpatora Blot-Sveina, propagował dalej chrystyanizm i zaprowadził dziesięcinę około 1081. Wojował potem z królem norweskim Magnusem Berfoettem, który chciał zagarnąć kraje nad jeziorem Wenern i około Goeta-Elf; wojna skończyła się zjazdem z Magnusem i królem duńskim w Konungahella (1101), na którym uchwalono, że wszystkie trzy państwa zostaną w dawnych granicach. Wydał potem za Magnusa córkę swą, Małgorzatę.

Inge Hallsteinsson, król szwedzki, wstąpił na tron około r. 1111 i rządził wspólnie ze swym bratem, Filipem, do jego śmierci (1118), później sam. Otruto go w Ostrogocyi w 1125. Na nim wygasła w linii prostej dynastya Stenkila. Wdowa po nim, Ulfhilda, zaślubiła króla Sverkera czyli Soerkviego, założyciela nowej dynastyi.

Inge Haraldsson Krokrygg (Garbaty), król Norwegii (* 1135 —f 1161). Był synem króla Haralda Gillego; po zamordowaniu ojca (1136) okrzyknięto go królem wraz z bratem Sigurdera Mundem, później (1142) z drugim bratem, Eystei-nem. Podczas jego małoletności władzę wykonywali magnaci, którzy pokonali pretendentów, Sigurda Slembidyaka i Magnusa Blindego, w bitwie pod Langoesundem (1139), ale wkrótce wybuchły nieporozumienia pomiędzy trzema królami. Sigurd Mund zginął w czerwcu 1155, a Eystein 21 sierpnia 1157. Gregorius Dagsson, który był po stronie króla I-go, pobił pod Konungahella (1159) nowego pretendenta, Hakona Herdibreida, syna Sigurda Munda; zginął jednak w styczniu 1161, a I. w miesiąc później w bitwie pod Oslo. Następcą jego był krewny, Magnus Erlingsson, wnuk króla Sigurda Jorsalafare-go. Sagi chwalą jego roztropność i szlachetny charakter.

Inge Bardarson, król norweski (* 1185— f 1217). Był synem potężnego magnata, Barda Guthormssona z Reinu, i Cecylii, siostry króla Sverrego; po śmierci wnuka tego ostatniego, Guthorma Sigurdarsona (1204), obrała go na króla partya Birkibeinów, pominąwszy starszego jego brata przyrodniego, Hakona Galina. I. podzielił jednak tron z Hakonem. Musieli walczyć z królem Baglów, Filipem Simonssonem, aż do układu w Hoitingsoe, na mocy którego oddali mu Vik (pobrzeża zatoki Chrystyanii). I. był chorowity i przez pierwsze lata panowania zostawiał rządy prawie zupełnie w ręku Hakona Galina, który umyślił go strącić z tronu; śmierć Hakona (1214) położyła koniec tym zamiarom. W ostatnich latach panowania I-go do wielkich wpływów doszedł był młodszy brat jego, książę Skule Bardarson. I. był człowiekiem dobrym i bardzo przez lud lubionym. Następcą jego był Hakon Hakonarson, wnuk króla Sverrego.

Ingeborga, królowaFrancyi (*ok. 1176—f 1237 lub 1238). Była córką króla duńskiego Waldemara I i Zofii, księżniczki ruskiej. W 1193 zaślubiła Filipa Augusta, króla Francyi, spekulującego na dawne prawa Duńczyków do korony angielskiej; lecz prędko bardzo król nabrał wstrętu do I-i i w trzy miesiące potem powolni biskupi dali mu rozwód. Gdy Innocenty III został papieżem, zażądał od Filipa Augusta powrotu prawowitej małżonki i wypędzenia Agnieszki z Meranu, którą był później zaślubił (1198). Przez dwa lata król opierał się klątwie i in-terdyktowi, wreszcie ustąpił (1200). Miał nadzieję uzyskać rozwód formalny; gdy go nie dostał, zamknął I-ę w więzieniu, skąd wypuścił ją do-

s. s.

piero w 1213. Po śmierci Filipa Augusta (1233)

I. usunęła się do Corbeil, gdzie pozostawała do śmierci, oddając się dewocyi.    .

Ingeborga Hakonsdottir, regentka Norwegii i Szwecyi (* 1301—f 1360). Była córką króla Norwegii Hakona V Magnussona; w 1312 wydano ją za księcia Eryka Magnussona, któremu wniosła w posagu Vaermland i część Westergo-cyi. Syn jej, Magnus Erikson (* 1316), odziedziczył w 1319 tron norweski po śmierci Hakona V; w kilka miesięcy potem okrzyknięto go królem Szwecyi. Mąż I-i został zamordowany w 1318; objęła więc władzę w imieniu syna swego, ale w 1323 liga magnatów usunęła ją od rządów. W 1327 wyszła powtórnie za mąż za Duńczyka, Knuta Porsego, księcia Hal-landu (+ 1330).

Ingegneri Angiolo, poeta włoski (* około r. 1550 w Wenecyi — f po 1613 w Rzymie).

R. 1572 przełożył oktawami „Remedia Amoris”

Owidyusza (wyd. 1-e w Awenionie 1572, 2-e w Bergamo 1604).— R. 1588 na dworze książęcym w Ferrarze grano jego pastorałkę „La dan-za di Venere”, która się tak podobała Ferran-towi Gonzadze, iż, powziąwszy dlań wielką sym-patyę, zaprosił go na dwór swój do Guastali.

Później się udał do Rzymu, gdzie przyjął służbę u kardynała Aldobrandiniego, u którego zapoznał się i zaprzyjaźnił z Tassem i, jak wieść niesie, uchował od zatraty część jego poematu „Sette Giornate del mondo creato”; dzięki jemu też r. 1581 wyszło pierwsze wydanie Jerozolimy wyzwolonej (w Parmie). R. 1599 był na usługach dworu urbińskiego; 1600 osiadł w Turynie; w r. 1613 wyszły jego „Versi alla vene-ziana” (Wenecya). Inne jego utwory są następujące: tragedya „Tomiri” (Neapol 1602 i 1607); traktat w trzech księgach „Del buon segretario”

(Rzym 1594) i rozprawa o poezyi dramatycznej („Discorso délia poesia rappresentativa e del modo di rappresentare le favole sceniche” w Ferrarze 1598), w której napada na „Pastor fido”

Guariniego.    *

Ingegno, właściwie Andrea di Luigi albo d’Aldovigi z przydomkiem Ingegno, malarz włoski, rodem z Assyżu, z drugiej połowy XV wieku. Wiadomości podane o nim w drugiem wydaniu Vasariego (1568) okazały się błędnemi.

W r. 1505 I. był prokuratorem, w 1510 syndykiem, a w 1511 podkomorzym papieskim.

Siady obrazów jego zaginęły. Jedyny obraz z podpisem Ingegna („Andreas Aloysii pinxit”), widziany przez Rumohra 1821 r. u jakiegoś handlarza, nosić miał cechy szkoły Mikołaja Alunno da Foligno. Też same cechy mają madonny, dotąd istniejące w Assyżu na „Via Su-perba” oraz na łuku pod sklepieniem, przy kaplicy św. Andrzeja. Pomiędzy obrazami przy-wiezionemi z Włoch przez Napoleona, figurowała także w katalogu luwrskim Przenajświętsza Rodzina przez „Ingegno d’Assisi”. Inny obraz, odmiennego charakteru, Matka Boska z dzieciątkiem, istniejący pod nazwą 1-a w Rzymie, w pałacu Konserwatorów, dawniej przypisywany był malarzowi Pinturicchio, obecnie przez krytykę zaliczany jest do kategoryi obrazów, ochrzczonych nazwą Fiorenzo di Lorenz o. — Por. Ruhmor „Italienische Forschungen” (T. II); A. Cristofani „Delle Storie d’Assisi” (Assyż 1866, Tom IV).

Ingelheim (Ober-I. i Nieder-L), dwa blizko siebie położone miasteczka w hessko-darmsztadz-kiej prow. Rheinhessen, w pow. Bingen. O b e r -1., nad Selzą, otoczone murami, ma 3 279 mieszk. (1890), przeważnie ewangielików; posiada romański kościół ewangielicki z wielu pomnikami; w okolicach winnice (dobre wino czerwone).— Nieder-L ma 2 688 m-ców (1890). Według podania tutaj urodził się Karol Wielki, który tu w latach 768—774 wybudował wspaniały pałac, ozdobiony 100 kolumnami marmurowemi, rzeźbami i mozaikami włoskiemi, przeważnie darami papieża Hadryana I. Fryderyk I odbudował pałac; Karol IV mieszkał w nim i zostawił go potem palatynowi reńskiemu. W wojnie palatyna Fryderyka Zwycięskiego z arcybiskupem mogunc-kim Adolfem, pałac, podpalony przez Mogunczczy-ków, uległ zniszczeniu.

Ingelow Joanna, poetka angielska (* 1830 r. w Bostonie, w hr. Lincoln). Pierwszym, ogłoszonym przez nią utworem, była „A rhyming chronicie of incidents and feeling” (1850). Za tem poszły: „Tales of Orris” (1860) i zbiorek poezyj „Round of days” (1863), które zapewniły jej sławę. Z późniejszych prac jej poetycznych wymienimy: „Home thoughts and home scenes” (1865); „A story of doom and other po-ems” (1867); „Little wonderhorn” (1872). Inne zbiory jej wierszy wyszły pod tyt. „Lyrical and other poems” (1885 i 1886). Celniejsze dzieła jej prozaiczne są następujące: „Studies for sto-ries” (1864); „Stories told to a child” (dwie se-rye 1866 i 1874); „Mopsa the fairy” (1869, wyd. 5-e 1891); „Of the Skellings” (romans w 4-ch tomach, 1872); „Fated to be free” (1875, 3 tomy); „Don John” (1876, 3 tomy); „Sarah de Berenger” (4 tomy, 1881). I. uchodzi za jedną z najcelniejszych poetek angielskich, za dziedziczkę sławy Elżbiety Browning; ale raczej zbliża się ku Tennysonowi, aczkolwiek jest oryginalną i w pomysłach, i w formie.

Ingeman Bernard Seweryn (* 28 maja 1789 w Thorkildstrup—f 24 lutego 1862 w Kopenhadze), poeta duński. Kształcił się w Kopenhadze; podróżował wiele za granicą; w r. 1822, już jako znany i ceniony pisarz, mianowany został profesorem słynnej akademii w So-rö i na tem stanowisku przez lat trzydzieści pozostawał. Jako poeta należał do najwybitniejszych romantyków duńskich, wstępujących w ślady öhlenschlägera. Z pośród znacznej liczby jego utworów lirycznych, epickich i dramatycz-

w. G.

s. s.

Dr J. P.

nych, niektóre tylko mogą być poczytywane za rzeczy oryginalne i, w zakresie talentu autora, artystycznie skończone. W liryce jego najgodniejsze uwagi są pieśni religijne. Między epickiemi jego poematami wyróżniają się romanse: „Hol-ger Danske” i „Dronning Margrete” (Królowa Małgorzata, Kopenhaga 1836). Dramatyczne litwory I-a (np. Reinald cudowne dziecko i Pasterz z Tolozy), znacznem ale szybko przemi-jającem cieszyły się powodzeniem, jako bardzo jednostronne płody maniery romantycznej. Trwalsze powodzenie miały wzorowane na Walter Skocie romanse I-a: „Valdemar Sejr” (Waldemar Zwycięzca, Kopenhaga 1826); „Erik Menveds barudom” (Młodość Eryka Menvedsa, tamże 1828); „Kong Erik” (Król Eryk, tamże 1833).

Ingen Wilhelm van, malarz hollenderski (* 1651 w Amsterdamie — f około 1715 r.). Kształcił się pod kierunkiem Antoniego Grebbe-ra w kraju rodzinnym, następnie we Włoszech (od 1670 r.) w pracowni rzymskiej Karola Ma-ratty. Podług szkiców tego drugiego mistrza swego I. malował dużo obrazów kościelnych we Włoszech. Po powrocie do kraju otworzył własną pracownię w Amsterdamie; w niej między innymi wykształcił się Albert Spiers, najwybitniejszy z uczniów jego.

Ingenhousz Jan (* w Bredzie d. 8 grudnia r. 1730—f w Londynie d. 7 września r. 1799), lekarz, fizyk i botanik. Od r. 1746 przykładał się do nauk lekarskich w Louvain i tamże w r. 1752 dyplom doktorski uzyskał, poczem jeszcze kształcił się dalej w Lejdzie, Paryżu i Edynburgu, zajmując się nietylko lecznictwem, ale i naukami przyrodniczemi, do których czuł zawsze pociąg osobliwszy. W r. 1756 powrócił do Bre-dy i zabrał się do wykonawstwa lekarskiego; w r. 1765 przeniósł się do Londynu, gdzie głównie pracował naukowo i wkrótce przyjęty był, jako członek, do Royal Society. Ponieważ zajmował się wtedy bardzo czynnie szczepieniem ochronnem ospy (Inoculatio variolae), w r. 1768 powołano go do Wiednia dla zaszczepienia choroby tej dzieciom cesarzowej Maryi Teresy, a gdy tego dokonał szczęśliwie, mianowano go radzcą dworu i lekarzem przybocznym rodziny cesarskiej. Od czasu tego zamieszkał wprawdzie w Wiedniu, ale do r. 1772 mało tam przesiadywał, odbywając bez przerwy nieomal podróże do WTłoch, Szwajcaryi, Prancyi, Hollandyi i Anglii, a podczas nich zajmował się wciąż przeważnie naukami przyrodniczemi. Podczas pobytu dłuższego we Florencyi, z polecenia Maryi Teresy, zaszczepił też ospę dzieciom panującego tam księcia. Wróciwszy ostatecznie do Wiednia, ożenił się tamże z córką profesora

N. J. Jacquina i, zaniedbawszy lecznictwo, wyłącznie prawie zajął się fizyką i botaniką. Pod koniec życia osiadł naprzód na czas pewien w Paryżu, a potem zamieszkał znów w Londynie, gdzie po długiej chorobie żywota ruchliwego dokonał. Na polu działalności lekarskiej największą zasługą I-a jest rozpowszechnienie w Austryi szczepienia ospy, które przed wynalazkiem Jenner a (ob.) było jedynym środkiem, jako-tako chroniącym od tej choroby straszliwej. Większe atoli zasługi położył jako przyrodnik. Ulepszył machinę elektryczną, zastosowując do niej wielkie szyby szklane; z powodzeniem pracował też nad ulepszeniem eudyometru (ob.), oraz czynił doświadczenia liczne nad odżywianiem się roślin, a przy sposobności tej odkrył, że rośliny podczas nocy wchłaniają w siebie kwas węglowy, we dnie zaś wydają tlen; również odkrył prawo rozchodzenia się ciepła za pośrednictwem metali różnych. Z licznych prac I-a na wyszczególnienie zasługują: „Lettres à Mr. Chais sur la nouvelle méthode d’inoculer la petite vérole” (Amsterdam 1760), „Easy methods of measuring the diminution of balk, takiug place on the mixture of common and nitrous air” (w „Philosophical Transactions” 1776), „Experiment upon vegetables, discovering their great power of purifying the common air in sunshine and of injuring it in the shade and at night” (Londyn 1779; po franc, przez autora, Paryż 1780; po niem. Lipsk i Wiedeń 1786; po hollend. Delft 1788), „On the degree of salubrity of the common air at sea, compared with that of the seashore and that of places removed from sea” (w „Philos. Transactions” 1782), „So-me further considérations on the influence of the vegetable kingdom on the animal création” (tamże r. 1782); część pism jego wyszła w przekładzie niemieckim p. n. „Vermischte Schriften” (Wiedeń 1784; tłom. N. K. Moli tor), a także po łacinie w przekładzie J. A. Scherer a p. n. „Miscellanea physico-medica” (tamże 1795).—Por.

M. J. Godefroy „Hetleven van D-r Jan Ingenhousz” (w „Nederl. Tijdschrift voor Geneeskunde” (r. 1875, cz. II, str. 285 i nast.).

Ingenuitas, w łacinie średniowiecznej oznacza wogóle stan ludzi wolnych (czy - to z rodu, czy też skutkiem wyzwolenia z niewoli) w przeciwstawieniu do ludzi niewolnych. W ściślej-szem tego słowa znaczeniu I. znaczy to samo co nobilitas, a więc szlachectwo. W tern znaczeniu też używano tego wyrazu w Polsce. Dr A1- w-

Ingénus czyli Ingenuus Decyusz Leliliusz, jedeu z 30-u tyranów, o których wspomina Tre-belliusz Pollion. Przez cesarza Waleryana, panującego wespół z synem Gallienem, mianowany namiestnikiem Panonii, wielce naonczas przez Kwadów i Sauromatów pustoszonej, podniósł rokosz, korzystając z nieobecności cesarza, zajętego wojną z Persami. Przyłączyły się do niego legiony mezyjskie i obwołały go imperatorem (258). Słysząc o tern syn cesarski i spółregent, Gallien, wyruszył przeciwko uzurpatorowi, legiony mezyjskie pod Mursią (dziś Eszek, Osiek w Sławonii) rozproszył i samego tyrana w boju zabił. Według innych źródeł uzurpator miał

j. f. G.

(ob.).

Ingermania, nazwa średniowieczna łacińska prowincyi szwedzko-finlandzkiej Ingermanlan-dyi, dziś w Ces. Rossyjskiem. ingermanlandya, ob. In gry a.

Ingerslev Jan Wilhelm Krystyan (* d. 22 stycznia r. 1835 w Snesere [wyspa Zelan-dya]), lekarz i historyk duński. Nauki zawodowe ukończył w r. 1859 w Kopenhadze, poczem osiadł w Prästö na wyspie Zelandyi, gdzie od r. 1861 zajął się wykonawstwem lekarskiem. Oprócz wielu prac drobniejszych, ogłosił dzieło obszerne, bardzo ważne dla dziejów sztuki i nauki lekarskiej w Danii p. n. „Danmarks Laeger og Laegevaesen fra de aeldste Tider indtil Aar 1800” (Kopenhaga 1873; 2 tomy).

Dr J. p.

mii narodowej w Nowym Yorku i był jej wice-

s. s.

skończyć śmiercią samobójcy.— Źródła: Eutro-pius „Breviarium hist. Romanae”, Aurelius Victor „De vita et moribus imperatorum romanorum epitome”, Ersch i Gruber „Allgemeine Encyklo-paedie des Wissenschaften u. Künste” (T. XVIII), Pollio Trebellius „Vitae duorum Gallienorum”, „Vitae triginta tyrannorum”.

Ingerencya państwowa (z łac. ingerere se — mieszać się), mieszanie się państwa do gospodarstwa społecznego, do przedsiębiorczości prywatnej w zakresie interesów publicznych, a w szczególności oddzielnych warstw i jednostek, celem utrzymania równowagi społeczno - gospodarczej. To samo co interwencya państwowa

St. A. K.

Dr J. p.

Ingerslev Emeryk (* d. 26 lutego r. 1844 w Viborgu [Jutlandya]), lekarz zasłużony w położnictwie. Od r. 1875 do 1877 był assysten-tem w zakładzie położniczym w Kopenhadze; w r. 1879, po obronieniu rozprawy „Bidrag til Eklampsiens Aetiologie Prognose og Behandlin*”, uzyskał dyplom doktorski i objął posadę lekarza miejskiego w stolicy duńskiej; w r. 1881 został docentem położnictwa, następnie profesorem. Od r. 1878 należy do redakcyi cenionego pisma „Hospitals Tidende”, w którem zwykle ogłasza prace swe treści położniczej i ginekologicznej, pisuje też dla innych wydawnictw lekarskich, duńskich i niemieckich.—Z prac jego obszerniejszych na uwagę zasługuje „Die Geburtszange. Eine geburtshülfiiche Studie” (Sztutgard 1891).

Ingeweiler, miasto w Alzacyi dolnej, w pow. Zabern (Saverne), u stóp Wogezów, nad rzeką Moder; 2 256 in-eów (1890); ma browar, garbarnię i fabrykę zapałek.

Ingewonowie, ob. Ingaevones.

Ingham Karol Kromwell, malarz irlandzki (* 1796 w Dublinie—f 1863 w Nowym Yorku). W 20-ym roku życia emigrował do Ameryki, gdzie w Nowym Yorku zasłynął jako wybitny portrecista. Ważniejsze dzieła jego pędzla są: portret La Fayette’a, Śmierć Kleopatry, Przebudzenie ze snu, Kwiaciarka, i wreszcie Czarne pióro. I. należał do założycieli Akade-prezesem.

Inghiramł Tomasz, humanista włoski (* r. 1470 w Volterra — f 1516 r. w Rzymie). Roku 1483 przybył do Rzymu, gdzie odznaczył się jako aktor znakomity w dramatach starorzymskich, których przedstawienia kardynał Riario w swym pałacu urządzał. Szczególniej ulubioną mu była rola Phaedry w tragedyi Seneki pod tym tytułem. R. 1495 towarzyszył kardynałowi Car-vajalo na dwór cesarza Maksymiliana I, który uwieńczył go jako poetę i obdarzył tytułem cornes palatinus. Później papież, Juliusz II, zamianował go dyrektorem biblioteki watykańskiej oraz profesorem wymowy. Tytuł do sławy I-ego stanowią jego poezye łacińskie i mowy. Mowy, z wyjątkiem Pochwały św. Tomasza, były wszystkie ogłoszone dop;ero po jego zgonie. Trzy z nich wydał Amaducci w swoich „Anecdota Litteraria” (Rzym 1773), dwie — Galleti (1777). Portret I-ego, malowany przez Rafaela, znajduje się w Palazzo Pitti we Florencyi.

Inghirami Francesco, archeolog włoski (* 1772 w Volterra — f 1846 w Badia pod Fie-sole). Kształcił się w szkole wojskowej w Neapolu; r. 1799 walczył z Francuzami, później się poświęcił studyom starożytności i został bibliotekarzem w Volterra, a potem we Florencyi. Gdy zburzono opactwo we Fiesole, założył na jego miejscu instytut literacko-artystyczny „Poligrafia Fiesolana”, w celu wyższego kształcenia młodych artystów, oraz wydawania dzieł, traktujących o zabytkach sztuki starożytnej, przez niego opracowanych.—Wymieniamy ważniejsze: „Monumenti etruschi” (Florencya 1820 — 27, 10 tomów); „Galleria Omerica” (1831 —38,

3    tomy); „Pitture dei vasi fittili” (1831 — 37,

4    tomy; wyd. 2-e 1852); „Museo etrusco Chiu-sino” (1833, 4 tomy); „Lettere di etrusca eru-ditione” (1838 — 39); „Storia della Toscana” (1841 — 45, 16 tomów), niedokończona. Prócz tego sporządził dwa wydania dzieła L. Lanziego „Notizie della scultura degli antichi” (Fiesole 1829). Prace I-ego mają dotąd wartość prawdziwą, ze względu na bogactwo materyałów w nich zgromadzonych.

Inghirami Giovanni, astronom, brat poprz. (* 1779 w Volterra—f 1851 we Florencyi), był dyrektorem obserwatoryum w Medyolanie, następnie został profesorem astronomii i dyrektorem obserwatoryum, założonego przez jezuitę Jimenesa w dzisiejszem Collegio dei Scolopj.— Ogłosił: Efemerydy zakryć drobnych gwiazd przez księżyc (1809 —1830); Efemerydy WeDery i Jowisza do użytku żeglarzy, odniesione do południka paryskiego (1821—24); Tablice astronomiczne ogólne (1811); wydał mapę Toskanii (w stosunku 1:200 000) i miał udział w opracowaniu kart nieba, wydanych przez akademię berlińską.    s- K-

s. s.

s. s.

Ingjald Illrâdé (Zły), król szwedzki, ostatni z dynastyi Ynglingów na tronie Upsali, żył w VII wieku. Był synem króla Braut-Oenunda i przyłączył do państwa swego ziemie okoliczne po zamordowaniu i spaleniu najgłówniejszych swych wassalów. Córka jego Asa, wydana za mąż do Skanii, zamordowała swego męża i jego brata. Syn drugiego z nich, Ivar Vidfadme, zwyciężył I-a; pokonany I. podpalił pałac swój i zginął w nim wraz z córką i otoczeniem. Syn jego, Olaf Tretelgja uciekł do Vaermlandu; od niego pochodzą Ynglingowie norwescy.

Ingleby Klemens Mansfield, krytyk angielski (* 1823 w Edgbaston — f 1886 w Londynie), uczył się w Cambridge matematyki i filozofii i był pomiędzy 1855 a 1858 profesorem logiki i metafizyki w Midland - Institute w mieście rodzinnem. I. był jednym z najwybitniejszych angielskich badaczy Shakespeare’a, o którym też napisał szereg cennych artykułów i książek, jako to: „Shakespeare on the Per-kins fabrications” (1859); „A complété view of the Shakespeare controversy” (1861); „The still lion, an essay towards the restoration of Sha-kespeare’s text” (1867, drugie wyd. 1874); „Was Thomas Lodge an actor?” (1867); „Shakespea-re’s Century of prayse” (1874); „Shakespeare's allusionbooks” (1874); „Shakespeare hermeneu-tics” (1875); r Shakespeare the man and the book” (187 7) i „Occasional papers on Shakespeare” (1881). I był też kuratorem domu, w którym się Shakespeare urodził i bardzo czynnym członkiem tow. „New Shakespeare Society”. Literaturę filozoficzną wzbogacił pracami: „Outli-nes of thooretical logie” (1856); „An introduction to metaphysics” (1869) i „The revival of philosophy at Cambridge” (1870). Po jego śmierci wydano jeszcze tom jego „Essays” (1880).

Inglefield Sir Edward August, admirał angielski i badacz krajów podbiegunowych (* 1820 w Cheltenham—f 1894 w Queensgate), wstąpił do marynarki, służył w 1840 w Syryi, później na wodach Ameryki Południowej i Iudyj Zachodnich i brał udział w anglo-francuskiej akcyi na Paranie. Pomiędzy 1852 a 1854 odbył trzy podróże na ocean Lodowaty. W r. 1852 na statku „Isabel”, wysłanym przez lady Franklin, zbadał cieśniny Stith, Wale, Jones i Lancaster. W pierwszej dotarł do 79° szer. półn.; zdawało mu się, że widzi tam przed sobą otwarte morze; co do cieśniny Jones, dowiódł, że jest ona wielką zatoką morską. W 1853 popłynął na parowcu „Phönix” na wyspę Beechey, aby połączyć się z szukającą Franklina wyprawą Belchera; w tej wyprawie zginął francuski oficer marynarki Bellot, który mu towarzyszył na okręcie transportowym „Breadalbane”. I. odwiózł do Europy porucznika Creswella z okrętu Mac Clure’a „Investigator”. Podczas trzeciej podróży, w r. 1854, na tymsamym statku, wystawił Bellotowi pomnik na wyspie Beechey i odwiózł do Europy część załogi Belchera, który cztery ze swych pięciu statków, zostawił był wśród lodów. W r. 1853 I. został kapitanem, w 1875 vice - admirałem, w 1879 admirałem. W 1885 podał się do dymissyi. Napisał m. in. „A summer’s search for Sir John Franklin” (Londyn 1853).

Ingles Jorge, malarz hiszp.zXVw. Malowidła jego, z r. 1455, zdobiły niegdyś ołtarz i kaplice kościoła szpitalnego w Buitrago. Malowidła te istniały jeszcze w końcu XVIII w., a Cean Bermudez, który je oglądał, chwali je bardzo. Jedno ze skrzydeł ołtarzowych, oddzielone wówczas od całości, a przedstawiające margrabiego de Santillane z żoną, modlących się na kolanach, odrestaurowane starannie, było następnie reprodukowane w sztychu przez Selmę.

Ingles Józef, malarz hiszpański (*1718 w Wa-lencyi — f 1786 tamże), uczeń Richartego; był dobrym kolorystą, malował z wielką łatwością i zręcznością. Cean Bermudez wymienia dzieła jego jako jeszcze istniejące wówczas w rozmaitych klasztorach Walencyi, a mianowicie w Mer-cede, w kościele S-go Augustyna i w kościele Campanar.

Inglis Sir Robert Henryk, polityk angielski (* w Londynie 1786 — f tamże 1855). Był z początku sekretarzem lorda Sidmouth i w 1824 zasiadł w parlamencie jako przedstawiciel Dundalku; był członkiem parlamentu do r. 1854. Należał do krańcowych torych i był jednym z najgorliwszych przeciwników emancy-pacyi katolików i reformy parlamentarnej. Był osobistością wpływową w Izbie gmin, gdzie też cieszył się popularnością. Ogłosił drukiem najważniejsze ze swych przemówień.

Inglis Henryk Dawid, pisarz angielski (* 1795 w Edynburgu—f 1835 w Londynie), z początku pracował w handlu, zajął się potem belletrystyką, podróżował i ogłosił pod pseudonimem Derwent Conway „Tales of the Ardennes” (1825); gdy ta książka życzliwie przyjętą została, wydał szereg dalszych opisów podróży, jak oto: „Journey through Norway, Swe-den and Denmark” (1826); „Solitary walks through many lands” (1828); .„Tour through Swi-tzerland, the South of France and the Pyrenees” (1830, 2 tomy); „Spain in 1830”; najlepsza z prac jego (1831, 2 tomy); „The Tyrol, with a glance at Bavaria” (1833, 2 tomy); „Ireland in 1834” (1834, 2 tomy); „The Channel islands” (1835); wszystkie te prace odznaczają się bystrością spostrzegawczą i dobrym stylem. Mniejsze powodzenie miała jego powieść „The new Gil Blas”. Ostatniem dziełem jego było: „Rambles in the footsteps of D. Quixotte” (wyd. pośm. 1837).

Ingman Eryk Aleksander (* d. 14 lutego r. 1810 w parafii Lochteä [Finlandya północna] — f w Helsingforsie d. 14 maja r. 1858),

lekarz, położnik i pediatra. Po odbyciu nauk za- z lewej strony: Czyta i Kruczyna, z prawej: wodowych w Helsingforsie został w r. 1838 li- Tura i Acenguj. Najpierw przepłynęli I-ę aż cencyatem medycyny, poczem niebawem zamia- do Szyłki i Amuru w r. 1654 atamani kozaccy: nowano go lekarzem miejskim w Kristinestadzie. , Bekietow i Paszkow, a w 1735 zbadali ją do-Po napisaniu rozprawy p. n. „Dissertatio exee- i kładniej: Gmelin i Miller, rebrationis foetus in partu legem examinatura” w r. 1842 osiągnął w Helsingforsie stanowisko adjunkta chirurgii i położnictwa. W latach 1842,

B.

Ingoldshy Tomasz, pseudonim; ob. Barham Ryszard Harris.

Ingolf Arnarson, pierwszy kolonizator skandynawski Islandyi. Żył w wieku IX. Wyruszył z okręgu Sogn w Norwegii, gdzie znajdowały się jego posiadłości, aby osiąść na nowo-odkrytej wyspie północnej; wylądował w 874 na połudn. - wschodnim brzegu i zaczął szukać kawałków drzewa, które rzucił był do morza, aby zobaczyć, dokąd je prąd zaniesie. Znalazł je dopiero w 877 w miejscu, gdzie wznosi się teraz Reykjavik. Objął w posiadanie tę miejscowość, podzielił ją między swych towarzyszy i niewolników i urządził pierwszy „thing” (obwód sądowy) na wyspie, obwód Kjalarnes.

1843, 1847 i 1848 dla wydoskonalenia się w nauce podróżował po Niemczech, Francyi i Anglii.

Dr. j. p.

Na początku roku 1858 został profesorem zwyczajnym położnictwa i chorób dziecięcych w Helsingforsie, a wkrótce potem śmierć przedwczesna położyła kres działalności jego. — Oprócz prac mniejszych, drukowanych w wydawnictwach lekarskich, szwedzkich, ogłosił „Om urinfergift-ning hos hafvande, födande och i barnsäng stad-da quinnor” (Helsingfors 1857).

Ingmar, arcybp remijski, ob. Hinkmar.

Ingoli Matte o, budowniczy i malarz włoski (* 1587 w Rawennie — f 1631). Kształcił się pod kierunkiem Benfattiego dal Friso w Wene-cyi, gdzie następnie głównie pracował. Wybitniejsze dzieła jego są: Wieczerza Pańska, w kościele śś. Apostołów i Życie Matki Boskiej, w kościele San Sebastiano.

Ingolstadt, miasto i twierdza pierwszorzędna w obwodzie bawarskim Bawaryi wyższej, na lewym brzegu Dunaju, 368 metrów nad poziomem morza. I. ma dwa zamki, niegdyś rezy-dencye książąt bawarskich, obecnie obrócone na użytek wojskowy; wielki gotycki kościół Najświętszej Maryi Panny, założony w r. 1425, zawierający wiele ciekawych nagrobków; założone w r. 1555 dawne kollegium jezuitów; budynki dawnego uniwersytetu, który, założony w r. 1472 przez księcia Ludwika bawarskiego, stał się wkrótce główną siedzibą teologów jezuickich i przy końcu wieku XVI liczył 4000 studentów. W r. 1800 przeniesiono go do Landshutu, w r. 1826 do Monachium. Nauczali w nim między innymi: Reuchlin, Aventin, Celtes, Locher, Rhe-gius (por. Prantl „Geschichte der Ludwig Maximilians Universität etc.” Monachium 1872). Mieszkańców miał I. w r. 1900 wraz z garnizonem ok. 22000; w r. 1890: 15039 katolików, 2498 protestantów, 80 żydów; w r. 1895 — 21000 mieszkańców. Przemysł ogranicza się wyrabianiem piwa, broni i prochu. Drogi żelazne prowadzą z I-u do Monachium, Ratysbony, Wiirzburga, Ulmu i Augsburga. — I. istniał już około r. 806 po Chr. Rozwinął się bardzo w wieku XIII; był już znacznem miastem, gdy przy podziale w r. 1255 przyłączony został do Bawaryi. Od r. 1392 do 1445 był rezydencyą książąt bawarsko - ingolstadtskich, od r. 1503 należał do Bawaryi Monachijskiej. W r. 1539 ufortyfikowano miasto. W r. 1632 oblegał je napróżno Gustaw Adolf; obrońca miasta, Tilly, zmarł podczas tego

s. s.

Ingoda, po burjacku An gida, po tungusku J engin da, jedna z dwu rzek, z których połączenia się powstaje Szyłka, ma źródło na wschodnim stoku kraju Zabajkalskiego (Czokondo) w okręgu Akszyńskim, zrazu biegnie wzdłuż pasma gór Jabłonnych w kierunku północno-wschodnim aż do miasta Czyty, pod którem skręca ku wschodowi i płynie łukowato aż do stanicy Kniazie - Bieregowaja, gdzie znów się zwraca ku płn.-wschodowi i, połączywszy się z Ononą, tworzy Szyłkę. Długości ma wiorst 560; w górnym biegu, na rozciągłości wiorst 160, przepływa pośród wązkich, urwistych, bardzo malowniczych wąwozów; koryto jej pełne progów i złomów skalnych. Na całej tej przestrzeni pobrzeża I-y są niedostępne i niezamiesz-kane, a stąd też mało znane, szczególniej tam, gdzie się rzeka przedziera przez góry Atadajskie.

W niektórych miejscach wpada do niej mnóstwo dopływów, a zwłaszcza z lewej strony, z gór Jabłonnych. Pod siołem Kluczewskoje szerokość jej wynosi 15—20 sążni; dalej porzecze się rozszerza i jest już zaludnione; śród lata głębokość rzeki nie przenosi stóp czterech, łożysko jej skaliste, a woda przezroczysta jak kryształ. W średnim i dolnym biegu prąd nierównie szybszy niż w górnym, a głębokość przy normalnym poziomie wody nie przenosi 10 stóp.

Poza Czytą szerokość I-y dosięga 30 sążni, dalej, do połączenia się z Ononą, chwieje się między 30 a 80, a szerokość doliny jej dochodzi do 3 wiorst. Na rzece jest wiele wysp, porosłych wikliną, a podczas letniej suszy występują na niej liczne mielizny oraz skały podwodne.

I. spławną jest tylko w średnim i dolnym biegu i służy za drogę handlową dla towarów rolniczych i przemysłowych, wywożonych do kraju Amurskiego. Na porzeczu wytryska wiele źródeł mineralnych, wcale nie—albo mało użytkowanych. Góry nadbrzeżne, porosłe lasem, składają się z granitu, gnejsu, łupku i porfiru; ryb jest mało, lecz dużo raków. Główne dopływy

s. s.

Willego.

s. s.

st. A. K.

T. III str. 421).

oblężenia. W r. 1800 Moreau zburzył twierdzę, w r. 1827 odbudował jednak fortyfikacye król Ludwiki.—Por. Gerstner „Geschichte der Stadt Ingolstadt” (Monachium 1853); Kleemann „Geschichte der Festung Ingolstadt bis 1815” (Monachium 1883).

Ingoni Jan Chrzciciel, malarz włoski (* 1525 w Modeńskiem — f 1608), rywalizował na polu malarstwa z Niccolo del’Abate. Obrazy jego wychwalał w swoim czasie ziomek jego Yedriani.—Porów. L, Vedriani „Raccolta de pit-tori, scultori ed architetti modenesi” (Modena 1662).

Ingouf Piotr Karol, rysownik i sztycharz francuski (* 1746 w Paryżu—f około 1800 tamże). Uczeń J. J. Flipparta, podobnie jak mistrz jego sztychował z zamiłowaniem dzieła Greuze’a, nadzwyczaj dokładnie; cenione zwłaszcza są jego sztychy: Zgoda małżeńska i Dobre wychowanie. Ze sztychów jego podług innych artystów na wyróżnienie zasługują obrazy rodzajowe Freu-denberga, a zwłaszcza Przechadzka wieczorna i Obyczaje współczesne. I. sztychował także portrety, a mianowicie: Piusa VI i rytownika J. G.

s. s.

Ingouf Franciszek Robert, z przydomkiem Młodszy, rysownik i sztycharz francuski (* 1747 w Paryżu—f 1812 tamże), brat poprzedzającego, także uczeń J. J. Flipparta, z którym łączyła go serdeczna zażyłość. Znane są wielkie jego sztychy podług obrazów Rafaela, Ribe-ry, Le Barbiera, Bónazecha i innych. Jego także roboty są tablice, zdobiące znane wydanie urzędowe dzieła o Egipcie: „Description de 1’Egyp-te”. I. sztychował dużo portretów, ważniejsze z nich są: Gerarda Dowa podług własnego jego obrazu, J. J. Russeau’a i Marivaux podług Pou-gina de Saint-Aubina, i Flipparta. Głównie jednakże I. słynął jako rysownik i sztycharz winiet.

Ingra, czyli Iż ora, dopływ Newy, ob. I ż o r a.

Ingram John Keils (*r. 1823 w hrabstwie Donegal, w Irlandyi), profesor angielski literatury, języka greckiego, bibliotekarz królewski i prezes sekcyi statystycznej i ekonomicznej „British Association for the Advancement of Science”. Ogłosił szereg cennych prac literackich, a nadto kilka znakomitych dzieł ekonomicznych, między innemi: „The present Position and Prospects of Political Economy” (Londyn i Dublin 1878); „Work and the Workman” (1886) i „Political Economy” (w „Encyclopeadia Britannica” i w osobnem wydaniu p. n. „Histo-ry of political Economy”). I. był w ekonomiii angielskiej przodownikiem nowych kierunków. Oświadcza się on przeciw metodzie nadmiernie teoretycznej, odrywającej naukę gospodarczą od nauk społecznych, przeciw dedukcyom zbyt bezwzględnym i przeciw niebraniu w rachubę prze-

Enc. powsz. üustr. Zesz. 240. T. XXX.

jawów życia. I. szczególniej jeszcze krytykował doktryny Ricarda i wskazał, że wogóle w całej wiedzy ekonomicznej dokonywa się w czasach najnowszych przełom wydatny.

Ingrassias Jan Filip (* r. 1510 w Recal-buto pod Palermem—f w Palermie d. 6 listopada r. 1580), lekarz znakomity i słynny anatom. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Padwie i tamże w r. 1537 dyplom doktorski osiągnął; wkrótce potem został profesorem lecznictwa teoretycznego i praktycznego w Neapolu i nauczał z powodzeniem niezwykłera do r. 1560, w którym ustąpił z katedry, by osiąść jako lekarz w Palermie. W r. 1562 król Filip II mianował go archiatrem (naczelnikiem służby zdrowia) Sycylii, oraz wysp sąsiednich. Na stanowisku tern rozwinął I. w latach 1575 i 1577 podczas panującego w Palermie moru działalność nadzwyczaj użyteczną i chwalebną. Jako lekarz, wykonawca sztuki swej, używał I. wziętości i sławy niepospolitej; spółcześni uczcili go z powodu tego przydomkiem Hippokratesa Sycylijskiego. Imię nieśmiertelne zdobył sobie w nauce jako anatom; badania jego anatomiczne kości są tak znakomite, że następcy jego po dziś dzień niewiele już tylko do nich dodać zdołali; w r. 1546 on pierwszy też odkrył w uchu kostkę nazywaną strzemieniem (ob. Ucho). Najważniejszem dziełem dla nas jest jego księga klasyczna, wydana dopiero przez wnuka, p. n. „In Galeni librum de ossibus doctissima et ex-pertissima commentaria etc.” (Palermo 1603 iii fol. i Wenecya 1604), w niej wykazując błędy osteologiczne nietylko Galena (ob.), ale również wielkiego reformatora anatomii, Y e sal a (ob.), oraz inny eh spółczesnych uczonych, opisuje zarazem kości po mistrzowsku, zgodnie z prawdą i zwraca uwagę baczną na mnóstwo szczegółów przedtem przeoczanych lub pomijanych. Inne dzieła I-i świadczą również o niezwykłej biegłości jego w lecznictwie, dla nas zaś dziś posiadają wartość niemałą jako źródła pewne do dziejów chorób nagmiunych; do nich należą: „Iatrapologia, liber quo multa adversus barbaros medicos disputantur” (Wenecya 1544 i 1558), „Informazione del pestifero e contaggioso morbo il quale affligge e hâve afflicto la citta di Palermo etc.” (Palermo 1576; przekł. łac. Came-rariusa, Sztrasburg 1583). Z innych dzieł jego, dość licznych, wymienimy tu tylko jeszcze „De tumoribus praeter naturam tomus primus” (Neapol 1553 in fol.—tomy dalsze nie wyszły), gdzie znajdują się między innemi uwagi chirurgiczne, uznania godne.— Por. Spedaliere „Elogio sto-rico di G. F. I...” (Medyolan 1817), „Biographie méd.” (T. V str. 329) i H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (T. II str. 51 i 154, oraz

Dr j. p.

Ingres, po polsku wjazd, oznaczał wogóle przybycie każdej osoby dostojnej do jakiejś miejscowości. W przewodzie sądowym polskim

123

by sądowej nastąpi.

s. Pł.

05

<1

faß

wyznaczano stronom termina do stawienia się w sądzie na któryś dzień po przybyciu na miejsce sądu osoby, która miała na sądach zasiąść, a więc np.: króla, wojewody, starosty. Oznaczano np. die tertia post domini régis in.... ingressim) trzeciego dnia po przybyciu króla JM. do...). Jan Olbracht postanowił (1496), że w pozwie na sąd sejmowy ma się oznaczać termin na szósty dzień po ingresie króla na miejsce sejmu. Wynika z tego, że strony musiały dowiadywać się, którego dnia ingres danej oso-

Dr Al. W.

Ingres (ingressus episcopi), uroczyste objęcie przez nowego biskupa rządów dyecezyi, polegające na wejściu ceremonialnem do kościoła katedralnego. Ceremonie przyjęcia bywają różne, stosownie do miejscowych zwyczajów; wspólne wszystkim jest to, że kapituła wita we drzwiach katedry biskupa i przed wielkim ołtarzem odbywają się modły o pomyślne rządy.

Ingres Jan August Dominik, malarz francuski (* d 29 sierpnia 1780 r. w Montauban— + 14 stycznia 1867 r. w Paryżu). Syn rzeźbiarza prowincyonalnego, I. od lat najmłodszych objawiał już niezwykłe swoje powołanie artystyczne, nieodrazu jednak mógł poświęcić się ulubionym studyom rysunkowym. Jakkolwiek ojciec jego widział zdolności rysunkowe syna, kazał mu jednak pierwiastkowo prócz rysunku uprawiać i muzykę w teatrze w Tuluzie, do czego skłaniały go względy finansowe. Po odbyciu przedwstępnych studyów rysunkowych I. w 1796 r. uzyskał zezwolenie ojca na udanie się dla dalszego kształcenia się w ulubionym zawodzie artystycznym do Paryża. Tu dostał się do pracowni Dawida i wkrótce otrzymał „nagrodę Rzymską” (1801), co zdecydowało dalszy rozwój i kierunek jego zawodu artystycznego. I. znaczną część życia, a przynajmniej pracy zawodowej, spędził we Włoszech, pracując naprzemian w Rzymie i we Florencyi; w Rzymie od r. 1806 do 1820, we Florencyi od 1820 do 1824, a po dziesięcioletnim pobycie w Paryżu (1824—1834) znowu powrócił do Rzymu, a to dla objęcia kierownictwa tamtejszej akademii francuskiej, po śmierci dotychczasowego jej dyrektora, Horacego Verneta. — Jak w muzyce czarowali Ingres’a Glück i Mozart, tak w malarstwie—Rafael, którego I. wziął sobie za przewodnika w świecie formy i barwy. I. jest klasykiem, tworzącym ze spokojem, w poważnym stylu akademickim, ale w dziełach jego przebija i poczucie realizmu, zmysł dla prawdy życiowej, o ile zwłaszcza przenosi na płótno lub papier przedmioty bezpośredniej obserwacyi. I dlatego jest on wybornym portrecistą, a zwłaszcza jako rysownik. W czystości rysunku, pewności ręki i w darze wyrażania w niewielu liniach prawdziwego rysu odtwarzanego przedmiotu I. nie mał sobie równych wśród współczesnych, i stawiany być może obok największych mistrzów dawniejszych.

I Chętnie też krytycy zestawiają go pod tym względem z Holbeinem, z którym I. i to ma wspólnego, że, na podobieństwo aparatu fotograficznego, z równą dokładnością odtwarza rysy osób, modeluje głowy i ręce oraz wszelkie szczegóły. Obok tej zdumiewającej techniki formy, w rysunkach I-sa, podobnie jak wogóle w dziełach jego, uderza chłód pewien, powaga akademicka, brak przejęcia się przedmiotem odtwarzanym. I. tworzy na zimno, sumiennie, ale bez zapału. Do kompozycyi przystępuje z całym aparatem poważnych studyów, z matematycznem niemal ustosunkowaniem postaci i skombinowa-niem linij, ale bez natchnienia twórczego. Z tern wszystkiem przez całe życie wysoko niósł on sztandar sztuki, którą uprawiał jako kapłaństwo, a w hołdowaniu pięknu nie ustępował w zapale

Fig. 197. Jan August Ingres (podług własnego portretu olejnego).

współzawodnikowi swemu naprzeciwległym biegunie, romantyzmu—Delacroix. Z początku na I-sa mało zwracano uwagi. Poprawne, akademickie obrazy, jakie przysyłał z Włoch, jak oto: Edyp przed Sfinksem (1808, obecnie w Luwrze); Jowisz i Tetis (1811); Romulus jako zdobywca (1812); Wergiliusz czytający Augustowi i Okta-wii VI-ą pieśń swojej Eneidy—nie dały mu rozgłosu, a i w Rzymie walczyć musiał z losem, zarabiając na utrzymanie swoje portretowaniem cudzoziemców. Portrety te, ołówkiem rysowane, których I. wykonał około 300, i za które nader nizką pobierał zapłatę, są prawdziwym skarbem sztuki rysunkowej; dziś coraz więcej cenione, odsłaniają one wysokie zalety talentu jego jako rysownika i portrecisty. Obraz jego, przedstawiający: Ślubowanie Ludwika XIII Matce Boskiej (1821), nadesłany z Florencyi, zjednał dopiero krytykę na korzyść surowego i pracowitego akademika. Odtąd uznanie dla prac I-sa rosło z każdem nowem dziełem jego—uznanie, naturalnie, tylko w obozie klasyków, coraz liczniej grupujących się wokoło nowego mistrza; w obozie bowiem romantyków owoczesnych obudziła się przeciwko niemu niechęć i zawrzała nawet walka. Walka ta nie miała jednak podstaw usprawiedliwionych psychologicznie, bo właściwie, jak nowsza krytyka uwydatnia coraz bardziej, podkład realistyczny silniejszym był w I-e, niż jego idealizm dawidowski, i dlatego właśnie stoi on wyżej jako portrecista, niż jako twórca powaź-stwo św. Symforyana (1834). W pierwszem z tych dzieł I. dobitnie zamanifestował swoje antyro-mantyczne stanowisko, wykluczając z szeregu postaci, otaczających Homera — Szekspira, jako romantyka. Objąwszy w 1834 r. stanowisko dyrektora akademii francuskiej w Rzymie, I. w dalszym ciągu szerzył zasady szkoły, do której należał, hołdując kierunkowi idealizmu i klasycyzmu, i tworzył w tym duchu dzieła, z których ważniejsze: Stratonika (1834); Mała odali-ska (1839); Matka Boska z hostyą (1840), oraz słynny portret Cherubiniego, uwieńczonego przez muzę (1842). Wpływ I-sa na rozwój sztuki pla-

Ei

Kit

lë

hp

Mm

Æê

mmi

>3-

il

KpÄ

tW

•• :

wm

sB

mm

wmætB

WM:

lligB

k!/

mm

üiS

!•<

Fig. 198. Apoteoza Homera. Obraz olejny Ingresa (w Luwrze, w Paryżu).

nych, klasycznych płócien historycznych i religijnych. Antagonizm ten szkół i częste przeciwstawianie imienia I-sa przywódzcy szkoły romantycznej, Delacroix, w polemikach owocze-snych, przyczyniły się także niemało do utrwalenia coraz silniej rosnącej powagi jego w obozie przeciwnym. Zachęcony tem powodzeniem, I. powrócił do kraju i przebył w Paryżu szereg lat (1824—34), które należą do najpłodniejszej epoki jego działalności artystycznej. W epoce tej powstały dwa najwybitniejsze z obrazów jego z zakresu malarstwa historycznego, a właściwiej symbolicznego i religijnego, mianowicie: słynna Apoteoza Homera (1829—fig. 198) i Męczeń-stycznej we Francyi był bardzo silny. Przede-wszystkiera wykształcił on wielu artystów wybitnych; uczniom swoim wdrażał zamiłowanie piękna formy, starał się zaszczepić w nich ów kult dla piękna linij, który sam uprawiał. Bo też mało kto tak jak on odczuwał piękno form ciała ludzkiego, a zwłaszcza kobiecego. Wdzięk, delikatność ciała kobiecego I. uosobił znakomicie w postaciach Odalisk swoich, Angeliki i w słynnym obrazie Zdrój (La Source; fig. 199). Wprawdzie postaciom tym brak życia, siły, wyrazu, ale ciało ich, zwłaszcza popiersia, ramiona, ręce i nogi są znakomicie wystudyowane, piękne w liniach i modelowaniu. Współcześni nazywali go

m.’-

S-

mm

'-r-

V.

ag&ite.

Berwicka orderem Złotego runa (1818); Śmierć Leonarda da Vinci (1818, obraz sztychowany przez Richomme’a); Francesca z Rimini i Paweł Malatesta (1819); Chrystus wręczający klucze Piotrowi (1820, w Luwrze); Wjazd Karola V do Paryża (1821); Chrystus (1834); Chrystus wśród doktorów (1842); Wiek złoty (1843); Aretino u Tin-toretta; Wenus wyłaniająca się z piany morskiej (1848); Apoteoza Napoleona I (1853); Joanna d’Arc przy koronacyi Karola VII (1854, w Luwrze [fig. 200]); Urodziny muz (1856); kilka madon (1858 i 1859); Błogosławiona Germaine Cousin (1859) i wreszcie Kąpiel turecka (1860).—2) Ze studyów i portretów olejnych: portret ojca malarza (1804); Napoleon I jako konsul (1805); Napoleon I jako cesarz (1806); Królowa Karolina Murat (1813); Lemoine, rzeźbiarz (1819); Karol X (1829); Bertin starszy, dziennikarz (1833); Księżna Broglie (1853); Pani Ingres (1859), dalej portrety: Bartoliniego, rzeźbiarza, Księcia Orleańskiego, Hr. Molé, Pani Gonse, Rot-szyldowej, Pani d’Haussonville, i wreszcie własny portret artysty (fig. 197).—3) Z rysunków: kartony kolorowane do malowideł okiennych w kaplicach: w Sablonville (św. Ferdynanda) i w Dreux, oraz szereg znakomitych portretów: Calamatty, Dawida d’Angers, Hipolita Flandrina, La Fontaine’a, Molière’a, Achillesa Murata, hr. Nieuwerkerke, rodziny Reisch, pana i pani Rivière, Bocheta (3 ostatnie w Luwrze), Sudra i Walckenera.— Piękne zbiory swoje I. przekazał

S?

as

ittil

Fig. 199. Zdrój.

Obraz olejny Ingresa (w Luwrze).

Fig. 200. Dziewica Orleańska podczas koronacyi Karola VII. Z obrazu olejnego Ingresa (w Luwrze).

też „Rafaelem francuskim”. I. uprawiał wszystkie niemal zakresy malarstwa olejnego i pozostawił mnóstwo obrazów i rysunków, zdumiewających wszechstronnością tematów i pracowitem wykończeniem. Do wybitniejszych dzieł jego, prócz wymienionych, należą: 1) z obrazów historycznych, religijnch i rodzajowych: Poselstwo Antyocha do Scypiona Afrykańskiego (1800); Wenus zraniona (1806); W kąpieli (1808); Posłowie Agamemnona (1811); Sen Ossyana, przeznaczony w swoim czasie do pałacu Napoleona I w Rzymie, na Montecavallo (w r. 1812); Pius VII w kaplicy w otoczeniu kleru (1813); Zaślubiny Rafaela (1813); Rafael i For-narina (1814); Odaliska (1814); Don Pedro tole-dański całujący szpadę Henryka IV (1814); Książę Alba w kościele św. Guduli (1815); Aretino i poseł Karola V (1816); Henryk IV z dziećmi swemi (1817); Filip V obdarzający marszałka

Ingrosacya — Ingrya.

979

s. s.

muzeum miasta rodzinnego Montauban; wśród wielu innych rzeczy mieszczą się tam jego roboty: kopie z obrazów, studya i obrazy niedokończone. Z prywatnych posiadaczy dzieł I-sa wymienić należy znanego malarza Bonnata, który zdołał zgromadzić około 50 cennych rysunków mistrza, a niedawno (w styczniu 1901 r.) nabył za 5 600 franków, na licytacyi w Hôtel Drouet, portret rysunkowy Paganiniego. Ostat-niemi czasy rysunki i obrazy I-sa bardzo podniosły się w cenie: przypisywany mu portret pani de Staël osiągnął na licytacyi w 1901 r. cenę 12 000 franków.—Bibliografia: Olivier Merson „Ingres” (Paryż 1867); Paweł de Saint-Victor „Le Musée du Luxembourg” (Paryż 1867); Karol Baudelaire „L’Art romantique” (tamże

1867); Vicomte Delaborde „Ingres” (tamże 1870). Porów, także art. „Ingres” Ch. Grandmougina w „La Grande Encyclopédie”; R. Muther „Ein Jahrhundert französischer Malerei” (Berlin 1901), oraz „Le Bulletin de l’art ancien et moderne” (Paryż 1901—2). — Reprodukcye: „Oeuvres d’Ingres”. Wydawnictwo Magimela, sztychowane przez Reveila (w latach od 1800 do 1851). Ingrosacya, ob. Indukta.

Ingrosacya w hypotece, ob. Hypo teka.

Ingrya albo Ingermanlandya, Iżora, Iżor-ska z i emi a, kraina na brzegach Newy i na wybrzeżu zatoki Fińskiej, niegdyś cała zamieszkana była przez plemiona fińskie i wchodziła w skład jednego z pięciu okręgów, na które była podzielona ziemia Nowogrodzka, zwanego Wodskaja piatina. Co do pochodzenia nazwy I-i, Tatiszczew wyprowadzał ją albo od imienia księcia Igora (według Kroniki Ja-kimowskiej Ingora), albo też od imienia królewny szwedzkiej Ingegardy (Ingegerd, u Finnów Ingeri, Inkeri, Inko), córki Olofa Skötkonunga, a żony Jarosława, która, według sagi, otrzymała, jako swoją dzielnicę, Aldeigio-borg, z należącem do niego jarlstwem. Z czterech plemion ingermanladzkich pochodzenia fińskiego: Sawakatów, Eiremejzetów (Äürä-möiset), Ingrykotów i Watialaisetów, ci ostatni, prawdopodobnie, byli pierwotnymi mieszkańcami krainy, a Ingrykotowie karelscy (In g rowie, Iżora), dawniej nazywający się poprostu Karelami (K ary al aise t), — pierwszymi immi-grantami tutejszymi; to też miejsce ich osiedlenia się, najpierwej nazywać zaczęto Inger i n-maa, t. j. Zieitiia Ingerdy). W dokumentach ślad nazwy I-i napotykać się daje w końcu w. XI, kiedy w bulli papieża Aleksandra III występują między innemi: Karelia, „Ingrya” i Lappia. Henryk Łotysz w Kronice swojej pisze także o krainie In gary a, położonej daleko poza Narwą. Miano Iżera (Iżora), napotykane w kronice 1240—41, którem Rossyanie zaczęli byli oznaczać zarówno ludność jak i rzekę tędy płynącą (po fińsku Ingerinjoki), powstała z właściwego językowi rossyjskiemu zmiękczania g na ż. I. wcześnie weszła do składu posiadłości Nowogrodu Wielkiego, i rychło zaludnioną została przez wychodźców z prowincyj rossyjskich; ludność stosunkowo była tu bardzo gęsta. Najścia Szwedów, które się rozpoezęły w w. XIII, zrazu bezskuteczne, później, gdy już I. dostała się była pod władzę państwa Moskiewskiego, doprowadziły do ustąpienia Szwecyi (na mocy traktatu, zawartego w Plussie d. 26 maja 1583 r.) miast: Jamy, Koporja i Iwangorodu (założonego w 1492 r.). Traktat Tiawziński, zawarty r. 1595 za panowania Teodora Joanno-wicza, zwrócił Moskwie te miasta, lecz nie na długo; Jakób Dela Gardie, wezwany w r. 1609 przez Szujskiego, założył tu fundamenta twierdzy Nienschanz i poddał całą tę prowincyę Szwedom, którym też I. została ustąpiona formalnie mocą traktatu Stołbowskiego w r. 1617, z miastami Iwangorod, Jama, Koporje i Orjeszek (Sehlisselburg), oraz z ich powiatami. Gustaw Adolf chciał przez I-ę zapewnić sobie wyłączne posiadanie Bałtyku, ale zarówno pod nim jak i pod jego następcami prowincya ta była zaniedbana zupełnie. Szwedzi, osiedleni w niej, czynnie propagowali luteranizm. R. 1684 książę Go-licyn zawarł ze szwedzkimi posłami w Moskwie traktat, potwierdzający wolność religii greckiej w Ziemi Iżorskiej, ale ten nie był należycie zachowywany. W r. 1702 Piotr W. rozpoczął podbój I-i, a w 1704 już go ostatecznie dokonał. Jednocześnie zaczęła się z I-i wytwarzać nowa gubernia Ingermanladzka. Zarząd nowo-nabytem terrytoryum skoncentrowany był w ręku Mienszykowa, który już w r. 1703 zamianowany został gubernatorem Szlisselburskim i Szlot-burskim, potem Petersburskim, a nareszcie gubernatorem generalnym Ingryi i Karelii. W r. 1706 I-ę już zamianowano gubernacyą, czyli gubernią i w zarząd Mienszykowowi oddano jeszcze Nowogród, Starą Russę, Wielkie Łuki, Toropiec, Chołm, Ołoniee, Biełoziero, Poszechoni-je i Kargopol, a w początkach r. 1708 przyłączono do tego i Psków. W r. 1707 opublikowany był ukaz o sposobie rządzenia gubernią Ingermanlandzką, a na czele administracyi stał po dawnemu Mienszykow, obdarzony tytułem księcia ziemi Iżorskiej. Na mocy ukazu z r. 1708 do składu I-i należał ogromny obszar kraju, odpowiadający teraźniejszym guberniom: Estońskiej, Petersburskiej, Nowogrodzkiej, Twer-skiej, Pskowskiej, Ołoneckiej i Jarosławskiej. W celu prędszego zaludnienia brzegów Newy, większą część gruntów w I-i rozdano w posiadanie prywatne, nie licząc tych, które darowano cesarzowej Katarzynie, Aleksemu Piotrowiczowi, cesarzównie Natalii Aleksiejównie i Mienszykowowi. Ci, którzy dostawali udziały, obowiązani byli budować na nich i w Petersburgu domy, w przeciwnym razie odbierano im te nadania. Osiadali tu głównie robotnicy: kamieniarze, ceglarze i t. p., którym dawano grunta i płacono

R.

K.

K.

R.

s. Pł.

Ingtlł (po tatarsku J e ni-ge ł = No we jezioro, lewy dopływ limanu Bohu, bierze źródło pod wsią Brokową w gub. Chersońskiej, w powiecie Elisawetgrodzkim, ma długości 324 wiorsty. Od źródeł do Elisawetgrodu płynie po dnie błotuistem, między brzegami pochyłemi; od Elisawetgrodu do granicy powiatu Chersońskiego—między brzegami wysokiemi, łożyskiem granitowem i żwiro watem; w dolnym biegu, od wioski Owsianniko-wej do kolonii żydowskiej Efiugar, korytem iło- Romanowiczem podjął wyprawę na Kijów i po walem, czarnoziemnem. Odtąd, rozdzielony na wyparciu stamtąd Wszewołoda Czerwonego po trzy ramiona, toczy się przez nizką dolinę, po- raz wtóry objął rządy w Kijowie, wkrótce jed-śród sitowi i zarośli, pod wioską Bałuckoje, two- nak ustąpił dobrowoluie swych praw wielkoksią-rzy jezioro Bałuckie, 2 wiorsty długie, jedną sze- żęcych na rzecz Mścisława Romanowicza Sta-rokie, bardzo rybne; niedaleko od uścia limanu, rego, sam zaś powrócił do Łucka. Umarł praw-pod miastem Nikołajewem, znów się zlewai dopodobnie pomiędzy r. 1214—1224, pozosta-

prócz tego pensyę; włościan zaś przesiedlano całerai wsiami: od r. 1715 do 1726 przeniesiono do I-i z powiatów: Moskiewskiego, Kostrom-skiego, Rjazańskiego i innych 4 000 chat. W r. 1711 po raz pierwszy zrobiono pomiar I-yi, który wykazał w niej 1 164 313 desiatyn ziemi i 11 554 chat włościańskich. Wkrótce po ustanowieniu tej gubernii nazwę jej (Ingermanlandz-ka) zmieniono na Petersburska—i ta dla niej ostatecznie zatwierdzoną została w spisie urzędowym gubernij z r. 1719. — Porów. Sjörgren „Ueber die finnische Bevölkerung des St.-Pe-tersburger Qouvern. und über den Ursprung des Namens Ingermanland” („Mém. de l’Acad. VI Sér. Sciences polit., histor. et philol.”, t. II str. 101—256); J. Grot „Izwiestija o Pietierburgskom kraje do zawojewanija jego Piętrom Wielikim” („Żurnał Ministerstwa Naród. Proswieszczenija” 1863); „Encikłoped. Słowar'” Brockhausa i Efro-

na.

Ingrykoci, Ingrygowie lub Iż ora, ob. In gry a.

Ingulec, czyli Mały Inguł, prawy dopływ Dniepru, bierze źródło w pół.-zachodniej stronie powiatu Aleksandryjskiego, płynie z początku ku wschodowi, a potem ku południu, na przestrzeni 33 wiorst stanowi granicę między guberniami Ekatierynosławską i Chersońską. W górnym biegu ma brzegi wysokie, lecz pochyłe, w środkowym strome, kamieniste, obfitujące w pokłady rudy żelaznej, której huty znajdują się pod miasteczkiem Krzywy Róg, leżącem przy uściu Sa-ksaganu. Długości ma wiorst 523; szerokości wpobliżu źródeł 2 do 10 sążni, w środku do 20, w dole 60 do 100, pęd umiarkowany, dno twarde, brodów bardzo wiele; w uściu jego znajduje się wyspa Somów. Główniejsze dopływy z prawej strony Bokowieńka i Saksagan, z lewej Wisuń.

Ingulf, autor dzieła „Historia seu descriptio abbatiae Croylandensis”, zawierającego wiele szczegółów z historyi Anglii i królestwa Mercyi od 625 do 1091 r. I. był sekretarzem Wilhelma księcia Normandyi i od niego po zdobyciu Anglii otrzymał opactwo Croyland.

w jedno koryto. Spławnym jest tylko na przestrzeni wiorst 30 od uścia. Porzecze I-u obfituje, dzięki licznym odnogom, w ogrody owocowe; brzegi strome, skaliste (wapień). Głębokość uścia około 3 sążni; tu się znajdują warsztaty okrętowe. W kilku miejscach wzdłuż biegu rzeki usypane są groble ze szluzami; wiele młynów; do przeprawy przez I. służą mosty w Elisawet-grodzie, Nikołajewie. jako też w wioskach: Chrzanów i Piaski (Chrjenow i Pieski), a także liczne brody. Ważniejsze dopływy z prawej strony Suhakleja i Gremokleja, z lewej: Kamionka i Sahajdak.

Ingur, rzeka w kraju Zakaukaskim, powstaje z trzech potoków, wypływających z lodowców na południowym stoku głównego pasma gór Kaukaskich; płynie naprzód ku półn.-zachodowi przez wysoką, nieprzystępną górską kotlinę, zwaną Wolna Swanecya, i przyjmuje liczne strumienie i rzeczki; potem ku połud. - zachodowi wązkim a głębokim wąwozem, z którego wychodzi na południe w szerszy już rozdół; wreszcie znowu się zwraca w stronę pół.-zachodnią i trzema ramionami przez rozległą równinę uchodzi do morza Czarnego, przebiegłszy 177 km. Szerokość w górnym biegu 6 — 10 metr., w dolnym 100 metr. W dolinie I-u, zajmującej obszar 2445 wiorst □, znajduje się około 100 większych i mniejszych lodowców; niektóre z nich wznoszą się na znacznej długości (Canner wiorst 10, Lekzyr 10.7), średnia ich wysokość wynosi 2 744 metr.

Ingwar Jarosławowie z, książę łucki, wnuk Izasława II Mścisławowicza. Jeszcze jako książę dorohobuski w r. 1180 występował po stronie Ruryka Rościsławowicza przeciwko Swia-tosławowi Wszewołodowiczowi czernihowskiemu. W trzy lata potem (1183 r.) otrzymał księstwo łuckie po swym starszym bracie, Wszewołodzie. W skutek ugody, zawartej pomiędzy Romanem Mścisławowiczem halickim a wielkim księciem włodzimierskim, Wszewołodem, oddano mu Kijów (1202 r.), z którego wygnano Ruryka Mścisławowicza; w tym samym jednak roku I. musiał ustąpić z Kijowa przed Olegowiczami, którzy, wezwawszy pomocy Połowców, przywrócili Rurykowi utracony tron wielko-książęcy. W r. 1204 I. został przez Aleksandra, księcia bełskiego, osadzony na księstwie Włodziinierskiem, niebawem jednak musiał z niego ustąpić przed nienawidzącymi go bojarami. W czasie rozterek pomiędzy Danielem Romanowiczem a synami księcia siewerskiego, Igora Światosławowicza, stał po stronie Daniela. W r. 1212 wraz z Mścisławem

J. B.

J. B.

Ad. M.

wiwszy trzech synów: Włodzimierza, Jarosława i Izasława. Księstwo Łuckie objął po nim brat jego Mścisław Niemy.—Karamzin ,Istorya Go-sudarstwa Rossijskago” (t. III); „Połnoje Sobr. rusk. lietopisiej” (t. I, II i III).

Ingwar (albo Ingor) Koźma Igorewicz, książę rjazański (f ok. r. 1252), syn Igora Hlebowicza. Po śmierci ojca wraz z braćmi swymi otrzymał (1195 r.) księstwo Rjazańskie. W r. 1207, posądzony o zdradę, z rozkazu w. ks. Wszewołoda III został uwięziony; odzyskał wolność dopiero w r. 1212, za następcy Wszewołoda Jerzego II, księcia włodzimierskiego. Hieb Włodzimierzowicz w 1217 sprosił swych braci stryjecznych, książąt rjazańskich, na zjazd do Isad (ob.), gdzie ich podstępnie zamordował. I. uniknął zamachu, ponieważ nie zdążył przybyć w oznaczonym czasie. Obawiając się zemsty ze. strony I-a za śmierć swych braci, Hieb, wezwawszy pomocy Połowców, zamierzał uderzyć na Rjazań, został jednak pobity przez I-a, który, wsparty przez brata swego Jurja i w. ks. włodzimierskiego Jerzego II, dwukrotnie rozbił Połowców i zmusił Hleba do ucieczki (1219 r.). W czasie najścia Batego na ziemie Suzdalskie I. znajdował się w Czernihowie. Po oddaleniu się Mongołów powrócił do Rjazania i zajął się doprowadzeniem zniszczonego księstwa do dawnego stanu, co zdołał po części wykonać brat i następca jego, Juryj. I. pozostawił po sobie pięciu synów: I-a, Dawida, Hleba, Olega i Romana.— Karamzin „Istoria Gosud. Rossijskago” (t. III); Iłowajski „Istoria Rjazańskago knia-żestwa” (Moskwa 1858).

Inhalacya (łaciń. Inhalatio), ob. W ziewa-n i e.

Inhalator, przyrząd do robienia wziewań, ob. W z i e w a d ł o.

Inhambane, miasto w portugalskiej Afryce wschodniej, pod 23° 50' szer. połud., nad zatcką tegoż imienia, w pięknej, ale niezdrowej, okolicy, ma dobry port i prowadzi handel kauczukiem, woskiem, orzechami kokosowemi; około 2 000 mieszkańców.

Inherencya, nowołacińskie inhaerentia, od in-haerere — tkwić w czemś. I. oznacza stosunek przymiotów albo własności pewnej substancyi do samej substancyi, rozważanej jako podkład, jako coś, w czem tkwią te przymioty. Scholastycy odróżniali: inhaerentia aptitudinalis, gdy pewien przymiot potencyalnie był właściwy pewnej substancyi, np. złoto topi się w określonej temperaturze; inh. actualis, gdy pewien przymiot był nieodłącznie i stale właściwy substancyi, np. rozciągłość jest aktualnym przymiotem materyi. Hume przeczy, iżby istniało wyobrażenie stosunku przymiotów do substancyi, bo postrzeżenia nie potrzebują wcale podkładu („Treatise on human nature” IV, section 5). Kant określa: „Gdy pewnej rzeczywistej własności substancyi przypisujemy byt odrębny (np. 'ruchowi jako własności materyi), natenczas byt ten nazywamy I-ą, w przeciwstawieniu do istnienia samej substancyi, które nazywamy sub-sistentia” („Kritik der reinen Vernunft”, wyd. Kehrbacha, str. 178). Innemi słowy — I. ma oznaczać istnienie przymiotu, nie niezależne, lecz względne, zawisłe od substancyi.

Inhibicye. I-ami zwano w Polsce listy królewskie, do sądów ziemskich lub grodzkich wystosowywane, które zakazywały tymże sądom prowadzenia postępowania sądowego przeciw pewnej szczególnej osobie i tamowały skutkiem tego bieg sprawiedliwości w pewnych poszczególnych wypadkach. Osoby wpływowe wyjednywały sobie takie listy w kancelaryi królewskiej i uchylały się tym sposobem od odpowiedzialności sądowej. Za króla Władysława Jagiełły, który łatwo dawał się prośbami jednać i hojnie szafował l-mi, doszło do tego, że strony, zawierając umowy wobec sądu, przyrzekały sobie wyraźnie, że w razie procesu nie będą się zasłaniały „królem albo królową”. Ponieważ I. takie wychodziły zazwyczaj na niekorzyść szlachty uboższej w sprawach z możnowładzcami, więc nic dziwnego, że szlachta ta dążyła do zniesienia I-yj i stawiała to jako swój postulat w w. XV i XVI, t. j. w okresie swych walk o zdobycie szerszych praw politycznych. Kazimierz Jagiellończyk, przywilejem cerekwickim (1454), przyrzekł, że nie będzie wydawał I-yj chyba tylko dla osób przebywających na legacyi lub inną ważną sprawą publiczną zatrudnionych, i to tylko z tym skutkiem, że tylko jeden termin będzie im odroczony, a przywilejami nieszawskiemi (1454) zobowiązał się wogóle nie wydawać listów tamujących bieg sprawiedliwości, które odtąd będą nieważne i sędziów nieobowiązujące. Mimo te przyrzeczenia zwyczaj wydawania I yj do sądów trwał nadal, skoro w r. 1462 szlachta małopolska, na sejmiku w Nowem Mieście Korczynie zgromadzona, uchwaliła wezwać sąd ziemski krakowski, by nie uwzględniał listów inhibi-cyjnych. Jan Olbracht, w artykułach w Nowem Mieście Korczynie potwierdzonych (1465), przyrzekł również wydawać I. tylko tym, którzy będą na wojnie lub będą posłami w ważnych sprawach państwa. Konst, sejmu krakowskiego za Zygmunta I (1532) wyraźnie zakazała przełożonym kancelaryi królewskiej wydawać I-yj pod nieważnością; konst. sejmu piotrkowskiego z r. 1538 zagroziła nawet karą 14 grzywien temu, kto I-ę taką sądowi przedłoży, a sędziemu, jeżeli jej usłucha. I. odraczające sprawę na rok jeden można było wydawać tylko na korzyść tych, którzy w legacyi lub jako dowódzcy wojsk zajęci byli służbą Rzpltej. Postanowienia powyższe potwierdził Zygmunt August w Piotrkowie (1550). Za przykładem szlachty polskiej także mazowiecka wyjednała sobie u ks. Bolesława V w przywileju dla ziemi Zakroczymskiej

Dr Al. W.

K. A. C.

E.

przyrzeczenie, że nie będzie wydawał I-yj. Zwody zwyczajów mazowieckich z wieku XVI zawierają postanowienie, że pod karą 10 kop groszy nie wolno sądom ziemskim przedstawiać listów, któreby tamowały bieg sprawiedliwości. Jeden tylko specyalny rodzaj I-yj był zawsze dozwolony: mianowicie wdowa mogła uprosić sobie list królewski pozwalający jej nie odpowiadać przed sądem przez cały rok, licząc od śmierci męża.—Por. A. Z. Helcel „Dawne prawo prywatne polskie” (Kraków 1874).

In hoc signo vinces (I. H. S.) = pod tym

znakiem zwyciężysz. Według Euzebiusza, r. 312 po Chr., kiedy cesarz Konstantyn W. ciągnął z wojskiem swojem przeciw Maksencyu-szowi, jednego dnia, nad słońcem zniżającem się ku zachodowi ujrzał ua niebie krzyż ognisty, a dokoła niego, takiemiż wyrażony głoskami, napis powyższy. Kazał więc to znamię umieścić na chorągwi państwowej (labarura) i na tarczach żołnierzy, przeszedł pod niem przez Alpy, zwyciężył przeciwnika swojego pod Turynem, następnie pod Weroną, a nareszcie d. 27 października r. 312 pod Rzymem przy Moście Milwijskim (Pons Milvius) na Tybrze, w którym Maksencyusz, pierzchający z pogromu, utonął, a on opanował całe cesarstwo. Tryumf ten, odniesiony pod godłem krzyża, miał jakoby pobudzić go do wydania w r. 313 edyktu Medyo-lańskiego, którym chrześciaństwu w całem swem państwie zupełną zabezpieczył swobodę.

Inia—ssak, należący do rzędu wielorybów, do rodziny delfinów. Ma długi okrągławy pysk, zaostrzony na kształt dzioba i pokryty twarde-mi włosami. W każdej szczęce do 68 ostrych zębów. Długość od 2—3 metrów. Grzbiet koloru niebieskawego, strona brzuszna czerwonawego. Jedyny gatunek 1. amazonica zamieszkuje rzeki Ameryki południowej.

Inicyacya (z łacińskiego mfa'afao:=wtajemni-czenie). W Starożytności oznaczało to zapoznanie z tajemnicami czci (misteryami) jakiegoś bóstwa, jak np. Eleuzyńskie, Orfickie i t. p. (ob. Mi stery a). Wogólności jest to zaznajamianie nowowchodzących do jakibjś sekty albo tajnego towarzystwa z jego przepisami i obrzędami, dla innych niedostępnemi.

Inicyały (z łacińskiego Initium = początek), głoski, zwane dzisiaj wielkie mi (majusculae), dawniej kapitelami, uncyałami (haczykowate-mi, od uncus = haczyk) kwadratowemi (litterae quadrataë). I-ów Starożytność wcale nie znała; wszystkie volumina ówczesne pisane były literami jednostajnej wielkości; później zaczęto je uwydatniać większemi wymiarami i wysunięciem na początek wiersza, a niekiedy stawiano je na początku każdej stronicy czyli kolumny. Najdawniejszy przykład I-ów kolorowanych znajduje się w rękopisie pergaminowym Wergiliusza (z w. IV po Chr.), z którego ledwie kilka kart się zachowało (w Watykanie i w Berlinie). Składają się tam one z zestawionych mozaikowo figur geometrycznych. W Wiekach Średnich I. w rozmaity sposób zdobiono: zrazu, cokolwiek tylko większe od głosek tekstu, bywały jednobarwne, pospolicie czerwone; potem zaczęto przyozdabiać je różnemi kreskami, wykrętasami, esami i floresami, arabeskami, i wprowadzać do nich motywy figuralne, wyobrażenia ludzi, zwierząt, ptaków, ryb, gadów i t. d., a nareszcie różne obrazki, które powoli tak się powiększyły, że nieraz zajmowały całe stronice. Malowano je rozmai-temi kolorami i złotem, a kunszt ten uprawiali przeważnie zakonnicy i doprowadzili go do świetnego rozwoju. Słynne były I. rysowane w początkach średniowiecza przez zakonników irlandzkich: znakomitym ich wzorem jest anglosaksoński rękopis Ewangielij z w. VIII, znajdujący się w cesarskiej bibliotece publicznej w Petersburgu. Odznaczają się także bogactwem i doskonaleni wykonaniem I-ów rękopisy z epoki Karolingów i Ottonów; z w. XIV we Francyi północnej i Brabancie, z w. XV we Włoszech. Styl I-ów, naturalnie, zależnym był od gustu, panującego w danych czasach: bizantyjski i anglosaksoński, romański i gotycki, renesansowy itd. nastawały jeden po drugim i łatwo je rozpoznać. Po wynalezieniu drukarstwa początkowo I. w tekście drukowanym domalowywano od ręki; potem je rytowano na drzewie i po odbiciu razem z tekstem—kolorowano; wreszcie wynaleziono sposób wykonywania ich przy pomocy litografii kolorowej. W w. XVIII sztuka ta poszła w zaniedbauie; ale w w. XIX znowu rozkwitła i osiągnęła wysoka doskonałość przy pomocy chromolitografii, przez którą oryginały I-ów i miniatur najpiękniejszych, wykonywanych w dawnych czasach od ręki, dają się dziś odtwarzać z dokładnością jaknajściślejszą. Dzięki temu powstało mnóstwo wspaniałych reprodukcyj dawniejszych arcydzieł tego rodzaju.—^Wymienimy tu dzieła ważniejsze, w których się takie repro-dukcye znajdują: P. Lacroix „Les arts au Moyen âge et à l’époque de la Renaissance” (wyd. 3-e Paryż 1871, str. 437 i nast.); A. Molinier „Les manuscrits et les miniatures” (tamże 1892); A. Labitte „Les manuscrits et l’art de les orner” (tamże 1893); G. Brunei „Le livre à travers les âges” (tamże 1894); Westwood „Palaeographia sacra pictoria” (Londyn 1845); Shaw „Handbook of mediaeval alphabets and devices” (tamże

1853); Middleton „Illuminated Manuscripts in classical and mediaeval times” (Cambrigde 1892); Lamprecht „Initialornamentik des VIII bis XIII Jahrhundert” (Lipsk 1882); Hrachowina I. „Alphabet und Randleisten verschiedener Kunstepochen” (Wiedeń 1883 — 84); Faulmann „Die I.” (tamże 1886); Von Kobell „Kunstvolle Miniaturen und Initialen aus Handschriften des IV bis XVI Jahrh. u. s. w.” (Monachium 1891); 0. Weise „Schrift- und Buchwesen in alter und neuer

K.

nieobecności (absentia), groźby (vis ac nietus), M. Bersohn oszustwa, podstępu (dolus), błędu (error) z dniem, w którym nieobecność, groźba, podstęp, błąd ustały. Osoba, która żądała R-yi, winna w swej prośbie wykazać, jakie straty poniosła. Władza, przed którą prośba o R-ę wniesioną została, ściśle rozpoznawała przez causae cognitio, czy tego środka nadzwyczajnego udzielić proszącemu można z przyczyn przez prawo przewidzianych, czy więc te przyczyny zachodzą, czy mu nie służą inne zwyczajne powództwa (actiones), przez które mógłby się upomnieć w zwyczajnej drodze postępowania, czy zatem należy na wniosek proszącego cofnąć pewne prawne skutki. Rozpoznanie to zwało się iudicium rescindais. Po takiem rozpoznaniu i przypuszczeniu do użycia tego środka, dalsze żądanie, z uchylenia skutków prawnych wynikające, albo rozstrzygała taż władza zaraz, albo też pozostawiła dalszemu sądowemu rozstrzygnięciu, co nazywano iudicium rescissorium albo restitutorium. Zastępstwo w sprawach o R-ę jest tak samo dozwolone, jak w każdych innych. W czasie trwania procesu żadna zmiana na korzyść jednej albo drugiej strony miejsca mieć nie powinna. W razie uzyskania R-yi przywrócenie dawniejszego stanu dotyczyło obydwóch stron. Osoba, która jej żądała, musiała przeto wydać przeciwnikowi wszystko, co od niego z powodu zmiany poprzedniego stanu, np. z powodu zawartego kupna, zyskała. Gdyby jednakże R. okazała się dla tej osoby szkodliwą, mogła ona z niej wcale nie korzystać, a w razie słusznej przyczyny przeciw uzyskanej R-yi żądać nowej R-yi. Należy tu nadmienić, iż R. nie ograniczała się do strat pochodzących z utraty przedmiotu uależą-cego do majątku tego, kto o nią prosi (damnum i emergens == istotna, szkoda materyalna); owszem, miała ona miejsce i w przypadkach lucri cessan-tis, to jest wtedy, gdy strata proszącego o R-ę pochodzi stąd, że nie zyskał tego, co mógł zyskać np. że zaniechał przyjąć dziedzictwo. Z początku przyczyny, dla których można byłą R-yi żądać, nie były ściśle oznaczone, lecz sami pre-torowie w razie danym tu rozstrzygali; później wydano w tej mierze stałe przepisy prawne. Słusznemi przyczynami R-yi były: małoletność (aetas viginti quinque annis minor), nieobecność (absentia), przemoc moralna (vis ac metus), podstęp (dolus), błąd (error) i jeszcze dwie przyczyny, które w prawodawstwie Justy-niańskiem zastosowania już nie miały, to jest capitis deminutio maxima i alienatio iudicii mu-tandi causa. R. nie miała miejsca a) co do zobowiązań powstałych z występku; b) co do przedawnień trzydziestoletnich; c) co do alienacyi fiskusa; d) co do zawarcia związku małżeńskiego; e) wreszcie wtedy, jeżeli korzyść z R-yi wynikająca nie jest odpowiednią stratom, jakieby stąd wyniknąć mogły. Dzisiejsze prawodawstwa zwykle nie przyjmują R-yi jako środka służą-

Zeit” (Lipsk 1899); Lewis F. Day „Alte und neue Alphabete” (Lipsk 1900);

„Księgozbiór katedry płockiej” (Warszawa 1900 z 17 u tablicami); tenże „O illuminowanych Rękopisach polskich” (Warszawa 1900, z 15 u tacami). Obacz Miniatury, oraz w tomie XX Encyklopedyi niniejszej str. 940 i w t. VIII przy str. 696 (Pierwsza karta Biblii królowej Zofii).

Inicyatywa (z łaciń.) w ogólności znaczy pierwszy krok, rozpoczęcie jakiejś czynności. Pod I-ą w prawodawstwie rozumie się w państwach konstytucyjnych prawo parlamentu występowania z gotowemi projektami do nowych ustaw, lub do zmiany w dawniejszych (ob. Prawo i ni cy a ty wy). I. w znaczeniu mili-tarnem jest to szybko powzięte przy zdarzonej sposobności postanowienie wciągnięcia nieprzyjaciela przez ruch zaczepny do akcyi niekorzystnej dla niego, do której nie był przygotowany.

In integrum restitutio (= przywrócenie do pierwotnego stanu) wprowadzoną została w prawie rzymskiem jako środek nadzwyczajny (au-xilium extraor dinar ium) przez pretorów celem odjęcia pewnym zdarzeniom skutków, przywiązanych do nich na mocy prawa cywilnego (ius strictum), a to ze względów słuszności (aequitas), z którą owych skutków w danym przypadku po godzić nie było można. R. in int. nie niweczy zaszłego zdarzenia, lecz tylko skutki prawne, do zdarzenia przywiązane. Zniweczenie bowiem zdarzenia zaszłego jest niemożliwem, bo co się raz stało, odstać się już nie może. Dawne ius civile nie znało R-yi in int. i nie mogło jej też znać, albowiem dawne ius civile nie uwzględniało zasady wyższej słuszności; środek ten wprowadziło dopiero prawodawstwo pretorskie. Postępowanie sądowe, dotyczące tego środka nadzwyczajnego było następujące. Należało prze-dewszystkiem zanieść prośbę do pretora za czasów rzeczypospolitej, za jednowładztwa do panującego (princeps), a według prawodawstwa Justyniańskiego do sądu właściwego, w prowin-cyach do namiestnika (praeses provinciae) przeciwko temu, kto się zbogacił ze szkodą proszącego, albo też strat i szkód (damnum, laesio) jego stał się winnym. R-yi żądać mogła nie-tylko ta osoba, która doznała szkody i uszczerbku nadzwyczajnego, lecz i dziedzic jej tak ogó-łowy jak szczegółowy. Prawo powyższe może być trzeciemu cedowane, nie służyło jednakże poręczycielowi. Kto chciał z R-yi korzystać, powinien wnieść swą prośbę w terminie do tego zakreślonym, to jest według prawodawstwa rzymskiego dawniejszego w ciągu roku, utiliter liczonego, według prawa Justyniańskiego w ciągu czterech lat. Termin prekluzyjny liczy się od dnia, w którym R-ę poszkodowany wnieść może, a więc co do R-yi z tytułu małoletności z dniem dojścia do pełnoletności, co do R-yi z tytułu

124

EncykL Powsz. üustr. Zesz. 240. T. XXX

T. D.

o in iure cessio.

cego do odjęcia skuteczności pewnemu zdarzeniu i do przywrócenia dawnego stanu w zakresie prawa materyalnego, tylko ograniczają zastosowanie jej do postępowania sądowego.—Por. Staedler „De la restitution en droit prétorien” (1861); Spaltenstein „Wiedereinsetzung in den vorigen Stand” (1873); Cohn „Beiträge zur Bearb. des röm. Rechts” II, str. 241 (1880).

In iure cessio zalicza prawo rzymskie do sposobów nabycia własności, polegających na ius civile, t. j. na formalnem prawie (acguisitio iuris civilis). In iure cessio była pozornym procesem windykacyjnym, przy którym wyższy dostojnik, magistratus, skutkiem twierdzenia nabywcy, że rzecz, o którą chodziło, jest własnością jego ex iure Quiritium, tudzież skutkiem zaniechania Contr avindicationis, dochodzenia swego prawa ze strony dotychczasowego właściciela, rzecz tę tamtemu na własność przysądzał. Własność nabywało się pod powagą publiczną przez addictio ze strony magistratury. Akt ten nabycia własności znała już ustawa XII tablic i stosowano go tak odnośnie res mancipi jako też res nec mancipi (starożytny podział rzeczy). Ten sposób nabywania własności z czasem wychodził z użycia; za czasów prawnika Gaja głównie korzystano z uroczystej mancypacyi. W prawie Justyniańskiem niema już mowy ani o man-cypacyi jako sposobie nabycia własności, ani

T. D.

Iniuria zowie się w prawie rzymskiem w znaczeniu ogólniejszem każdy czyn nieprawny (omne id guod non iure fit). I. zaś w znaczeniu ści-ślejszem jest umyślnie (animo iniuriandi) komuś wyrządzona obelga (contumelia), czyn sprzeciwiający się prawu, ale niedający się podciągnąć pod pojęcie naruszenia cudzego majątku. Tak Rzymianie liczą do obelgi, jeżeli kto żąda od poręczyciela, aby go zaspokoił, nie zgłosiwszy się wprzód o zapłatę do głównego dłużnika, albo jeżeli ktoś bez rzeczywistej potrzeby rozgłosił rozporządzenie ostatniej woli, albo jeżeli kto przez danie mu lekarstwa pozbawiony został zmysłów i t. p. Wogóle rzec można, że wedle prawa rzymskiego obelgą jest każdy czyn, naruszający bądź cudze prawo, bądź cudze ciało, zdrowie, bądź to, co my nazywamy dzisiaj cudzym honorem. Kodeksy nowsze ograniczają zaś pojęcie obelgi do obrazy cudzego honoru. Obelgi można się dopuścić ustnie, przez pismo, czynem, przez uderzenie, wreszcie przez znaki (obelga symboliczna). Znieważenie wykonywa się przez miotanie obelżywych wyrazów, przez paszkwile, potwarze. Skrzywdzonym być można nietylko we własnej osobie, ale także w osobie zstępnych, w osobie żony,— słowem, w osobach zostających w pewnych ściślejszych z nami stosunkach (iniuria guae in his fit, gui vel pote-stati nostrae vel affectui subjecti sint). Nowsi prawnicy odróżniają tutaj iniuria mediata i I. im-mediata. — Ustawa XII tablic karała publicznie wyrządzone obelgi, czy - to ustnie, czy pisanem słowem (si guis occentavisset), chłostaniem aż do śmierci (fustibus ferire). Propter os fractum aut collisum (zniszczenie członka, kości) miała miejsce kara pieniężna, wynosząca 300 lub 150 assów, wedle tego czy uszkodzono osobę wolną czy niewolnika. Za inne, mniejsze obelgi (propter ceteras vero iniurias) była wyznaczona kara pieniężna, wynosząca 25 assów.— W ciągu kilku wieków wprowadzili pretorowie różne zmiany w powyższych karach. Według prawa pretorskiego służyła zelżonemu actio aestimatoria iniuriarum, która była in aeguum et bonum concepta, i którą można było wnosić tylko w przeciągu roku. Za pomocą tej skargi osoba zelżona otrzymywała summę pieniężną, przyznaną jej przez sędziego (recuperatores). Ocenienie wielkości zniewagi i krzywdy pozostawia prawo wyrozumieniu sędziego, który ma zwracać uwagę na istotę czynu, na okoliczności towarzyszące obeldze, tudzież na miejsce, gdzie obelgę popełniono (locus publicus, privatus), na znakomitość osoby, którą znieważono. Skazany w takim procesie stawał się infamis, czyli tracił cześć obywatelską. Gdy w czasach wojen domowych obelgi się wzmagały, wprowadziła za dyktatury Sully lex Cornelia (673 a. u. c.) skargę kryminalną (accusatió) ze względu na niektóre przypadki czynnej obelgi, gdy np. obelga wyrządzoną została przez uderzenie (si guis verberaverit, pulsaverit), lub gwałtowne wkroczenie do mieszkania zelżonego (si domum introive-rit). Znieważony miał jednakże wybór między skargą kryminalną a cywilną (criminaliter agere vel civiliter). Skarga powyższa miała na celu karę pieniężną i podlegała przedawnieniu po upływie 30-u lat. Pozwanemu wolno się zasłaniać excepcyą veritatis. W tym razie skarga iniuriarum wyniesioną być nie może, gdy zelżo-ny pojednał się ze stroną przeciwną lub okazał, że obelga go wcale nie dotknęła.—Szczególnym rodzajem obelgi było t. zw. occentare. Dawnym zwyczajem rzymskim odśpiewywano

t. zw. fes cenni na, t. j. improwizacye treści wesołej, często zjadliwej, bądź na zebraniach towarzyskich, podczas uroczystości sielskich, przeważnie po ukończeniu zbiorów. Otóż przekroczenie miar dozwolonych w tych fósceńskich wierszach (carmina fescennina), i obelgę przez to wyrządzoną, oznacza wyraz occentare. Śmiałość napaści osobistych, nawet na wysokich dostojników państwa, spowodowały obostrzenia prawne przeciwko fescenninom. Znaną jest skarga actio occentus o zapłatę kary pieniężnej (25 assów). Często stanowiono także karę chłosty (verberatio) na autorów tego rodzaju paszkwilów. Karę tę wyznaczał, nie iudex, ale ius dicens, niezależnie od wniosku powoda, a zatem ex officio, którą też przez jego organ, nie zaś przez powoda wykonywano. — Por. co do pojęcia obelgi (iniuria): Tit. Inst. de iniuriis 4, 4.—Digest. 47,

10.— Cod. 9, 35. — Weber „Ueber Iniurien u. Schmähschriften” (1820); Ihering „Rechtsschutz gegen iniuriöse Rechtsverletzungen” „Iherings Jahrbücher” XXIII, 6). Pracę Iherin-ga wydał w przekładzie francuskim z cennemi uwagami O. de Meulenaere (Paryż 1888); Landsberg „Iniuria und Beleidigung” (1880); Hitzig „Iniuria. Beiträge zur Geschichte der iniuria im griechischen u. römischen Recht” „De versibus fescenuinis”

T. D.

(1899); Brom an (Upsala 1852).

Inj albert Jan Antoni, współczesny rzeźbiarz francuski (* 23 lutego 1845 r. w Béziers). Uczeń Dumonta; otrzymał pierwszą wielką nagrodę rzymską (grand prix de Rome) w r. 1874. W r. 1877 wystawił płaskorzeźbę Pokusę, w r. 1878 Chrystusa, w r. 1882 Miłość w hymenie, w r. 1884 Tytana dźwigającego olbrzymi glob, w r. 1885 Szybkobiegacza, w r. 1886 posąg Hippomena, zdobiący obecnie taras muzeum luksemburskiego. W r. 1887 I. wykończył posągi, uosabiające Hérault i Orb, przeznaczone dla prefektury miasta Hérault. W r. 1888 powszechną uwagę zwróciły na siebie dwie figury jego dłuta: Sława i Boleść, a w r. 1891 jego Respu-blica i Ewa po grzechu pierworodnym. Z popiersi jego roboty zasługują na wzmiankę: po-

s. s.

T. Kor.

Z. W.

piersie Vienneta i Gavarniego.

Injekcya, od wyrazu łac. injicio = wrzucam, wpuszczam. U nas używa się wyrazu tego dla Oznaczenia stosowanych w medycynie zastrzykiwań różnych płynów za pomocą szpryc. Zastrzykiwanie odbywa się albo 1) do istniejących przyrodzonych otworów i kanałów w ustroju np. do nosa, ucha, odbytnicy, pochwy, cewki moczowej, pęcherza i t. d., albo 2) do przestrzeni podskórnej. — Zastrzyknięcia podskórne uskutecznia się za pomocą małej szprycki t. z. Pravaz’a (Lekarz franc. Pravaz wynalazł ją w Lionie, 1853 roku, początkowo do inuych celów). Szprycką pełna zawiera zawsze 1 ctm. sześć, płynu; zamiast zwyczajnego dziobka ma na końcu ostrą igłę z kanalikiem wąziutkim wewnątrz. Igłę wkłówa się przez skórę aż do tkanki podskórnej i przez nią wstrzykuje się płyn. Pierwszy w medycynie zastosował podskórne wstrzykiwanie środków lekarskich Aleksander Wood w Edynburgu w r. 1855. — Obecnie ten sposób wprowadzania środków lekarskich ma olbrzymie zastosowanie. I-i używa się w trojakim celu: 1) jeżeli trzeba podziałać na pewien ściśle określony punkt, np. na nerw przy newralgii; 2) jeżeli dla jakichkolwiek powodów danego środka lekarskiego nie można choremu wprowadzić do ustroju przez kanał pokarmowy lub odbytnicę; 3) gdy chodzi o osiągnięcie bardzo szybkiego działania lekarstwa. Środek lekarski zastrzyk-nięty pod skórę ulega nadzwyczaj szybko wessaniu do krwi i w kilkanaście sekund już zaczyna wywierać działanie. Cała ilość ściśle oznaczona lekarstwa przy podskórnem wstrzyknię-ciu ulega wessaniu i rozchodzi się po ustroju; przeciwnie, przez podawanie choremu leków przez kanał pokarmowy lub odbytnicę nie zawsze osiąga się wessanie go i, co za tern idzie, działanie całej wprowadzonej ilości. Ten ostatni wzgląd często skłania do stosowania zastrzyki-wań t, z. 3) miąższowych (pareuchymatycz-nych). Igłę wtedy wkłówa się przez skórę pionowo i przez tkankę podskórną do głębiej leżących organów, np. płuc. Też same zastrzykiwa-nia stosuje się, jeżeli chodzi o silne miejscowe działanie środka lekarskiego np. zastrzykiwanie zawiesiny jodoformowej do stawu kolanowego; środków niszczących tkanki do guzów nowotworowych i t. p. Najrzadziej stosowane są zastrzy-kiwania 4) wewnątrz-żylne, przy których igłę szprycy wprowadza się wprost do żyły. O ile przy takiem zastrzykuięciu osiąga się zupełne i szybkie działanie danego środka, o tyle jest ono niedo-godnem ze względu na pewne niebezpieczeństwo dla chorego.— Podskórnie zastrzykuje się wogó-le środki mocno działające, które wprowadza się w bardzo małych ilościach i w bardzo dokładnie odmierzonych, np. morfinę, strychninę, ergotynę, kamforę, eter i t. d. Można wprowadzić pod skórę i duże ilości środków obojętniejszych, lub takich, które muszą być ze względu na swe własności zastrzyknięte w ilości większej, niż to można uskutecznić szprycką Pravaza. Tu należą t. z. lawatywy podskórne (hypoderma elysma). Igły tu używa się większej, połączonej z dużą szprycą lub irrygatorem. W ten sposób zastrzykuje się pod skórę po 500 i więcej ctm. sześcienn. fizyologicznego roztworu soli kuchennej po dużych utratach krwi (rany, porody). Zbliżają się do tej kategoryi zastrzykiwań stosowane obecnie I-e surowic leczniczych (przcciwbło-niczej, przeciwpaciorkowcowej i t. p.), gdyż ilość wstrzykniętej jednorazowo surowicy wynosi nieraz 10—20 ctm. sześciennych.

Injekcyjna czyli pentracyjna, albo addycyjna teorya—jest to pogląd, wyrażany przeważnie przez geologów francuskich, na powstawanie gnejsów. Według teoryi tej gnejsy powstały z łupków mikowych, przez wciśnięcie się granitowego materyału magmatycznego w ich szczeliny, równoległe do uławicenia i łupkowa-tości. Teorya ta, chociaż uznawana do dziś, nie posiada jednak trwałej podstawy faktycznej. Według niej bowiem każdy gnejs winien występować w łupku mikowym jako utwór zupełnie wyraźnie odcinający się od skały otaczającej. Tego rodzaju stosunki występują rzeczywiście, lecz są to przypadki drobne, natury zupełnie lokalnej. Teorya zatem wymieniona może za słuszną być uważana tylko względem niektórych gnejsów, lecz bynajmniej nie tłómaczy pochodzenia gnejsów wogóle.

Injektor, ob. Kocioł parowy.

Inkarnacya (w teologii chrześciańskiej), ob. Wcielenie.

Inkassent, inkassator, oficyalista biura, osadnictwa to dzisiejszy port Sewastopolski. Mar-kasy, banku, przedsiębierstwa handlowego i t. ein Broniowski, poseł króla Stefana Batorego do p., którego zajęciem jest ściąganie należności od banów krymskich r. 1578, w opisie swej podróży („Martini Bronovii Tartaria”) podaje, że na bramach I-a i na niektórych budynkach twierdzy widział greckie napisy i herby jakichś „książąt greckich”, którzy wznieśli tę twierdzę i władali także Mangupem. W r. 1475 I. byli opanowali Turcy, lecz gdy miasto upadać zaczęło, oddali je Tatarom. I. pamiętny jest krwawą bitwą, stoczoną d. 5 listopada 1854 między armią , rossyjską pod dowództwem księcia Menszykowa Inkerman (po tatarsku znaczy Jaskiniowa ! a wojskami angielsko - francuskiemi, oblegające-twierdza), uroczysko w powiecie Sewastopol- ! mi Sewastopol.

dłużników.

St. A. K.

Inkasso, w znaczeniu handlowem: ściąganie, pobór należności, a w znaczeniu szczególnem jeszcze ściąganie należności za weksle płatne, przekazy, oraz weksle ciągnione na inne miejscowości. Tą ostatnią czynnością zajmują się banki i bankierzy, pobierając stosowne prowizye za tę usługę. I-em trudnią się jeszcze specyalne biura

st. A. K.

inkassowe.

R.

przy

w r.

Inklinacya, nachylenie, pochylenie. W fizyce I. magnetyczna, nachylenie magnetyczne; igła inklinacyj na, igła nachyleń. Ob. Magnetyzm ziemski.

Inklinatorium, bussola nachyleń, ob. Bus-

s o 1 a.

Inkluz (po łacinie Inclusus—zamknięty). Był

skim nad, Czarną rzeczką (Czornaja rjeczka), \ Inkermann, wioska w Algieryi, w departa-w odległości 2 kim. od jej uścia do zatoki Se- mencie Orańskim, okręgu Mostaganem, wastopolskiej, przy drodze żelaznej Łozowo-Se- u^ciu Oued-Riou do Cheliff. Założona w r. 1869, wastopol, ze zwaliskami twierdzy starożytnej, \ j est stolicą gminy tegoż nazwiska, która szczątkami miasta pieczarowego i monasterem. j ₁₈₉₅ liczyła 4 209 m-ców, a pomiędzy nimi 514 Właściwie 1-em, albo też Skałą Inkermańską, Francuzów i 187 innych Europejczyków. W I-ie nazywają się urwiska na prawym brzegu Czar- jest stacya drogi żelaznej z Oranu do Algieru, nej rzeczki, gdzie się niegdyś znajdowała wiel- Była to dawniej okolica jałowa i prawie pusta, ka warownia, z której w epoce założenia Se- j aie administracya francuska przez należyte zużyt-wastopola istniała tylko jedna baszta okrągła, | kowanie wód, ku czemu urządzono pompy na ale i ta podczas wojny krymskiej runęła. W r. j Cheliff, szluzy na Oued-Riou i wykopano wiele 1793 Pallas oglądał tu, nie jedną, ale kilka studni, doprowadziła w niej kulturę do kwitną-baszt takich i w wielu miejscach ocalałe jeszcze j cego stanu. Godne są tu uwagi piękne łany mury warowni, oraz fossę głęboką, szeroką dro- zbóż, winnice, drogi wysadzane drzewami i szkół -gę brukowaną przez dolinę, most na czterech ; fca drzew. Co środa odbywają się w I-ie waż-arkadach, dwoje schodów, wykutych w skale, ■ ne targi, zwłaszcza na zboże, licznie nawiedzane prowadzących do twierdzy, mnóstwo mieszkań, j przez krajowców z Dahra i Cheliff. Ostatniemi również wykutych w skale, a śród nich takąż czasy założono tu młyn do kruszenia siarki, cerkiew, ozdobioną freskami, i wiele kaplic z gro- sprowadzanej z Mazoana, na użytek rolnictwa. E" bowemi kryptami. Obecnie są tu jeszcze dwie , cerkwie jaskiniowe, z balkonikami, jakby wiszą- , cemi w powietrzu. W jednej z nich urządzono j nowy ikonostas, ołtarz i drzwi, co wszakże nie ! zatarło pierwotnego jej charakteru. W r. 1850 arcybiskup prawosławny Innocenty założył tu ' niewielki monaster, czyli pustelnię (cenobium) i pod wezwaniem papieży, św. Klemensa I i św.

Marcina I, z których pierwszy wysłany tu był to wrzekomo duch, zamknięty w jakimś przed-do ciężkich robót w kamieniołomach przez cesa- j miocie i wypełniający wszelkie żądania jego po-rza Trajana, a potem utopiony w morzu, drugi : siadacza. Uwięziony w pieniądzu, sprawiał to, zaś, po dwumiesięcznym pobycie na wygnaniu, j że taki pieniądz po każdem jego wydaniu znów zmarł w nędzy r. 655 — Jak w samym Inker- ! powracał do pierwotnego właściciela i inne pie-manie, tak też i wpobliżu Sewastopola, na le- j niądze doń sprowadzał. — Inkluzami także wym brzegu Czarnej rzeczki, tuż przy jej uściu, : nazywano pewne metale, które czarownicy, no-mnóstwo się krypt znajduje, z których wiele \ SZ4C przy sobie, co chcieli, przy pomocy złego

pozapadało się skutkiem tego, że w tern miejscu założono łomy ciosowego kamienia wapiennego.

Jest to wyborny materyał budowlany,— z niego wzniesiono najcelniejsze gmachy w Sewastopolu.

Jakie miasto znajdowało się w Starożytności na tem miejscu, na którem później powstał Inkerman, jest to zagadnienie dotąd nierozstrzygnięte; niektórzy (Thunmann) przypuszczają, że było to starożytne miasto greckie Theodoroi czyli D o r i, często wspominane w historyi Rzymu; inni (Bruhn) utrzymują, że I. jest to włoskich j i bez czasu próby nie wolno było zostać I-em. żeglarzy osada, Cal am i ta, i że odnoga tego ! Przez otwór w ścianie podawano rzeczy codzien-

R.

ducha, przez nie zdobywali. To też o człowieku, doznającym osobliwszego powodzenia, mówiono: „ma inkluza”.

Inkluzy lub rekluzy byli to pustelnicy lub zakonnicy odosobnieni od świata. Odosobnienie polegało na tem, że drzwi celi były zamurowy-wane lub pieczętowane i tylko opat miał prawo zdjąć pieczęć. Przez ostrożność, by nie było nadużyć, Kościół wydał przepisy określające tę ascetyczną praktykę. Bez pozwolenia biskupa

ta była dość rozpowszechniona.

nego użytku oraz księgi i rękopisy, jeśli I. oddawał się nauce. W XI i XII wieku praktyka

s. Pł.

Inkluzye, czyli wrostki, są to ciała obce, znajdujące się we wnętrzu kryształów. Obecność tych wrostków, ciał substaneyi kryształu, w którym tkwią, obcycli, jest prawie powszechna, zarówno w kryształach ciał mineralnych jak substancyj przez człowieka w pracowniach hodowanych. W rzadkich tylko przypadkach zdarza się w przyrodzie znaleźć lub w szczególnych, a nadzwyczaj starannie przestrzeganych, warunkach wyhodować kryształ zupełnie od in-kluzyi wolny. Chociaż, teoretycznie rzeczy biorąc, kryształ jest to ciało fizycznie i chemicznie jednorodne, jednakże podczas swego powstawania zatrzymuje on w sobie cząstki tego środowiska, w jakiem powstał. W kwestyi I-i najciekawszą i najważniejszą jest rzeczą pytanie: jaki jest mechanizm zatrzymywania przez kryształ w sobie ciał obcych, oraz jakie są tego przyczyny? Uważając powstawanie i wzrost kryształów z roztworów w rozmaitym stopniu przesyconych, dostrzegamy systematycznie, że kryształy, które wyrosły z roztworów bardzo przesyconych, rosły zatem porywczo i burzliwie, pełne są drobnych pęcherzyków tej cieczy, w której powstały. W miarę jednak jak roztwór uboższym w przesycenie się staje, kryształ z niego wydzielający się jest coraz przezroczystszym, coraz mniej inkluzyj zawierającym. W niektórych przypadkach, gdy prędkość krystalizacyi była tak umiarkowana, że kryształ wyrastał z inkluzyami bardzo drob-nemi i ułożonemi wyraźnie bez zagmatwania, udało się zauważyć, iż I-e powstają w krysztale przeważnie pod krawędziami, utworzonemi przez przecięcie się dwu płaszczyzn krystalicznych, posiadających rozmaitą prędkość przyrostu. Rzecz ta wymaga bliższego wyjaśnienia. Kryształ jest to ciało fizyczne jednorodne, posiadające w kierunkach równoległych i symetrycznych własności jednakowe, w kierunkach zaś niesymetrycznych i nierównoległych własności różne. Stąd i prędkość przyrostu w rozmaitych kierunkach jest niejednakową. Kryształ rośnie tylko w roztworze przesyconym; roztwór, oddając mu nadmiar swego przesycenia, lżejszym się staje i unosi się do góry, stąd nad kryształem rosnącym tworzy się tak zwany prąd koncentracyjny. Z płaszczyzny kryształu, rosnącej wolno, powoli ten prąd się podnosi, z tej zaś, którą szybko zabiera przesycenie z roztworu, t. j. rośnie z prędkością znaczniejszą, prąd podnosi się silny i prędki. Gdy zatem w danej krawędzi spotykają się dwie płaszczyzny o rozmaitej prędkości przyrostu, na ich granicy stykają się dwa prądy o dwu rozmaitych prędkościach, co powoduje ciągłe w tych prądach zaburzenia. Te zaburzenia pociągają za sobą zaburzenia w jednorodności kryształu i, co za tern idzie, powstawanie w nim inkluzyj, które zatem towarzyszą prawie stale krawędziom przez ściany o rozmaitej prędkości przyrostu utworzonym. Stąd więc kryształy z mocno przesyconych roztworów powstałe pełne są wrostków, pęcherzyków ługu macierzystego, gdyż prądy przez kryształ w takim roztworze wzbudzone są silne i dużą prędkość posiadające, a zatem zaburzeń pełne. Kwestya zatem I-i roztworu macierzystego oraz ich prawidłowego uszykowania, mianowicie ich układu często bardzo równoległego do krawędzi, jest w części wyjaśniona. Trudniej daleko tłómaczyć obecność w kryształach innych drobniejszych kryształków. Widoczna, że kryształ, rosnąc w roztworze, w którym już poprzednio były zawieszone inne kryształki, nie może ich odepchnąć, lecz obleka je swojem ciałem i rośnie dalej, tak, że w końcu tkwią one w jego wnętrzu. I. w kryształach często widzialne okiem nieuzbrojonem; jednak przeważnie są to utwory wielkości mikroskopowej. Największą rozmaitość przedstawiają one w kryształach minerałów skałotwórczych; I. w tych minerałach stanowią albo kryształki innych minerałów, albo też cząstki bezpostaciowego tła szklistego czyli ciasta skalnego, a wreszcie obserwowane bywają inkluzye cieczy i gazów. Badanie inklu-zyi w minerałach skałotwórczych jest sprawą wagi pierwszorzędnej, ponieważ z ich natury sądzimy o warunkach powstawania minerałów skałotwórczych i samej skały, a także o kolejności powstawania minerałów w skale.—Od czasów dawnych znane są makroskopowe, widzialne gołem okiem, inkluzye kryształków kwarcu, blaszek miki, igieł turmalinu w skaleniach granitów. I. takie przeważnie są rozrzucone w minerale bez określonego porządku, lecz zdarza się dostrzegać pewną zależność pomiędzy uszykowaniem inkluzyj i kształtem kryształu inkluzye zawierającego. Dopóki poszukujemy I-j gołem okiem, nie wydają się nam one zjawiskiem dość częstem, gdy jednak mikroskopu użyjemy, wykaże on nam, że I. w minerałach skałotwórczych są zjawiskiem powszechnem. Liczne minerały li-tylko dlatego posiadają ciemne zabarwienie, że całe ich kryształy przejęte są niezli-czonemi drobniutkiemi ziarenkami magnetytu. W skaleniach trój skośnych niektórych skał również widzimy niezmierną ilość tak drobnych I-j, że w najsilniejszych powiększeniach wydają się nam one pyłkami najdrobniejszemi. Często bardzo barwa minerałowi danemu właściwa, połysk mieniący, a nawet zawiły i zagadkowy wynik analizy chemicznej jest wynikiem wielkiej ilości inkluzyj, tak jednak drobnych, że, wywołując bardzo znamienne efekty, nie mogą być jednak w osobności dostrzeżone. To zatem, co dotąd, charakteryzuje wielką rozmaitość w wymiarach I-j; co zaś dotyczę ich rozmaitości substancyo-nalnej, za przykład służyć mogą kryształy i ziarna leucytu, które oprócz cząstek bezpostncio

wych (stałych i ciekłych) zawierają nieraz jednocześnie drobne kryształki aż pięciu minerałów: zielonych augitów, bezbarwnych nefelinów, błękitnych hauynów, brunatnych granatów, i czarnego magnetytu. Gdy w skale minerał wcale inkluzyi nie zawiera, jest to dowodem, że powstał on wcześniej od pozostałych minerałów skałę składających; minerały, inkluzye stanowiące, powstały pierw, niż te minerały, w których pierwsze tkwią. Oprócz tego dla petrografa ważnem jest badanie I-i i w drugim względzie: liczne minerały skałotwórcze bardzo łatwo ulegają rozkładowi i wietrzeniu; te procesy wtórne tak czasami daleko są posunięte, iż niszczą minerał doszczętnie, gdy jednak minerał łatworozkładny stanowi I-ę w minerale trudniej rozkładnym, to ten ostatni jaknajdoskonalej ochrania go i przechowuje w stanie świeżości zupełnej. W pewnym np. fonolicie, pełnym najróżnorodniejszych produktów rozkładu, powstałych w nim po niewiadomo jakich minerałach, skalenie zawierają I. drobnych dwunastościauów zupełnie świeżego hauynu. Dowodzi to zatem, że ten łatworozkładny minerał stanowił pierwotną część składową fonolitu. Oprócz ciał stałych krystalicznych jako I. w kryształach występują ciecze.

na miejsce, czasami znów wiruje lub drga z wielką prędkością. Drżące te nieregularne poruszenia tern prędszemi się wydają, im drobniejszą jest libella. Oprócz zmiany miejsca obserwowano wielokrotnie zmienianie się średnicy libelli, a zatem mamy tu zjawiska łączne z rozgrzewaniem się i stygnieniem. Rzeczywiście, gdy do obserwowanej libelli zbliżymy rozgrzany drucik lub skierujemy na nią prąd ciepłego powietrza z cieniutkiej rurki, w tej chwili ruch jej się wzmaga, a wymiary ulegają zmianie. W tej zależności od temperatury tkwi właśnie przyczyna ciągłego ruchu libelli, ciągłe bowiem zmiany temperatury, choó drobne, lecz dla tak małego ciała aż nadto wystarczające, powodują ustawiczne przechodzenie cieczy do stanu gazowego i odwrotnie. Gdy umieścimy minerał li-bellę zawierający w temperaturze stałej, ruch jej zanika. Ciecz stanowiąca I. w kryształkach bywa często wodą, częściej jednak jest roztworem różnych soli, najczęściej chlorku sodowego. Najciekawszemi I-ami ciekłemi są jednak I. ciekłego dwutlenku węglowego. Poznaje-iny je po tem, że około -f- 32° cała ciecz w gaz się zamienia, -|- 32⁰C bowiem jest temperaturą krytyczną dwutlenku węglowego. W I-ach roztworów solnych i ciekłego dwutlenku węglowego najbogatszym minerałem jest kwarc. Często mleczny pozór kryształów tego minerału jest właśnie wynikiem nadzwyczaj wielkiej ilości tkwiących w nim inkluzyj ciekłych. Wreszcie w minerałach skałotwórczych, stanowiących część składową law, systematycznie widzimy wrostki szkliwa czyli skalnego tła szklistego. Kryształy z tego szkliwa się wydzieliły, zupełnie

z. w.

Chalcedony południowo-amerykańskie, kryształy kwarcu i ametystu z Schemuitz lub z góry św.

Gotharda, kryształy soli kamiennej z Wieliczki i wielu miejsc innych, fluoryty, gipsy, bardzo często zawierają I. ciekłe, gołem okiem widzialne. Kryształy zatem minerałów wyszczególnionych zawierają w sobie próżnie, w których znajduje się ciecz, lecz nie wypełnia ona próżni zupełnie, zwykle oprócz cieczy znajduje się tam

Inkonsekweneya, brak konsekwencyi, niekou-sekweneya, ob. Konsekwencya.

Inkorporacya (w prawie kanonicznem), oddanie dochodów z majątku kościelnego na wyłączną używalność religijnego zgromadzenia, np. kapituły, klasztoru. Odbywało się to najczęściej pod postacią obdarzenia zgromadzeń dochodami proboszczowskiemi. W takim razie wszystkie dochody z probostwa szły na pożytek danej kor-poracyi, a posługi religijne w parafii spełniał tak zwany „Vicarius perpetuus”, posiadający władzę i prawa proboszcza, prócz możności korzystania z dochodów probostwa, z których cząstkę tylko prawnie określoną otrzymywał. Probostwo takie nazywało się inkorporo w anem.— Por.

s. Pł.

„Encykl. Kość.”.

Inkorporacya w polskiein prawie politycznem. Termin ten oznaczał wcielenie do państwa ziemi (kraju), która dotąd pozostawała pod innym panującym, albo niezależnym od korony polskiej, albo pozostającym do niej w stosunku lennym (ob. Feuda w Polsce). Po dokonaniu wcielenia danej ziemi, król wydawał t. z w. przywilej in kor-

pęcherzyk gazu, który podczas poruszania i prze- zatem I. takie są zrozumiałe, wracania kryształu porusza się, zajmując zawsze punkt najwyższy, podobnie jak w libelli, do wyznaczania linii pozornej służącej. Podobne próżnie, cieczą wypełnione, wielkości mikroskopowej, są bardzo rozpowszechnione. Dostrzeżone zostały te drobne utwory z początku w niewielkiej ilości drogich kamieni, kiedy jednak rozwinęło się zastosowanie mikroskopu w badaniu skał i minerałów skałotwórczych, stwierdzono, że niema prawie minerału skałotwórczego, któ-ry-by ciekłych I-j nie zawierał. Najdrobniejsze I. ciekłe są zwykle formy kulistej, zbliżonej nieco do kuli jajowatej; większe bywają kształtu jaknajrozmaitszego. Powszechnie, jak to już było nadmienione, zawierają one pęcherzyk gazu. Stosunek cieczy do gazu bywa w nich bardzo rozmaity: czasami próżnię wypełnia ciecz przeważnie, a gaz istnieje w ilości bardzo nieznacznej, kiedyindziej znów prawie całą próżnię gaz wypełnia, a na dnie tylko niewielka cieczy znajduje się kropla. Pęcherzyk gazu, zwany zwykle libellą, godzien jest uwagi, prze-dewszystkiem dlatego, że znajduje się bardzo często w ruchu. Ruch ten bywa bardzo rozmaity.

Czasami libella zwolna przesuwa się z miejsca ¹ poracyjny, który zazwyczaj przyrzekał zacho-

wad mieszkańców z inkorporowanej ziemi przy ich dawnych prawach i zrównywał ich pod względem praw i przywilejów z mieszkańcami Korony. Przywileje inkorporacyjne z Wieków Średnich są następujące: ziemi Przemyskiej (1387), Lwowskiej (1388 i 1389), Horodelskiej (1432), Prus i Pomorza (1454), księstwa Oświęcimskiego (1457), ziemi Rawskiej (1462), Gostyńskiej (1462), Sochaczewskiej (1476), ks. Zatorskiego (1494), późniejsze zaś: Mazowsza (1529), księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego (1564), ks. Kurlandyi i Semigalii (1569), ziemi Wołyńskiej (1569), Podlaskiej (1569), ks. Kurlandzkiego (1726).

Unia).

I-i nie można mieszać z Unią (ob.

Dr Al. W.

1893).

Inkowie. Plemię zpośród południowo-amerykańskiej rodziny lingwistycznej Quechua (ob. ludy Quechua), które zagarnęło pod swoją władzę pokrewne plemiona w Andach i na wybrzeżu oceanu Spokojnego od Quito, mniej-wię-cej do 30° szer. płd., i wydało tam z siebie tak sławne państwo luków. Pod względem fizycznym I. byli nizkiego wzrostu, z silnie rozwiniętą muskulaturą nóg, jak wogóle wszyscy górale, z czaszką okrągłą, czołem silnie pochylonem w tył, z orlim nosem. Naturalna forma czaszki nie da się dokładnie wyznaczyć, wskutek zwyczaju nadawania jej w dzieciństwie sztucznych kształtów. To zniekształcanie czaszki prawdopodobnie oddziaływało na proces zrastania się jej szwów i dało początek tak zwanej „kostce Inków”, zdarzającej się niekiedy i gdzieindziej, ale bardzo obfitej u Inków i wogóle u ludów que-chuańskicb. Z powodu państwa luków powstały w nauce całe legendy, które po raz pierwszy podważył L. Morgan, wykazując, iż I. nie wznieśli się powyżej szczebla wyższego barbarzyństwa, i oświadczając, że kronikarze hiszpańscy nie zrozumieli obcego dla nich ustroju rodowego ludów ąuechuańskich i oświetlili go z punktu urządzeń społecznych Europy feudalnej. Zarzuty te znalazły potwierdzenie w świeżo wydanej przez rząd hiszpański „Coleccion de documentos ineditos relativos al descubrimiento, conquista y organizacion de las antiguas posesiones espa-nolas en America”— zbiór, który zawarł mnóstwo cennych materyałów i dokumentów, dotychczas zupełnie nieznanych dziejopisarzom, a po raz pierwszy zużytkowanych przez H. Cunowa w r. 1896. „Hiszpanie — pisze H. Cunow — pogrążeni w feudalnych poglądach swojej ojczyzny, dostali się do nowego a osobliwego kraju, obfitującego w zgoła odmienne urządzenia i poglądy; nie dziw, że o tem, co ujrzeli, sądzili według instytucyi Hiszpanii średniowiecznej i bezwiednie podsuwali Indyanom własne pojmowanie rzeczy”. Z tych badań wynika, iż około r. 1100 po Nar. Chr. część plemienia Inków, zamieszkującego w Pacaritampu, opuściła ojczyznę i osiadła w okolicach Cuzco, rugując pierwotnych panów tej ziemi, a stamtąd rozszerzając

władzę swoją na dalsze okolice. Wpobliżu Cuzco siedziały ludne plemiona, liczące niekiedy po 50—60 tysięcy głów, a niejedne pod względem kulturalnym stały wyżej od Inków. Wszystkie one zajmowały się uprawą ziemi; w dzielnicy północnej sztuczna sieć kanałów irrygacyj-nych istniała na całe stulecia wcześniej od najazdu; budowano tam olbrzymie domy gminne, które jeszcze dzisiaj etnografowie odnaleźli w Arizonie, a które Hiszpanie brali za warownie i pałace. Zwłaszcza plemię Yunków v. Czimów znajdowało się na wysokim poziomie. Jednocześnie istniały plemiona w stanie barbarzyńskim, chociaż trudniące się już uprawą kartofli, a tak wysławiane posłannictwo cywilizacyjne Inków polegało na wdrożeniu ich w karby więzi państwowej i podniesieniu kultury rolnej. Plemiona te przed najściem Inków były nawzajem niezależne; ustrój ich społeczny opierał się na ustawie rodowej z nieodłączną spólnotą rolną, rozstrzelenie zaś umożliwiło najezdnikom podbój. Stworzyli oni organizacyę, która zaczęła przekształcać ustrój społeczny plemion, kształtując plemiona i rody według hunów (dziesiątków tysięcy), tysięcy i secin, oraz śród każdej jednostki rodowej stwarzając z rodziny dynastów—urzędników; zabrali każdemu plemieniu część gruntów na swoje potrzeby i potrzeby kultu, oraz nałożyli daniny i robocizny. Zadania rządu skłoniły ich do wprowadzenia stałej służby pocztowej, dróg i t. d. Ale pomimo wieków władzy nie zdołali oni pomiędzy temi różnorodnemi częściami stworzyć jedni narodowej; najazd Hiszpanów zniszczył Inków i wraz z nimi wszystkie spoidła organizacyi społecznej. Szczegóły co do kultury materyalnej ob. Ameryka; o historyi państwa Inków ob. Peruwia. Organizacyę społeczną Inków na podstawie świeżo ogłoszonych materyałów hiszpańskich, nieznanych poprzednim historykom, opracował H. Cunow: „Die sociale Verfassung des Inkareichs. Eine Untersuchung des altperuanischen Agrarkommunismus” (Sztutgard 1896). O kulturze materyalnej ob. Seler „Peruanische Alterthümer” (Berlin

L. K.

Inkrustacya—tworzenie się na powierzchni ciał organicznych lub nieorganicznych kamiennej powłoki wskutek osadzania się wapienia i krzemianów, zawartych w wodach źródlanych. Podobne osadzanie się widzimy przy źródłach gorących, gejzerach w Islandyi, lub też w źródłach Sprudlu karlsbadzkiego, w które przedmioty wrzucone dostają powłokę twardą krzemianu wapna. — W budownictwie I. polega na wykładaniu ścian budowli twardszą oraz zdobiącą powłoką bądź z marmuru, bądź też z granitu. W Neapolu kościół św. Marcina, a w We-necyi kościół Jezuitów (1715 — 30) zalecają się piękną marmurową I-ą.— W sztuce stosowanej I. polega na wstawianiu ornamentacyjnych kawałków w powierzchnię gładką. Ozdabianie mebli kosztownemi wstawkami ornameutacyjnemi dosięgło doskonałości w epoce rozwoju Renesansu. We Włoszech znana jest sztuka ta pod nazwą intarsia—wytworzenie ornamentu w drzewie z różnokolorowego drzewa. We Francyi szczególniej rozwinął się kierunek, uprawiany przez Karola Boulle 1642 r. i od niego także bo ul le uazwany, polegający na wykładaniu mebli z hebanu kością słoniową, szyldkretem, macicą perłową, cyzelowanym bronzem, srebrem i in-nemi metalami. Sztuka I-i rozwija się z wdziękiem przeważnie po klasztorach, wielu znakomi-biuro (fig. 201), ofiarowane przez pap. Innocentego XI królowi Janowi Sobieskiemu. Biuro to, z hebanowego drzewa, wykładane przepyszną orna-mentacyą z kości słoniowej, macicą perłową i bron-zem, uależy do arcydzieł Sztuki inkrustacyjnej. Tamże w Willanowie podziwiać można misternie wykonaną z hebanu tacę królowej Bony, inkrustowaną srebrem, kością słoniową i perłowcem. Wspaniałe biuro orzechowe, wykładane w piękny deseń z wyobrażeniem kwiatów i owoców, wykonanych z kolorowego drzewa, budzi podziw doborem barw i staranuem wykończeniem, po-

:\ .

fHpüü

ipîi

§p=

IÜB

■ f-{

Mm

f;

"i

i:¹*

finmæ

i«

ISliilSslls

Wmm

I:;

fi

su

\n5&    ^31 a%

IMSlteMlPî

B

:v->

SP*'

■pp

lig. 201. Biurko inkrustowane Jana III, dar papieża Innocentego XI.

uprawiana.

temi dziełami zdobią się kościoły, mnóstwo pięknych stalli, ambon, ławek, konfessyonałów hojnie praca rąk ludzkich rozrzuciła po świecie. — U nas do najpiękniejszych dzieł w tym rodzaju zaliczają się: 1) stalle klasztoru po-cyster-skiego w Oliwie pod Gdańskiem; 2) stalle, kon-fessyonały i ołtarze w Lędzie i Opatowie; 3) szafy w zakrystyi oo. bernardynów w Warszawie z 1713 r.; 4) stalle królewskie w kościele oo. dominikanów w Warszawie. Z zagranicznych zabytków sztuki, w kraju naszym starannie przechowanych, w Willanowie znajduje się piękne

chodzi z epoki przejściowej Ludwika XIV i XV. Kilka stołów roboty francuskiej boulle, jako też szczególnie piękny stolik szyldkretem, cynkiem i bronzem inkrustowany, zalecają się pięknością. Sztuka I-i, jako kosztowna, mniej obecnie jest

Ap. N.

Inkubacya (od wyrazu łaó. incubatio = położenie się, spanie, grec, enkoimesis) oznacza praktykowany w Starożytności zwyczaj spania w świątyniach i miejscach świętych na skórach świeżo ofiarowanych bóstwu zwierząt, w celu wyśnienia wieszczego snu, w którym bóstwo miało wska-

Dr T. K.

zywać środek potrzebny do uleczenia choroby, na jaką cierpiał ofiarujący zwierzę. Zwyczaj ten przeszedł do Grecyi i Rzymu z Egiptu. Chorzy, zgłaszający się do I-yi, byli poddawani przez kapłanów różnym obmywaniom i ceremoniom, poczem wprowadzano ich do świątyni, gdzie usypiali na skórach ofiarowanych zwierząt zwykle pod wpływem jakichś odurzających środków. Sny tłómaczyli kapłani, a częstokroć nawet sami usypiali się w zastępstwie chorego. Najsławniejszą wyrocznią tego rodzaju była świątynia Eskulapa (Asklepiosa) w Epidaurze. Przy wykopaliskach tej świątyni znaleziono wiele napisów i dokumentów, odnoszących się do I-i. Zna-nemi też były takie wyrocznie Amphiaraosa w Oropos, w Beocyi; Phasiphaë (według innych Ino) w Thalame w Lakonii; Apollona, Serapisa (Ritter von Rittershain „Der med. Wunderglaube und die Inkubation im Altertum” wyd. 1878). W zoologii oznacza I. wysiadywanie jaj lub czas rozwijania się zarodka w jaju. W medycynie I. oznacza okres czasu od chwili wtargnięcia zarazka choroby zakaźnej do ustroju aż do wystąpienia pierwszych objawów choroby. Okres ten nazywa się okresem inkubacyjnym choroby—okresem wylęgania. Zarazki, wtargnąwszy do ustroju, potrzebują pewnego czasu, żeby się rozmnożyć w dostatecznej ilości i wyprodukować dostateczną ilość trujących substancyj (toksyn), a wtedy dopiero występują pierwsze oznaki choroby. Dla Ayielu chorób okres wylęgania jest znany. Tak np. w cholerze wynosi on od kilku godzin do 3-ch dni. Okres wylęgania ospy wynosi 12—14 dni, odry — 8-14 dni, szkarlatyny — 4—7 dni, influenzy—zwykle kilka lub kilkanaście godzin.

Inkubus lub Inkub o (Incubus, Incubo), według wierzenia Rzymian starożytnych, był to de-^mon, sprowadzający ciężkie sny, nasza zmora. Mitologia italska zaliczała go do rodziny Faunów, Sylwanów i Panów. Przypisywano mu osobliwszą skłonność do kobiet, którym w nocy zakradał się do łoża i niepokoił je snami lubieźnemi. W późniejszych czasach uważano go za stróża skarbów ukrytych.

Inkunabuły (z łać. incunabula—pieluchy, kolebka, przenośnie: początek, pierwociny). Tak się nazywają okazy pierwszych druków. Niektórzy za I. uważają te jedynie, które powstały przed r. 1500, i liczą ich 20000; liczba ta wszakże jest tylko przypuszczalną i opiera się na ułożonem przez Haina „Repertorium bibliogra-phicum” (Sztutgard 1826—38, 4 tomy); inni (Co-pinger) ją znacznie powiększają, zamykając okres I-ów datą późniejszą, z uwzględnieniem tych krajów, w których drukarstwo później niż w czasach Gutenberga powstało (ob. I. w Polsce). Najbardziej poszukiwane i najwięcej cenione są:

I., pochodzące z najpierwszych lat po wynalezieniu drukarstwa; pierwsze druki danego kraju albo miasta, oraz takie, o których się wie na

Eue. powsz. ilustr. Zesz. 240. T. XXX.

pewno, że wyszły tylko w niewielkiej liczbie egzemplarzy; druki na pergaminie z ostatnich dziesięcioleci w. XV; dzieła odbijane osobliwie kunsztownym i niezwyczajnym drukiem; pierwsze wydania (edüiones principes) klasyków greckich i rzymskich; druki znakomitszych oficyn; pierwsze druki z drzeworytami, miedziorytami i t. d. Co się tyczy materyału, to najpierw drukowano I. na pergaminie, potem prawie wyłącznie na papierze. Papier w I-ach jest zazwyczaj mocny i biały; druk czarny, wyraziście od niego odbijający, przyjemnie w oczy wpada. Znaki wodne w papierze (ob. Filigran) służą dziś w razie braku innych wskazówek do określenia czasu, z którego druk pochodzi. Format pierwszych druków był arkuszowy (folio); litery najdawniejszych są podobne do gockich z dawnych rękopisów klasztornych, później się rozpowszechniła tak zwana Szwabach a (Schwaba-cher Schrift), jednakże i okrągłe litery rzymskie (antiqua) były też używane, a przeważnie panowały we Włoszech. Pierwszą książką wydrukowaną czcionkami odlewanemi greckiemi była Laskarisa „Grammatica graeca” (Medyolan 1476). Inicya-łów (jak już powiedziano pod tym wyrazem) nie odbijano wespół z tekstem, lecz je dopisywano lub dorysowywano od ręki, kunsztownie kolorując i złocąc. Druki najdawniejsze paginacyi wcale nie mają; poprzestawano na oznaczaniu zeszytów (ob. Format). Potem liczbowano zrazu jedynie karty, a nierównie później stronice. Z początku używano do tego liczb rzymskich, arabskie wystąpiły w kształcie niedokładnym około r. 1470, a w dzisiejszym dopiero przy końcu w. XV. Kart tytułowych I. najdawniejsze wcale nie miały; pierwszą księgę w nią opatrzoną wydrukował w Wenecyi Jenson r. 1485. Długo wszakże po ich zaprowadzeniu układano je, nie w taki sposób jak obecnie, ale używano do tego kilku lub kilkunastu wierszy, wyrażających treściwie osnowę księgi, a z nich pierwszy jedynie drukowano większemi literami. Imię drukarza, jako też miejsce i czas druku, umieszczano na końcu księgi lub wcale ich nie podawano. I. z ozdobami artystycznemi powstały w Niemczech i we Włoszech; wykonywanie jednak onych ozdób pozostawiano pospolicie kaligrafom i tak zwanym rubrykatorom, którzy w epoce owej bardzo często przy ukończeniu druku danej księgi także i czas na niej oznaczali.—Cena I-ów jest bardzo rozmaita; zależy od rzadkości dzieła, od znaczenia jego drukarza, od stanu w jakim się utrzymało, od piękności wydania, oraz od wielu innych okoliczności, i dochodzi, poczynając od niecałego funta st. czasem do 5 000 f. st.: taką sumę przed kilkunastu laty na pewnej licytacyi w Londynie zapłacił tameczny antykwaryusz, Quaritch, za egzemplarz drugiego wydania Psałterza Mogunckiego z r. 1459. Wartość I-ów pod względem naukowym jest wieloraka: stanowią one materyał źródłowy do historyi

125

drukarstwa; a ze względu na treść swą i ozdob-ność, mianowicie zaś na zawierające się w wielu z nich ilustracye, mają także wielkie znaczenie i w historyi kultury w ogólności, zwłaszcza, że literatura ludowa z okresu poprzedzającego wynalazek druku i zaraz po nim idącego prawie wyłącznie w I-ach się zachowała; wiele z nich obok tego, w części przynajmniej, zastąpić może zatracone dawne rękopisy niezmiernie ważne. Za najdawniejsze ilustracye można uważać wielkie inicyały (ob.) w Psałterzu Mogunckim, wydrukowanym r. 1457 przez Fusta i Schöffera; obrazki jako ilustracye ukazały się po raz pierwszy r. 1461 w wydrukowanych w Bamberdze przez Pfistera (który był także wyrzynaczem matryc) Bajkach Bonera. Dokładne i o ile być może zupełne wiadomości o I-ach znajdują się w Pan-zera „Annales typographici ab artis inventae origine ad annum 1536” (Norymberga 1793 —

scholastycyzmu, rozwoju literatury narodowej i wreszcie rozpowszechnienia się samego drukarstwa. Gdy uczony Panzer dla I-ów ogólnie-europejskich za kraniec czasu przyjmuje rok 1536, niedaleko zostawia nas w tyle za Niemcami, które przecież sztukę drukarską pierwsze w pieluchy uwinęły i wykołysały (łać. znaczenie incunabula). Pięknie prowadzony katalog I-ów polskich w Bibl. Ord. Zamoyskich sięga nawet poza rok 1560. Rozszerzając pojęcie „polskości” druku, wolno jest obejmować nazwą „I. polskie” wszystko to, co wydrukowano do r. 1550 na terrytoryum Państwa Polskiego, a nawet od r. 1466 hołdowniczych Prus krzyżackich i książęcych; ale taką dowolnością nie wyrządza się przysługi wiedzy historycznej, która dążyć musi do wykrycia i metodycznego uporządkowania druków polskich jako czynów kultury polskiej, aby z nich znowu wybrać dzieła istotnie polskiej myśli lub przez samych Polaków żywionej żądzy oświecenia swego narodu dziełami i pomniejszemi pismami obcemi. Stanowisko rzeczywiście poważne, naukowe, nakazuje zbierać druki, tego przynajmniej pierwszego okresu, pod osobnemi prowincyami współczesnego Państwa Polskiego, nawet oderwanemi już od niego, jak Śląsko, i ukazywać je w takich osobnych skupieniach dla niezbędnego, przez rozum wymaganego zróżnicowania. Praca taka, pomimo ogłoszonego już przez K. Estreichera aż do lit. H. włącznie (pocz. r. 1902) wykazu alfabetycznego za cały czas od początku aż do r. 1799, oraz ten sam czas obejmującego wykazu chronologicznego—czeka jeszcze wciąż na podjęcie i spełnienie. Dopóki nie będziemy mieli rzeczywistego a całkowitego inwentarza w znaczeniu, jakie mu daje instytucya notaryatu publicznego, dopóty nie będziemy wiedzieli nawet co rzeczywiście swojego mamy; dopiero ustalenie pojedyńczych pozycyj w kategorye wskazanego w samym druku miejsca i roku wydania, zaopatrzenie każdej pozycyi w numer stały i nie-cofniony, wszelkie nowe odkrycie na koniec tego jakby hypotecznego wykazu odsyłający — obdarzy nas istotną wiedzą bibliograficzną I-ów.—Rzecz prosta, że zanim się ukazał pierwszy druk, musiała być już pierwsza drukarnia. Z owych XV w. wędrownych, w każdym razie niestałych, przejściowych drukarni wyszła ok. r. 1475 (nie 1465, ani też 1462) słynna Explanatio in psalterium Turrecramaty (Torquemady), oznaczona „Cracis” (Kraków), Augsburczyka Zainera. Jest to najpierwszy w czasie, najdawniejszy druk polski, krakowski. Dopiero w. XVI powstała w Krakowie pierwsza rzeczywista już drukarnia, staraniem i nakładem Jana Hallera (ob.), a kunsz-

1803, 4 tomy) i w Maittaire’a „Annales typographici ab artis inventae origine ad annum 1557”

(Haaga 1719—41, 5 tomów), do których M. Denis w Wiedniu roku 1789 wydał suplementy.

Z nowszych dzieł, traktujących o tym przedmiocie, godne są zaznaczenia: Serny Santandera „Dictionnaire bibliographique” (Bruksella 1805—

1807, 3 tomy); G. Bruneta (o I-ach francuskich)

„La France littéraire” (Paryż 1865); Johnsona (o angielskich) „Typographia” (Londyn 1824)

1    Blade’a „Life and Typography of Caxton”

(wyd. 2-e tamże 1882). Porówn. także Haina „Repert. bibliogr.” (Sztutgard, Tiibinga i Paryż 1826—38, 4 t.), a do tego przez K. Burgera regestr (Lipsk 1891) i uzupełnienie Copinger W. A.

„Supplem. to Hain’s Repert.” (Londyn 1895, 1898,

r~

2    cz.); Weigel i Zestermann „Die Anfänge der Buchdruckerkunst in Bild und Schrift” (Lipsk

1866); dalej Burgera „Deutsche und italienische I. in getreuen Nachbildungen” (1892 i nast.) i Mu-thera „Deutsche Bücherillustration der Gotik und Frührenaissance” (Monachium 1883 — 84, 2 t.).—

(Meyera „ Konversations-Lexicon”).

Inkunabuły w Polsce. Drukarstwo ustaliło się u nas tak późno, że gdybyśmy za I. uważać chcieli, zgodnie z Zachodem Europy, jedynie tylko druki do r. 1500 włącznie, nie mielibyśmy zgoła nic więcej nad to, co w Krakowie w końcu XV wytłoczyli Zainer Günther (ob.) i Fioł Świętopełk (ob.)—razem z dziesięć książek w znaczeniu drukarskiem wobec przeszło dwudziestu sześciu tysięcy Haina-Copingera (ob. wyżej).

Rozszerzając odpowiednio do opóźnienia się swego i samo pojęcie, nazwą I-ów polskich obejmujemy wszystkie druki wyszłe na ziemiach polskich, i to w środowiskach kultury polskiej, a poza niemi wyłącznie tylko w języku polskim, aż do samego środka XVI wieku, czyli do roku \ tern i rozumem Kacpra Hochfedera z Me-1550. Taką granicę czasu dla I-ów polskich ! tzu lotaryńskiego. Napewno wiemy o jej fun-wskazał Lelewel („Bibl. ksiąg dwoje”) i taką ! kcyonowaniu w latach 1503 — 5. Co się z nią też zachować należy. Uwzględnia ona moment ; stało, w jakiej mierze przekształciła się w dru-rozbudzenia się życia umysłowego poza obrębem karnię samego już Hallera jako typografa?—to

prawdopodobnie już nazawsze uchyliło się z pod wiedzy bibliograficznej; dość, że w r. 1505 Haller wraz z Sebastyanem Hyberem miał drukarnię w r, 1506 i 7: z tej własnej już oficyny wydał największą ze wszystkich dotychczasowych księgę drukowaną w Polsce, „Comm. Priv.” Łaskiego (ob.). Zakład swój prowadził aż do śmierci, a po nim wdowa jeszcze do r. 1528. Współcześnie z Hallerem mieli w Krakowie drukarnie: od r. 1511 Ungler Floryan do r. 1538, po nim do r. 1552, wdowa, Unglerowa Helena; od r. 1518 Vietor (Wietor) Hieronym, z Wiednia, do r. 1547, po nim, do r. 1550, wdowa. Estreicher zalicza tu w latach 1512—7 i Wolfganga Lema, typografa z Lipska, który jednak był przeważnie wspólnikiem i raczej za technika drukarskiego, niż za samodzielnego drukarza-wydawcę, w znaczeniu drukarstwa XVII wieku, uważać-by go należało. Właściwą trzecią z rzędu drukarnię krakowską za życia Hallera otworzył w r. 1521 Scharffenberger lub Scharfenberg Maciej, którego brat, Marek, był przednim bibliopolą krakowskim. Drukarnia ta istniała pod firmą pierwotną do r. 1541. Scharfen-bergerowie wytwarzają całą dynasty ę drukarzy, na Kraków, Warszawę i Wrocław rozgałęzioną, a daleko już w głąb w. XVI sięgającą: w Krakowie Marek 1543 — 49, Hieronim, syn Macieja, 1547 — 56, po nim zaś wdowa, dalej Mikołaj i Stanisław, synowie Kryspina, 1540—67, Marek i Mikołaj 1567—1607, wreszcie Stanisław 1567— 1587; w Warszawie Mikołaj 1578 — 1580; we Wrocławiu Kryspin, ojciec Mikołaja i Stanisława, 1553—76 ż odnogą w Nissie do r. 1615. W roku śmierci najdawniejszego z Scharffenbergerów, powyższego Macieja (1541), założył nową drukarnię w stolicy Jakób Siebeneycher. Firma jego trwała najdłużej ze wszystkich może nawet w całych dziejach drukarstwa polskiego, bo aż do r. 1595, stale w Krakowie, a po nim jeszcze prowadziła ten sam zakład wdowa aż do r. 1608, wreszcie od r. 1614—21 „dziedzice”—zatem wogóle pełne lat 80. Na rok przed Siebeneycherem (1540) powstała krótkotrwała firma Heli cz ów, prowadzona przez braci, Jana i Piotra. W ostatnim roku okresu pierwocin drukarstwa polskiego założył w Krakowie drukarnię Łazarz Ąndrychowicz (Andrysowicz; do r. 1560), który wraz z Wierzbiętą, Piotrkow-ezykiem, wędrownym Danielem z Łęczycy do nowego już należy okresu. Te są drukarnie krakowskie. Poznań miał w r. 1539 drukarnię Jana Sandecyusza (z Sącza), a od r. 1550— 60—Sextilisa Piotra; Wilno w r. 1525 B a-bicza Jakóba, w r. 1533—53 Łęczyckiego Andrzeja; Pułtusk w r. 1533 — 39 owego Jana Sandeciusa. We Wrocławiu najdawniejszą była miejska (Baumgartena) 1503—6, Dy on a Adama 1518—31, Winklera Jędrzeja 1525— 1555; w Nissie (Niż?) szląskiej po owej Scharf-fenbergera założył nową Cruciger Jan(1516 — 1580). Najdawniejszą drukarnią stałą na ziemi polskiej jest w Gdańsku założona w r. 1499 założona w r. 1499 przez Baumgartena i prowadzona przezeń do r. 1504; nową założył Rhode (Rhoden) Franciszek w r. 1538 (do 1559). W Królewcu miał w r. 1554 drukarnię Wein-reich Jan, w r. 1549 Luft Jan. Te są drukarnie na terrytoryum narodowem i politycznem Polski od początku do r. 1550. Najwięcej miejsca zajmują krakowskie, i one też prawie wyłącznie są przedstawicielkami czynnemi drukarstwa ściśle polskiego. Przez pierwsze 17 lat swego istnienia drukarstwo to wydawało tylko płody łacińskie; dopiero w r. 1521 pojawiła się pierwsza książka polska: „Rozmowy które myal kroi Salomon mędry z Marchołtem grubem a sprośnym a wssakosz jak o nyem powyedaią bardzo wymownym, z figurami i zgadkami smyesnymi przez Jana bakałarza z Kossyczek (ob.) wy-łożon jest w polskie z łaciny” (nakład i druk Vietora); po niej nastąpił znacznie przerobiony, jakby nanowo opracowany z Bonawentury, przez Baltazara Opecia (ob.) „Żywot wssechmocnego synń bożego panń Jezu Krystä, stworzyciela y zbawiciela stworzenia wssytkiego i t. d.” (Kraków 1522, Vietor). W okresie I-ów drukował Kraków książki łacińskie, polskie, rusińskie, niemieckie, węgierskie i hebrajskie, używał nawet pisma greckiego. Najstaranniejsze są druki Vietorowskie; jednak i wykonanie typograficzne takiego ogromnego foliantu jak „Commune Privilegium”, przez Hallera, zwłaszcza w wydaniu pergaminowem, za chlubę niemowlęcemu jeszcze drukarstwu polskiemu poczytać należy. Pro-dukcy-a ilościowa, czyli liczba I-ów nie da się jeszcze obecnie ściśle oznaczyć. Liczby, które daje Estreicher („Bibl. polska” X) sięgają daleko poza granice drukarstwa polskiego największym nawet zakreślonego promieniem; bibliograf krakowski spisem swym obejmuje wszystko, cokolwiek dotyczę Polaków lub Polski, więc nawet dzieła całkiem obce, na obczyźnie wydrukowane, ale np poświęcane Polakom. Tu znowu czekać trzeba na ów inwentarz, wciąż jeszcze w ma-eierzyńskiem łonie przyszłości spoczywający. Przy niemetodyczności, z jaką ułożono wykaz chronologiczny w „Bibl. Estreichera”, a niewy-kończeniu jeszcze wykazu systematycznego, niepodobna bez umyślnych i długoletnich badań osiągnąć wyników zupełnie ścisłych; oczyszczając wszakże spis estreicherowski w T. VIII przez usuwanie druków jawnie polskiemi niebędących, otrzymujemy na same druki krakowskie liczby daleko od liczb T. X „Bibl.” odbiegające. Na str. IV i V tego tomu (wstęp) bibliograf krakowski daje, poczynając od r. 1456 (?) na w. XV druków 244, na w. XVI do r. 1550 druków 2 485 — razem 2 729, a na str. VI tegoż samego tomu summa pojedyńczych lat na ten sam przeciąg czasu daje tylko 2 684, o 45 mniej. Oczyszczony j. w. wykaz chronologiczny obejmuje

S.

z pierwszej połowy wieku XVI (1501 — 1550): r. 1501—1510 druków 150; 1511 — 20 druków 298; 1521—30 dr. 399; 1531—1540 dr. 424; 1541 — 50 dr. 394 — wogóle druków 1 645. Po dodaniu 10 (maximum) I-ów z w. XV otrzymamy summę do prawdopodobnej zbliżoną 1655, dającą się zaokrąglić w 1 700. Jeśli zwiększymy tę liczbę 120-u (ok.) drukami niekrakowskiemi, ale w najrozleglejszem pojęciu polskiemi, wyka-zanemi przez Estreichera, otrzymamy ostatecznie domniemaną summę zaokrągloną 1850.-0 charakterze pierwotnego drukarstwa polskiego, jego zaletach i wadach, korrekcie, ortografii, typach pisma, cięciu, skrótach, o ozdobach i ilustrowaniu, o znakach firmowych, o klasyfikacyi ze względu na przedmiot książek do druku podawanych, obacz Polska, drukarstwo. Bibliografię przy wyrazach: Filigran, Fioł, Haller, Hoch-feder; nadto: Wierzbowski Theod. „Bibliogra-phia polonica XV ac XVI saec., an. 1488 — 1600. Opera et editiones quae in Bibi. Univ. Caes. Varsoviensis asservantur” (vol. I str. 1— 800; vol. II str. 801—2 000; vol. III str. 2 001— 3 200. Varsoviae 1889, 1891, 1894); Polkowski Ignacy X. „Dwieście najstarszych inkunabułów z bibl. kapitulnej krakowskiej* (Kraków 1885); Przyborowski Józef „Baltazara Opecia Żywot Pana Jezusa w pięciu wydaniach wieku XVI” („Przegląd bibliograficzno - archeologiczny” T. II Warszawa 1881). ob. Bénis A.

Inkwizycya (Inquisitio haereticae pravitatis)— instytucya Kościoła katolickiego, sąd w sprawach herezyi, apostazyi, nadużycia Sakramentów, praktyk zabobonnych i t. p. Herezya, potępiana jako grzech ciężki przez Kościół i duchow-nemi sposobami karana, gdy cesarze rzymscy przyjęli wiarę, została uznaną za zbrodnię przeciwko państwu i surowemi karami obłożoną, a Kościół otrzymał missyę badania herezyi (Cod. Inst. I 5 de haeret.; Cod. Theodos. II 407 L 4). Poszczególne prawodawstwa rozmaitych państw oparte były na prawie rzymskiem, stąd przez wieki całe władze duchowna i świecka szły ręka w rękę w wynajdowaniu i karaniu błędów przeciwko wierze. Na synodzie werońskim r. 1184 papież Lucyusz III, w porozumieniu z cesarzem Fryderykiem I, wydał swój sławny dekret przeciwko heretykom (cap. 9 Ad abolendam V 7 de haer.; Mansi: Conc. XXII p. 476, 488), a mianowicie przeciwko Katarrom, Patarynom, Humiliatom, Passagianom, Josefinom, którzy ze szczególną zawziętością i nienawiścią Kościół napastowali. Dekret ten jest właściwie wznowieniem dawniejszych praw i postanowień, tak cesarskich jak i synodalnych; oprócz ekskommu-niki, jakiej ulegają heretycy i ich popieracze, obrońcy i t. p., dekret ten pozbawiał duchownych wszelkich przywilejów stanu i beneficyów, oraz pozwalał na wydanie ich w ręce władzy świeckiej, z wyjątkiem, jeżeliby po odkryciu ich herezyi zaraz do jedności wiary wrócili; świeccy podobnież wydawani byli władzy świeckiej, która karała nietylko śmiercią, jak zazwyczaj mniemają, lecz także więzieniem lub opłatą pieniężną. Takiemu losowi ulegali posądzani o here-zyę, jeżeli z podejrzenia nie oczyścili się przed biskupem; ktoby zaś popadł w herezyę po raz wtóry, ten wprost miał być wydawanym sądowi świeckiemu. Każdy biskup obowiązany był tym dekretem osobiście lub przez archidyakona corocznie dwa lub trzy razy wizytować parafie, w których mieli znajdować się heretycy, i tam trzy wiarogodne osoby pod przysięgą składać były winny zeznanie o kaeerzach; grafowie, baronowie i magistraty, na żądanie biskupa, przysięgą musiały się zobowiązywać do bronienia Kościoła przeciwko heretykom, gdyby zaś tej przysięgi wykonać kto nie chciał, natenczas dekret ów pozbawiał go urzędu i godności, poddawał go ekskommunice, a jego terrytorya inter-dyktowi; miasto opierające się tym postanowieniom lub na wezwanie biskupa niekarcące heretyków wyłączano ze stosunków z innemi miastami i pozbawiano stolicy biskupiej. Wszyscy popierający herezyę ulegali infamii naza-wsze i usuwani byli od wszelkich urzędów publicznych; osoby zostające pod bezpośrednią juryzdykcyą Stolicy Apostolskiej, w kwe-styach objętych tym dekretem, ulegały biskupom jako delegatom apostolskim. Wszakże sekty coraz więcej się szerzyły, a w południowej Fran-cyi doszły do wielkiej potęgi, grożąc Kościołowi zupełną zagładą (Hefele, Conc. V 732...). Już Aleksauder III roku 1180 uważał za konieczną tam wyprawę krzyżową; bardziej jeszcze Innocenty III ujrzał się w potrzebie użycia tego środka nadzwyczajnego dla obrony Kościoła. Wprawdzie prawa przeciwko heretykom mogłyby ich powściągnąć: ale biskupi zanadto byli różnemi sprawami zajęci i nie występowali przeciwko nim z należytą energią; nadto, w południowej Francyi, gdzie duch antykościelny do wielkiej przyszedł przewagi, biskupom zbywało na należytej ku temu powadze, jaką w części utracili przez swe występki. Daremnie wzywał ich papież do większej żarliwości (Innoc. III, L. I ep. 93, 94, 165; L. II ep. 122, 123. Cf. Hefele, Concil. § 645).— Więcej można było sobie w tym względzie obiecywać od wykształconych i gorliwych zakonników, którzy, przyodziani powagą legatów papieskich, umieli sobie pozyskać pomoc magnatów katolickich. R. 1198 wysłani tam byli legaci Rainer i Gwido, z obowiązkiem nauczania heretyków i użycia surowości prawa w razie ich uporu. R. 1200 wysłał papież kardynała Jana Pawła i dwóoh cystersów: Radulfa (Raula) i Piotra Castelnau (ob. dalej ten artykuł i Albigensowie). Biskupia tedy I., biskupi sąd o herezyi i heretykach za Innocentego III począł być powierzany specyalnym delegatom; wszakże stały trybunał inkwizycyjny w nowej swej formie datuje dopiero od r. 1229, kiedy na synodzie tolozańskim każdy biskup został obowiązany jednego księdza i dwóch lub trzech laików wyznaczyć do pilnego wyszukiwania heretyków i do donoszenia o nich władzy duchownej lub świeckiej (Mansi XXIII 191). Skoro wszakże sądy biskupie nie wystarczały zadaniu, a z drugiej strony inkwizytorowie dyecezyalni częstokroć dawali się przekupywać heretykom, Grzegorz IX papież, w r. 1232 postanowił inkwizytorami dominikanów (Bullar. ord. praed. I 37, 38; Mansi XXIII 74), którym częstokroć dodawano franciszkanów. Wilhelm Arnauld i Piotr Cel-lani zostali inkwizytorami w Tuluzie; innych wyznaczył papież dla Narbonny, Bourges, Bordeaux, Vienne, Arles, Aix i Embrun. Cesarz Fryderyk II, który tak dla Niemiec jak i dla Włoszech surowe wydał prawo przeciwko heretykom (Pertz „Monum. Leg.” II 285...), wziął pod szczególną swoją opiekę dominikanów, jako haereticae pravi-tatis inquisitores, ale nowa ta instytucya nie znalazła w Niemczech dobrego przyjęcia. Konrad z Marburga, ksiądz świecki, upoważniony przez Grzegorza IX do zaprowadzenia w Niemczech inkwizycyi, złożonej z dominikanów i franciszkanów, przekraczał bardzo granice udzielonej sobie delegacyi i w zapędzie surowości karał śmiercią nawet niewinnych. Trzej arcybiskupi: moguncki, trewirski i koloński, na synodzie mogunckim 1233 r. postanowili położyć koniec jego nadużyciom i zaskarżyli go do Rzymu: Grzegorz IX odwołał natychmiast daną Konradowi władzę i naganił arcybiskupów, że tak długo milczeli wobec jego bezprawia. Zanim jednak nadszedł wyrok papieski, Konrad został w drodze ze wspomnianego soboru do Marburga zabity (20 lipca 1233) przez chłopów, których poprzednio jako inkwizytor prześladował. Odtąd nie było żadnego oddzielnego trybunału inkwi-zycyjnego w Niemczech. — I we Franoyi niektórzy inkwizytorowie zbytnią odznaczali się surowością tak, że Grzegorz IX r. 1237 zawiesił ich w urzędowaniu na całem terrytoryum Tuluzy (Hefele, Conc. V 882, 978). Wogóle wszakże postępowanie I-i było ostrożne, łagodne i tylko w razach zaciętości heretyckiej stosowano surowość praw ówczesnych. Pociąganych do badania heretyków dzielono na trzy klasy: 1) takich, którzy rzeczywiście z Kościołem się jednali; 2) takich, którzy się poddawali, ale o których zachodziła wątpliwość, czy skrucha ich nie była udaną; 3) zupełnie niepoprawnych i upornych. Pierwsi byli zupełnie uwalniani, z naznaczoną im tylko do odprawienia pokutą. Co do drugich, niektóre synody przepisywały dla nich dożywotnie więzienie, którą-to wszakże karę wymierzano zazwyczaj tylko za decyzyą papieską. Heretycy trzeciej klasy, do których należeli i powtórnie wpadli w herezyę, wydawani byli sędziom świeckim. Od czasu praw Fryderyka II z r. 1231 i 1238 spalenie na stosie było powszechnie przyjętą karą na takich heretyków (cf. Pertz IV 327; Sachsenspiegel II art. 14 § 7; Schwabenspiegel § 313 p. 136 ed. Lassberg 1840). Karę tę przepisywały dla Manichejczyków dawniejsze prawa cesarskie; niekiedy też przed prawami Fryderyka II ulegali jej już heretycy (jak Arnold z Brescii 1155 r. i zwolennicy Amalryka z Bena 1210 r. w Paryżu). Ponieważ prawo cesarskie herezyę uważało nietyl-ko narówni ze zbrodnią stanu i obrazą majestatu, ale za cięższe jeszcze przewinienie, przeto i następstwa prawne zbrodni stanu przeniesiono niebawem na zbrodnię herezyi. Stąd każdy był obowiązany donosić o herezyi, gdy się o niej dowiedział, wszakże osoby prywatne, zaniedbujące tego obowiązku, nie były karane jako fau-tores (Card. „Petra”, Comm. in Const. Ap. III p. 6 n. 11); każdy mógł być oskarżycielem, nawet infamis; świadectwa jednak pochodzące ze złości i nieprzyjaźni żadnego nie miały znaczenia (c. 5 In fidei V 2 De haer. in VI-o); dozwolonem było użycie tortury dla uzupełnienia dowodu przez przyznanie się; wszakże użycie jej nierównie było łagodniejsze, niż w świeckich sądach (Carena „De officiis. Inquisit.” Lugd. an. 1669 tit. X § 21; Bangen „Die röm. Curie”, str. 117...); nadto papież Klemens V postanowił (Ciem. c. 1 § 1 de haer. V 3), że na torturę zgodzić się musi i biskup i inkwizytor, co czyniło rzadszem jeszcze jej użycie. Jak w procesach o zbrodnię stanu, tak i tutaj nazwiska świadków były oskarżonemu nieznane, celem uchronienia ich przed zemstą; wszakże wolno mu było wymienić swoich nieprzyjaciół i wyłączyć ich od świadczenia (Hefele: Conc. V 1020); nadto co do wartości świadków i ich świadectw zaciągano zawsze rady ludzi znanych z prawości i biegłych w prawie. W procesie o herezyę obowiązywała zresztą zasada, że dowody powinny być najzupełniej jasne, podług reguły: in criminalibus judiciis probationes debent esse luce meridiana clariores, i że lepiej jest puścić winowajcę nieukaranym niż niewinnego potępić (tak synod narboński z r. 1243 c. 23 i instrukcya syn. Beziers z r. 1246 can. 11; tak Aleksander Ulep. 118 [ad archiep. rhemen.] i Klemens V c. 1 § 4 de haer. V 3 in Ciem.). Wyrok potępienia mógł wydać inkwizytor tylko wspólnie z biskupem (Ciem. V 1. c. § 1). Proces nie mógł być nigdy całkowicie tajemny; przy wyrokowaniu musieli zawsze być wezwani biegli prawnicy, a przy badaniu świadków musiało zawsze być dwóch ludzi znanej sumienności (Urban. IV Const. 2 Licet 1262 § 6; Paramo „De orig, inquis.” L. III q. 4 n. 50). W biskupach mieli inkwizytorowie czujną kontrolę; przeciwko zaś biskupom, choćby bardzo podejrzanym, występować nie mogli, chyba za szczegółowem zleceniem Stolicy Apostolskiej (Bonif. VIII c. Inquisitores h. t. in VI). Obowiązek inkwizytora nie kończył się ze śmiercią papieża delegującego i ustawał dopiero po wyraźnem odwołaniu. Wybór urzędników i sług I-i odbywał się

przez biskupa, dwóch dominikanów i franciszka- t spisanego przez wyznaczonego ku temu teologa, nów, na przedstawienie władzy świeckiej; jeże-li-by biskup i franciszkanie nie chcieli być na wyborach, sami dominikanie mogli wybierać (Innoc. IV Const. 9 ad extirpanda § 3; „Petra”

sami kardynałowie głosowaniem rzecz decydują. Dawniej każdy trybunał inkwizycyjny rozpoczynał swoją czynność od ogłoszenia „czasu łaski” i kazał głosić publicznie, iż kto, poczuwając się do apostazyi od wiary, dobrowolnie stawi się i pokutę czynić będzie, ten otrzyma rozgrzeszenie i uwolnienie od wszelkich kar ciężkich. Te czasy łaski były często odnawiane i przedłużane. Wydanie rozkazu aresztowania połączone było z wielu zastrzeżeniami i ograniczeniami. Nikogo nie było wolno aresztować inaczej, jak tylko po okazaniu niewątpliwych dowodów winy; areszt następował jedynie za jednomyślną zgodą wszystkich członków trybunału inkwizycyjnego. Za-skarżyciel składał przysięgę, że nie prywata skłoniła go do skargi; statuty inkwizycyjne nakazywały niedowierzać oskarżającemu i oględnie przyjmować jego zeznania. Czy oskarżenie zawiera w sobie rzeczywiście herezyę, orzekali dopiero kwalifikatorzy t. j. teologowie niemający udziału w sądzie inkwizycyjnym. Inne ostrożności procedury wyżej były wzmiankowane. Oskarżony na obronę swoją mógł przywodzić jaknajdłuższą listę świadków, których sprowadzano choćby z Ameryki. Każdy wyrok I-i prowincyonalnej podlegał rewizyi i zatwierdzeniu wielkiego inkwizytora i jego rady; zanim wszakże wielki inkwizytor dał swoje zdanie, obowiązany był zasięgnąć rady pewnej liczby adwokatów (konsultorów), którzy nie służyli w I-i. Nadto obwiniony mógł wszystkich sędziów trybunału prowincyonalnego wyłączyć (perhorresce-ré) i wówczas rada najwyższa była obowiązana innych sędziów wyznaczyć. Jeżeli nie było własnego zeznania delikwenta, przekonanie o winie było niezmiernie utrudnione. Że zaś inkwizytorowie odznaczali się niezłomną uczciwością, zauważył nawet nader nieprzyjazny Kościołowi H. Th. Buckle („Hist. cywilizacyi w Anglii” I), który trafne zrobił spostrzeżenie, iż nawet naj-zawziętszy wróg tej instytucyi, Llorente, korzystający z jej tajnego archiwum, nigdy nie podaje w podejrzenie moralnego charakteru inkwizytorów i czystości ich zamiarów. Townsend, duchowny anglikański, w opisie podróży swojej po Hiszpanii („Journey trough Spain in 1786 and 1787” Londyn 1792, I 22) oddaje I-i świadectwo, że wszyscy jej członkowie, jakich poznał i o jakich słyszał, byli ludźmi ze wszech miar szanownymi i ludzkimi, wyobrażenia wystawiają zazwyczaj jako nieodłączne od tak zwanego auto-da-fe (actus fidei = akt wiary) palenie ciał heretyckich; tymczasem owe auto-da-fe polegały częścią na uroczystem ogłoszeniu niewinności fałszywie obwinionych, częścią na przejednaniu pokutujących z Kościołem, i stąd bardzo wiele było takich auto-da-fe, na których nic się nie paliło prócz świec, które penitenci trzymali w rękach, na znak rozbudzonego znowu w ich sercach światła wiary. Tak np.

III, op. c. 107) zawsze tylko z pomiędzy ludzi znanej uczciwości. Inkwizytor winien był mieć lat czterdzieści najmniej, być nieposzlakowanej prawości, a za przewinienie w urzędzie ciężko był karanym (c. 1, 2 de haer. V 3 in Ciem.).

Jako delegat apostolski, na urzędowem swojem stanowisku, inkwizytor wolny był od posłuszeństwa przełożonym zakonnym.—Wiek XIII przedstawia nam, tak w synodalnem jak w papieskiem prawodawstwie, najliczniejsze i najsurowsze postanowienia względem heretyków. Dziwić się temu nie można, bo groziło wówczas nader wielkie niebezpieczeństwo ze strony tych heretyków.

Straszliwe też

„Owe sekty gnostyckie Katarrów i Albigensów — pisze Döllinger („Kirche and Kirchen” str. 41)— które wywołały surowe w Wiekach Średnich prawa przeciwko herezyi i krwawemi bojami zwalczane być musiały, były socyalistami i kom-munistami owych czasów. Napastowały one małżeństwo, rodzinę, własność. Gdyby zwyciężyły, następstwem ich zwycięstwa byłby zupełny przewrót społeczny i upadek”.— Gdy protestantyzm wystąpił przeciwko Kościołowi, papież Paweł III r. 1542 nanowo zreorganizował I-ę, stanowiąc w Rzymie Kongregacyę Kardynalską św. rzymskiej i powszechnej Inkwizycyi. Sześciu kardynałów było nominowanych wielkimi inkwizytorami dla całego świata chrześciańskiego; Pius V pomnożył liczbę kardynałów tej kongregacyi do ośmiu, a Sykstus V, który całą Kuryę rzymską konstytucyą swoją „Immensa aeterni Dei” przekształcił, Sacrum Officium czyli Kongregacyę Inkwizycyi postawił na pierwszem miejscu, przed innemi 15 kongregacyami kardynalskiemi. Do składu tej kongregacyi należą: 12 kardynałów, jeden kommisarz - dominikanin, zajmujący urząd sędziego, radzca czyli asessor, wybrany z pomiędzy prałatów rzymskich; konsultorowie, jakich wybiera sam papież z pomiędzy najuczeń-szych teologów i kazuistów; kwalifikatorzy, dający swoje zdanie na postawione im kwestye; adwokat do obrony obwinionych i inni podrzędni urzędnicy. Posiedzenia główne odbywają się pod prezydencyą papieża. Do kompetencyi najwyższego tego sądu należą sprawy herezyi jawnej, odszczepieństwa, apostazyi przeciw wierze, magii, wieszczbiarstwa, nadużycia Sakramentów i inne, które noszą na sobie cechę herezyi. Sprawę roztrząsa się naprzód na posiedzeniu konsulto-rów (consulta) i na posiedzeniu przygotowawczem (congregaiio praeparatoria) kardynałów, na któ-rem naprzód znajduje się i assesor, a następnie obradują kardynałowie z konsultorami. Powzięte tu postanowienie, odpowiednio do sprawy, albo asessor przedstawia na piśmie papieżowi do przyjęcia, albo też, po wysłuchaniu referatu,

Llorente opowiada, dla wykazania okrucieństwa j kutę naznaczoną przez I-ę, wchodziły w związ-I-i w Toledo, o auto-da-fe odbytem 12 lutego r.

ki małżeńskie z najwyższemi rodzinami, a nawet z członkami rodziny królewskiej. Za trzydziestoletniego blizko panowania Karola III (1759— 1788) cztery tylko osoby były spalone (1781). Była to ostatnia egzekucya (o rok później kalwiński sąd kantonu Glarus spalił [1782] czarownicę); odtąd cała czynność I-i hiszpańskiej ograniczała się cenzurowaniem dzieł politycznie lub religijnie podejrzanych.—P o r. Cantu „Les hérétiques d’Italie” (I 192, III 1—90); J. C. Carnice-ro „La inquisicion justamente restablecida” (Madryt 1816; przeciwko Hist. inkwizycyi Llorentego); Eymeryk „Directorium inquisitorum”; Llorente J. A. „Hist. critique de l’inquisition d’Espagne” (Paryż 1815—17, 4 t.); de Maistre „Lettre à un gentilhomme russe sur l’inquisition espagnole” (Lion 1837); Paramo „De origine inquisitionis” (Madryt 1598); J. D. Reuss „Sammlung der Instructionen des spanischen Inquisitionsgerichtes” (Hannower 1788).

II. Inkwizycyä w prawie świeckiem. Franc y a. Gdy papież Grzegorz IV w 1232 i 1233 odebrał I-ę z rąk biskupów i powierzył ją dominikanom, ci mieli zrazu siedzibę swą w Tuluzie, potem przenieśli się do Narbonny, Montpellier, Carcassonne, Albi, Cahors i zapuścili się wgłąb kraju aż do Flandryi. Pomimo to, że Bretania oparła się zaprowadzeniu I-i, że w Lugdunie i Langwe-docyi ludność nieraz manifestowała swą względem niej nienawiść, odbywały się jednak ciągle sądy na kacerzów, dzięki poparciu, okazywanemu I-i przez królów francuskich od czasów Ludwika IX. Z tego powodu jednak sądy na kacerzów stały się zależnemi od rządu i nawet w 1312 przekształcono je na trybunały królewskie. Ale już w 1234 w Narbonnie, w 1242 w Tuluzie wybuchły groźne rozruchy przeciwko 1-i; wkrótce potem w Carcassonne lud zajął przemocą gmach trybunału i klasztor dominikanów, znieważył inkwizytorów i wypędził ich z miasta, tak, że dopiero w dwa lata potem pokazać się w niem ośmielili, Odtąd I. straciła we Francyi swe znaczenie. Podniosła się znów za czasów reformacyi, i w 1535 Franciszek I w Paryżu wraz z całym dworem przyglądał się auto da fe. Za Henryka II robiono dalsze próby wzmocnienia I-i, a Franciszek II w 1559 nadał parlamentom prawo sądu w rzeczach wiary. Tym sposobem powstały nowe sądy, które lud nazwał „Izbami płonącemi” (Chambres ardentes). Sądy inkwizycyjne z większą lub mniejszą władzą, zwalczane jednak zawsze przez zdrowy zmysł narodu, przetrwały we Francyi do 1772.— We Włoszech zaprowadzono I-ę już w 1231; później papież Paweł IV (jeszcze jako kardynał Caraffa 1542) obudził ją nanowo i skierował przeciwko protestantyzmowi (ob. wyżej). Tylko w rzplitej Weneckiej stała się I. zależną od rzą-

1486, na którem 750 winowajców było ukaranych; rzeczywiście zaś ani jeden z tych winowajców nie stracił życia, a kara ich polegała tylko na pokucie kościelnej. Drugie wielkie auto-da-fe w Toledo miało miejsce 2 kwietnia tegoż roku: tym razem „ofiar” było 900, ale znowu żadna z tych ofiar nie była karana śmiercią. Ze wszystkich procesów I-yj hiszpańskich, jakie podaje nam Llorente, bardzo jest mało kończących się śmiercią, a wiadomo, że pisarz ten nie mógł wybierać najłagodniejszych, skoro zamiarem jego było I-ę przedstawić w świetle jaknajgorszem.

Z tego też łatwo zrozumieć, dlaczego lud hiszpański, jak przyznaje sam Llorente, w auto-da-fe widział raczej akty łaski niż okrucieństwa i dlaczego ludzie wszystkich stanów, najzacniejsi mężowie i niewiasty brały w nich udział. Uporczywych kacerzy i takich, których przewinienia były częściowo kryminalne, wydawano po takiem auto-da-fe władzy świeckiej. Do tych zaś, którzy skutkiem procesu inkwizycyjnego śmierć ponosili, należą nietylko uporczywi heretycy, ale sodomici, polygami, których liczba, z powodu przykładu Maurów, była w Hiszpanii dosyć znaczna.

Podlegali także I-i: zwykli wszetecznicy, jeżeli dziewczyna była uwiedzioną wskutek zapewnień, że to nie jest rzeczą grzeszną; księża i zakonnicy żeniący się; spowiednicy sollicitantes ad turpia; dyakoni słuchający spowiedzi; laicy spełniający funkcye kapłańskie; bluźniercy; lichwiarze; słudzy inkwizycyi, szczególniej za uwiedzenie więźnia płci żeńskiej; kontrabandziści, którzy w czasie wojny nieprzyjacielowi sprzedawali konie i amunicyę; szalbierze udający świętych; fabrykanci eliksyrów miłości; czarownice i czarodzieje,— wogóle wszyscy, którzy z przesądu i zabobonu ludzkiego zyski wyciągali. Wiele osób lekko podejrzanych uwalniała I. od kar nawet kościelnych, nakładając na nich tylko obowiązek noszenia san-benito (sacco bendito '= wór błogosławiony), szaty pokutnej, podobnej do habitu zakonnego lub sutany księżej, koloru żółtego, bo taki kolor oddawna używany był w Hiszpanii na szatę pokutną, tak jak gdzieindziej szary lub czarny. Przekonani o herezyę nosili jeszcze na tej szacie znak krzyża; kto jednak dobrowolnie się stawił ze swojem wyznaniem, zazwyczaj był uwalniany od noszenia san - benito. Tych tylko, których wydawano w ręce władzy świeckiej i którzy żadnego nie objawiali żalu, ubierano w san-benito pomalowane płomykami i figurkami szatana, przyczem wkładano na głowę podobnąż czapkę (caroza). Noszenie zwykłego san - benito nie było zniesławiające, bo uważano je za rzecz pokuty i zbudowania; znakomici ludzie z pobożności przywdziewali dawniej takie szaty: to, co dzisiaj razi, wówczas było w obyczaju życia chrześciańskiego; Llorente też sam przy- du. Głównym przedmiotem krwawej nienawiści wodzi przykłady, że osoby, które odbywały po- 1 I-i włoskiej byli Waldensi, którzy, zwłaszcza po

odwołaniu przez Ludwika XIV edyktu Nantej- i od Hiszpanii. Podług dokumentów, ogłoszonych skiego i po wstąpieniu w jego ślady Karola w Madrycie w 1834, pomiędzy r. 1481 a 1808 Emmanuela, bardzo dużo wycierpieli. Napoleon I zniósł I-ę we Włoszech w 1808, Pius VII przywrócił ją jednak w 1814, i jeszcze w 1852 małżonkowie Madiai za przejście na protestantyzm skazani przez nią zostali na galery. Dopiero w 1859 zjednoczone Włochy zniosły I-ę.—W Niemcz e c h pierwszy starał się wprowadzić I-ę Konrad z Marburga (ob. wyżej) w r. 1231-33. Sam on padł ofiarą wściekłości tłumów. Powoli jednak I. działać w różnych miejscach zaczęła, a zwłaszcza Fryderyk II, oskarżany o kacerstwo, popierał ją, aby się od zarzutu tego oczyścić. Rozpanoszyła się jednak na dobre dopiero za Karola IV. Kwitła zwłaszcza od czasów papieża Innocentego VIII; jeden z inkwizytorów, Sprenger, napisał wtedy słynny „Młot na czarownice” (Hexenhammer); jeszcze za czasów Reformacyi osławiony Hoogstraten z Kolonii miał tytuł Haereticae pravitatis inquisitor. Potem jednak niknie I. w Niemczech z powodu Reformacyi; w Anglii też nie była szczęśliwszą. Wprawdzie już w ostatnich latach wieku XIV duchowieństwo angielskie wystąpiło przeciwko lollardyzmowi i wikle-fizmowi na sposób inkwizycyjny; za rządów Henryka VIII i Maryi, wystąpiła znów I. i działać zaczęła w szerokim zakresie; później już jej jednak nie spotykamy. Najstraszliwiej grasowała I. w Hiszpanii.— Zauważyć jednak trzeba, że, będąc w wielu wypadkach na usługach państwa, I. zmieniała niekiedy swój właściwy charakter zasadniczy i stawała się poprostu zamaskowanym organem terroryzmu władzy świeckiej, której inkwizytorowie duchowni, pozostający w blizkick stosunkach z tronem, przychodzili z pomocą. Taki właśnie charakter cechował prz e-dewszystkiem I-ę hiszpańską, przeciw której sama Stolica Apostolska występowała niejednokrotnie. Już samo źródło jej powstania w Hiszpanii było znamienne. Została ona ugruntowana w tym kraju, pomimo gwałtownego oporu ludności, zwłaszcza szlachty aragońskiej, przez króla Ferdynanda katolickiego, jakoby „ku większej chwale Bożej” i Kościoła; majątek skazanych stawał się własnością króla, który też mianował sędziów inkwizycyjnych. W 1480 na sejmie w Toledo postanowiono zaprowadzenie I-i generalnej; w 1481 otworzono nowy sąd w Sewilli. Pierwszym królewskim inkwizytorem generalnym był Tomasz de Torquemada, zwany „katem nieporównanym”. Zbrojne powstania przeciw tej ohydnej instytucyi tłumione były przez władzę królewską. Prześladowano nader energicznie tych, którzy zmuszeni w końcu w. XV do przejścia na chrystyanizm z judaizmu i islamu, potajemnie wyznawali dawną wiarę. Z Hiszpanii przeszła I. do Prowincyj amerykańskich. Zaprowadzenie jej w Niderlandach, gdzie za Karola V najmniej 50000 osób padło jej ofiarą, stało się powodem oderwania się tego kraju

spalono 31912 osób; 291456 uległo innym ciężkim karom, jak więzienie dożywotuie, galery, konfiskata majątku i pozbawienie czci całej rodziny. Napoleon I zniósł I-ę w Hiszpanii dekretem z 4 grud. 1808. Ferdynad VII starał się kilkakrotnie ją zaprowadzić; w roku 1834 znikła ona jednak z Hiszpanii nazawsze. W Portu g a 1 i i ustanowiono trybunał inkwizycyjny w 1536; Portugalczycy zanieśli I-ę nawet do Indyj Zachodnich. Minister Pombal złamał jej potęgę, a król Jan VI zniósł ją. Zupełnie wygasła I. w Portugalii dopiero w 1821.—Bibliogr. (oprócz powyższych): De la Mothe-Largon „Histoire de l’inquisition en France” (Paryż 1829, 3 tomy); Herculano „Da origem e estabeleci-mento da inquisiçao em Portugal” (Lizbona 1854—59, 3 tomy); F. Hoffman „Geschichte der Inquisition” (Bonn 1877—78, 2 tomy); Wilmans w Sybla „Historische Zeitschrift” (1879); Gams „Kirchengeschichte von Spanien” t. III, cz. 2 (Ratysbona 1879); Molinier „L’inquisition dans le midi de la France au XIII et XIV siècles” (Paryż 1880); Lea „History of the I. of the middle âges” (N.-York 1888, 3 tomy); Fereal „Storia délia tremenda inquisizioue di Spagna” (Floreu-cya 1888); „Corpus documentorum inquisitionis haereticae pravitatis Neerlandicae” (wydanie Fre-dericqa, Haga 1889); Henner „Beiträge zur Organisation und Kompetenz der päpstlichen Ketzergerichte” (Lipsk 1890); Amabile „II santo officio della inquisizione in Napoli” (Citta di Castello 1892); Tanon „Histoire des tribunaux de l’inquisition en France” (Paryż 1893).

III. Inkwizycya w Polsce. Podobnie jak na Zachodzie, należała I. i w Polsce do czynników kul-turalno-dziejowych o charakterze wyraziściej podwójnym: dodatnim i ujemnym, aniżeli wiele czynników innych. Usiłując usunąć się jaknaj-dalej od tej jednostronności, z jaką sprawa I-yi zazwyczaj traktowaną bywa, znajdujemy w poglądzie na nią jeden tylko, zdaniem naszem, wyłącznie słuszny i sprawiedliwy punkt widzenia, a mianowicie: łączne jej traktowanie z ogólną kulturalno-dziejową rolą Kościoła. Doniosłość tej roli odbiła się przepotężnie na ogólnej duszy dziejowej Europy, której cząstką integralną, także i w zakresie historycznego stosunku do Kościoła, była Polska. Mimo swej jednolitości względnej, dusza ta reagowała u różnych narodów, a wśród różnicznikujących się na po-wszechnem tle dziejowem właściwości plemiennych, w sposób dość rozmaity, na jednakie przeważnie, bo w zasadzie kosmopolityczne, wpływy Kościoła. Nie mogąc podejmować na tem miejscu bardziej szczegółowego zestawienia psychologicznego typu dziejowego Polski z typami narodów innych w ich historycznym stosunku do Kościoła, powiemy krótko, że Polska, już od wieku XIII począwszy, należała do najposłusz-

ner,

niejszych cór Rzymu, odznaczając się zarazem wyjątkowym brakiem zmysłu i upodobań do spe-kulacyj filozoficznych, których terrenem przez długie wieki była naogół religia. I., będąca w średniowiecznej, oraz i nowożytnej, organiza-cyi Kościoła najgroźniejszym organem jego samoobrony, nie mogła, bo nie miała potrzeby, rozwinąć się w warunkach wspomnianych w Polsce do tych rozmiarów, jakie przybrała gdzieindziej. Mimo to, idąc za powszechnym duchem czasu, z którego poczęła się i którego sokami żyła przez wieki, rozbiła I., stróż prawierności i potęgi Kościoła, także i w Polsce swoje namioty. Jej rola, najpierw w ziemiach Piastów, a później w Rzeczypospolitej, nie da jednak porównać się z tą, jaką I. odegrała na bliższym a zwłaszcza na dalszym Zachodzie. Mimo to winniśmy scharakteryzować w paru rysach jej podwójny, zaznaczony wyżej, charakter dziejowy na gruncie polskim. Był on wiernym w zasadzie, ale nie w skutkach, ani głębszych kom-plikacyach kulturalno-dziejowych, odbiciem charakteru ogólnego, posiadającego, jak nadmieniliśmy, swoje strony dodatnie i ujemne. Pierwsze łączą się ściśle z ogólną dodatnią, cywilizacyjną rolą dziejową Kościoła; jego-to nauki, powagi, spraw i całości strzegła I. przed żywiołami wywrotu, które były nader często atawistycz-nemi epigonami tego barbarzyństwa pierwotnego, jakie w zaraniu dziejów każdego państwa zwalczał Kościół pospołu z cywilizującą się u jego boku władzą świecką. Drugie—wypływały z ludzkich i korporacyjnych ułomności sług Kościoła, posiadających w orężu I-i broń obosieczną. Stosunek obu tych stron: dodatniej i ujemnej, układający się bardzo rozmaicie na rozmaitych gruntach psychologiczno-dziej owych państw i narodów Europy, ułożył się w Polsce dla ferowanej ex post opinii o I-yi w sposób wyjątkowo niekorzystny, pomimo, a może właśnie dlatego, że działalność tej instytucyi pozbawiona była u nas istotnych warunków rozwoju. Kościołowi, gdy zaszczepił się już dostatecznie (XIII st.), nie zagrażało nigdy w Polsce poważniejsze niebezpieczeństwo. Jakkolwiek też I. polska była prawie nieczynną, boć kilkaset jej krwawych wyroków, wydanych i wykonanych w ciągu kilku wieków, trudno brać poważnie w rachubę, to jednak sam fakt istnienia tego rodzaju grozy i postrachu na „spekulacye”, należał w Polsce do rzędu tych ujemnych czynników dziejowych, które współdziałały z ogółem przyczyn długiego szeregu rozlicznych, a uderzających dowodów wyjątkowej niekiedy stężałości umysłowej i zacofania narodu. Wszelako ową szczególniejszą niepedagogiczność kulturalną I-yi w Polsce, stwierdzić można dopiero ex post, zapuszczając wzrok w dal perspektywy dziejowej: to też hermeneutyka historyczna nie pozwala żadną miarą za błąd ten winić nikogo—może z wyjątkiem dewocyjnej atmos-

Eno. po w. ilustr. Zesz. 240 T. XXX.

fery, zastępującej ujemny wpływ I-yi, a wytworzonej przez Zygmunta III i niektórych, przesadnie z nim zgodnych działaczów jego epoki. Pierwsze ślady herezyi, a zarazem i pierwsze wiadomości o I-yi, pojawiają się w Polsce (podobnie, jak i na Zachodzie) w wieku XIII. Dawniejsze bowiem zjawiska, zakrawające na późniejszą działalność inkwizytorów, co najmniej hiszpańskich, jak oto: wybijanie zębów gwałcicielom postów, lub zadawanie wstrętnych kalectw za nierząd (Thietmar), pochodziły — albo z prawodawczych rozporządzeń władzy świeckiej (Bolesław Chrobry), albo nawet z prastarego obyczaju przedchrześciańskiego Polaków. Przed końcem XII wieku Kościół był tak dalece zawisłym w Polsce od państwa, że mógł oddawać się, co najwyżej, pokojowemu ustalaniu własnego stanowiska pod berłem Piastów. Dopiero w drugiej połowie XIII stulecia, w r. 1257, pod grozą wieści o Biczownikach, powierzył pono papież Aleksander IV zakonowi Franciszkanów w P o 1 s c e i w Czechach czujność nad prawowiernością obu pobratymczych ludów. Później urząd inkwizytorski poszedł chwilowo w zapomnienie. W r. 1261 występowali przeciw nielicznym u nas adeptom biczowników—tylko biskupi („Enc. Kość.” VIII. 138—9). Dopiero w czasach Łokietka, po zjawieniu się w pogranicznych dyecezyach, Wrocławskiej i Krakowskiej, Dulcynistów, Begwar-dów i t. p., nastąpiło ze strony papieża Jana XXII wznowienie I-yi w Polsce. Obojętność zaprzątniętej czem innem władzy świeckiej, oraz bisk. krakowskiego Muskaty, na zjawiających się w kraju kacerzy, naprawili Dominikanie, sprowadzając z Awinionu w maju 1318 r. na głowę nieszczęsnego biskupa potok wymówek papieskich wraz z rozkazem natychmiastowej poprawy i— upełnomocnieniem Dominikanów: Koldy (Colda), Peregryna z Opola i Hartmana, oraz Mikołaja Hypodineta (Haspodinec), franciszkanina z Krakowa, jako inkwizytorów dla dyecezyi Wrocławskiej i Krakowskiej (Theiner „Vet. Mon. Pol.” I. Nr 220). Jednocześnie zwrócił się papież i do Łokietka, napominając go «per viscera mise-ricordiae Dei nostri» (t-że Nr 221), aby wyposażonym w pełnomocnictwo papieskie inkwizytorom (t-że Nr 222) użyczył swojej pomocy. Takież samo pismo poszło i na Szląsk, do Wrocławia, pod adresem panującego księcia. Te próby I-yi nie miały widocznie powodzenia. Już bowiem w r. 1326 wysłani do Polski inkwizytorowie—Dominikanie, w liczbie sześciu, donieśli papieżowi o wzroście (umiarkowanego zapewne) wpływu Begwardów pod berłem Piastów („Enc. Kościelna” j. w.). Wiadomość ta skłoniła Jana XXII do ustanowienia stałej I-yi w Polsce i powierzenia jej Dominikanom. Polecenia i instruk-cye, wydane w tej mierze przez papieża Łokietkowi i arcybiskupowi gnieźnieńskiemu (Thei-Nr 380, 381), dnia 1 kwietnia 1327 r., zawierają jedynie wskazówki moralne, energicz-

126

ną zachętę do apostołowania prawowierności, j się jednak, jak zwykle, poza granicami dolski, a wreszcie nakaz przyjmowania nawróconych na tym razem w Czechach. Około r. 1391 I. wypło-łono Kościoła, po udzieleniu im rozgrzeszenia szyć miała także z ziem piastowskich i garstkę i wyznaczeniu pokuty. Czy znajdująca się mię- Waldensów „(Enc. Kość.” j. w. 140). Po minio-dzy wierszami zachęta papieska do używania nych bez śladu błędach mistrza paryskiego, Jana środków energicznych względem opornych (auxi- de Poliaco w Polsce, dokąd odwoływał się w tej lium regium), znalazła już za Łokietka prak- sprawie w celu pobudzenia czujności I-yi papież tyczne zastosowanie, można o tern wątpić ze Bonifacy IX w kwietniu 1398 r. („Enc. Kość.” 141), względu na inne wówczas zadania państwa, bliż- nastała wreszcie doba husycka, zespolona ściśle sze jego «własnej skóry». W trzy lata później, przez czas dłuższy z programem politycznym w r. 1330, utworzono we Wrocławiu, stolicy Polski i Litwy. Projektowany związek z Czecha-Śląska, skąd do Polski herezya napływać była mi, „zarażonemi błędami Husa”, upadł ostatecz-zwykła, trybunał I-yi, zwrócony głównie prze- nie wskutek zręcznej polityki Zbigniewa Ole-ciw begwardom, których majątki ces. Karol IV śnickiego d. 10 kwietnia 1424 r. na słynnym temuż trybunałowi w r. 1351 darował. Kiedy zjeździe Wieluńskim, który spowodował poważne herezya, głoszona przez begwardów nie dała się naprężenie stosunków Polski z Witoldem, a wy-wykorzenić, zwłaszcza na Śląsku, papież Inno- posażył sądy I-yi nad heretykami w pełną pomoc centy VI zwrócił się około r. 1354 (Thein. Nr 735; brachu saecularis, wydającego skazanych na ścisłą datę tego dokumentu zakwestyonowali: konfiskatę dóbr i banicyą. Do walki z husytyz-Abraham i Laguna) do arcybiskupa, biskupów, mem pierwsi stanęli w Polsce Inkwizytorowie; opatów, przeorów, proboszczów, dziekanów, ksią- wszelako ta właśnie doba ich działalności, naj-żąt, szlachty i władz miejskich Polski i Śląska surowsza może i najobfitsza w ofiary, kryła w swem o pomoc dla inkwizytorów mających zwalczać łonie zakulisowe sprężyny celów politycznych kacerstwo. Wyniki tej apostrofy nie są znane; i agitatorskich, wypływających, nie tyle może wiadomo tylko, że jeszcze przed ustaniem he- z bezpośrednich interesów Kościoła, ile z dy-rezyi begwardów i begwinek, przyszła kolej na plomatycznego antagonizmu istotnego tym razem błędy czecha, Piotra Jana Piraneńskiego, ota- inkwizytora, kardynała-wielkorządzcy, Zbigniewa czanego opieką króla Jana Luksemburczyka. Jan Oleśnickiego i jego przeciwników. Spytek z Mel-Szwenkenfeld, Dominikanin ze Świdnicy, inkwi- sztyna, Dersław z Rytwian i Abraham Zbąski, zytor wrocławski, występujący żarliwie przeciw sprowadzający aż siedmiu „mistrzów” nowej nowemu «mistrzowi błędu», został zamordowany nauki do Zbąszyna, nie byli bynajmniej aka-we Wrocławiu w r. 1341. Współcześnie zabito, demickimi amatorami sporów religijnych. Dzia-z rozkazu Luksemburczyka, i inkwizytatora kra- łalność ich godziła w wielkorządzcę i jego plany, kowskiego, Konrada, posłującego do Pragi. Kie- wypełniające schyłek panowania Jagiełły, a ob-dy wskutek tych wypadków otucha wzmogła ciążone niesłusznym, ze względu na ducha czasu się w żywiołach walczących z Kościołem, I. wy- i inne okoliczności poważne, zarzutem zerwa-stąpiła po raz pierwszy w groźniejszej postaci, nia sielankowych związków Polski z pobratym-wypowiadając wojnę przywódzcom ruchu. Wsku- czym narodem czeskim. Kilku egzekucyom pseu-tek inicyatywy inkwizytorów: wrocławskiego, do - inkwizycyjnym tego okresu (Długosz „Hist. krakowskiego i poznańskiego, zapłonęły około Pol.” lib. XII.) przyświecał nietyle płomień prze-r. 1350 pierwsze stosy. Za porozumieniem się sądnej żarliwości religijnej, ile—żarzewie, tlącej kierowników I-yi w Polsce, Czechach i Niemczech dość długo, bez gwałtowniejszego zresztą wy-wydobyto w r. 1349 zwłoki Jana Piraneńskiego buchu, wojny domowej. W takim świetle przed-z grobu i spalono publicznie ręką kata („Enc. stawia się, krwawsza niż kiedykolwiek w Polsce, Kość.” j. w.). Dopiero jednak pod koniec XIV działalność ówczesnych inkwizytorów polskich wieku pomimo pojawiających się coraz błę- i śląskich: Szczepana, Jana Brascatoris i Miko-dów religijnych, jakie na Zachodzie tempero- łaja, czy Marcina, z Brzezia, a później—biskupa wała I. częściej i krwawiej niż w Polsce, wol- Poznańskiego, Stanisława Ciołka. Historyk I-yi nej od „nowostek” rodzimych, a wystawionej w Polsce, ks. S. Chodyński („Enc. Kość.” j. w.), tylko na wpływy obce, które nigdy zbyt szybko zwraca słusznie uwagę na to, że rozległość przy-ani szeroko nie przyjmowały się pod berłem wilejów szlacheckich, tak wybujałych od poło-Piastów, wystąpiła Stolica Apostolska ponownie wy XV w., obwarowała bardzo potężnie przeciw pod adresem Polski w sprawie czystości nauki I-yi najwyższą i najinteligentniejszą, a więc Kościoła. Dnia 13 stycznia 1374 r. pisał papież najbardziej narażoną na właściwe kary, klasę Grzegorz XI do arcybiskupów: Praskiego i Gnieź- społeczną narodu. Zrozumieli to pono inkwizy-nieńskiego, oraz biskupów: Wrocławskiego i Kra- torowie, garnąc się raczej do perswazyi i dysput, kowskiego, z nakazem postąpienia secundum ca- aniżeli do sądów, kar i grozy. Działalność in-nonicas sanctiones z adherentami pra-utrakwisty, kwizytorów polskich w drugiej połowie XV w. Jana Milicza (Milleczius), niegdyś kanonika pras- zwróciła się też przeważnie przeciw miejskim, kiego (Theiner Nr. 942). Walka z nową herezyą napływowym, często „heretyckim”, żywiołom toczyła się przez lat kilkanaście; ześrodkowała obcym. W tym zakresie działali Jakób Grzy-

mata i Albert z Łęczycy w Krakowie, Grzegorz [ kich spraw o zniewagę religii. Ta właśuie I. Heicze we Wrocławiu, Mikołaj Gruneb w Toru- świecka, wcielona do attrybucyj pośrednich stanu niu i t. d. Zaniedbana u nas historya miast szlacheckiego, wychowanego w pokoleniach ubiegłych przez Kościół, a kształconego dalej, zwłaszcza w wieku XVII i XVIII, przez żarliwe duchowieństwo przeciwreformacyjne, stanowi jedną z najciekawszych kart dziejowych naszego narodu. Ujemnego wpływu I-yi, o jakim wspomnieliśmy wyżej, dopatrujemy się, nie bezpośrednio w średniowiecznych stosach, zapalanych, w myśl ducha czasu, po miastach i miasteczkach polskich, ale w ich echu: w owej właśnie zatęchłej atmosferze duchowej Rzpltej XVII i XVIII wieku. Polska, zestawiona na tle tej epoki z Europą środkową, wykazuje dowodnie—pomimo ogólnego w świecie ówczesnym obniżenia się umysłów, że doza leków, stosowanych niegdyś względem niej przez I., jako najsilniejszy organ samoobrony Kościoła, była zbyt silną. Pomijając bowiem smutną stronę ogólnego bytu umysłowego Polski z tego czasu, zauważyć trzeba, że akta sądowe Rzpltej roją się w tej epoce cd takich dowodów zabobonu, fanatyzmu i bezmyślności jurystów świeckich, że wobec nich dawni inkwizytorowie kościelni, poszukujący błędów dogmatycznych i kanonicznych, za liberalnych mędrców uchodzić mogą. Na Zachodzie działy się podobne rzeczy pod wpływem zażartej walki religijnej i namiętności chwilowej; u nas wypływały z zakorzenionego głęboko zboczenia poglądów. Wymiar sprawiedliwości w sprawach o obrazę religii, czary i t. p. podejrzenia, przeszedł w praktyce wieku XVII i XVIII z sejmów i trybunałów koronnych, także i na niższe sądy krajowe: grodzkie (starościńskie) i miejskie, zwłaszcza w wypadkach, gdy oskarżeni nie byli uznaną powszechnie szlachtą. I najwyższe jednak organa Temidy nie rządziły się w zakresie spraw religijnych względami głębszemi. Pomijając masę spraw drobniejszych ze schyłku XVI i pierwszej połowy XVII wieku, spraw, kończących się dość często egzekucyą winnych, zauważymy, że w mowie, wypowiedzianej n a sejmie 1688 r., w sprawie oskarżonego o utajony ateizm, podsędka brzeskiego, Kazimierza Łyszczyńskiego, który odwołał już był publicznie błędy swoje, „człowiek oświecony”, wojewoda sieradzki, Pieniążek, wygłosił zdanie, iż mimo okazanej skruchy «Łyszczyński winien pisma trzymać nad płomieniem stosu, ustawionego na rozstajnych drogach, dopóki się nie zwęglą, poczem te płomienie żywego mają ogarnąć. Popiół z uśmierconego ateusza należy wsypać do armaty i dać z niej salwę, aby cały żywioł, cała przyroda, cały wszechświat odczuł wymierzoną karę i nicość nędznika, który Trójcę Św. nazwał chimerą > (Ernest Łuniński „Na Stos” Petersburg Sejmy 1562 i 1565 r., skasowawszy I-yę 1901, str. 67). Egzekucyą podsędka, którego

mogłaby dopiero rzucić więcej światła na tę sprawę. Egzekucye z wyroków I-yi po miastach nie należały wtedy do rzadkości. Przeprowadzali je zarówno wspomniani inkwizytorowie, jak i późniejszy (ok. 1505 r.) inkwizytor krakowski, Albert z Płocka, który wykonał w Krakowie gromadną egzekucyę grona t. z. Jamników (fossarii), sekciarzy będących odłamem Waldensów. Ich towarzyszów—szlachtę odwodził od grzechu Dominikanin, Piotr z Sochaczewa, spowiednik króla Aleksandra Jagiellończyka („E. K.”). Doba protestantyzmu, który podzielił Europę całą na dwa obozy, a w Polsce najpotężniejsze znalazł poparcie u szlachty, a zwłaszcza u magnatów, użyczających opieki swojej wyznawcom nowej nauki, była dobą metamorfozy I-yi wogóle, a polskiej w szczególności. Gorąca walka umysłów, wypełniająca w Europie wiek XVI i XVII pod hasłem religijnych dążeń mas i narodów, nie mogła, przynajmniej w większości wypadków, dawać pola panującej niegdyś, a zagrożonej teraz w swo-jem istnieniu, działalności inkwizytorów i I-yi. Dawna przemoc ustąpić musiała miejsca wpływowi słowa i pisma, perswazyi i dysputom akademickim. Średniowieczna doba trafiania do umysłów mieczem i stosem mijała bezpowrotnie. Idąc— nietyle może za duchem czasu, ile za koniecznością — inkwizytorowie polscy: Feliks Gozdawa, Dominik Małachowski, Russius, Piotr z Sochaczewa i inni, zamieniają się w kaznodziejów wybitnych, kiedy zaś luteranizm, kalwinizm, so-cynianizm i ich odmiany, wywalczyły już sobie prawo bytu, urząd i tytuł inkwizytora stał się w Polsce zbytecznym. Ostatni przedstawiciel właściwej I-yi w Rzeczypospolitej, Melchior z Mościsk, zmarł w r. 1591; już jednak wcześniej, bo od wstąpienia na tron liberalnego Zygmunta Augusta (1548 —1572) I. (kościelna) de facto w Polsce istnieć przestała. Ze względu na datę, był to—na tle dziejów powszechnych—objaw niesłychanie oryginalny i uderzający. Tłómaczy go jedynie wyjątkowa w Polsce pełnia praw, przywilejów i swobód stanu szlacheckiego, który między innemi lubił zabawiać się i nowostkami z zakresu wiary, a uprawiając tę zabawę, nie pozwalał ani sobie, ani towarzyszom onej, choćby i z podrzędnych stanów pochodzącym, ■ «dmuchać w kaszę». Że szlachecki i pod auspicyami magnatów zostający protestantyzm polski był — biorąc naogół—raczej walką z plebanami o dziesięciny, lub chwilową zabawą „królewiąt”, aniżeli wynikiem zdrowego, ewolucyjnego liberalizmu narodu—miał tego dowieść wiek XVII i jego— jakgdyby ekspiacyjna — kontrreformacya w Pol

sce.

(kościelną), przeniosły jej dawny zakres i środki działania do sądów i trybunałów koronnych, zaopatrzonych w kompetencyę roztrząsania wszel-

w drodze łaski król Jan III pozwolił ściąć przed spaleniem, odbyła się dnia 30 marca 1688 r. w Warszawie. W r. 1715 trybunał Piotrkowski

Kość.”.

Inn (łać. Oenus), największy dopływ górnego Dunaju, a zarazem największa z rzek alpejskich, która tworzy najdłuższą wewnątrz Alp dolinę, wypływa na wysokości 2 480 metrów nad poz. morza z małego jeziorka w blizkości Siz Longhino, na połud.-wschód od Septimeru, tworzy w górnej części doliny, pod imieniem Seli, jeziora: Sils, Silvaplana, Campfer i św. Maurycego, i przerzyna na wysokości 1811—2019 metrów dolinę Engadinu (ob.). Pod Martins-bruck opuszcza Szwajcaryę, wchodzi do Tyrolu i przerzyna poniżej Finstermünz krótką dolinę; przy wyjściu z niej pod Landeck (813 m. nad morzem) przyjmuje Rosannę (z Trisanną) i wkracza do swej dolnej doliny, skierowanej na półn.-wschód, która sięga do Kufsteinu i dzieli się na dwie części: dolinę górnego Innu do Zirl i dolinę dolnego Innu z szerokiemi dolinami bocznemi i płaską, żyzną glebą. Na tej przestrzeni (od Landeck) I. ma spadek największy, 3.5 metra na 1 kilom. Z prawej strony wpadają tam do niego wartkie potoki alpejskie, jak: Oetzthaler Aehe, Sill, Ziller i in.; od miasta Hall I. zaczyna być spławnym. Pod Kuf-steinem (487 metrów nad poz. morza) skręca na północ, przyjmuje z lewej strony Mangfall i wkracza poniżej Rosenheimu (440 metrów) na

Dr J.M,

skazał szlachcica-protestanta, słynnego Z. Unruga, za bluźnierstwo na wyrwanie języka, ucięcie ręki i głowy. W r. 1724 ścięto przedstawieli władz miejskich m. Torunia za obojętność względem szyderców bluźniących na katolicyzm i prześladujących Jezuitów. Wreszcie w toku spraw najgłośniejszych tej kategoryi skazano w r. 1785 wyrokiem zaocznym za świętokradztwo Ur. Henryka Niemirycza na ćwiertowanie. Była to ostatnia z głośnych spraw pseudo - I-yi w Polsce. Dodać jednak potrzeba, że i dziś jeszcze zbrodnia Niemirycza, który sprofanował Hostyę, należałaby dość ogólnie do najgroźniejszych zatargów z kodeksem karnym.—Dzieje I-yi w Polsce nie doczekały się dotąd dokładniejszego opracowania naukowego. Materyał surowy, zwłaszcza dotyczący dziejów I-yi świeckiej, kryje się dotąd w archiwach. Epoka dawniejsza, związana przeważnie z dziejami Zakonu Dominikanów, dałaby się zbadać dokładniej tylko na tle dziejów miast polskich. Jeżeli zaś chodzi o same wspomnienia Zakonu Dominikanów, który wydawał inkwizytorów ze swego łona, to zebrali je: ks. Barącz w „Rysie dziejów Zakonu Kazn. w Polsce” i Abr. Bzowski w dziele „Propago S. Hiac”; oba te dzieła wyzyskał ks. S. Chodyński w artykule swoim o I-yi w Polsce, zamieszczonym w T. VIII „Enc.

J. K, K.

Inkwizycya prawna, ob. Śledztwo. Inkwizytor, ob. Inkwizycya.

In montibns, albo Mons oris — nazwa średuiow. łać. miejscowości M o n t i w Szwaj-caryi.

płaskowzgórze szwabsko-bawarskie, które przecina równolegle z Izarą, zawsze jeszcze z silnym spadkiem. Rozlewa szeroko i pełno na nim wysp; brzegi ma wysokie, gęsto skaliste; na tej przestrzeni wpadają do niego Alz i Salzach. Wpada do Dunaju pod Passawą (287 metrów); przy uściu szeroki jest na 292 metry. Cała długość I-u wynosi 510 kilom., to jest mniej-więcej tyle, co długość Dunaju do uścia I-u. Z powodu silnego spadku I. nie nadaje się bardzo do żeglugi (mianowicie statkami pa-rowemi).— Tak zwany obwód Innu obejmuje kraj pomiędzy Dunajem, I-em i Salzachem; na zasadzie pokoju Cieszyńskiego (1779) Bawarya odstąpiła go Austryi; w 1809 wrócił do Bawa-ryi, w 1816 jednak ostatecznie do Austryi Górnej i tworzył dawniej jeden z czterech powiatów tego kraju.

Innerkip, kąpiele morskie oceanu Atlantyckiego, w Szkocyi.

Innerwacya, ob. Unerwienie.

Innerwacyjne czucie, niem. Innervationsempfindung, franc, sensation d'innervation. Inner-wacyą nazywa się wyładowywanie się ruchomych ośrodków nerwowych po drogach odśrodkowych ku mięśniom, których skurcz bywa następstwem tego. O ileby takiemu wyładowaniu ośrodka ruchowego towarzyszył odpowiedni stan świadomości, o tyle taki odpowiednik psychiczny innerwacyi byłby czuciem innerwacyjndm. Trudność jednak tkwi w rozstrzygnięciu kwestyi: czy czucia, których doznajemy przy zamierzonych wysiłkach mięśni są pochodzenia obwodowego t. j. zależą od skurczów mięśni, podrażniających w kierunku dośrodkowym odpowiednie ośrodki czuciowe, czy też czucia te są odpowiednikami psychieznemi samych wyładowań ośrodków ruchowych, a więc są pochodzenia centralnego? Oczywiście, tylko w drugim przypadku byłyby innerwacyjnemi. Bezpośrednich dowodów istnienia czuć innerwacyjnych nie posiadamy wcale. Istnienie ich jest przypuszczal-nem, hypotetycznem i pomyślanem przez wzgląd na doktrynę, broniącą samorzutności woli. Pierwszy, ile wiemy, uznawał istnienie czuć innerwacyjnych Maine de Biran (1766—1824), który utrzymywał, że wyobrażenia o przedmiotach świata zewnętrznego wytwarzamy na podstawie wyczuwania wysiłków samorzutnych (efforts spontanés), impulsów wyładowywanych ku mięśniom, w celu pokonania oporu zewnętrznego („Mémoire sur 1’habitude”; Paryż 1803; „Nouvelles considérations sur les rapports du physique et du moral” tamże 1834). Później w obronie czuć innerw. występują Aleks. Bain, Wilhelm Car-penter, Helmholtz, Bernstein, Ladd, Mach i Wundt w 1-em wydaniu swoich „Grundzüge der Physiologischen Psychologie” (Lipsk 1873 —74). Do przeciwników należą: Wilhelm James, Hugo Münsterberg, P. Ziehen i większość spółczesnych fizyo-

logów i psychologów, opierających się na gran- j niu czystości Wiary i przysłane sobie przez cie doświadczalnym. Nietylko wykazano, że j nich do zatwierdzenia postanowienia Synodów, w skład poczucia wysiłku wchodzą niewątpliwie czucia mięśniowe, stawowe, ścięgniowe i skórne, lecz z naciskiem zaznaczono, że nie mamy żadnych dowodów, iżby sprawie innerwacyi odpowiadało jakieś czucie swoiste; wszystkie zaś pozorne dowody, czerpane z przypadków patologicznych, zostały krytycznie obalone. Wszystkie domniemane dowody i krytyczne przeciwko nim zarzuty zebrał H. Beaunis w dziele: „Les sensations internes” chapitre XI, 100—115 (Paryż 1889). Ziehen pisze: „Przedewszystkiem brak wszelkiej podstawy do przyjmowania odrębnych czuć innerwacyjnych, któreby nas powiadamiały wobec ruchów czynnych o ilości stosowanej innerwacyi” („Zasady psychologii fizyo-logicznej” str. 59, Warszawa 1900).—Literatura: Bain „Senses and intellect” wyd. 4-e, str.

79—80); Carpenter „Mental physology”, wyd. 6, str. 388; Bertrand „La psychologie de l'effort”

(Paryż 1889), str. 96 —125; Mach „Die Bewegungsempfindungen” (Lipsk 1875); Delabarre „Ueber Bewegungxempfindungen”, (Lipsk 1891);

James „Principles of psychology” (Londyn 1891)

Ad. M.

s. s.

metr. n. p. m.

Rosenkranza 1870, § 91).

tom II, 493—522.

Innés Jerzy, współczesny malarz - pejzażysta amerykański (* d. 1 maja 1825 r. w New-bourgh, w okolicy New Yorku). Wyznawca swe-denborgizmu, wątłego zdrowia (epileptyk), Innés przemieszkuje naprzemian w kraju rodzinnym i we Włoszech (od 1870). Obrazy jego nierównej są wartości, najlepsze z nich przypominają rodzaj Th. Rousseau; są to: Brzeg lasu, Dolina cieniów śmierci, Widzenie apokaliptyczne Nowej Jerozolimy, Burza, Południe w porze letniej, Zmrok i inne.

Innichen, uzdrowisko górskie w Tyrolu; 1085

Dr J. M.

Innobyt, byt inny, odmienna postać pewnego bytu, byt w postaci przeobrażonej. Tak prze-tłómaczył Bronisław Trentowski termin Hegla „das Anderssein”, oznaczający przyrodę jako objawienie się w postaci zjawiskowej, uprzedmiotowienie się idei bezwzględnej („Encyklo-pädie der philosophischen Wissenschaften” wyd.

Ad. m.

Innocenty I, papież, św. (402—417), zasiadł-szy na Stoi. Apost. po Anastazym I, wydał bardzo wiele postanowień i dekretaliów: duchowieństwu nakazywał poświęcać się wyłącznie sprawom powołania, pisał w obronie świętości małżeństwa, celibatu kapłańskiego, przestrzegał łączności biskupów ze Stoi. Apost. Czuwał nad całym Kościołem; we wszystkich ważniejszych sprawach na Wschodzie głos zabierał i wydawał decyzye. Bronił św. Chryzostoma i, choć ten umarł na wygnaniu, zmusił biskupów wschodnich do umieszczenia jego imienia w dyptychach. Chwalił biskupów Afryki za gorliwość w przestrzega-oraz klątwy na Pelagiusza i Celestyusza swoją powagą popierał (417 r.). Sś. Augustyn i Hieronim cieszyli się jego przyjaźnią. Kościół policzył go w poczet świętych i dzień 28 lipca na święto jego wyznaczył. Za I-go Alaryk na czele Gotów obiegł Rzym. Po śmierci I-go rządy Kościoła objął Zozym.

Innocenty II, papież (1130 — 1143), Grzegorz Papareschi, wybrany został przez część kardynałów po śmierci Honoryusza II. Jeszcze za życia Honoryusza starania o tron papieski podjął kardynał Piotr Leonis. Obawiając się, aby nie zasiadł na stolicy Piotrowej kardynał osławiony z chciwości, pychy i życia wcale nie-kościelnego, kardynałowie, popierani przez dom Frangipanich, gdy Honoryusz oddał ostatnie tchnienie, wybrali Grzegorza, znanego z uczciwości i surowości obyczajów. Mimo, iż obiór był zupełnie legalny, zwolennicy Piotra, zebrani w kościele św. Marka, jego okrzyknęli papieżem i w ten sposób powstał Anaklet, autypa-pież, który przez 8 lat zakłócał pokój w Kościele. Anaklet, oparty na swej możnej rodzinie, rzucając hojnie pieniędzmi, owładnął bazyliką św. Piotra, I-go obiegł w domu Frangipanich, tak, że papież, czując chwiejący się grunt pod nogami, potajemnie opuścił Rzym, przez Pizę, Genuę chroniąc się do Francyi. We Francyi wtedy najwyższej powagi używał św. Bernard. Jemu-to polecił Ludwik VI zbadać i rozstrzygnąć kto jest prawym papieżem, i gdy Bernard opowiedział się za I-ym, Francya, następnie Hiszpania, Anglia, Niemcy uznały prawdziwego papieża. Anaklet tymczasem utwierdzał się w Rzymie. Środków materyalnych mu nie brakło, bo i po swym dziadzie, zbogaconym żydzie, posiadał majątek i, władnąc Rzymem, nie wahał się łupić kościołów. Zjednał sobie Rogera, hr. Sycylii, nadając mu tytuł królewski,—„Syn grzechu, bestya apokaliptyczna”, jak go nazywał św. Bernard, nie myślał ustąpić. Na soborze w Reims, w 1131 r., złożyły I-emu, jako papieżowi, hołd: Anglia, Francya, Niemcy, Kastylia, Aragonia; Lotaryusz przyobiecał pomoc zbrojną: papież w towarzystwie Bernarda wyruszył w drogę do Rzymu (1132). Po drodze, w Pla-ceucyi, spotkał się z Lotaryuszem i razem stanęli w Rzymie. Papież zamieszkał w Lateranie, cesarz na Awentynie, Anaklet zamknął się w zamku św. Anioła. Papież i cesarz nie chcieli krwi przelewu; postanowiono sprawę pokojowo załatwić. Wśród układów, od których Anaklet się uchylał, nastąpiła koronacya Lotaryusza na cesarza u św. Jana na Lateranie (4 czerwca 1133); I. obdarzył go inwestyturą na ziemie allodyalne po hr. Matyldzie, z zachowaniem praw i daniny dla Stoi. Apost. Antypapież, mimo starań św. Bernarda i św. Norberta, ustąpić nie chciał, a że Lotaryusza sprawy państwowe wzywały do Nie-

mieć, I. opuścił Rzym i zamieszkał w Pizie, sinieli) ze strony papieża była tego powodem. Tu odprawił synod, na który — za wpływem Lecz gdy umarł Celestyn, kardynał-dyakon znów Bernarda—przybyło wielu dotąd niechętnych pa- został powołany do pracy i to już na widowni pieżowi. Bernard niezmordowanie pracował nad świata całego: wybrano go na papieża. Czasy były usunięciem schizmy w Kościele, wreszcie przy ciężkie. Wzrastająca potęga Hohensztaufów gro-Auaklecie garść tylko zwolenników pozostała, ziła Stolicy Apostolskiej, że ją spotka los patryar-i gdy Lotaryusz powrócił do Włoch, papież chów Bizancyum; herezye o barwach religijno-przeniósł się do Rzymu. Nareszcie przyczyna socyalnych podnosiły głowę; krucyaty, niedołężnie zgorszenia—Anaklet umarł (25 stycznia (1138). organizowane, domagały się sprężystej ręki: trzeba Wprawdzie jego stronnicy próbowali przeciągnąć było człowieka wielkiego umysłu i silnego charak-rozdwojenie, wybierając Grzegorza (Wiktor IV), teru; Lotaryusz został jednomyślnie, wbrew swej lecz ten upokorzył się i przysiągł posłuszeń- J woli, wybrany na papieża. Dotąd dyakon, w przed-stwo I-mu. Dla zgładzenia śladów schizmy zwołał I. sobór powszechny (X, laterański II), w kwietniu 1139 r. Spokój w Kościele był zapewniony, lecz pozostał jeszcze były sojusznik Anakleta, Roger. Przeciwko niemu wystąpił papież orężnie, sam stając na czele sił zbrojnych. Wojna smutny miała koniec. I. został wzięty do niewoli. Zawarty pokój przyznał Rogerowi tytuł króla Sycylii i uwolnił go od eks-kommuniki. Zdawało się, że już wszystkie sprawy zostały ułożone i spokój zapanuje, ale widocznie przeznaczonem było I-mu do końca życia mieć zakłócone panowanie, bo oto rozruchy powstały w Rzymie z powodu niezgodzenia się I-go na surową karę, jaką Rzymianie chcieli wymierzyć mieszkańcom Tivoli za napad na posiadłości rzymskie. Lud rzymski powstał przeciwko władzy papieskiej (1142). Łagodne środki nie pomagały, a zanim na surowsze przyszła kolej, I. umarł, 22 września 1142 r.; po nim nastąpił Celestyn II. — I. potępił błędy Abelarda i Arnolda z Brescii, bronił celibatu duchowieństwa i w tym celu wiernym zakazał bywać na nabożeństwach odprawianych przez żonatych księży. Biskupstwo wolińskie, założone na Pomorzu przez św. Ottona bamberskiego, poddał, łącznie ze wszystkiemi biskupstwami polskiemi, pod juryzdykcyę św. Norberta, arcybiskupa magdeburskiego.— Listy I-go w Patrologii łacińsk.

dzień intronizacyi przyjął święcenia kapłańskie. Objąwszy d. 22 lutego 1198 rządy Kościoła, prowadził je mądrze i energicznie. Zajął się wzmocnieniem władzy papieskiej w Państwie Kościel-nem, starał się podnieść Kościół wschodni, zwalczał herezye, szerzył pokój pomiędzy panami chrześciańskimi, podnosił poziom moralny i umysłowy pośród duchowieństwa. Uporządkowawszy sprawy swego dworu, znosząc zbytek, chciwość i przewrotność, utrwalił władzę papieską w Rzymie, tak zachwianą przez cesarzy niemieckich, którzy tu mieli swego prefekta. Mając już silny punkt oparcia w uległości Wiecznego Miasta, kolejno odzyskiwał ziemie i miasta, należące do Dziedzictwa Piotrowego. Za jego wpływem ukonstytuowała się nanowo liga miast lombardzkich, powstała liga toskańska—i w ten sposób przewaga Niemiec usunięta została. Południe Italii, państwo Obojga Sycylij, też nie było mu obojętne. Na mocy prawa zwierzchniczego, oraz z polecenia umierającej Konstancyi (1198), czuwał nad administracyą królestwa podczas mało-letności Fryderyka i, mimo usiłowań Markwalda Anweilera i Diepolda z Vohburgu, nieuszczuplone Henryka dzierżawy oddał jego synowi (1208), zasługując sobie na miano „protector et bene-factor”. Wprawdzie I. nie wprowadził Fryderyka zaraz po śmierci jego ojca na tron niemiecki, pozwolił, by inni sięgali po cesarską koronę; lecz dom Hohensztaufów tyle ciosów zadał Kościołowi, że słusznie papież obawiał się przykładać swej ręki do wzmacniania tej dynastyi. Po śmierci Henryka VI cesarza większość panów obrała Filipa Szwabskiego, mniejszość Ottona, syna Henryka XII Lwa, siostrzeńca Ryszarda Lwie Serce. Zacięta walka obu elektów trwała lat kilka. Filip koronował się w Moguncyi, Otton w Akwisgranie. Obydwaj prosili papieża o uznanie, prześcigając się w obietnicach na korzyść Wiary i Stoi. Ap., w razie zatwierdzenia. W 1208 Filip, już prawie pewien korony, został zamordowany przez Ottona Witelsbacha, a w 1209 I. Ottona koronował w bazylice Sw. Piotra. Po koronacyi Otto nietylko nie dotrzymał obietnic czynionych papieżowi, ale owszem—wrogo wystąpił, zagarniając posiadłości kościelne, wkraczając w ziemie Fryderyka. Gdy upomnienia nie odnosiły skutku, I. w listopadzie 1210 r. rzucił klątwę na cesarza. Klątwa wywarła wielkie wrażenie

Mignę (t. 179).

Innocenty III, papież (Lotaryusz, syn hr. Tras-mondo di Segni i Klarycyi Conti, ur. w Anagnii 1160 lub 1161—f w Perugii 16 lipca 1216 r.), zasiadł na Stolicy Piotrowej po Celestynie III.

Będąc młodzieńcem już się odznaczał zamiłowaniem wiedzy. Wyższe studya odbywał w Paryżu,

Bolonii i Rzymie, a po ich ukończeniu poświęcił się stanowi duchownemu i wkrótce dawszy się poznać jako uczony kanonista i teolog, oraz jako człowiek wielkiego charakteru i bystrego umysłu, mianowany został przez Klemensa III kardynałem dyakonem. Choć najmłodszy pośród św. kollegium, powierzane sobie miewał najważniejsze, a zarazem najdrażliwsze sprawy i świet-nem wywiązywaniem się z nich jednał sobie uznanie tak papieża jak i kardynałów. Po zgonie Klemensa, gdy rządy Kościoła objął Celestyn,

Lotaryusz zmuszony był usunąć się od życia czynnego: niechęć rodzinna (Celestyn był z rodu Or-

przysyłał legatów. W r. 1243 legat Wilhelm, kardy nał-biskup Sabiny, urządzał hierarchię w Pru-

w Niemczech. Otton IV został ogłoszony za pozbawionego korony, a na stolicę powołano Fryderyka. Ten chętnie przyjął wezwanie i, opatrzony przez I-go pieniędzmi i rekomendacyami, wyruszył do Niemiec. W Moguncyi 6 grudnia 1212

r. Fryderyk został ukoronowany; w Eger na wielkim sejmie w lipcu 1213 r. wygłosił swą wdzięczność I-mu, „swojemu dobroczyńcy i opiekunowi, którego staraniem został wychowany, obroniony i wywyższony”, i w dokumencie ze złotą bullą przyrzekł Kościołowi cześć i posłuszeństwo, wolność wyborów, zrzekł się jus spoili (zabierania majątku po zmarłych prałatach), obiecał czynną pomoc do wykorzenienia herezyi, do odzyskania Państwa Kościelnego. Otton ze 100000 armią wystąpił przeciw Fryderykowi. Zbrojne spotkanie nastąpiło pod Bouvines około Lille 27 listopada 1214 r. Pokonany Otton w dziedzicz nym Brunświku życia dokonał, przed śmiercią (1218) jednając się z Kościołem. — I. podniósł powagę Stoi. Ap. nietylko w Niemczech. Filipa Augusta rzuceniem interdyktu na Francyę zmusił do stosowania się do prawa małżeńskiego kościelnego. Tegoż środka użył względem Alfonsa IX, króla Leonu. Królowi czeskiemu przyznał tytuł królewski i polecił ukoronować go, zarówno jak i króla bułgarskiego. W Polsce upominał Władysława Laskonogiego, by ten szanował wolność Kościoła (ob. Ketlicz). W liście z 1207 r. upomina Polaków, by dobrą monetą płacili świętopietrze, w liście z 1212 upomina książąt polskich i pomorskich, by nie krzywdzili nawróconych Prusaków. Wnika w sprawy Szwecyi, Norwegii, Danii. Prowadzi walkę z Janem Bez ziemi (ob.). Pośród tych różnorodnych spraw organizuje nową wyprawę krzyżową (1200 r.). Wnika we wszystkie szczegóły przygotowań do niej, zmienia warunki układu rycerstwa z Wenecyą o przewiezienie, a gdy rzeczpospolita skłoniła Krzyżowców do wyprawy na Dalmacyę, rzuca klątwę (1208). IV wyprawa się nie udała; I. organizuje V-ą, ale śmierć nie pozwoliła mu jej do skutku doprowadzić. Troszcząc się o rozwój życia w Kościele, walczy przeciwko herezyom (ob. Albigensi), stara się przeprowadzić zbawienne reformy i w tym. celu zwołuje XII sobór powszechny (IV Laterański), w 1215 r., na którym postanowiono 70 dekretów w dziedzinie dogmatów i moralności chrześciańskiej, zachowano różnorodność obrządków w Kościele, zastosowano przeciwko herezyi Berengaryusza termin nowy „przeistoczenie” (transubstantiatio). Ale i poza pracami na soborze wydał praw wiele. Liczba wydanych przez niego dekretów przewyższa liczbę ogłoszonych przez jego poprzedników. Listy jego są to arcydzieła w swoim rodzaju, niezrównane pod względem powagi stylu, jasności, ścisłości. Hur-ter w swej historyi I-go III powiada, że po Grzegorzu VII na stolicy Piotrowej nie zasiadał papież znamienitszy od I-go nauką, czystością życia i zasługami oddanemi Kościołowi. I. popierał sztuki piękne, miłował architekturę i wzniósł wiele budowli. Zmarł na febrę. Po nim wybrany został Honoryusz III. Pism I. pozostawił wiele w materyi prawa i o mszy św., liczbę listów jego podają na 5 500. Najzupełniejsze wydanie prac I-go znajduje się w Migne’a „Patrologia lat.” (t. 214—217). Najznakomitsze dzieło o I-ym III: Hurter „Geschichte Innocenz der Dritten und seiner Zeitgenossen” (4 t.).

Innocenty IV, papież (1243—54), Sinibald Fiescho, syn Hugona, hrabiego Lawonii, wy-chowaniec akademii w Bononii, sławny prawnik, po śmierci Celestyna IV przez garść kardynałów w Anagni wybrany został na papieża. Odrazu znalazł się w trudnem położeniu, bo objął rządy podczas zatargu Kościoła z Fryderykiem II, wyklętym przez Grzegorza IX. Napróżno starał się o przeprowadzenie zgody. Zła wola Fryderyka stała na przeszkodzie (Huillard - Brćholles V 1037 i nast., 1112 i nast., 1165 i nast.). Papież zagrożony prosił Rzeczpospolitą Genueńską o pomoc i na jej galerach potajemnie przez Civita-Vecchia, Genuę udał się do Lugdunu, dokąd w następnym r., 1245, zwołał sobór powszechny (Brćholles VI 2, 35, 90, 112, 123, 247 i nast.). Ucieczka I-ego wielkie wywarła wrażenie w święcie chrześciańskim; na sobór (XIII powszechny) przybywano licznie; Fryderyk został wezwany, by przybył dla usprawiedliwienia się. Zamiast cesarza przybyli jego pełnomocnicy: biskup z Fry-zyngi, wielki mistrz Zakonu niemieckiego i Piotr de Vineis; kierował nimi Tadeusz z Suessy, który wobec niepomyślnego dla cesarza wyniku badań zatargu apellował do Boga, innego papieża i innego soboru. Fryderyk został złożony z godności cesarskiej. Na niczem spełzły usiłowania Ludwika IX, by pogodzić cesarza z papieżem (Brćholles VI 348 i nast.). Zawrzała wojna: Henryk Raspe obrany został na miejsce wyklętego i złożonego Fryderyka. Śmierć Raspego (1247) poprawiła położenie Fryderyka, lecz papież ponowił 1248 r. w Wielki Czwartek eks-kommunikę. Fryderyk umarł w r. 1250. I. postanowił raz na zawsze usunąć Hohensztaufów od tronu. Na cesarza rzymskiego popierał Wilhelma, hrabiego Hollandyi, a królestwo Neapolitańskie ofiarowywał Karolowi d’Anjou i Ryszardowi, hr. Kornwalii, i dopiero gdy ci propozycyę odrzucili, a opiekun małoletniego Konradyna, Bertold z Ho-henburga, usilnie polecał go łasce papieskiej, zgodził się I. oddać Konradynowi, gdy dorośnie, królestwo Obojga Sycylij, tymczasem uznając go królem jerozolimskim i księciem Szwabii. Umarł I. w Neapolu; po nim obrano Aleksandra IV. — Wojna z Fryderykiem, wielkie jej koszta, były powodem, że I. często odwoływał się do hojności wiernych i nakazywał przesyłanie ofiar dla Stolicy Apostolskiej: stąd niechęci i posądzanie o chciwość. Do Polski I. kilkakrotnie sach i na Inflantach. W r. 1247 kardynał - dyakon Piotr głosił krucyatę przeciwko Fryderykowi (Theiner Mon. Pol. et Lith. I 75, 89, 90, 751). Opizon, opat messański, w r. 1246 — 1254 miał obszerne pełnomocnictwo do reformowania Kościoła polskiego, głoszenia krucyaty przeciwko Tatarom, zbierania świętopietrza (Theiner 107, 119); w r. 1246 koronował w Drohiczynie Daniela, księcia halickiego, na króla (Długosz „Hist. Pol.” II 309 wyd. Przeźdz.). Kardynał Hugo w r. 1251 do 1253 bawił z posłannictwem zaprowadzenia reform. I. za, opłatą daniny na rzecz Stolicy Apostolskiej zatwierdził Krzyżaków we władaniu ziemią Chełmińską (Theiner I, 78); kazał koronować Mindowego na króla i założył biskupstwo na Litwie (Theiner 104, 111, 120). Wreszcie I. dał Joachimowi, królowi norweskiemu, koronę królewską, złożył z tronu króla portugalskiego Sancheza II, ekskommunikował Ja-kóba, króla Aragonii, za bezprawie popełnione względem biskupa Gerony, szerzył działalność inkwizycyi, nawoływał do wojny z Tatarami, wysyłał poselstwo do Batu - chana, próbując nawrócić niewiernych na clirześciaństwo.— Z pism I-ego IV wyszły w Wenecyi (1570 — 1578): „Commeutarium in 5 libros Decretalium” i Listy. Część listów znajduje się w Balure’a „Miscella-nea” t. III, Huillard-Bréholles'a „Hist. dipl. Frid. II” i innych. Odnoszące się do Polski-—w Thei-nera „Mon. Pol.” 1.1, Bielowskiego „Mon. Pol.” t. II, Piekosińskiego „Kod. dypl. katedry krak.” t. I. Żywot I-go napisał spowiednik jego, franciszkanin, późniejszy biskup Assyżu, Mikołaj de Curbio.

Innocenty V, papież (od stycznia do czerwca 1276 r.), Piotr z Tarantaise w Burgundyi; młodo wstąpił do dominikanów, był prowincya-łem, arcybiskupem Lionu został w r. 1272, kardynałem Ostyi i Veletri w r. 1273, po śmierci Grzegorza X w Arezzo został wybrany na papieża według nowych postanowień XIV soboru powszechnego. W czasie krótkiego swego pontyfikatu pracował nad zjednoczeniem Kościołów i uorganizowaniem krucyaty. Jego „Commentaria in 4 libros sententiarum” wyszły w Tuluzie 1751—52, a „Commentarii in epistolas s. Pauli” pod imieniem Mikołaja de Gorram w Kolonii 1478, Antwerpii 1693. Po I-m V obrany został Adryan V.

Innocenty VI, papież (1352—62). Po śmierci Klemensa VI wybrany został w Avignonie kardynał Stefan Aub ert, profesor obojga praw w Tuluzie, biskup Noyon, od r. 1341 Clermontu, następnie poseł francuski przy Benedykcie XIII, przez Klemensa VI mianowany kardynałem -biskupem Ostyi (1352). Miał sławę uczonego prawnika i pasterza pełnego gorliwości; o nim mawiał Petrarka: „Magnus vir et juris consultis-simus”. Wybrany na papieża, unieważnił przedwyborcze postanowienia kardynałów, zreformował dwór papieski i kardynałów, przeprowadzając skromność i prostotę w otoczeniu, zabronił ku-mulacyi (ob.) beneficyów kościelnych, domagał się rezydencyi prałatów w ich dyecezyach, pra-guął zakończyć pobyt papieski w Avignonie. Do boku swego powołał Idziego Alvareza d’Albornoz i przez niego przeprowadził uspokojenie wrzenia w Italii. Połączenie Kościołów leżało mu bardzo na sercu, przytem myślał nad urządzeniem krucyaty przeciwko Turkom. W tym celu prowadził układy z Duszanem, królem serbskim, od r. 1354 (ob. Stefan Silny) i Janem Paleologiem, do którego wysłał w r. 1356 karmelitę, Piotra Thomasiusa. I. VI ogólnie był czczony, jeden tylko podnoszono przeciwko niemu zarzut, że kierował się nepotyzmem, wynosząc swoich krewnych na godności kościelne. W stosunkach swoich z Polską używał I. swego wpływu, aby Kazimierza Wielkiego pogodzić z żoną Adelaidą oraz z Krzyżakami; oddawał część świętopiętrza na walki z Tatarami i Litwinami (Theiner „Mon. Pol.” I 545, 560, 581, 588, 556, 558, 577 — 578); dla podniesienia życia religijnego wyznaczał z miejscowego duchowieństwa wizytatorów klasztorów (tamże 559, 579, 576, 562). Umarł I. w Avignonie; po nim panował Urban V. Listy I-ego znajdują się w Bibliotece Watykańskiej; część ich wydali Bzowski i Raynold w Baroniusza „Annal, eccl. contin.”. Biografia u Baluziusza „Vitae Pa-par. aven.” (I 321—362).

Innocenty VII, papież (1404—1406), kardynał Cosmato Migliofati, rodem z Sulmony, w Ąbruzzach, przez Urbana VI mianowany arcybiskupem Rawenny i Bolonii, przez Bonifacego IX kardynałem: w ciężkich czasach Kościoła objął rządy papieskie w spuściźnie po Bonifacym. Schizma podzieliła Kościół: połowa 'wiernych uznawała Benedykta XIII, antypapieża, połowa złożyła hołd nowemu papieżowi. I. napróżno za pomocą układów chciał usunąć zgorszenie w Kościele; usiłowania natrafiły na złą wolę antypa-pieża. Uczoność, nieskazitelność obyczajów, prostota—były przymiotami I-go, — niestety! nepotyzm, wybitna jego wada, rzucał cień na tę postać.

Innooenty VIII, papież (1484—1492), kardynał Jan Chrzciciel Cibo, z rodziny greckiego pochodzenia, która, osiadłszy w Genui, doszła do zamożności i znaczenia. Jan Cibo, po burzliwej młodości, ojciec dwojga dzieci: Teodoryny i Franciszka, wszedł w związki małżeńskie (Hergen-roether „Hist. de 1’Egl.”, IV 659), a zostawszy wdowcem, poświęcił się stanowi kapłańskiemu. Zdolność w przeprowadzaniu rozmaitych spraw, charakter łagodny i spokojny pomagały mu w pozyskiwaniu coraz wyższych stopni w hierarchii. Paweł II mianował go biskupem Saro-ny, Sykstus IV—kardynałem. Po śmierci Sykstusa IV wybrany został na papieża. W rzędzie papieży plamiących się nepotyzmem I. wybitne zajmuje miejsce; poza tern innych nie miał zarzutów; przynajmniej gdy już został papieżem.— Myślał o wojnie przeciwko Turkom, ale walka z Ferdynandem, królem Neapolu, nie pozwoliła mu zająć się tą sprawą. Królowi Aragonii, Ferdynandowi, pozwolił użyć dochodów kościelnych na wojnę z Maurami, a po zdobyciu Granady nadał mu tytuł „katolicki”. Surowo karać zalecał praktyki czarownictwa w Niemczech, starał się opanować ruch husycki w Czechach, potępił 900 zdań Mirandoli (ob.), kanonizował margr. Leopolda austryaćkiego. Za niego znajdował się w Rzymie Zyzym (v. Dżem), brat sułtana Bajazeta II, za którego trzymanie w niewoli sułtan zobowiązał się płacić papieżowi 40 000 dukatów rocznie. I. umarł w 1492 r.; po nim panował Aleksander VI.— Życiorys I-go „Job. Burhardi Argentin. Diarium”.

Innocenty IX, papież (1591), Jan Antoni Facchinetti, rodem z Bolonii, odznaczał się pobożnością i zamiłowaniem ascezy. Był biskupem Nicastro, nuncyuszem Piusa V przy senacie weneckim do popierania wojny przeciwko Turkom; Grzegorz go mianował tytularnym patryar-chą jerozolimskim i kardynałem. Po śmierci Grzegorza XIV wybrany na papieża, rządził przez dwa miesiące (list. i grudz.) Kościołem. Wysiał wiele rozporządzeń względem należytego administrowania Państwem Kościelnem. Moralnie i materyalnie popierał Ligę we Francyi (ob.). Umarł d. 31 grudnia 1591 r.; po nim wybrano Klemensa VIII.

Innocenty X, papież (1644 — 1655), Jan Chrzciciel Pamphili, Rzymianin; kardynałem

L%!

PT

Jt*

Fig. 202. Innocenty X, papież.

(Kopia z obrazu Velasqueza, w Galeryi Doria w Rzymie).

EncykL. Powsz. Ilustr. Zes«*. 240. T. XXX.

mianowany przez Urbana VIII, wybrany został po nim na Stoi. Apost. Po objęciu rządów nakazał uczynić dochodzenie w sprawie nadużyć, popełnionych przez rodzinę zmarłego papieża, Barberinich. Ci schronili się do Francyi i wyłącznie dzięki prośbom dworu francuskiego mogli powrócić do Rzymu i odzyskać swe godności i majątki. I. był nieskazitelny pod względem obyczajów, atoli gorsząca słabość jego dla rodziny, a głównie bratowej, Olimpii Maildachini, naraziła go na wiele oszczerstw, których bezzasadność dostatecznie wykazał Rauke w „Die röm. Päpste” (III, 38 i nast.). Uległość dla rodziny, powodowanie się wolą bratowej, która samowładnie w domu jego rządziła, zatruły wiele chwil w życiu papieża. Sprawami Kościoła kierował I. dobrze. Starał się podnieść życie klasztorów i te, które odstąpiły od ducha założycieli, znosił (kongr. orm. św. Bazylego, Dobrego Jezusa w Rawennie), zarówno jak i inne, w których mała liczba zakonników nie pozwalała na zachowanie reguły.—Potępił 5 zdań Jan-seniusza, pomagał katolikom irlandzkim; królowi polskiemu, Władysławowi IV, posłał 30 000 sku-dów na wojnę z niewiernymi; Wenecyę wspierał przeciwko Turcyi; przyczynił się bardzo do upiększenia Rzymu. Za niego powrócili na łono Kościoła: Ulryk wirtemberski, Jan Fryderyk brun-świcko-liineburski, Ernest heski. Po nim na Stolicę Apostolską wszedł Aleksander VII.

Innocenty XI, papież (1676 — 89), Benedykt Odescalchi, ur. w Como. Błędnie zdaje się, mówi o nim Bayle, że służył wojskowo w Polsce, Niemczech i Flandryi (Lam-bertini „De canon, sanct.% lib. 3 cap. 21 n. 13). Po ukończeniu nauk teologicznych, w których stopień doktora w Neapolu otrzymał, posuwał się Odescalchi po stopniach hierarchii. Urban VIII mianował go protonotaryuszem apostolskim, Innocenty X—kardynałem; po śmierci Klemensa X wybrany został na papieża. Gorliwy, sumienny, wróg nepotyzmu, nowy papież czuwał nad czystością obyczajów w duchowieństwie, w wyborze na godności kościelne kierował się jedynie zasługami, zaprowadzał sumienną gospodarkę w rządach, znosił przywileje, porządkowi i sprawiedliwości szkodzące. To ostatnie naraziło I-go na zatarg z Ludwikiem XIV. Posłowie państw posiadali przywilej eksterrytoryalno-ści. W Rzymie rozciągnięto to przez praktykę lat na całe dzielnice miasta, przyległe do pałaców posłów. Ponieważ wskutek tego działy się nadużycia i zbrodniarze w ten sposób uwalniali się od kary, I. zniósł zwyczaj po porozumieniu się z dworami. Ludwik XIV czuł się obrażonym rozporządzeniem i rozpoczął wojnę z papieżem—moralną, próbując zorganizować Kościół narodowy francuski (ob. Gallikanizm), aktualną, wyprawiając Lavardina z wojskową eskortą do Rzymu i zajmując Venaissin i Avignon (1688). I. był niewzruszonym i wreszcie Ludwik ustąpił,

127

f*

..

fm

S. Pł.

odwołując w 1689 r. Lavardina, a następcy jego, księciu de Chaulnes, polecając zastosować się do woli papieża. I. gorąco zajmował się przytłumieniem jansenizmu (ob.). Skąpy dla siebie, wielkie summy wydawał na instytucye dobroczynne; królowi Janowi Sobieskiemu przesłał na wojnę z Turkami 800 000 skudów, Leopoldowi I—100 000. Ou-to uprosił Jana III o pomoc dla Wiednia. Za niego przybyło do Rzymu poselstwo króla Siamu (1688); patryarcho-wie: antyocheński i chaldejski, oraz kilku wschodnich biskupów połączyli się z Kościołem. I. zatwierdził zakon św. Pawła w Portugalii, N. Trójcy dla wykupu niewolników w Hiszpanii, i w r. 1680 ogłosił jubileusz powszechny nadzwyczajny. W Rzymie I. uważany był za świętego; to też za Klemensa XII dekretem z d. 4 sierp.

jg

■f)

mmi

Ii

WY i

t.

jr '"ma“

Fig. 203. Innocenty XI, papież.

1744 r. rozpoczęto proces beatyfikacyjny I-go. Następcą I-go był Aleksander VIII.

Innocenty XII, papież (1691—1700), Antoni Pignatelli. Studya ukończył w Collegium Romanum; mając 20 lat, już został prałatem. Innocenty X posłał go jako inkwizytora na Maltę, później mianował go gubernatorem Viterbo, wreszcie nuncyuszem we Florencyi. Za Aleksandra VIII I. był nuncyuszem w Polsce; Innocenty XI uczynił go kardynałem. Po śmierci Aleksandra XVIII, po 6-cio-miesięcznem konklawe, I. wybrany został na papieża. Dobry, łagodny, miłosierny a oszczędny, za wzór wziął sobie Innocentego XI, nie pozwolił swej rodzinie osiedlić się w Rzymie, w specyalnej bulli potępił uepotyzm, zniósł sprzedaż urzędów, szczególną pieczą otoczył nieszczęśliwych i sieroty. Wydał wiele rozporządzeń względem uczciwego administrowania na urzędach, każdego tygodnia wyznaczał posłuchanie, na które każdy mógł przybyć. Ułagodził naprężone stosunki z Ludwikiem XIV. We Francyi rozstrzygnął spór Bossueta z Fénelonem; w r. 1696 potępił jansenizm. W roku 1699 przyjmował uroczyście w Rzymie Maryę Kazimierę; na tron polski popierał Augusta II. Po zawarciu traktatów w Rys-wiku (1697) i Karłowicach (1698-9) ogłosił wielki jubileusz (1700). Następcą jego był Klemens XI.

Innocenty XIII, papież (1721—24), Michał Anioł książę Conti, za Innocentego XII rządz-ca różnych prowincyj Państwa Kościelnego, później nuncyusz w Szwajcaryi, następnie w Portugalii wreszcie kardynał za Klemensa XI; po śmierci jego został papieżem. Karolowi VI dał inwestyturę na króla Neapolu. Jakóba III popierał na tron angielski. We Francyi prowadził politykę swego poprzednika; Alberoniego (ob.) obdarzył purpurą kardynalską, a takąż no-minacyę Dubois (ob.) do śmierci sobie wyrzucał. Nawoływał do pomocy Kawalerom Maltańskim; duchowieństwo zakonne i świeckie w Hiszpanii bullą z 13 maja 1723 r. zreformował. Po nim rządy Kościoła objął Benedykt XIII.

Innocenty III, antypapież (1179—80), Lando Sitino, z rodziny Frangipanich, wybrany przeciwko Aleksandrowi III, schwytany został i osadzony w klasztorze Cava, w prowincyi Salerno.

Porów.:    Hergenroether „Card. Histoire

de 1’Eglise”; Holzwarth „Historya Powszechna”; Bouillet „Dictionnaire d’Histoire”; „Encyklopedya Kościelna”.

Innocenzo (di Pietro) Francucci da Imo-la, krócej I. da Imola nazywany, malarz włoski (* 1493 lub 94 w Imola — f 1550 w Bolonii). Kształcił się od r. 1508 we Florencyi, dokąd przybył dla uczenia się malarstwa od Fran-cii, następnie pracował pod kierunkiem Mariotta Albertinellego, w końcu jednak wziął sobie za wzór Rafaela. Jakkolwiek I. nie znajdował się pod bezpośrednim wpływem tego mistrza epoki Odrodzenia, uległ w zupełności jego kierunkowi i stał się gorętszym jego naśladowcą, niż wielu bezpośrednich uczniów jego: zapalony w sztuce i pracownik sumienny, I. odtwarzał skrupulatnie typy Rafaela i naśladował jego sposób malowania. Osiadłszy w Bolonii, tu najwięcej też prac swoich pozostawił; a tworzył przeważnie obrazy religijne, pełne namaszczenia i o wybornej technice, wykazującej sumienne studya. Najwybitniejsze z nich są: Zaślubiny św. Katarzyny, z r. 1536 (w kościele San Giacomo Magiore); Freski w San Michele in Bosco; Matka Boska w chwale, w otoczeniu świętych, z r. 1517 (w Pinako-tece miejscowej), oraz Chrystus na Krzyżu w otoczeniu świętych, z r. 1549 (w kościele San Sal-vatore). Obrazy jego widzieć nadto można w ga-

i frankfurckiej (nad Menem).

Cod. IV 64.

Dr Al. W.

leryach: berlińskiej, monachijskiej, petersburskiej

s. s.

Innominati contractas. Według prawa rzymskiego umowy rzeczowe dzielą się na kontrakty rzeczowe imienne (contractus reales nominati) i kontrakty rzeczowe bezimienne (innominati).

. Powstanie tych drugich polega na prostem przypuszczeniu prawnem (fictio), że kto się ze stosunku obowiązkowego uiszcza, czyni to w dwojakim celu: raz solvendi animo, drugi raz creden-di animo, to jest w celu uczynienia strony przeciwnej dłużnikiem. Wskutek rzeczonej fikcyi prawnej zamieniało się każde zobowiązanie naturalne obustronne, z umowy powstałe, w chwili uiszczenia się z długu przez stronę jedną na zobowiązanie jednostronne cywilne, a czyn uiszczenia się z długu, wskutek którego zamiana rzeczona miała miejsce, poczytywano za czyn zawarcia umowy rzeczowej, którą nazwano bezimienną. Ze względu na stosunek między świadczeniem, które ma ten skutek, że jedna osoba staje się wierzycielką drugiej, a świadczeniem, do którego wykonania dłużnik tamtej osoby jest obowiązany, odróżnia prawnik Paulus cztery kategorye umów bezimiennych (do ut des, do ut faciès, facio ut facias, facio ut des). Do dochodzenia pretensyj z kontraktów powyższych wynikających służyła: actio praescriptis verbis. Umowy rzeczowe bezimienne miały tę właściwość, że było wierzycielowi wolno, dopóki dłużnik nie uiścił się z długu, rozwiązać kontrakt przez wezwanie dłużnika, aby mu rzecz odebraną oddał. Powyższe prawo zwano ius poeniten-di; nowsze prawodawstwa nie znają kontraktów rzeczowych bezimiennych, gdyż uświęciły ogólne prawidło, że z wszelkiej umowy między stronami, w jakikolwiek sposób zawartą była, rodzi się zobowiązanie cywilne; z czego samo z siebie wynika, że niema w dzisiejszem prawodawstwie żadnej potrzeby uświęcać fikcyi prawnej, iż uiszczający się ma animum credendi. — Porów. Pfordten „Ueber die Aufstellung eines praktischen Systems der Verträge” (por. jego „Abhandlungen”); Ace arias „Théorie des contrats innommés” (1866); Gradenwitz „Interpolationen in den Pandekten” (1887, str. 174). Dig. XIX 5.

T. D.

Innotescencya. W przewodzie sądowym polskim nazywa się I-ą zawiadomienie stron interesowanych przez magistraturę. W szczególności w przewodzie granicznym (ob. Dukt, Graniczne prawo w Polsce) nazywano I-ą wedle t. z w. Formula processus indiciarii z r. 1523 zawiadomienie podkomorzego, iż wyznacza stronom termin, w którym zjedzie na miejsce sporu. Takie zawiadomienie, wydane przez kommissarzy, wyznaczonych do rozgraniczenia dóbr królewskich od prywatnych, nazywano I-ą. Innotescencya znaczy wreszcie często to samo, co cytacya, to jest pozew.

Innsbruck, stolica Tyrolu, w pięknej miejscowości, 570 metrów nad poziomem morza, na obu brzegach Innu, niedaleko od uścia Sillu pobudowana, przy liniach dróg żelaznych, z Kuf-steinu do Ali i z I-u do Bregenz, na szerokiej płaszczyźnie, ograniczonej od północy przez strome skały Alp Wapiennych (Solstein 2 655 m., Brandjoch 2 580 m., Frauhitt 2 377 m., Sattelspitz 2 287), od południa przez odnogi Stubaer i Zillerthalier Alpen (Saile 2 406 metr., Wald-rastspitze 2 719 m., Patscher Kofel 2148 m.). Miasto ma szerokie ulice i wiele godnych uwagi budowli; przez lun prowadzą trzy mosty żelazne. Z kościołów na uwagę zasługuje zwłaszcza Franciszkański czyli Dworski, zbudowany pomiędzy r. 1553 a 1563 w stylu Odrodzenia; w nim znajduje się wspaniały nagrobek Maksymiliana I, oraz pomniki: Andrzeja Hofera, Speckba-chera, Haspingera i Tyrolczyków, poległych w latach 1796 — 1809; z innych budowli: pałac cesarski (zbud. 1766—70), zamek książęcy (zbud. w 1425), ratusz, teatr miejski, muzeum, gmachy sejmu krajowego, poczty (dawny pałac książąt Thurn i Taxis) i pałac sprawiedliwości (1887). W I-u znajdują się pomniki: Waltera von der Vogelweide, Rudolfa IV, arcyksięcia Leopolda, pomnik na cześć opuszczenia kraju przez wojska francuskie i bawarskie w 1703 r. i łuk tryumfalny, wzniesiony z okazyi małżeństwa cesarza Leopolda II. Na górze Isel w 1893 wystawiono pomnik Andrzejowi Hoferowi (dzieło Nattera).—I. liczył w 1900 r. ok. 26000 mieszk., przeważnie Niemców katolików (w tern 2 000 wojska). Pod względem przemysłu I. odznacza się wyrobami bawełnianemi, fabrykacyą sukna, tkanin jedwabnych, wstążek, bielizny, kapeluszy słomkowych, mebli, machin, ciast, surrogatów kawy, mydła, świec, piwa i t. d. Znaczny jest też handel. Podczas lata przybywa do I-u wielu cudzoziemców (w 1892 r. 46 528). I. jest siedzibą namiestnictwa, wyższego sądu krajowego, krajowej dyrekcyi skarbowej, dyrekcyj: poczt, telegrafów, lasów i dóbr państwa, izby handlowej i izby rzemiosł, krajowej rady rolniczej, sejmu tyrolskiego i kommendy 14-go korpusu armii. Z zakładów naukowych zasługują na uwagę: uniwersytet Leopolda Franciszka, założony przez cesarza Leopolda I w 1677, powiększony w 1858 o wydział teologiczny, w 1869 o lekarski. W 1893 uniwersytet liczył 88 profesorów i 960 studentów. Biblioteka o 100 000 tomów; instytuty: anatomiczny, patologiczny i fizyologicz-ny; laboratoryum chemiczne i ogród botaniczny, słynny z licznych okazów flory alpejskiej; gi-mnazyum, szkoła realna, szkoła nauczycieli i nauczycielek, szkoła rzemiosł i akademia handlowa. Klasztorów jest w 1-u osiem, w tej liczbie najstarszy niemiecki klasztor kapucynów (założony w 1594); oprócz tego miasto posiada filię banku Austro - węgierskiego, kasę oszczędności, lombard miejski i dom sierot, telefony, oświetlenie gazo-

S. P.

S. Drz.

we i elektryczne.—Dzieje. Na znaczenie położenia I-u, na północnym końcu drogi przez Brenner, zwrócili byli już uwagę Rzymianie, którzy założyli tu osadę Veldidena, na miejscu dzisiejszego Wilten (przedmieście I-u). Podczas wielkiej wędrówki narodów osada ta została zburzona; w 1128 powstał w Wilten klasztor Norbertanów, a na górze Ambras pod I-em hrabiowie Innthalu wybudowali zamek. L, wymieniony najwcześniej w dokumencie z 1028, należał do klasztoru Wilten. Później powstała na lewym brzegu Innu u przeprawy przez rzekę osada; w miejscu tern zbudowano most, od którego wzięło nazwę miasto (Insbriicke-I.). W r. 1239 ostatni z książąt Andechs-Merańskich, Otto, nadał I-owi prawa miejskie. W 1363, po przyłączeniu Tyrolu do Austryi, I. stał się stolicą kraju. Znacznie uświetnił miasto długi pobyt Maksymiliana I i książąt tyrolsko-habsburskich. Nowy wzrost miasta datuje się od wieku XIX.— Por. Zoller „Geschichte und Denkwürdigkeiten der Stadt Innsbruck” (tamże 1816—25, 2 tomy); B. Weber „Innsbruck” (tamże 1838); Probst „Geschichte der Universität in Innsbruck” (tamże 1869); Gwercher „Innsbruck und dessen nächste Umgebung” (tamże 1880).

Inns of Court—tak nazywają się zgromadzenia prawników w Anglii, które posiadają wyłączne prawo wysyłania, delegowania członków na linię obrończą angielską. Początek ich sięga XIII stulecia, a powstanie swe zawdzięczają one sekularyzacyi obrony prawnej w sądach. Cztery są takie zgromadzenia: Lincoln’s Inn, the Inner Temple, the Middle Temple i Gray’s Inn. Każde posiada salę jadalną (diuing-hall), bibliotekę i kaplicę. Każde zgromadzenie pobiera znakomite dochody od obrońców (barrister), zamieszkujących w domach zgromadzeń, a każdem z osobua rządzi nieodpowiedzialny zarząd (the Benchers), wybierany przez członków zazwyczaj z magi-stratury sądowej. Inns of Court posiadają liczne przywileje: prowadzą wykłady prawa dla młodzieży prawniczej przeznaczone i poddają egzaminowi kandydatów na obrońców. Służy im władza dyskrecyonalna w zakresie przyjmowania lub odrzucania kandydatów (bez podawania motywów). W rękach zgromadzenia spoczywa władza dyscyplinarna: może ono pozbawiać członków wykonywania adwokatury (charakterystyczna terminologia— power to dis bar); od orzeczenia w tym względzie Bencher’ôw służy apellacya do sędziów. Kara dyscyplinarna stosowana jednak bywa tylko w wypadkach ważnych przestępstw kryminalnych oraz wyjątkowej obrazy kodeksu moralności zawodowej. Wina musi być stwierdzona w formalnym procesie sądowym (tajnym). Poza wyliczonemi powyżej istnieją jeszcze mniejsze zgromadzenia (np. solicytorów).—Por. w Encyklopedyi Chambersa, oraz obszerny wykład u Franqueville’a „Le système judiciaire de la Grande Bretagne” (1893).

Ino (po grecku ’Ivw, genit. Hxoôç), 1) córka Kadmosa i Harmonii, siostra Semeli, małżonka Athamasa, króla Orchomenu, później władzcy tessalskiego. Athamas spłodził z nią Learchosa i Melikertesa; z pierwszej żony jednakże, zwanej Nefelą, boskiem pochodzeniem się szczycącej, miał on jeszcze dwoje dzieci, Friksosa i Hel-lę, a tym dokuczała macocha tak okrutnie (Friksosa np. chciała koniecznie bogom na ofiarę zabić), że Nefele we śnie im się ukazała i namówiła je do spiesznej ucieczki z domu ojcowskiego. Bogini Hera, nienawidząca Ino ze szczególnego powodu, gdyż wychowała w swym domu Dyonizosa, syna Semeli, pomieszała wtedy Atha-masowi zmysły, tak, że ten w przystępie szaleństwa pierwszego syna Inony, Learchosa, o skałę roztrzaskał; Ino zaś z młodszym synem, Me-likertesem, na szczyt stromej skały uciekła i tutaj razem z nim w przepaści morskie się rzuciła. Lecz Afrodyta, matka Harmonii, albo też Dyonizos, według innej mitycznej opowieści, sprawili, że władzca morza, Poseidon, policzył odtąd matkę i syna pomiędzy opiekuńcze bóstwa morskie, chętnie śpieszące rozbitkom morskim z ratunkiem; a od tego czasu cześć oddawano Inonie pod przydomkiem Leukothei (Asuxofiça— biała, lśniąca bogini), synowi zaś nadano odtąd miano Palaimona (ITaXal[xa)v). U Rzymian zwała się według greckich wzorów matka Albu-nea—Mater Matuta, syn zaś — Portunus. Jako Leukothea uratowała ona Odysseusza po rozbiciu się łodzi jego przy wyspie Feaków, podając mu zbawczą chustę lśniącą (Homer. Od. 5, 333 i nast.). Kult bóstw typh znany był na wszystkich wybrzeżach Morza Śródziemnego; szczególnej sławy zażywały uroczystości, zwane Ino a (’Tvwa), na cześć Inony obchodzone na wyspie Krecie, w Megarze, Elei, Epidauros Limera, w Lakonii, Koryncie, na wyspie Lemnos, w Milecie, na Lam-psakos, nawet w dalekiej Kolchidzie i w gallij-skiêj Massalii; w Koryncie, gdzie, według mitycznej legeudy, morze miało zwłoki Melikertesa na ląd wyrzucić, a później grób jego pokazywano, ustanowił uroczystości owe król Sisy-phos, a od tego czasu święcono je dorocznie we wspaniałych igrzyskach istmijskich; tutaj też, w świątyni Poseidona, stały w jedną grupę złączone piękne posągi Inony i Melikertesa-Palaimo-na, przedstawionego, jak zwykle, w postaci chłopca na grzbiecie delfina.—Por. Paus. 1, 42, 8; 3, 25, 5; Aristot. Rhet. 2, 23; Hesiod. Theog. 976; Apollod. 3, 4, 2.—Ritschl „Ino Leukothea” (Bonn 1865). — 2) Nazwa 173-ej planetoidy.

InoceramilS Sow. (paleout.) (Gatillus Brgt., Haploscapha Conr., Neocatillus Fischer), rodzaj małży (Mollusca lamellibrancliiata) kopalnych, do rodziny Pernidae, do rzędu Anisomyaria zaliczony. Okrągława, jajowata muszla tych mięczaków, z 2-ch niezupełnie jednakowych połów złożona, ozdobiona jest zzewnątrz współśrodkowo lub promienisto rozbiegającemi się liniami, opa-

trzoua wystającemi wpobliżu przedniego końca j występuje w postaci zielonego nalotu na wilgot-szczytami, a na stronie zawiasowej zębów pozba- nem drzewie, murach i t. d. Nalot ten, jak wioną. Występują one w formacyach jury i kredo- wskazuje nam mikroskop, składa się z jednej wej, szczególniej w środkowych i górnych war- warstwy bardzo małych owalnych, zielonych ko-stwach kredy. Do rodzaju I. zaliczane jeszcze morek, ułożonych szeregiem i otoczonych śluby wają: Actinoceramus Meek., Volviceramus Stoi. zem. Jedyny gatunek: I. lamellosum Kth. J- Trz‘

i Anopaea Eich w.

Inochodcew Piotr, astronom (* 1741—f 1806), uczył się w gimnazyum akademickiem w Petersburgu, następnie studyował astronomię w Getyndze, 1768 został adjunktem akademii nauk. W r. 1769 obserwował w Gurjewie na Uralu wraz z Łowicem przejście Wenery przez tarczę słoneczną, poczem prowadził dostrzeżenia w Ca-rycynie i Saratowie i ledwo ocalił życie, wpadłszy w ręce Pugaczewa, który towarzysza jego, Łowica, rzeczywiście powiesił. W r. 1779—83 oznaczył położenie geograficzne wielu miast na południu Rossyi, w r. 1783 został członkiem akademii nauk i profesorem astronomii w Petersburgu; był też inspektorem gimnazyum akademickiego, a w r. 1797—1800 cenzorem w Rydze. Liczne swe spostrzeżenia astronomiczne i meteorologiczne ogłaszał w Pamiętnikach akademii petersburskiej i innych pismach; między innemi podał opis Kaukazu. Tłómaczył nadto na język rossyjski Arytmetykę uniwersalną Eulera, oraz kilka innych dzieł matematycznych

S. K.

K. K-é.

Inokulizacya, ob. Szczepienie.

Z. W.

Inolit, minerał, jest to jedna z licznych odmian wapienia naciekowego, zawierającego liczne odciski kości, mchów, liści i t. p. szczątków organicznych, przeważnie roślinnych. Wapień ten, kruchy i dziurkowaty, pochodzenia słodkowodnego, jest utworem niedawnym. Występuje w wielu miejscach Włoch.

J. Trz,

i przyrodniczych.

Inocyte Fr. J8dna z podrodzin grzybów ka-peluszowatych, z rodzaju Agaricus, z rodziny Agaricaceae, rzędu bdeł (Hymenomycetes), klasy podstawczaków (Basidiomycetes). Należą tu średniej, a nawet dość znacznej, wielkości, gatunki bdeł, o owocnikach w postaci płaskiego, niekiedy z zawiniętym do góry brzegiem, mięsistego kapelusza, z którego środka wychodzi walcowaty, miękki, włóknisty trzon, zawsze pierścienia (annulus) pozbawiony. Powłokę (volva) napotykamy za to tutaj stale; u starszych owocników szczątki jej w postaci włókien okrywają górną powierzchnię kapelusza. Na blaszkach, prócz podstawek (basidia) z żółto-brunatnemi zarodnikami, mieszczą się w wielkiej ilości cystydy. Podrodzaj ten obejmuje kilka gatunków trafiających się dość często latem i jesienią po lasach, zaroślach, a niekiedy i koło dróg. Wszystkie niejadalne, a gatunek 1. rimosa Buli. uchodzi nawet za jadowity. Jest to średniej wielkości grzyb, o kapeluszu brunatnym, długiemi włóknami pokrytym, a po brzegu porozdzieranym. Również brunatne zabarwienie posiadają znajdujące się na dolnej powierzchni kapelusza blaszki. Trzon miękki, włóknisty, żółtawy lub zupełnie biały, o nasadzie bulwiasto - zgrubiałej. Wyróżniający się nieprzyjemnym zapachem grzyb ten trafia się dość często po lasach, zaroślach

J. Trz.

Inoloma Fr., podrodzaj grzybów kapeluszowa-tych z rodzaju Cortinarius, należącego do rodziny Agaricaceae, rzędu bdeł (Hymenomycetes), klasy podstawczaków (Basidiomycetes). Wyróżnia się mięsistym, pokrytym łuskami kapeluszem, oraz trzonem mniej lub więcej zgrubiałym u nasady. Obejmuje on dość duże, o fioletowem zabarwieniu, grzyby. Ani trujących, ani jadalnych gatunków podrodzaj ten nie zawiera. Jako przykład wymienimy gatunki: I. violaceus Fr. o cie-mnofioletowem i 1. alboviolaceus—o jasnofioleto-wem, później białawem zabarwieniu. Pierwszy gatunek napotyka się w iglastych, drugi w liściastych lasach.

Inoróżki, ob. He tero cera.

i około dróg.

Inostrancew Aleksander, geolog rossyjski (* 1843 r.). Nauki gimnazyalne i uniwersyteckie przechodził w Petersburgu; w uniwersytecie początkowo zajmował się chemią, potem, pod Holmanem i Puzyrewskim, oddawał się geologii. W r. 1868 został kustoszem świeżo założonego gabinetu zoologicznego, w r. 1869 rozpoczął wykłady w uniwersytecie jako docent prywatny, w roku zaś 1871 wysłano go w podróż naukową za granicę. R. 1873, osiągnąwszy doktorat, otrzymał nominacyę na nadzwyczajnego, a w r. 1880 na zwyczajnego profesora geologii w uniwersytecie petersburskim, obok tego zaś wykładał geologię i mineralogię na wyższych kursach żeńskich, w instytucie technologicznym, w akademii sztabu generalnego, w akademii inżynierskiej i w wojskowo-lekarskiej. Dzięki jemu geologiczne Muzeum petersburskie stało się je-dnem z najzasobniejszych, wzbogaciwszy się osobliwie zbiorami, przez niego zdobytemi w podróżach naukowych, jakie w latach 1872 — 92 prawie nieustannie odbywał po całej Rossyi europejskiej, po Uralu i po Kaukazie. Od r. 1877 jest prezesem wydziału geologii i mineralogii w petersburskiem Towarzystwie przyrodoznaw-ców, a od r. 1888 prezesem rossyjskiego Towarzystwa antropologicznego. Bierze udział we wszystkich międzynarodowych kongresach geolo-Inoderma Kth., rodzaj wodorostów, należący gicznych i jest członkiem filadelfijskiej Akademii do rodziny Palmellaceae, rzędu pierwotkowych nauk, obok tego zaś pracuje w kommissyi ka-(Protococcales•), klasy zielenic (Chlorophyceae); nalizacyj Petersburga, Moskwy i innych miast

R.

Dra W. Dobrzyckiego.

rossyjskich, w zarządzie komitetu geologicznego, a położył wielkie zasługi przez uporządkowanie zbiorów geologicznych podróżników rossyjskich: Przewalskiego, Potanina, Piewcowa i innych. W końcu wychował liczny zastęp specyalistów, z których kilku zajmuje katedry geologii i mineralogii w uniwersytetach rossyjskich.—Z prac jego naukowych wymienimy tu najgłówniejsze: „Pietrograficzeskij oczerk ostrowa Valamo” („Trudy 1-go sjezda prirodoispytatielej i wraczej” 1867); „Gieognosticzeskoje strojenije zapadnych bieregow Ładożskago oziera” („Matierjały dla geołogii Rossii” 1869, tom II); „Gieołogiczeskij oczerk Powienieckago ujezda” (tamże 1877, tom XIII); „Gieołogiczeskija izsledowanija na Sie-wierje Rossii” („Trudy S. Pietiersburgskago ob-szczestwa jestiestwoispytatielej” 1873, tom III); „Korennoje miestorożdienije płatiny na Urale” (tamże 1893, t. XII). „O formie wydielenij pła-tiuy w korennoj porodie Urała” (t. XIII); „Untersuchungen über Kalksteine u. Dolomiten” („Tscher-mak’s Miner. Mitth.” 1872); „Ein Deues äusser-stes Glied in d. Reiche d. Amorphen Kohlenstoffe” („N. Jahrbücher für Mineralogie” 1880); „Ueber eine Vergleichungskammer zur mikroskop. Untersuch.” (tamże 1885); „Podrazdielenije kamiennago wieka na pieriody” („Żurnał min. nar. proswieszczenija” 1880); „Sur la varabiali-té de la concentr. et de la compos. des sources minérales” („Trudy III gieoł. kongresa” 1883). Napisał także obszerny podręcznik geologii (1885 — 1887, wyd. 2-e 1889).

Inouye Kaorn, hrabia, mąż stanu japoński, znany dawniej pod imieniem Inouye Bunda, syn Samurajego w Choszu; w 1861 wraz ze swym przyjacielem Ito Hirobumi wyjechał do Anglii. Po powrocie starał się w 1864 r. pośredniczyć pod Simonoseki pomiędzy dzielnicą Choszu a flotą nieprzyjacielską, składającą się z okrętów fraucuskich, hollenderskich, amerykańskich i angielskich. W 1865 pobił wojsko Rakufu, wysłane przeciwko Choszu, i zdobył prowincyę Iwaki. Zajmował potem wysoki urząd w swej rodzinnej dzielnicy, następnie był przez czas jakiś wice - ministrem finansów, w 1875 towarzyszył Kurodzie do Korei, poczem odbył podróż do Anglii. W 1878 objął urząd ministra robót publicznych po zamordowanym Okuby, 1880 został ministrem spraw zagranicznych, w 1887 ministrem rolnictwa; w 1888 otrzymał tytuł hrabiowski. Po wybuchu wojny z Chinami w 1894 wysłano go w charakterze posła do Korei, przez co stał się faktycznym rządzcą tego kraju. Po powrocie z Korei I. oddał się pracy nad podniesieniem stanu ekonomicznego Japonii. W 1898 objął tekę finansów w gabinecie starego swego przyjaciela, markiza Ito.

InowłodŹ, niegdyś miasto rządowe, dziś osada w gub. Piotrkowskiej, w powiecie Rawskim, rozłożone po obu brzegach Pilicy, o 3 mile od miasta Opoczna. Początek jej sięga bardzo odległych wieków. Od czasów niepamiętnych była to własność królewska. Kazimierz W. zbudował tu zamek, a miasto murem opasał; później darował je Janowi i Abrahamowi Niemirom, synom swoim nieprawym. Władysław Jagiełło w r. 1393 sposobem zamiany znowu je nabył. Pierwotnie należało do województwa Łęczyckiego, było stolicą starostwa niegrodowego i miało kasztelana. Zamek, wzniesiony przez Kazimierza W., który w nim później odpoczywał w podróży do Opoczna, odnowiła królowa Bona i, jak głosi podanie, bardzo często w nim przebywała. Po pierwszej wojnie szwedzkiej tak dalece upadł, że starostowie zmuszeni byli inny dom sobie na mieszkanie wystawić; dziś po nim, jak też i po murach, które opasywały miasto, zaledwo ślad w gruzach pozostał. Pod zamkiem były wielkie piwnice, z których wrzekomo podziemny korytarz sklepiony prowadził do kościoła św. Idziego. Kościół ten, założony r. 1082, przez króla Władysława Hermana, był wymurowany z kamienia ciosowego; wejście do niego poprzedzała tak zwana rotunda, czyli okrągła wieża, w której się mieściły dzwony i chór, oraz kruchta. Kościół ten przez lat wiele był parafialnym, lecz gdy z pomnożeniem się liczby mieszkańców stał się dla nich zaciasuym, roku 1520 wymurowano nowy, obszerniejszy, dotąd istniejący, pod wezwaniem św. Michała, i tam przeniesiono parafię, a dawnemu tytuł filialnego nadano, lecz z czasem został on zupełnie opuszczony, i coraz bardziej zniszczeniu podpadając, r. 1875 zwalił się w gruzy. W podziemiach jego był pochowany sekretarz Zygmunta III, Mikołaj Korycki. Przy kościele tym był niegdyś klasztor żeński, niewiadomo jakiej reguły; według podania zniszczyli go Tatarzy, a zakonnice, zakopawszy swe skarby, gdzieindziej się przeniosły. Pod Inowłodzią, w roku 1655, Stefan Czarniecki zniósł znaczny oddział Szwedów. Istniały tu dawniej kopalnie żelaza, wapna, gipsu, kamienia ciosowego, obecnie zaniedbane, zarówno jak i źródła mineralne; jednakże znajdująca się tu fabryka żelaza, jeszcze w r. 1875 wyrobiła 24 716 pudów surowca. W ostatnich czasach ciche to, podupadłe miasteczko, zaczęło nieco się podnosić, zwłaszcza odkąd te dobra nabył łódzki adwokat, Bernard Birenzweig, który tu urządził stacyę klimatyczą dla Łodzian i pobudował szereg willi. Przy pięknem swojem położeniu i umie-jętnem wyzyskaniu źródeł mineralnych, osada ta może dojść z czasem do kwitnącego stanu. Mieszkańców w I-i liczą do półtora tysiąca. K-Stacya klimatyczna leśna oraz letnie mieszkania leżą o 2 wiorsty od miasteczka, o | godziny jazdy od Tomaszowa Rawskiego (stacya dr. żel. Iwang.-Dąbr.). Stacya posiada źródła wody że-lezistej i wapienno-magnezyowo-alkalicznej—nie-urządzone dotąd.—Patrz: „Opis Inowł.” p. Dra S. Bernsteina w dziele „Zdrojowiska i zakłady leczn.”

Dr J. M.

Inowłodzkie starostwo niegrodowe leżało leczniczy solanki jodobromowej, z kurhauzem, w województwie Łęczyckiem, powiecie Inowłodz- bardzo uczęszczany. Mieszkańców w r. 1895 kim. Składało się podług lustracyi z r. 1661 liczył I. 20 689. z miasta Inowłodzi, z zamkiem przez Kazimierza W. założonym, i z wsi przyległych. W r.

li.

Kąpiele tutejsze bywają przyrządzane w dowolnej koncentracyi pod względem zawartości soli kuchennej — od słabych do bardzo sil -nych — i są skuteczne przy leczeniu zołzów, choroby angielskiej, gośćca i wysięków pozapal-

Dr. J. M.

Dzieje. W dawnych dokumentach napotyka się różne nazwy Innowrocławia łacińskie, jako to: Vladislavia junior, Juniivladislavia, Junovla-dislavia, oraz niemiecką Jungen-Leslau. Pierwszą wzmiankę o tern mieście znajdujemy pod r. 1158, chociaż, podług podań, założycielem jego miał być Mieczysław I lub Mieczysław II. W w. XII I. należał do księcia mazowieckiego, Leszka, i miał mennicę książęcą. Książęta mazowieccy linii kujawskiej, rozrodziwszy się w w. XIII, panowali tu udzielnie, ale dzielnica ich niedługo trwała, doznając bowiem napadów sąsiednich książąt i Pomorzan, przechodziła w posiadanie różnych władzców. R. 1240 książę ku-

1771 posiadał je Leon Moszyński, kasztelan lubelski, wespół z żoną, Ludwiką z Załuskich, opłacając z niego kwarty złp. 1 505 gr. 11, a hy-berny złp. 1 893 gr. 26. Na sejmie jednak nych. warszawskim z r. 1773 — 1775 stany Rzplitej nadały w posiadanie einfiteutyczne toż starostwo z wójtowstwami i sołectwami na lat 50 Łuszczewskiemu, sędziemu sochaczewskiemu. Głośne było to starostwo w Polsce z wyrobu doskonałego piwa, a Zygmunt I, chcąc po spaleniu się zupełnem miasta przyjść w pomoc zubożałym mieszkańcom, polecił starostom, ażeby po wsiach okolicznych piwa nie warzono i tylko inowłodzkie sprzedawano.

Inowrocław albo Inowłocław (po niemiecku Ino wraz la w), miasto, dawniej w województwie Inowrocławskiem, obecnie w pruskim okręgu regencyjnym Bydgoskim, w powiecie

burskie. W r. 1275 książę sieradzki, Leszek Czarny, zagarnął część Kujaw wraz z I-em i pisał się „Leszko Siradensis et Vladislaviae Ju-nioris dux”. Władysław Łokietek, książę kujawski, odziedziczył po braciach te posiadłości, a zostawszy panującym w całej Polsce, wcielił je do Korony. Za jego panowania odbyła się, pod przewodnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego, Janisława, i w przytomności pełnomocnika krzyżackiego, kommissya, wyznaczona przez papieża do rozstrzygnięcia sporu o zagarnięte przez Krzyżaków Pomorze. Kommissya ta trwała rok cały i wydała wyrok na korzyść Polski; Krzyżacy jednak nietylko, że wyroku nie usłuchali, lecz jeszcze w roku 1382 zajęli I. i inne grody. Dopiero Kazimierz Wielki, na mocy traktatu kaliskiego i zjazdu inowrocławskiego, w r. 1343 miasto odzyskał, ale ustąpił im wieczyście ziemię Chełmińską i Michałowską, oraz Pomorze prawem hołdowniczem. Król Ludwik oddał r. 1377 I. z innemi grodami kujawskiemi prawem lennem siostrzeńcowi swemu Władysławowi, księciu opolskiemu, który władał nim przez lat 20. W r. 1397, kiedy Jagiełło gotował się do wojny z Krzyżakami dla odzyskania od nich Żmudzi i ziemi Dobrzyńskiej, odbył się znów w I-iu zjazd królowej Jadwigi, otoczonej orszakiem senatorów, z wielkim mistrzem, Konradem Jungin-gen, dla zażegnania burzy. Tutaj - to, według Kromera, królowa, widząc ze strony Krzyżaków tylko wykręty i odwlekanie sprawy, wyrzekła duchem wieszczym: „Za megoż żywota nic przeciwnego, niewdzięcznicy, za tak rozpustną śmiałość nie odniesiecie, wszakże po zejściu mojem wszystkich tych niecnót hojnemi szkodami i hojnym z was krwie rozlewem musicie wypłacić”. Po spełnieniu się tej przepowiedni na polach

Inowrocławskim, na wzgórzu, w żyznej okolicy jawski, Kazimierz, nadał miastu prawo magde-prowincyi Poznańskiej (na Kujawach), punkt węzłowy dróg żelaznych: Poznań-Toruń, Inowrocław - Bydgoszcz, I.-Kruszwica i I.-Rogoźno, 89 metrów nad poziomem morza. Były tu dawniej trzy kościoły katolickie: najdawniejszy św. Mikołaja (dziś jedyny, parafialny), kościół Panny Maryi (dawniej fara), fundowany w końcu wieku XI, zniszczony przez pożar w r. 1834 i odtąd stojący pustkami, jako ruina; kościół i klasztor franciszkanów, fundowany r. 1261 przez książąt kujawskich (w katakumbach jego złożone były zwłoki Warcisława, księcia pomorskiego, zmarłego r. 1271), zamknięty w r. 1809 i obrócony na użytek prywatny — obecnie w jego murach znajduje się olejarnia. W rynku jeszcze są szczątki wieży pięknego ratusza starożytnego.

Prócz kościoła katolickiego obecnie jest tu także kościół ewangielicki i synagoga; nadto zaś: gimnasyum, wyższy zakład naukowy żeński, sąd okręgowy, główny urząd celny, towarzystwo agronomiczne polskie i niemieckie, filia banku państwowego, szpital dziecięcy; fabryki: chemikaliów, cykoryi, trzy fabryki machin, wielki młyn parowy, takaż piekarnia, olejarnia, cegielnia i tartak, cztery roczne jarmarki na bydło i na konie zbytkowne. Na zachód od miasta, ponad gościńcem do Pakości i nad drogą żelazną do Poznania, gdzie inżynier Michał Lewy odkrył bogate pokłady soli, wzniesiono liczne budowle do eksploatowania tych salin, wydających rocznie pół miliona centnarów soli kuchennej. Niedaleko od tych zakładów królewskich, na gruntach wsi Robina, z inicyatywy sędziego Zygmunta Wilkońskiego (f r. 1880) powstało przedsiębiorstwo prywatne, eksploatujące sól kamieuną i żwir siarczany. Przy salinach królewskich przed laty kilkunastu urządzono zakład wodo-

wstąpił w r. 1819 do uniwersytetu tamtejszego, a pomimo, że czuł pociąg do nauk lekarskich, jako stypendysta rządowy zapisać się musiał na wydział literacki. W r. 1821 wydalono go z uniwersytetu z powodu zajść studenckich i wysłano na nauczyciela arytmetyki i języka niemieckiego do szkoły powiatowej lgowskiej (gub. Kur-ska). W r. 1825, uwolniony od tych obowiązków, uzyskał pozwolenie powrotu do Charkowa i, przybywszy tam, zapisał się na wydział lekarski; w r. 1828, złożywszy egzamin na lekarza, udał się na koszt skarbu do Dorpatu, gdzie zaliczono go do t. zw. Instytutu profesorskiego; kształcił się tam osobliwie w chirurgii. Obroniwszy w r. 1833 rozprawę „De lithotomiae me-thodo bilaterali”

Cz. I, str. 353 i nast.).

Inozurya od wyrazów inosit i uria, co oznacza wydzielanie się inositu w moczu. Inosit (ob.) jest odmianą cukru, jest to t. zw. cukier mięśniowy. I. jest odmianą cukrzycy czyli

grunwaldzkich król, po zwycięstwie, w Inowrocławiu odebrał wiadomość o szczęśliwej bitwie pod Koronowem, skąd wielkie zastępy jeńców do tego miasta przybywały. Ale w roku 1430 Krzyżacy znowu uderzyli na I. i spalili go, przy-czem i archiwum miejskie zgorzało. Kazimierz Jagiellończyk w r. 1450 ponowił uległe zagładzie prawa i dla podźwignięcia mieszczan uposażył ich trzecią częścią gruntów należących do wójtowstwa i nowemi przywilejami. Jeszcze lustracya z r. 1616 świadczy o stanie kwitnącym miasta: było wtedy dokoła murem, dwoma przekopami i dwoma wałami opasane: w murze było baszt szesnaście i trzy bramy; znaczne posiadało grunta i dziewięć wsi, nadanych od króla i Rzeczypospolitej. W r. 1656 Szwedzi ze szczętem I. spalili; w w. XVIII znów znaczną przestrzeń zajmował, ale był licho z drzewa zbudowany i niezmiernie błotnisty. R. 1772 dostał się pod panowanie pruskie. W r. 1792 liczył domów 291 i 1371 m-ców, w połowie Żydów; w r. 1811 domów 417 i 3 106 m-ców; w r. 1837 m-ców 4 761, a w tern chrześcian 2 844, żydów 1917. — „Starożytna Polska” Balińskiego i Lipińskiego.

Inowrocławskie starostwo grodowe, w województwie i powiecie Inowrocławskim. Podług lustracyi z r. 1664 zaliczały się do niego: miasto Inowrocław i wsie: Jaczewo, Turzany, Sam-borz, Batkowo, Bombino, Wierzbie, Marulewo, Kotczyska, Nikorzyn, Jaksice, Orłów, Myszcze-wice, Broniewo, Tuczno, Janikowo i Trzebie-goszcz. W r. 1771 posiadał je Józef Brzeziński, chorąży inowrocławski, opłacając z niego kwarty złp. 874 gr. 17, a hyberny złp. 1 760 gr. 13. Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 1775 stany Rzplitej nadały to starostwo w em-fiteutyczne posiadanie Brzezińskiemu.

Inowrocławskie województwo ustanowione zostało z części ziemi Kujawskiej około r. 1406 i pierwotnie zwane było Gniewkowskiem, jakoż na sejmie horodelskim r. 1413 podpisał się Janusz z Kościelca, wojewoda gniewkowski. Używało tego samego herbu, co i województwo Brzesko-Kujawskie. Uchwała r. 1510 pozwoliła mu, wspólnie z województwem Brzeskiem, w Radziejowie sejmikować, gdzie obierało dwóch posłów i deputata na trybunał. Popis czyli oka-zowanie rycerstwa, odbywał się pod Inowrocławiem. Niewielkie to województwo dzieliło się na dwa powiaty: Inowrocławski i Bydgoski, ale należała do niego także ziemia Dobrzyńska. W r. 1772 granicami województwa I-ego były: województwo Pomorskie i część Wisły, oddzielającej od województwa Chełmińskiego ze strony północnej; na wschód przedzielała Wisła od ziemi Dobrzyńskiej; na południu województwo Brzeskie, na zachodzie zaś przytykało województwo Gnieźnieńskie.

Inoziemcew Teodor (* f w Biełkinie [gub. Kałuska] d. 12 (24) lutego r. 1802 — f w Moskwie w r. 1869), cliirurg zasłużony. I. był synem jeńca perskiego, przywiezionego do Rossyi przez hr. P. Buturlina. Po ukończeniu szkół w Charkowie

osiągnął dyplom doktorski, poczem z kilku innymi lekarzami młodymi wysłany był za granicę dla wydoskonalenia się w chirurgii. Po powrocie z podróży w r. 1835 został w Moskwie docentem; w tymże roku posunięto go jeszcze na profesora nadzwyczajnego chirurgii praktycznej, w roku zaś 1837 otrzymał katedrę zwyczajną, oraz klinikę chirurgiczną; stanowisko to zajmował do r. 1859.    I., odzna

czający się wielką zacnością, należał w swoim czasie do najlepszych i powszechnie najwięcej lubionych profesorów moskiewskich, używał też wielkiej wziętości, jako biegły i sumienny chirurg. Nazwisko jego stało się bardzo popularnem w Rossyi wskutek wynalezionych przez niego kropli przeciwko cholerze i wogóle, przeciw różnym niemocom kiszek i żołądka do dziś używanych. I. był jednym z założycieli towarzystwa lekarskiego w Moskwie i niejednokrotnie przewodniczącym jego; zapisał też towarzystwu temu bogatą bibliotekę swą, oraz podarował mu, za życia jeszcze założone i od r. 1858 —1862 re dagowane przez siebie, pismo „Moskowskaja mie-dicinskaja Gazieta”, w którem ogłosił szereg prac swych; pisywał też dla innych wydawnictw rossyjskioh, szczególnie dla „Wojenno-mied. Żur-nała” i dla „Zapisek Dubowickago”. Od r. 1842 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego. Z prac I-a osobno wydanych wspomnieć można: „O brjusznom pozdrażenii” (Moskwa 1852, wyd. 4-te tamże 1860), „O ljeczenii choljery” (tamże 1853), „O narodnorn wraczebno - ispra-wljennom ljeczenii paduczej boljezni nastojkoj łandysza” (tamże 1861) i „Osnowańja patologii i tjerapii njerwnago toka” (tamże 1863). — Por. Smirnow w „Russk. Arcliiwie” (r. 1872 str. 718—737 i 1890 Nr 12), oraz „Biograf. Słowar' prof. i uczit. Imp. Mosk. uniw.” (Moskwa 1885,

Dr j. p.

się z moczem inozyt.

Inozynowy kwas (C₁₀Hl3N₄PO₈) znajduje się w mięśniach niektórych ptaków. W ludzkiem mięsie nie znaleziony (Schlossberger), Otrzymuje się przez wygotowywanie ekstraktu mięsnego ze spirytusem i następne oczyszczanie. Jest to ciało bezkształtne, łatwo rozpuszczalne w wodzie, bardzo słabo w spirytusie, a wcale nierozpuszczalne w eterze. Długie gotowanie z wodą, jak również i redukcya (Sn-j-HCl) rozkłada kwas inozynowy na sarkinę, kwas fosforowy i inne związki.

Inozyt C₆H₆(OH)₆ — jest to nienasycony sześciowartościowy spirytus. Znaleziony został w mięsie, w mięśniach serca, w ziarnkach niedojrzałego grochu. Krystalizuje w postaci pryzmatów z dwiema cząstkami wody; topi się przy 217°C, wre w próżni przy 319°; nie redukuje roztworu B'ellinga i nie fermentuje. Sześciowartościowośó I-u wypływa z jego estrów z kwasem azotnym i octowym. Przy działaniu jodowodoru (170°C)

L. Szp.

S. Pł.

K.

Insecta, ob. Owady.

Insectivora, ob. O wado żerne.

Inselbad, w Westfalii, 15 minut jazdy od m. Paderborn, stacyi kolejowej. Jest to mały zakład zdrojowo-kąpielowy wód mineralnych al-kaliczno-ziemuych. Leczą się tu choroby narządu oddychania, a w szczególności dychawica

Dr J. M.

Dr ^1. W.

choroby cukrowej (diabetes mellitus),- gdzie zamiast, jak zwykle, cukru gronowego, wydziela

Dr T. K.

L. Szp.

daje benzol i trójjodek fenolu.

„In partibus infidelinm” biskup. Od pierwszych wieków Kościoła każdy biskup miał swoją dyecezyę, stąd w każdej dyecezyi był jeden tylko biskup. Po zajęciu przez Islam ziem dotąd chrześciańskich, biskupi, o ile nie ponieśli śmierci, schronili się do Europy i rozproszyli się po różnych dyecezyach. Ponieważ okazała się pożyteczną dla służby Bożej obecność takiego drugiego biskupa, Stolica Apostolska poczęła wyznaczać biskupów-pomocników (ob. Sufragan), dając im tytuły zniesionych przez Muzułmanów dyecezyj. Ponieważ obecnie stało się to anachronizmem, gdyż wiele miejscowości dawniej w krainach niewiernych (in part. iuf.) obecnie w chrześcian są władaniu, papież Leon XIII zniósł tytuł „in part. inf,” i polecił nazywać takich biskupów - pomocników, biskupami tytularnymi, dając przy prekonizacyi (ob.) tytuł już nieistniejącej dyecezyi.

Inquisitori di Stato (Inkwizytorowie Państwa) — tak nazywało się w Wenecyi kol-legium z trzech sędziów, ustanowione w r. 1539 przez Radę Dziesięciu (ob.), zwane zrazu Inquisitori dei Dieci; zadaniem ich było prowadzenie śledztwa w sprawach o zdradzanie tajemnic państwowych przez przekupionych obywateli rzeczypospolitej. Pierwotnie w sprawach takich wydawała wyrok Rada Dziesięciu, zczasem jednak prawo wyrokowania przeszło na kolle-gium inkwizytorów, którego kompetencyę znacznie rozszerzono, tak, że później zadaniem ich było wogóle przestrzeganie bezpieczeństwa, spokoju i porządku w państwie. Dopiero wteJy, mianowicie od r. 1596, zaczęto ich nazywać I. di S. Błędnie biorą nieraz Radę Dziesięciu za Inkwizytorów Państwa.

In-Salah, miasto ua oazie Tidikelt w Saharze, ob. Ain-Salah.

Insar, miasto powiatowe w Rossyi, w gub. Penzeńskiej, nad rzekami Insar i Issa. Ma sobór katedralny z cudownym obrazem Matki Boskiej kazańskiej i cztery inne cerkwie, szkołę miejską czteroklasową, dwie szkoły parafialne, dla chłopców i dla dziewcząt, szpital ziemski, aptekę, garbarnię, gorzelnie oraz kilka cegielni. I. dawniej był twierdzą, w r. 1774 spustoszony przez Pugaczewa, w 1780 podniesiony na stopę miasta powiatowego, naprzód w namiestnictwie Penzeńskiem, potem w Symbirskiem, wreszcie w gub.. Penzeńskiej. Powiat Insarski leży w części północnej tej gubernii i zajmuje obszar 4 540 km. □; ma powierzchnię falistą, z głębokiemi tu i owdzie wąwozami, grunt czar-noziemny, miejscami gliniasty, miejscami mocza-rowaty, największej wysokości dosięgający w punkcie środkowym, skąd wypływają wszystkie rzeki, zraszające ten powiat (Issa, Insar i in.), wogólności niewielkie, a w wielu miejscach ma pokłady rudy żelaznej, nieeksploatowane. Mieszkańców w r. 1893 liczył 204 763 (188 141 pra-wosł., 16 582 mahometan, tylko 27 katolików i 13 żydów; w obliczenie to wchodzą Mordwini i Tatarzy). W powiecie są dwa żeńskie klasztory, 92 cerkwie, 25 meczetów. Mieszkańcy trudnią się przeważnie rolnictwem, uprawiają żyto, owies, rośliny strączkowe, ziemniaki, chowają dużo bydła, jakoteż pszczoły. Z fabryk przemysłowych są w powiecie olejarnie, gorzelnie, garbarnie i in.; przemysł domowy ogranicza się wyrobami z drzewa.

(asthma).

Inséparables, ob. Papużki.

Inskrypcya. I-ą zwano w Polsce wpis do ksiąg sądowych jakiegokolwiek aktu woli prywatnej, zarówno jednostronnego (np. testamentu) jak dwustronnego, a więc kontraktu każdego rodzaju, dotyczącego dóbr ruchomych lub nieruchomych, (np. pożyczki, dożywocia, dzierżawy, zastawu, kupna, zamiany, darowizny, ustępstwa, zrzeczenia się, przelewu i t. d.). W przeciwstawieniu do I-i, jako wpisu do ksiąg sądowych aktów woli prywatnej, nazywano relacyą wpis do ksiąg zeznania urzędowego o dokonanej czynności sądowej, jak np. o doręczeniu pozwu, o oględzinach, grabieży, kondescensyi, wwiąza-niu i t. d. Ta różnica jest też podstawą podziału ksiąg grodzkich i ziemskich na księgi inscriptionum i relationum. Ponieważ przedmiotem I-i były zazwyczaj kontrakty, przeto słowo I. oznacza często kontrakt, umowę.

128

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 240. T. XXX

32

s. K.

Dr j. p.

Paulus Nicolettus Yenetus

Fig. 204. Inoceramus. a — I. regularis ; b — I. sulcatus. (obacz str. 1010).

Insolacya (z łać. sol = słońce), wystawianie ciała na działanie promieni słonecznych. Do mierzenia energii promienistej słońca służą przyrządy posiadające różne urządzenia i zwane wogó-le aktynometrami (ob. Aktynometrya), szczególniej zaś ścisłe rezultaty daje b o 1 o m e tr (ob.) Langley’a. Ilość ciepła, jaką otrzymuje w ciągu minuty od padających na nią prostopadle promieni słonecznych powierzchnia jednego centymetra kwadratowego, umieszczona na kresach atmosfery słonecznej, nazywa się stałą słoneczną i wynosi, według pomiarów Langley’a w r. 1881 na szczycie góry Whitney, trzy ciepłostki czyli kalorye (ob. Energia). Dokładne jednak oznaczenie tej stałej wymaga dalszych jeszcze badań, a nadto nie zdołano dotąd rozpoznać, czy ulega ona pewnej zmienności, zależącej od 11-letniego okresu rozwoju plam na słońcu. W przebiegu przez atmosferę promienie słoneczne ulegają silnemu w niej pochłanianiu, które nadto jest bardzo różne dla rozmaitych promieni widma; najłatwiej przedzierają się przez powietrze promienie słabej łamliwości, pozaczerwone i czerwone, najsilniej pochłaniane są fioletowe i pozafioletowe (ob. P o-chłanianie). Natężenie promieniowania słonecznego na powierzchni ziemi ulega pewnemu okresowi dziennemu i rocznemu; do badań tych służą najdogodniej aktynografy fotograficzne (ob. Aktynometrya), ale spostrzeżenia prowadzone są dotąd w niewielkiej liczbie stacyj meteorologicznych, a stąd i rezultaty osiągnięte nie są dosyć stanowcze i ogólne. I. czyli działanie promieni słonecznych ma wpływ doniosły, zarówno na istoty żyjące jak i na ciała martwe; rośliny życie swe utrzymują bezpośrednio kosztem energii promienistej słońca. I. działa nawet i na samo ukształtowanie powierzchni ziemi, przez silne bowiem i jednostronne ogrzewanie skał powstają w nich uskoki, które przyczyniają się do stopniowego ich rozpadu, co widocznem jest zwłaszcza w tworzeniu się pustyń.

Insolacya (łać. insolatio, od sol = słońce). Nazwa ta ma znaczenie trojakie: 1) wyraża zupełnie to samo, co łać. apricatio, t. j. wygrzewanie się na słońcu, wystawianie na działanie promieni słonecznych, a w lecznictwie wtedy oznacza to samo, co kąpiel nasłoneczna (ob.); 2) opalenie silne skóry czyli przepalenie jej od słońca, wywołujące w niej stan mniej lub więcej zapalny, i 3) przepalenie głowy od gorąca słonecznego (łać. Siriasis), wywołujące

t. z w. porażenie słoneczne (ob.).

Insolubilia (sophismata), nowołać. liczba mnoga od insolubile (sophisma)=.(sofizmat) nierozwią-zalny. Nazwą I. przyjęto w logice oznaczać so-fizmaty, które Arystoteles nazywał azopta i które uchodzą za nierozwiązalne (Arystoteles „So-phistici elenchi” cap. 25). Są to tego rodzaju sofizmaty, w których odpowiedź na określone pytanie, zarówno twierdząca jak przecząca, okazuje się fałszywą na mocy wniosku dedukcyjnego, formalnie, jakby się zdawało, wolnego od zarzutu. Oto przykład typowy: zakładamy sąd— „to twierdzenie nie jest prawdziwem”. Powstaje pytanie: czy to twierdzenie, które samo stwierdza fałszywość swoją i nic więcej, jest prawdziwem czy fałszywem? Przypuśćmy, że jest prawdziwem. W takim razie, na mocy trybu b Arb Ar A pierwszej figury syllogizmu, możemy tak wnioskować: Cokolwiek w niem się twierdzi, jest prawdziwem; ale w niem twierdzi się, że ono nie jest prawdziwem; więc prawdą jest, że ono nie jest prawdziwem czyli nie jest ono prawdziwem. Nadto, przypuściwszy, że powyższe twierdzenie jest prawdziwem, możemy wnioskować według trybu dArAptl figury trzeciej: Prawdą jest, że ono jest prawdziwem; ale ono samo twierdzi, że nie jest prawdziwem; więc coś w tern twierdzeniu nie jest prawdziwem czyli nie jest ono prawdziwem. Teraz odwrotnie—przypuśćmy, że powyższe twierdzenie nie jest prawdziwem. W takim razie według bArbArA możemy wnioskować: Prawdą jest, że ono nie jest prawdziwem; ale ono samo opiewa tylko, że nie jest prawdziwem; więc twierdzenie jest prawdziwem. Nadto, według trybu bOkArdO trzeciej figury: Coś z tegd, co opiewa to twierdzenie, nie jest prawdziwem; ale ono tylko opiewa, że nie jest prawdziwem; więc zgoła nie jest prawdą, że ono nie jest prawdziwem czyli jest ono prawdziwem. Zatem, czy przypuścimy, że twierdzenie powyższe jest prawdziwem, czy nie, okazuje się ono zarazem i prawdziwem i.nie, co jednak jest oczywistą niedorzecznością, skoro pojęcia prawdy i nieprawdy są sobie przeciwne. — Dotąd w dwojaki sposób próbowano rozwiązać ten sofizmat: Wilhelm Ockham (Occam f 1347 r.) przyznaje poprawność wnioskowania i wartość wyniku, który właściwie orzeka, iż niemożebny jest sąd, któryby cokolwiek twierdził o sobie samym, jak to właśnie sofizmat przyjmuje o sądzie założonym na początku („Summa totius logices” pars III, divisio 3, cap. 38, 45, Paryż 1488).

(f 1428) wręcz odrzuca powyższy pogląd i nato-

sophisma 50).

E. Jan.

miast utrzymuje, że każdy sąd domyślnie zawiera w sobie twierdzenie o swej własnej prawdziwości. Skoro zaś tak jest, tedy przesłanka „sąd sam twierdzi to tylko, że nie jest prawdziwym”, jest niedopuszczalną i, o ile ją przyjmujemy, narażamy się na wynik fałszywy. Ten sam autor przytacza inne proponowane rozwiązania, ale chybione (Paulus Venetus „Sophismata aurea”

Ad. M.

In solntum datio jest w prawie rzymskiem sposobem umorzenia zobowiązania i ma wtedy miejsce, jeżeli za zezwoleniem wierzyciela dłużnik co innego świadczy, daje, aniżeli to, co było przedmiotem zobowiązania (dare in solutum). W tym razie zdaniem szkoły Sabinianów zobowiązanie umarza się ipso iure, a nie ope excep-tionis, za pomocą ekscepcyi czyli zarzutu. T- D*

Insolwencya—niemożność spłacenia długów, niewypłacalność, ob. Bankructwo, Niewypłacalność i Upadłość.

Inspekcya (łać.) jest to władza rządowa, wykonywająca nadzór nad poszczególnemi wydziałami administracyi przez urzędników właściwych, zwanych inspektorami; są więc inspektorowie: szkół, wojsk lądowych i morskich najrozmaitszych kategoryj, inspektorowie korpusów leśniczych, wodnej i szosowej kommunika-cyi, dróg żelaznych, drukarni i księgarni; inspektorowie lekarscy, poczt i telegrafów, fabryczni (ob. Fabryczna inspekcya), straży pogranicznej, więzień i t. d. Najliczniejszą jest klasa inspektorów wojskowych. — Za dawnych polskich czasów pisarz polny odpowiadał mniej-więcej temu, co Francuzi inspektorem generalnym wojska nazywają. Jego rzeczą było w czasie pokoju i za wiedzą hetmana objeżdżać garnizony, odbywać przegląd żołnierzy i koni oraz podawać skarbowi co kwartał wykazy oddziałów, w celu obliczania i uskuteczniania wypłat na wojsko. Za Augusta III powstali w naszem wojsku autoramentu cudzoziemskiego, obok innych z cudzoziemska przezwanych dygnitarzy wojskowych, także generał-iuspektorowie. W Koronie było ich dwóch: jeden kawaleryi, a drugi infanteryi. Litwa miała tylko jednego generał-inspektora wojsk litewskich. Obowiązkiem ich było: objeżdżać regimenty, lustrować i sprawę hetmanowi zdawać. W r. 1770 policzono gene-rał-inspektorów do dygnitarzy; na sejmie jednak czteroletnim zniesiono ich całkiem, jako niepotrzebną a kosztowną synekurę, koronni bowiem generał - inspektorowie pobierali po 20 000 złp. rocznej pensyi, litewski zaś 12 000.

Inspekcya fabryczna, ob. Fabryczna inspekcya.

Inspekt (od łacińs. inspicere = doglądać), po polsku możnaby nazwać przyśpiesznikiem. Jest to urządzenie, za pomocą którego otrzymuje się na wiosnę wczesne warzywa, zwane n o-walijkami (rzodkiewka, sałata), przyśpiesza się wzrost warzyw, które u nas w gruncie bywają później (ogórki), lub którym ciepło naszego podoiebia nie wystarcza do zupełnego dojrzenia (melony), a wreszcie hoduje się wiele roślin na to, żeby po wyhodowaniu w I-cie w grunt przesadzone prędzej dojrzały lub zakwitły (selery, pomidory i różne kwiatki, jak: lewkonie, astry, stroiczki i t. p.). Przyśpieszenie otrzymuje się przez użycie świeżego, zagrzanego na gromadach gnoju końskiego, którego temperatura w pierwszym peryodzie gnicia dochodzi do 60°C. Z tego gnoju robi się grzędy, układając go równo i jednostajnie, a gdy się one znów zagrzeją, ustawia się na nich skrzynie, nieco ku południu pochylone i nasypuje ziemi z piaskiem, poczem nakrywa się oszklonemi oknami, łatwo zdejmo-wanemi lub podnoszonemi. Po kilku dniach, gdy się ziemia wygrzeje, sieje się w niej nasiona, uprzednio urównawszy ją starannie. Przez nakrywanie na noc i na duży mróz matami sło-mianemi i przez zmienianie obkładów, naokoło każdej skrzyni będących, a z gnoju zrobionych, świeżym gorącym gnojem, podtrzymujemy ciepło. Chłodzimy zaś, gdy jest odwilż lub słońce świeci, unosząc okna i opierając je na podkładkach z drzewa. Podlewanie zrazu nie jest potrzebne, gd^ż z gnijącego gnoju dużo pary w ziemię się wydziela; pod wiosnę jednak podlewa się wodą letnią lub na słońcu wystałą. Rośliny, które mają być w grunt z I-u wysadzone, przyzwyczajamy wpierw do powietrza, unosząc okna coraz wyżej, potem zdejmując na dzień, aż wreszcie i całkiem. Świeży inspekt zwie się gorącym i służy w zimie i na wczesną wiosnę dla roślin dużo ciepła potrzebujących lub bardzo przyśpieszanych. Nieco wystygły I. zwiemy umiarkowanym (można go też otrzymać mieszając gnój z liśćmi pół-na-pół). I. zupełnie wystygły zwie się zimnym, a będzie nim wówczas, gdy skrzynie ustawimy na ziemi niezmarz-niętej, obłożymy gorącym gnojem z boków i nasypawszy wewnątrz ziemi, posiejemy nasiona i nakryjemy oknami. Wystarcza on dla rozsad, a robi go się w początku marca. Ponieważ w opisanym I-cie ciepła dowolnie regulować nie można, nadto gnój koński bardzo podrożał, więc zaczynają obecnie urządzać I-y, w których pod skrzyniami rozprowadzone są rury z gorącą wodą (termosyfon).

Inspektor, Ob. Inspekcya.

Inspiracya (łać. Inspiratio), wdychanie, wdech, ob. Oddychanie.

Inspirowani (natchnieni). Od tego słowa, które w zuaczeniu kościelnem oznacza natchnionych Duchem świętym, biorą swą nazwę sekciar-skie zapatrywania, utrzymujące, że natchnienie Duchem św. jest bezpośrednie, objawiające się w szczególności w pewnych wybranych osobnikach. Po pokonaniu w górach Seweńskich w ten sposób inspirowanych chłopów, zwanych Kami-z ar da mi, wielu zpośród nich udało się w r. 1706 do Anglii, Szkocyi i Hollandyi, organizu-

A. Kusz.

s. Pł.

Ad. M.

Instancya — termin prawny oznaczający stopień instytucyi sądowej. Potrzeba I-yj pozostaje w ścisłym związku z kwestyą pomyłek sądowych. Istnienie kilku I-yj daje większą gwa-

jąc się w stowarzyszenia. W nauce zgadzali się oni z protestantami, ale zarzucali stan duchowny i Sakramenty. Duch święty, według ich mniemania, wybiera sobie zpośród wierzących odpowiednie narzędzia, i udziela im szczególnych objawień. Te wybrane narzędzia występowały w czasie nabożeństw z przemówieniami, aby skłonić grzeszników do pokuty i nawrócenia się, nieraz przy pomocy ciężkich westchnień i łkania. W pierwszych czasach zaprowadzono uczty miłości, według wzoru apostolskiego, oraz umywanie nóg, lecz zwyczaje te następnie ustały. Małżeństwa nie zalecano, ponieważ sąd Boży miał się wkrótce rozpocząć nad zepsutym światem. Przyjmowanie stałego urzędowania świeckiego uważane było za regulamin dla duszy.—Takiego rodzaju inspiracya znalazła dla siebie podatny grunt i w Niemczech pomiędzy religijnymi separatystami i pietystami. Od r. 1691 uważali się w Halbersztacie za inspirowanych miejscowy kaznodzieja Andrzej Achilles i Anna Małgorzata Jahn, a w Kwedlinburgu dya-kon nadworny Sprögel i Małgorzata Elrich. Od r. 1713 istniały zgromadzenia inspirowanych w Halli i w Berlinie. Z Halli inspirowani bracia Pott przenieśli swe działanie do Wetterau; do nich się przyłączyli separatyści: Edward Ludwik Gruber (f 1728) i Jan Fryderyk Rock (t 1749 r.). W całych zachodnich Niemczech i w Szwajcaryi tworzyły się nieliczne zgromadzenia pod nazwą „Ecclesia ambulatoria” czyli Kościół wędrujący. Z rokiem 1716 inspirowani zaczęli się organizować, a do właściwie inspirowanych zaliczano jedynie Rocka. I w Pensylwanii w Germanstown utworzyła się gmina inspirowanych. Starcie się Rocka z Zinzendorfem, organizatorem gminy bratniej, zwanej Herrnhu-tami (ob.), wpłynęło niemało na zastój działania wśród inspirowanych. W r. 1816 organizują się nowe stowarzyszenia, które jednak wskutek doznanego prześladowania wyemigrowały w r. 1841 do Ebenezer pod Buffalo w stanie Nowojorckim, w liczbie 2 000 dusz pod przewodnictwem Kry-styana Metza. W Kanadzie potworzyły się również zebrania, a od r. 1855 inspirowani osiedlili się w stanie Iowa.—Por. Gebel „Geschichte der wahren Inspirationsgemeinden von 1658—1855”, artykuł w gazecie „Zeitschrift für die historische Theologie” (1854—57).    Ks- A- K- D-

Installacya w znaczeniu technicznem jest to zaprowadzenie, urządzenie i puszczenie w ruch pewnej ilości przyrządów, przeznaczonych do wykonania jakiejś określonej czynności. Tak np.: przy urządzaniu oświetlania bywają I-e gazowe lub elektryczne; w każdej prawie fabryce spotykamy I ę parową, w której skład wchodzą kotły, przewody i machiny parowe; w domach mieszkalnych urządzają I-e ogrzewania centralnego i t. p. Przy zaprowadzeniu nowej I-i naprzód wyjaśnionem być powinno: w jakich warunkach ona działać będzie i czego się od niej wymaga;

stosownie do tego wykonywa się projekt I-cyi i jej kosztorys. Następnie powinny być sprowadzone wszelkie przyrządy i materyały potrzebne do wykonania projektu; przyrządy te powinny być ustawione na miejscu, zamocowane i połączone z sobą w jedną całość i ostatecznie potrzeba wykonać próbę czynności całej I-i, na dowód, że nowe urządzenia odpowiadają zgóry nakreślonym warunkom i wymaganiom.

Installacya kanoniczna — jest to uroczyste objęcie urzędu lub godności kościelnej, połączone z dopełnieniem pewnego ceremoniału (ob. K a-nonik, Proboszcz).

Instancya, w logice, po łacinie instantia albo instans (domyśl, propositio), od in~\~stare. Instantia jest dosłownym przekładem terminu Arystotelesa à'voraaiç = zarzut, sąd sprzeczny; po raz pierwszy spotykamy u Boecyusza (Boëtius, 475— 555 po Chr.). Arystoteles definiuje: „I. jest to sąd sprzeczny z innym sądem” („Analytica prio-ra” II 28, 36, 69 a, 37). W filozofii schola-styczuej przeważnie używano terminu instans (propositio). Goclenius pisze: „Instans est propositio contraria propositioni propositae” (=1. jest sądem przeciwnym jakiemuś zakładanemu sądo wi. „Lex. philos.” str. 245); należy mniemać, że Goclenius błędnie użył „contraria” = przeciwny, zamiast „contradictoria” — sprzeczny, jak to się często zdarza. Ob. Przeciwieństwo i Sprzeczność (w logice). Na dowód, że przez I-ę rozumiano nie sąd przeciwny, to jest będący zupełną negacyą tego, co inny sąd wyraża, lecz sąd sprzeczny, t. j. będący tylko czę-ściowem zaprzeczeniem tego, co inny sąd ogólnie wyraża, można powołać się na fakt, że I. często oznacza wyjątek z pewnego twierdzenia lub prawidła ogólnego, a więc oznacza szczegół niezgodny z prawidłem i temsamem mający znaczenie probierza, do którego zwracamy się, w celu sprawdzenia o ile prawidło ma wartość powszechną. Znaczenie to wyjątku probierczego szczególnie ustaliło się od czasu, gdy Franciszek Bacon w swojej teoryi indukcyi przypisał naczelne znaczenie faktom wyjątkowym i podał listę 27 I-j; ob. Indukcya (w logice). Skoro na mocy indukcyi przyszliśmy do twierdzenia, że wszystkie gwiazdy są nieruchome, spostrzeżenie, iż jakaś gwiazda porusza się, będzie I-ą, obalającą powszechność twierdzenia powyższego; wobec dawniej przyjętego twierdzenia, że wszystkie księżyce planet naszego układu zataczają drogi z zachodu na wschód, stwierdzony fakt, że księżyce Urana i Neptuna mają bieg odwrotny, jest iustancyą sprzeczną i temsamem znoszącą powszechność dawniejszego twierdzenia.

Sądy).

In statu quo, ob. Status quo.

Inster, rzeka w Prusiech wschodnich, ob. Wy s t r u ć.

Insterburg, miasto w Prusiech wschodnich, ob. W y s t r u ć.

Institor nazywa się w prawie rzymskiem zarządzający fabryką, handlem lub innym zakładem. Skarga przeciwko pryncypałowi, wynikająca z kontraktu zawartego przez takiego pełnomocnika, zarządzey przedsiębiorstwa hau-dlowego zowie się actio institoria. Skargę powyższą nadawał wierzycielowi pretor. Późniejsze prawodawstwo rzymskie rozszerzyło powyższe powództwo także do przypadku, gdy kontrakt zawarty został przez pełnomocnika na rzecz dającego zlecenie. W takim razie mówią

T. D.

L 2, 20. L. 1. § 3. D. 28, 6.

zwę I-i,

rancyę, że zasada sprawiedliwości ściśle przeprowadzoną będzie i że, co za tem idzie, pomyłki sądowe do minimum zredukowane zostaną. — Wyższa I. sprawdza wyrok niższy wskutek odwołania się osób interesowanych; stąd więc moż-liwem jest lepsze i dokładniejsze ocenienie sporu. Organizacye wszystkich prawie państw obejmują dwie I-e sądzące i jedną rewizyjną. Pierwsze rozbierają istotę sprawy, jej treść wewnętrzną, trzecia ocenia tylko stronę formalną, sprawdza, czy nie dopuszczono się uchybień przeciwko przepisom prawa. Ogólna zasada trzech I-yj odmiennie przeprowadzona została w procesie cywilnym i w karnym. W pierwszym sprawy drobue niekiedy przechodzą tylko przez jedną I-ę sądzącą i jedną rewizyjną. Z drugiej znowu strony w procesie karnym, w sprawach podlegających sądom przysięgłych, tylko jedna I. sądzi przestępstwo. I. rewizyjna natomiast ocenia, czy nie pogwałcono form proceduralnych, a w razie skasowania wyroku odsyła sprawę przed inny sąd przysięgłych. Kwestyę in-stancyj można szczegółowo rozebrać tylko w związku z organizacyą sądów wogóle (ob.

H. K

źródła o quasi-institoria actio.

Institutio heredis, ustanowienie dziedzica, jest w prawie rzymskiem osnową testamentu. Z pomiędzy rozmaitych rozporządzeń istotnem jest jedynie ustanowienie dziedzica; ono jest tem, co rozporządzeniu ostatniej woli nadaje moc i znaczenie testamentu. Stąd pochodzi, że według dawniejszego prawa testament miał się rozpoczynać od ustanowienia heredis-, wszelkie wyprzedzające je rozporządzenia były nieważne, z wyjątkiem, w czasach klasycznej juryspruden-cyi, exheredationis, wydziedziczenia, uczynionego nominatim, a według zdania Prokulejanów także dationis tutoris, ustanowienia opiekuna. W prawie Justyniańskiem porządek rozporządzeń był obojętny. Z drugiej strony dziedzica można ustanowić tylko mocą takiej czynności prawnej, która ma wszelkie wymogi prawne testamentu.— Por. Gajus (wyd. T. Dydyńskiego) II 229 § 34

T. D.

Instow, w Anglii, kąpiele na wodach przybrzeżnych oceanu Atlantyckiego.

IstmĆ, ob. Wy struć.

Instrukcja w znaczeniu prawnem ma trojakie znaczenie: 1) I ą nazywamy przedewszyst-kiem rozporządzenie, wydawane przez wyższe organy administracyjne niższym i mające na ce-iu nakreślenie sposobu postępowania w pewnych czynnościach lub też wyjaśniające przepisy prawa. Tak, czy inaczej, I. nie zmienia przepisów prawodawczych, lecz tylko je wyjaśnia i wyświetla. Słowem, ze stanowiska teoryi prawa państwowego I. nigdy nie może zastąpić prawa, a to w myśl ogólnej zasady, że wydawanie praw należy do organów prawodawczych, nie zaś administracyjnych. I-yj udzielają nie-tylko władze państwowe. Spotyka się je również w rozmaitych instytucyach publicznych, gdzie ogólne zebrania uczestników zatwierdzają I-ę dla komitetów czy zarządów, stojących na czele instytucyj. I tutaj wszakże, w myśl wymagań teoryi, I-e takie muszą się ściśle stosować do ustawy rządzącej danem stowarzyszeniem; 2) w procesie cywilnym I ą zowie się przygotowanie piśmienne sprawy; 3) w postępowaniu karnem śledztwo przedwstępne nosi na-

h. k.

Instrukcja w wojsku polskiem, oh. Wojsko polskie.

Instrukcje sejmikowe zawierały wskazówki, uchwalane na sejmikach ziemskich, a względnie wojewódzkich, dla posłów, wyprawianych przez nie na Sejm Generalny. Instytucya I-yj sejmikowych zlewa się chronologicznie i rzeczowo z powstaniem i rozwojem parlamentaryzmu polskiego. Posiadał on wprawdzie odwieczne swoje fazy przygotowawcze, ale skrystalizował się i ustalił w potężnej formie historycznej dopiero w ciągu drugiej połowy XV i pierwszej XVI stulecia. Odtąd też, a właściwie od XVI wieku mówić można o państwowej organizacyi sejmu i sejmików, oraz— związanych z niemi instytucyj. I-yo należą do najcharakterystyczniejszych w ich szeregu; w samem ich powstaniu i doniosłości późniejszej odegrała bowiem rolę zasadniczą dusza oryginalnego parlamentaryzmu polskiego, t. j. jego partykularyzm, posunięty do zenitu. Pochodził on z tradycyj plemiennych i dzielnicowych kraju, a nadawał prawno - państwowemu bytowi Rzeczypospolitej wysoce swoisty charakter. Odbiciem tego charakteru, tego ustroju, nacechowanego decentralizacyą, były właśnie I. sejmikowe, odźwierciadlające zasadę publiczną w Polsce, opiewającą, że sejm tworzyć winien prawo dla kraju, a sejmiki—dla ziem i województw. Stanowisko I-yj w bycie państwowym Rzpltej posiadało wskutek tego związek zasadniczy z prawno-politycznem i historycznem stanowiskiem t. zw. liberum veto. Obie te instytu-cye, ściśle z sobą związane, gdyż druga (lib. veto) była w zasadzie tylko zewnętrznym wyra-

Instrukcye sejmikowe.

1020

z przysługującego mu prawa odrębności i niezawisłości od ogółu państwa. Próby naczelnej racyi stanu musiały tedy znajdować się w cią-7; głej, a zasadniczej sprzeczności z istotą histo-J ryczno - politycznego stanowiska sejmików i ich! wyrazu prawnego, t. j. I-yj. Było to jądro tra- ! gedyi dziejowej Polski, wywołane przez ciągłość! czynników, zrodzonych w pomroce wieków, a po-f§

zem pierwszej (I-ya), miały swe wspólne uzasad- kiedy zbyt rozległe, niezawsze mogły być przez J nienie w prastarych czynnikach dziejowych, sejm uwzględnione, a poseł musiał przy nichI Rzeczpospolita była bowiem konglomeratem roz- obstawać, pchały go one w naturalnej kolei f raaitych jednostek etnograflczno - historycznych, rzeczy do wygłoszenia veto, które nie było ni- J pochodzących od rozmaitych plemion (Kujawia- czem więcej, jak tylko zaznaczeniem, że danej nie, Łęczycanie, Mazowszanie i t. d.), utrwalo- województwo pragnie skorzystać wobec pewnych, J nych przez ustrój dzielnicowy XII—XIV stulecia, 5 dla siebie niedogodnych uchwał większości, f a różniących się — w późniejszym, politycznie niby jednolitym, bycie państwowym — nietylko ogólnemi odrębnościami kulturalnemi i odmiennym niekiedy obyczajem prawnym, ale wprost nawet poważnemi często różnicami, zaznaczają-cemi się nietylko w sferze lokalnych interesów wewnętrznych, ale i ogólnych—politycznych. Np. odrębność Mazowsza zaznaczała się nader wybitnie przez cały wiek XVI, a antagonizm    oby-    tężne i niezwalczone, bo zagwarantowane przez

czajowy i    polityczny Wielko- i Mało-Polski,    wy-    strażnicę    nietykalności przywilejów szlacheckich:

twarzający (w XIV st.) aż dwa przeciwne sobie przez elekcyjność tronu i pacta conventa. Żadne: programy    polityczne: wschodni i zachodni,    zna-    pomysły,    ani wysiłki szerszych poglądów nie

lazł swój    wyraz jaskrawy w tym nawet ogól-    były w    stanie zmienić tego krótkowidzenia

nym strychulcu państwowym, jakim stać się    opartego na ewolucyi    dziejowej, oraz na    wy-Jg

miały dla wszystkich ziem Korony Statuty Wi-    chodzącej    z jej zasad,    ścisłej logice partykuła-^;-

i®

ślicko-Piotrkowskie Kazimierza Wielkiego. Po- rystycznej. Wprawdzie prawa, ustanawiane na dobny stan rzeczy istniał wprawdzie różnemi ' sejmikach, dopełniały, a raczej mogły były dopeł- |S czasy w toku długiego rozwoju dziejowego we i niać, niekiedy w sposób pożądany ogólne prawo wszystkich państwach i u wszystkich narodów, krajowe, ale kończyło się zazwyczaj na tem, że Hasło jednolitości każdego poszczególnego pań-    prawa te    przyjmowane    bywały tylko przez    wo-

stwa zmodyfikowało go jednak w ciągu doby    jewództwa    właściwe, t.    j. przez te ziemie,    któ-

ludzkiej, podszeptującej w takich wypadkach |g szlachcie plan skorzystania z okazyi na rzecz interesów lokalnych, a często i osobistych. Interesy lokalne były bowiem ramami, jakie rzadko tylko zwykł był przekraczać najszlachetniejszy nawet duch publiczny ówczesny. Nie wszystkie też usterki dziejowe tych czasów przypisywać] można świadomemu siebie warcholstwu. Często,| w błędnem kole uprawnionej anarchii Rzpltej| szlachetne porywy i bohaterstwo mężów woje-| wódzkich bywały karygodnem warcholstwem po-| litycznem, nie będąc niem bynajmniej w zna-| czeniu ściśle lokalnem, ani etycznem. Klasycz-| nym przykładem tego stanu rzeczy była )jro-| szurka Pr. Czapskiego, wojewody chełmińskiego! napisana w dobrej woli i wierze, wydana dwu-fj krotnie w przededniu Sejmu Wielkiego, w r. 178E' i 1788, p. t. „Dom nadwerężony Rzeczypospo-||||| litej”, a zaklinająca szlachtę, aby ta, zaniechaw-iSI

nowożytnej w myśl rodzącej się, a wreszcie pa- re uchwaliły je same. Starania monarchów i kie-nującej raison d'état: idei przewodniej nowo- równików nawy państwowej, pozostawiających! żytnego monarehizmu europejskiego. Nowożytny dla ugłaskania opinii wszystkie nieomal sprawy jî poseł europejski, zyskujący w mandacie swoim lokalne kraju uznaniu i decyzyi właściwych wo-| prawo zastępowania w parlamencie swoich współ- jewództw i ich sejmików, nie osiągały celu. Nief obywateli, nie był zazwyczaj niczem ograniczo- osiągał go także praktykowany dość często śro-| ny w czynnościach własnych, ani w swobodnem dek ujednostajniania I-yj, wychodzących od rze-| debatowaniu nad sprawami szerokiego ogółu ze szy ziem sfederowanych, czyli—Rzpltej, zapomocą | stanowiska własnego poglądu. Jedna tylko Polska, orędzi, wysyłanych uprzednio na sejmiki w obro- \ wywalczywszy sobie w obrębie szlachty, najwyż- nie i z zaleceniem pewnych spraw państwowych f szej, uprzywilejowanej klasy narodu, wyjątkową ogólnych. Usiłowania te rozbijały się o dwa czyn-1 pełnię praw i swobód dziedzicznych, a—osłabię- niki: o ciasne widnokręgi wpływowych prze-nie władzy naczelnej u schyłku Wieków Średnich, wódzców wojewódzkich, albo o ułomność natury nie chciała przystosować się do zasad politycznych monarchii nowożytnej, utożsamianej z krwa-wem, znienawidzouem w Rzpltej widmem absoluti dominii. Istota polityczna ustroju parlamentarnego polskiego pozostała tedy w ciągu doby nowożytnej, od XVI stulecia począwszy, ściśle średniowieczną. Był to podkład dziejowy obu in-stytucyj wspomnianych: liberi veto i wyjątkowego, ściśle z nim zespolonego, stanowiska I-yj sejmikowych w Polsce. I. te zawierały bowiem każdorazowo summaryusz żądań danego województwa, podyktowanych przez jego potrzeby i postulaty lokalne, a udzielanych posłowi, rzecznikowi województwa, wyprawianemu na sejm, z nakazem dopilnowania, aby żądania, w ten sposób wyrażone, bezwarunkowo przez Izbę poselską uwzględnione były. To też I. te stawały się niekiedy wręcz warunkiem—conditio sine qua non wzięcia udziału w sejmie i jego obradach przez danego posła. Ponieważ I-ye, nie- szy prywaty, trzymała się ściśle postulatôv

Instruktarz celny — Instrumentacya.

il

1021

Dr Al. W.

Instrument, po polsku list. Była to w Polsce nazwa ogólna dokumentów publicznych i pry-

Dr Al. w.

na

Instrumentacya jest tern wogóle dla muzyki, czem koloryt dla malarstwa; w szczególności zaś jest sztuką rozdzielania cząstek utworu muzycznego między instrumenty poszczególne. Zazwyczaj kompozytorowie naprzód szkicują swe dzieła orkiestrowe w formie układu fortepianowego, zaznaczając jedynie ważniejsze efekty

lokalnego) ogółu, zawieranych w I-yacli sej- było ich jednak niewątpliwie znacznie więcej; mikowych. W dobie, kiedy decentralizacya Rzpltej jeden taki iustruktarz z r. 1679 ogłosił Pawiń-lllllrzełknęła już spokojnie pierwszy rozbiór kraju, ski w tomie XI Źródeł dziejowych. I-e ’ roszurka ta była iście uderzającym przykładem są bardzo ważnem źródłem do dziejów handlu brodni publicznej, będąc jednocześnie czystą w Polsce. ijnara mali! Późniejszy autor „Iuflant”, Jan I | ugust Hilzen, dowodził wprawdzie, jeszcze |jgj|3hyłku XVII wieku, że I-ye do prawa ogólne- watnych.

|gj|D, a nie prawo do I-yj stosować się powinno INK ul. Bartoszewicz w „Encykl. Org.” XII 608), mi-⁰ to jednak nie zdołał on na sejmie 1690 r.,

Pil zeprzeć porządku obrad wbrew I*yom, naka-illghjacvm niektórym posłem powstrzymać się od lHyboru marszałka sejmu, t. j. nie dopuścić do l&jpzpoczęcia jego obrad przed otrzymaniem gwa-

d° konstytucyj ogólnych. Były one w swoim ;IMlIasie ważnym organem politycznym, a dzisiaj Pili materyałem pierwszorzędnym dla historyi ! HIBojów i prawodawstwa. Orędzia królewskie, oraz lljllje oblatowano niekiedy w aktach grodzkich j§H§N ziemskich właściwych województw; zazwyczaj IpllP wcielano je do zbioru ogólnych uchwał sej-f~r jkowych, czyli do t. z. Laudów ziemskich, fsIlR're zabezpieczano również w archiwach. Niektóre |8|p'e, zwłaszcza bardziej wpływowe i słynne, j|pll§me nam są z Dyaryuszów Sejmowych. Pierw-ll| poważniejszą publikacyą z zakresu I-yj sej--llpp^iowych był wydany w r. 1861 w Kijowie fllfïÿi „Archiwa Jugo-zapaduoj Rossii”, zawiera-wiele właściwego materyału obyczaj owo-wnego z dziejów województw: Wołyńskiego, H^^ftowskiego i Czernichowskiego. Później wiele -teryałów analogicznych zawarło wydawnictwo (Éiÿ^iryuszôw Sejmowych, opublikowanych nakła-Krak. Akad. Urn. Obok ich wydawców

mm

: ncyi (!), że postulaty partykularne, zawarte instrumentacyjne, a dopiero po ostatecznem tych I-ach, będą w całości uwzględnione, ukończeniu szczegółów kompozycyi, instrumentu-H /m razem stały się I-ye narzędziem terro- ją. to jest rozdzielają melodyę, czy jej szczątki, IJflzmu. I., zwane po polsku naukami, a bę- oraz kombiuacye harmoniczne i kontrapunktycz-lllgjlpoe środkiem wzajemnego porozumiewania się ne między instrumenty. Sztuka I-cyi polega ęści państwa z jego całością, jednego woje- głównie na zręczności kompozytora w grupowa-PifÜ$dztwa z Rzpltą, bywały jednocześnie, poza niu instrumentów pokrewnych, bądź różnego ga-§l§|itegoryą postulatów ściśle lokalnych, projekta- tunku i rodzaju, posiadających dźwięki zabarwione odmiennie, na wytwarzaniu przez te połączenia różnych efektów kolorystycznych, na umiejętności prowadzenia kontrapunktycznego głosów instrumentalnych, nakoniec na szczęśliwym wyborze instrumentu, którego charakter dźwięku, barwa i siła, najlepiej odpowiada charakterystyce i nastrojowi danej melodyi, czy tylko poszczególnej jej cząstki, i najlepiej nadaje się do odtwarzania, bądź uzmysławiania jakichś wrażeń przyjemnych, jakichś tragedyj uczuć i namiętności, kataklizmów lub odgłosów przyrody i t. p. W instrumentacyi dzieł orkiestrowych najczynniejsze są narzędzia smyczkowe, czyli tak zwany kwartet smyczkowy: skrzypce pierwsze i drugie, altówka i wiolonczela, wsparta kontrabasem, stanowiącym podstawę całej orkiestry. Skrzypce prowadzą najczęściej melodyę, zwykle wzmacnianą przez dęte drewniane, jak: flety, oboje*'! klarynety. Ów „kwartet” odgrywa w orkiestrze taką samą rolę, ja-g^tomych: ks. Polkowskiego i prof. W. Zakrzew- ką w muzyce głosowej (wokalnej) cztery głosy llffego, najwięcej przyczynił się do zbadania tej ludzkie: sopran, alt, tenor i bas. Harmonię gjiïgoryi materyałów dziejowych pierwszorzędny utworu odtwarzają zwykle instrumenty dęte bla-gporyk parlamentaryzmu polskiego, prof. Adolf szane: trąbki, waltornie i puzony; stąd też ta -flński. Jego dzieła: „Dzieje Ziemi Kujawskiej”, cząstka orkiestry zwie się technicznie „harmo-ądy sejmikowe w Polsce”, a wreszcie „Sej- nią”. Rytmikę podznacza perkusya: kotły, wer-||i|i Ziemskie, początek ich i rozwój”, rzuciły ble, tołombas, triangel (trójkąt) i inne. To są |I||wsze bardzo dużo światła na dzieje rozwoju wszakże główniejsze tylko zasady, stosowane §|j|aików, oraz pogłębiły i ustaliły pogląd nau- w praktyce zazwyczaj w kompozycyach do tań-lHlv na istotę i rolę dziejową I-yi. J*K Ł ca, w utworach mniejszych rozmiarów, i przez . 'Instruktarz celny. W Polsce nazywano tak muzyków nieposiadających specyalnego uzdol-; i -ukcye, wydawane przez kancelaryę królew- nienia do instrumentacyi. W szczegółach bo-;U-U;iV przełożonym komor celnych, zawierające wiem dobrej instrumentacyi mogą zachodzić prze-V -L zenie od kogo i pod jakiemi warunkami ma- różne odstępstwa od tego najprostszego prawi-löjP° wybierać, a nadto taryfę celną dla po- dła, i rozmaite kombinacye, zależne od treści ItSpgólnych gatunków towarów. Tylko kilka i nastroju kompozycyi, od fantazyi kompozytora, jKMkiktarzv dostało się do „Voluminôw legum” jego poczucia kolorytu, smaku i natchnienia. ÉjÜt 1601, 1613, 1629, 1643, 1650, 1703), Naprzykład: melodyę główną może prowadzić

lössis

A. Pol.

■*-

A. Pol.

wreszcie na uderzane młoteczkiem, jak cymbałki. Do rodzaju perkussyjnych należą: kotły, tołom-

muzyka i t. d.

którykolwiek z instrumentów dętych, a smyczkowe mogą ją kontrapunktować; albo: jedną cząstkę melodyi i wogóle myśli muzycznej może wygłaszać ten instrument, drugą ów, trzecią znów inny; mogą w ten sposób monologować z sobą instrumenty bądź pojedyncze, bądź całe ich grupy, pokrewne (albo same blaszane, albo same drewniane), czy też niepokrewne (mieszane, np. blaszane z drewnianemi i smyczkowemi); mogą też daną myśl muzyczną odtwarzać instrumenty w liczbie ograniczonej: jeden (solo), dwa, trzy i więcej; nawet perkussyjne, jak: kotły, triangel, werbel i t. d. Sztukę I-cyi do wysokiej doskonałości doprowadzili: Mozart i Beethoven, a w czasach nowszych: Berlioz, Liszt, Wagner, Goldmark i Ryszard Strauss. Nauka I-cyi poucza o rozległości skali instrumentów, charakterystyce dźwięku każdego z nich, kombinacyacli ważniejszych, kluczach, transponowaniu dętych drewnianych i blaszanych, nutacyi i t. p. Najlepsze wskazówki dotyczące nauki I-cyi podaje Berlioz w dziele „Traité d’instrumentation” (Paryż 1844), powszechnie uważanem za arcydzieło w swoim rodzaju.

Instrumentalna muzyka. Taką ma nazwę każda muzyka wykonywana na instrumentach, w przeciwieństwie do muzyki wokalnej (głosowej), odtwarzanej tylko przez głosy ludzkie. Pierwotnie niewolnica tej ostatniej, potem towarzyszka, I. muzyka dopiero w czasach nowszych wywalczyła sobie niezależność, rozkwitła bujnie i rozwinęła się na sztukę samodzielną. Pierwszą formą, w jakiej ujawniła się absolutna I. m., były tańce, które około 1600 r. wykonywano przez orkiestry, złożone z niewielkiej liczby instrumentów smyczkowych i dętych. Z iustru-meutów poszczególnych, znajdowały się podówczas w użyciu (jako instrumenty solowe), głównie lutnia, klawikord i organ. W XVII stuleciu rozkwitła forma muzyki instrumentalnej, zwana suitą, złożona z kilku utworów tanecznych (preambulum, giga, sarabanda, kurant, alleman-da i t. p.), oraz sonata i fuga, a w w. XVIII muzyka symfoniczna i pokojowa (kameralna: duety na różne instrumenty, tercety, kwartety i t. d.). Do wyrobienia tego ostatniego rodzaju muzyki instrumentalnej, najwięcej przyczynili się: Haydn, Mozart i Beethoven.

Instrumenty muzyczne (franc, instruments, niem. die Instrumente, włos. stromenti). Tak nazywają się wszystkie narzędzia, zaopatrzone w mechanizm służący do wytwarzania dźwięków rozmaitych. Do rzędu I-ów zalicza ^ się też i narząd głosowy w krtani ludzkiej. Stosownie do jakości materyału, z jakiego narzędzie muzyczne zostało sporządzone, budowy zewnętrznej, mechanizmu, materyału dźwiękowego i rodzaju dźwięku. I-y dzielą się na trzy wielkie grupy: dęte (łać. Inflatilia, grec, pneumatica, | niem. Blasinstrumente, franc, instruments à vent, i włos. stromenti da fiato, da vento)\ 2) strunowe (łać. instrumenta enchorda, vel fidicina, włos. stromenti da corda, niem. Saiteninstrumente, franc. instruments à cordes)-, 8) perkussyjne (łać. instrumenta percussa, vel pulsatilia, włos. stromenti per la percussione, niem. Schlaginstrumente, franc. instruments à percussion). Dęte dzielą się na drewniane i blaszane. Do pierwszych należą: pikulina, flet, obój, klarynet, basklarynet, fagot, kontra-fagot i rożek angielski; do drugich: trąbka, waltornia, puzony (altowy, tenorowy i basowy) i tuba. Oba te gatunki I-ów dętych, łączą się w organach, harmonium, katarynce i orkie-stronie. — Stosownie do sposobu wydobycia dźwięku, I-y strunowe dzielą się: na smyczkowe, na których smyczkiem pociąga się po strunach, jak skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas; szar pane, na których struny szarpie się palcami, jak arfa, gitara, lub szczypie piórkiem—jak mandolina i cytra; na klawiaturowe, jak fortepian;

bas, werbel, triangel (trójkąt), żele, tamburyno, kastaniety, tam-tam i kilka innych. Opis dokładniejszy tych narzędzi muzycznych ob. pod nazwą każdego poszczególnego instrumentu, np. arfa (T. IV 770), cytra (T. XIV 611), fagot (XX 969) i t. d.; nazwy zaś i wyliczenie gatunków I-ów starożytnych, ob. pod wyrazami: Arabska muzyka (T. IV 544), As syryjska muzyka (V 241), Egipska muzyka (T. XVIII 906), Grecka muzyka (XXVI 783), Hebrajska muzyka (XXVIII 531), oraz Indyjska

A. Pol.

KONIEC TOMU

DWUDZIESTEGO DZIEWIĄTEGO I

n:

f/O

V,

tA

<<?

tsawsti

i,

Dodatek do t. XXX W. E A

KOMITET BIDÀKC7JIT7

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Chmielowski Piotr (Literatura polska) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Grostomski Walery (Literatura zagraniczna) G-ralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny) Jezierski Wacław (Geografia)

Karłowicz Jan (Ludoznawstwo i Antropologia)

Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz Redakcyi) Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Technologia)

Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Mahrburg Adam (Filozofia)

Peszke Józef (Medycyna)

Pietkiewicz Antoni (Redaktor Główny) Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny) Bewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika).

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu.

L. D.

Br. G.

Abraham Władysław. W. A. Alexandrowicz Jerzy f. J. A. Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr J. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B. Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckerman Józef. J. B.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw j\ A. G. B.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr. Bielski Wincenty. W. B.

Bogusławski Władysław. W. Bg. Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski. M. K. Ks. M. K. Bkl. Boniecki Adam. B.

Bostel Ferdynand. F. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Brückner Aleksander. A. B.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S- B.

Centnerszwer M. M. Cent.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch. Chmielowski Piotr. P. Chm.

Ks. Chpdyński Stanisław. Ks. S. Ch. Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław. W. Ch. Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Cohn Adolf Jakób. Ad. i. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz. Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D. Dickstein Samuel. S. D.

Ks. Diehl August K. Ks. A. K D Diehl Edmund f. E. D.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird. Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Dudrewicz Leon Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol (e — r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F — I. i Dr L. F — I. Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gajsler Feliks Justyn J. F. G.

Garliński Wład. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr 1. G.

Gembarzewski Bronisław.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G. Gloger Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gnoiński K. K. G.

Gorzycki K. J. Dr K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Gozdawa Marek. NI. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr.

Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski. Ks. Gralewski Jan A Granowski Juliusz. J. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-Ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H Homolicki Jan. Hml.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Dr J. M.

III.

* Jawdyński Franciszek f. Dr F J. Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jęło wieki K. Ks. K. J.

Jezierski Feliks, f F. J.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez. Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp. Karłowicz Jan. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K. Karwowski Stanisław. Dr S. K. Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K. Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Wojciech. Dr W. K. Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI. Kochanowski Jan Karol. J. K. K Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K Kopczyński Aleksander. Dr Al. K. Kopera Feliks. F. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K. Korotyński Władysław. K. Wł.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (junior). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K. Kraków Kazimierz. Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Kröek Franciszek. Dr Fr. Kr.

Kreczmar Jan. ]. Kr.

Król Kazimierz. K. Kr.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr. Kryński Adam Antoni. A. A. K. Krzemiński Stanisław. S.

Krzymuski Edmund. E. Krz. Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K. Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kai.

Kulwieć Kazimierz. K. K—Ć. Kuniewicz Józef. Dr Ku....CZ. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lubowski Edward. E. Lu.

Lutosławski Winenty. W. L. Lutosławski Maryan. NI. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł.

Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. NI. Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian.

Makowiecki Bolesław f. NI Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks B M. Malinowski Piotr. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Walerya. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander. Al. Mat. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowśki Antoni f. Aem. Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokro wieki Bolesław. B. M. Moldenhawer Aleksander. A. Mol. Muszyński Jan. J. Musz.

Muttermilch. Mch.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N. Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. Wł. N—i. Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr J. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Julian. J. 0.

IV.

Okolski Antoni f. A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Peszke Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług). *, -J- i —

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI — CZ.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. Pł.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Prochaska Antoni. A. Pska Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R.

Rajchman Aleksander, Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rogowicz Jakób f. J. R — cz.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks. F. R.

Rychliński Karol. Dr K R.

Rydel Lucyan. L. R.

Ryszard Antoni. A. R.

Sarnecki Zygmunt. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S — i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.

Semkowicz Władysław. Wł. S-CZ.

Sędziak Jan. Dr J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ksiądz biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Wład. W. S.

Smolikowski Seweryn. S. 8.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. Em. S.

Sokołowski August. A. 8.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wł. Spas. Sporzyński Ksawery. Sp.

Stetkiewicz Stefan f. St. St Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Strumpf Edward f. E. S Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander f. A. S.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Teichfeld Arnold. Ar. T. ,

Trepka Nekanda Edward. N. T.

Trzciński Wawrzyniec f. W. Trz. Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks. F. U.

Uzdowski Józef. J. U-Wagner Bolesła\V f. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W. Wawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weidel Emil. E. W.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W.

Wiorogórski Władysław. W. W.

Wisłocki Władysław. W. W. Wojciechowski I. Ir. Wch.

Wojciechowski Konstanty. K. W.

Wojtan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J- W.

Wróblewski Witold. W. Wr.

Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni A. Wysł.

Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz.

Załęski Witold. W. Zał.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zieliński Edward W E. W. Z Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z.

Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z.

Zieliński Zdzisław. Z. Z.

Zientarski Stanisław. S. Z.

Znatowicz Bronisław. Zn.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Źór.

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

b) Według kryptonimów.

A. A. K. A. B.

A. D.

A. G. B. A. K.

A. K.

A. Karb ^-A. Kusz. A. L.

A. L.

A. M.

A. M. J. A. Mol.

A. N. J. A. O.

A. O.

A. P.

A. Pol.

A. Pska. A. R.

A. S.

A. S.

A. Ś.

A. Wysł. Ad. J. C. Ad. M. Aem.

Al. Cz. Al. J.

Al. Jabł. Al. Kr. Al. Mat. Al. Mog. Al. R. And. Ś. Ap. N. Ar. T.

B.

B. de O. B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

B. W. Br. G.

C.

D.

Dasz.

Prof. Szymon Askenazy.

Adam Antoni Kryński.

Prof. Aleksander Brückner.

Antoni Donimirski. f Antoni Gustaw Bem.

Adam Kudelski (zoologia).

Apolinary Kostro (prawo).

Antoni Karbowiak.

Antoni Kuszelewski.

Antoni Lange (artykuły literackie).

-- Artur Leist (Armenia, dzieje).

—    Antoni Mierzyński.

—    A. M. Jasieński.

—    Aleksander Moldenhawer.

—    Antoni Narkiewicz Jodko.

—    f Dr Anloni Okolski (prawo).

—    Antoni Okrajni (chemia).

—    f Profesor Adolf Pawiński.

—    Aleksander Poliński.

—    Antoni Prochaska.

—    Antoni Ryszard. •

—    Prof. A. Sokołowski (historya od t. 27-go)

—    f Aleksander Szumowski.

—    f Antoni Ślósarski.

—    Antoni Wysłouch

—    Adolf Jakób Cohn.

—    Adam Mahrburg.

—    f Antoni Mieszkowski.

—    Dr Aleksander Czołowski (od tomu 19-o)

—    Aleksander Jelski.

—    Aleksander Jabłonowski.

—    Aleksander Kraushar.

—    Aleksander Maternicki.

—    Aleksander Mogilnicki.

—    Aleksander Rajchman.

—    Andrzej Świętochowski.

—    Apolinary Nieniewski.

—    Arnold Teichfeld.

—    Adam Boniecki.

—    Baudouin de Courtenay Jan.

—    t Bronisław Grabowski.

—    Bolesław Karpiński.

—    Bronisław Łoziński.

—    Bolesław Mokrowicki.

—    f Dr. Bolesław Wagner.

—    Bronisław Gembarzewski.

—    Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19-go)

—    Stanisław Dziadulewicz.

—    Dr Zofia Daszyńska.

Dr A. P. — f Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertheim Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński Dr Al. 8. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K.— Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P.— Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H. Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P. — Dr Edward Przewóski.

Dr Eug. B. Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Fr. Kr Dr Franciszek Kröek.

Dr Fr. M.— Dr. Franciszek Majchrowicz.

Dr J.

Dr J. B.

Dr J. B.

Dr J. G. — Dr Juliusz Gawroński.

Dr J. M. — Dr Julian Majkowski.

Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

Dr J. S. — Dr Jan Sędziak (med.).

Dr J. 8. — Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go) Dr J. Z. — Dr Józef Zawadzki.

Dr J-y Br. Dr Jerzy Brunner.

Dr K. I. N. Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J. G. Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. R. — Dr Karol Rychliński.

Dr Ku...cz. Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l.— Prof. dr Ludwik Finkel.

Dr Ł.

Dr M.

Dr Psz.

Dr R.

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski.

Dr S. P. — Dr Samuel Poznański.

f Dr Roman Jasiński, f Dr Jan Banzemer (ekonomia).

Dr Józef Bieliński (życiorysy lekarzy).

f Dr Henryk Łuczkiewicz Dr Alfons Malinowski, t Dr Józef Piaszczyński. Dr Rafał Radziwiłowicz.

Dr St. G. — Profesor dr Stanisław Głąbiński. Dr T. K. — Dr Tadeusz Korzon (jun.).

Dr W. K.—

Dr W. L.—

Dr W. W.—

D-y. ~

Dz.

Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr Witold Lewicki.

Dr Władysław Wróblewski. Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

f Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmimd Jankowski.

Prof. di Edmund Krzymuski. Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

VI.

S S S S S S S S S S S S S S S S S S S S S ^ i? ^ ^ N N te tej fej tej ta te) tej £ *3 ^    h*j bg Jaj    ^ gj gj g feg feg feg feg fcq

^ ^ p p p S ^ ^    ^ p ^    ^    | ^ g; ^ ^ ~ ^ & gj îtJ ^ h fe; îaj ’ ^ P P >5 h £** ^ S tö i ^ ^ ^ H ^ ^ |>.öa g>

Mil

Erazm Majewski, f Edward Strumpf.

E. Świda.

Emil Weidel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr Aleksander Fabian.

Ferdynand Bostel. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr Feftks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski.

Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski Ks. Mirecki.

Franciszek Nowodworski.

Gustaw baron Manteuffel.

Hincz.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Henryk Piątkowski.

Dr Henryk Sawczyński Profesor dr Henryk Struve.

Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Dr Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I.    Wojciechowski.

Jan Iwański.

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

J adwiga Chrząszczewska.

Józef Eismond.

Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go). f Julian Heppen.

Jan Heurich (syn) (J. H ).

Józef Jeziorański.

Dr Jan Karłowicz.

Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski, f Jan Kazimierz Zieliński, f Józef Kenig.

J.    Koziołkiewicz.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

J. L. J. Ł. J. M.

Jan Lewiński (geol. i paleont.). Józef Łabuński.

Józef Mizerski.

«7. M. K. — Jan Maurycy Kamiński. J. Mi.

Dr J. Mierzyński. J. Musz. — Jan Muszyński.

J. Nm.

J. O.

J. P.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr Julian Ochorowicz.

f Józef Przyborowski. Ks. J. Roztworowski. J. R — cz. — f Dr Jakób Rogowicz. Jan Sosnowski.

J. R.

J. S.

J. T.

Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski. f Józef Wolff.

J. Wł. D — Jan Władysław Dawid.

J. Wł. Dom. Jan Władysław Domaszewski. J. Z. z Ł. — Józef Zieliński.

J. Ż.

J. Trz. J. U. J. W.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki.

Karol Appel.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

K. A.

K. D.

K. G.

K. G.

K J.

K. K.

K. K-ć.

K. KI.

K. Kr.

K. P.

K. S.

K. S. B K. Sł.

K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

Kl. J.

Kosz.

Ks. A.K.D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. B. M. — Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B. — Ks. Józef Białkowski.

Ks. J. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. K J.— Ks. Jełowicki.

Ks. Ł. J. — Ks. Łukasz Janczak.

—    Karol Dunin.

—    f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

—    K. Gnoiński (elektrotechnika).

—    Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

—    Kazimierz Kaszewski.

—    Kazimierz Kulwieć.

—    f Kazimierz Kleczkowski.

—    Kazimierz Król.

—    K. Podernia.

—    Kazimierz Stołyhwo.

—    K. S. Bugdanowa.

—    Kazimierz Sławiński.

—    f Karol Widman (życior.).

—    Kazimierz Waliszewski. (historya).

—    Konstanty Wojciechowski (budownictwo).

—    Kazimierz Kuj awski.

—    f Klemens Junosza Szaniawski.

—    Stanisław Koszutski.

Ks. M. K.Bkl. Ks. Bokalski. Ks. M. N. -Ks. S. Ch.—

Ks. S. K. W.

Ks. W. T. —

Ks. WŁ Ch,

Ks. Wł. Kr.—

Ks.Wł.Ku.—

Ks. Z. Ch. -

L.

L. Ch. L. D. L. F-l. L. K.

Ks. M. Nassalski.

Ks. Stanisław Chodyński.

Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Władysław Krynicki.

Ks. Władysław Kubicki.

Ks. Zygmunt Chełmicki.

Nikodem Likiert.

Lecn Chrzanowski.

Dr Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24). Ludwik Krzywicki.

Lucyan Rydel (literatura).

L. Rozpędowski (technologia). L. S. K. — Ludwik S. Korotyński.

L. Szp.

L. R.

1. R.

Ludwik Szperl.

Sławomir Miklaszewski (chemia), f Dr Bolesław Makowiecki.

M. A. K. — Mieczysław Koczanowicz.

M. Cent.— M. Centnerszwer.

Maryan Dubiecki. Maksymilian Flaum.

Marek Gozdawa.

Maryan Lutosławski. Micha! Łempicki.

Michał Rozmysłowski. Michał Rowiński. Mieczysław Skrzypkowsln. M. Żór. — Maryan Żórawski.

Regina Maliniakówna.

Dr Muttermilch.

Maryan Massonius.

Jan Nitowski.

Edward Nekanda Trepka. Maryan Olszewski. Profesor Oswald Balzer. P. Chm. — Dr Piotr Chmielowski.

P. Lebiedziński.

Piotr Malinowski, f Zygmunt Rouppert. f Romuald Hube (prawo). Redakcya.

Ryszard Machlejd.

R. Pl-cz.— Roman Plenkiewicz.

Romuald Sułowski.

Dr Gustaw Roszkowski. Stanisław Krzemiński. Stanisław Cercha. Samuel Dickstein. Stanisław Janiszewski. Stanisław Kramsztyk. Stanisław Libicki.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (prawo).

Ks. Seweryn Popławski. Seweryn Smolikowski.

Stanisław Zientarski.

Dr Wacław Sobieski.

Ksawery Sporzyński.

St. A. K. — Stanisław Aleksander Kempner. St. B.

St. D.

St. Drz.— Stanisław Drzażdżyński.

St. F.

St. J. C — Stanisław Jan Czarnowski St. K.

St. L.

St. Ł.

St. P.

St. Rew.— Stanisław Rewieński.

St. St. -St. Zakrz.

Sz.

M.

M.

M. D. M. F. M. G. M. L. M. Ł. M. R. M. Ro. M. Sk.

Mal.

Mch.

Mns.

N.

N. T.

0.

0. B.

P. L. P. M.

r.

R.

R.

R. M.

R. S. Rosz.

s.

s. c.

S. D.

S. J.

S. K.

S. L.

S. Ł.

S. M.

S. P.

S. P.

S. P. S. — Stefan Suchecki.

S. PI S. S.

S. S. R. — f Stefan Szolc-Rogoziński. S. Z.

Sob.

Sp.

Stanisław Bełza.

Stanisław Domański.

Stanisław Fuk.

Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki.

W. A. — W. B. -W. Bg. -W. Br. -W. Oh. — W. Chor.— W. Cz. -W. G. -W. G. -W. Gar. -W. J. -W. J. s.— W. K. Z. W. L. -W. M. -W. N. -W. Now.— W. O. -W. P. — W. R. -W. s. -W. T. -W. Trz. — W. W. -W. W. -W. Wr.-W. Z. -

W.    Zał.— WŁ Andr. Wł. K. -Wł. M. K. Wł. N-i.-Wł. Pr. — Wł. R. -Wł. S-cz.— Wł. Spaś. Wł. W. -Woj. G. —

X.    F. A. S. X. S. -X T. M. -Z. GL -Z. H. -Z. S. -X. W. -X. z. -

Zn.

f Stosław Laguna. Stefan Popowski.

zy

f Stefan Stetkiewicz.

Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

Dr Tadeusz Pilât.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Dowgird.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, f Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia).

Tomasz Siemiradzki.

Prof. Dr Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacław Chrzanowski, f Wincenty Chordszewski.

Dr Wiktor Czerniak.

Walery Gostomski (liter.), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Dr Władysław Garliński.

Wacław Jezierski.

Wojciech J. Skrzycki. f Władysław Kornel Zieliński. Wincenty Lutosławski.

Walerya Marrené.

Wacław Nałkowski.

Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogórski (farmacya). Dr Władysław Wisłocki (medycyna). Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński Dr Witold Załęski. f Władysław Andrychiewicz. Władysław Korotyński.

Władysław M. Kozłowski. Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz.

Włodzimierz Spasowicz Władysław Wojtan. f Wojciech Gerson.

Ks. Biskup Fr. Albin Simon.

Ks. Wł. Siewierski.

Ks. Teofil Matuszewski.

Zygmunt Gloger.

Zygmunt Heryng.

Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Weyberg.

Zdzisław Zieliński.

Bronisław Znatowicz.

Leonard Lepszy.

Antoni Pietkiewicz (Adam Pług).

Ks. Jan Gralewski.

i 00 oo

l

'

i

i

S

: \

?;;/;}    i-. Â

■ .    .:U    ’ ■

'■!

.... V -

.

.

■ r

. '¹    : V -.V-

'    r_-

Ki

'

.

, U . V.    ,

i-¹';-/:    v,:

-*

- '■ ••

/ ’ 7

.u. i

%

■

Ti

. _ ■ . :

7 :    - :

u,7    ■

c. •

Î

Uv./'

I

s

»

i

:    *    ■ ■■■•■ i:\ ■

ä : is : ■ ■ . - Jïv K ■

S. 04

■

V

L] .    ..    .

.7'    .. -.7

A

W-’

S. 07

<9#

s.

f

»

i

3

[flfiflflflfMlfifÄfifififlflflflllflÄl

ÄifillltS^flfflMlfiiltiillflf^liililÄllii

\£

rS

ÄÄÄÄÄÄiÄÄÄÄÄf^

s

^mm^mmmmmmmix^mmmmmmmmmips

illilSIililli^lllllilllSlülilliSSIlIilli

|flfff|f(|f(|fifff|f4f(|f(iMf€f€flflf^ilf€flfS!

lf€flfl®ÜMMf€MflflMf€f€flMflMMf€f€!

Éâfim«MfMmfl«flm^»fMÉy

ISflflflfiflIiflflflfiflflftllfiflflflflIit^

wmmMmmmmmmmmimmmmm

IflflflMf€flflflf€f€flflf€f€flf€flflf€flfü i&ÉIÉllIÔüfiliiilÉIlIÔiliilifellISiSlIiili

S^52^gS^g®s^ß®<®a^ß®[S^2®g^aSß®ßÄß^ßÄßÄß®ßSßÄß

r(tf€flMflfltlf4flflÄÄlf4f4tlflt€flflfSfl

àfMlflflflflflfflMlIfifMlfifMilMiÂlfil  

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

RïRnnTFïr ä nr/StATKin

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

\iv

111-306380

-1

Kdn. 524. 13. IX. 54

•trr*

\kx

•»w

'    ' -TW-'-.<é ••«*«>

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220346